Aardgas Onmisbare schakel in de energievoorziening

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aardgas Onmisbare schakel in de energievoorziening"

Transcriptie

1 Reflex Reflex NR Relatiemagazine van ExxonMobil in de Benelux JAARGANG 13 NR Aardgas Onmisbare schakel in de energievoorziening INTERVIEW Bart van de Leemput, directeur NAM ENERGY OUTLOOK Energie in 2040 ACTUEEL Schaliegas kan niet genegeerd worden

2 2 Reflex NR REDACTIONEEL Gas: een onmisbare schakel In deze nieuwste Reflex besteden we veel aandacht aan gas. Een onmisbare schakel in de wereldwijde energiemix, liet Bill Colton, Global Vice President Corporate Strategic Planning bij ExxonMobil zien. Hij kwam naar de Benelux om de Outlook for Energy in de Benelux toe te lichten (zie pagina 12 tot en met 15). De grootste gasproducent in Nederland, de NAM, werd geconfronteerd met nieuwe inzichten aangaande gaswinning en aardbevingen in Groningen. In een interview vertelt NAM-directeur Bart van de Leemput welke acties de NAM onderneemt als gevolg van de aardbevingen. Je merkt dat er onder de bewoners veel behoefte is aan informatie. Niet alleen over de aardbevingen, zo blijkt uit het interview, maar ook over gaswinning. Remko Kruithof, Directeur Public Affairs en Communicatie voor ExxonMobil Benelux, gaat in op de huidige discussie rond de winning van schaliegas. Hij pleit ervoor proefboringen toe te staan, omdat alleen dan de potentie van schaliegas goed in beeld kan worden gebracht. Hij benadrukt daarnaast nog eens dat Europa door het Amerikaanse schaliegas een steeds groter concurrentienadeel ondervindt en de regeldruk dus vooral niet verder moet stijgen. De Rotterdamse raffinaderij is, na een korte stop voor groot onderhoud en het uitvoeren van verschillende projecten, weer klaar voor een nieuwe langdurige periode van veilig en betrouwbaar functioneren. De fotoreportage op pagina 10 en 11 geeft een impressie van hoe een en ander in zijn werk ging. Eerder dit jaar kreeg de raffinaderij bezoek van enkele politici, die zich graag lieten voorlichten over zaken als de veiligheid en de concurrentiepositie van de Europese raffinagesector. Ook in België zocht ExxonMobil de dialoog met de politiek op door deel te nemen aan de jaarlijkse stage voor ondernemers bij het Vlaamse parlement. Onze betrokkenheid bij de maatschappij komt ook naar voren in onze relatie met Drive Against Malaria, de jubilerende hulporganisatie die dit jaar een kwart eeuw bestaat. Met verschillende initiatieven deden we in dat kader graag iets extra s voor de strijd tegen malaria. Maatschappelijke betrokkenheid: ook Marc Van Eeckhoudt kan erover meepraten. Na een indrukwekkende managementcarrière binnen diverse geledingen van de wereldwijde ExxonMobil-organisatie, zet hij zich nu volop in voor de Vlaamse organisatie Therapeuten voor Jongeren (TEJO). Marc Van Eeckhoudt blikt terug op zijn loopbaan en gaat in op de parallellen met zijn huidige werkzaamheden. Mirjam de Leeuw COLOFON Reflex is een kwartaal uitgave van ExxonMobil in de Benelux, Afdeling Public and Government Affairs. Hoofdredactie Mirjam de Leeuw Redactie Textuur Tilburg Fotografie Willem Blauw, Stefan Dewickere, ExxonMobil e.a. Redactie Franstalige editie Marina Cols Verantwoordelijk uitgever in België Remko Kruithof, ExxonMobil Petroleum & Chemical BVBA, Polderdijkweg, 2030 Antwerpen Vormgeving Mervyn Hall (GPB Media) Pre-Press GPB Media, Leiderdorp Druk SMG Groep Redactieadressen België: Polderdijkweg, 2030 Antwerpen, tel. 03 / Nederland: Postbus 1, 4803 AA Breda, tel: (076) Luxemburg: Rue de l industrie 20, 8069 Bertrange Exxon Mobil Corporation heeft vele verbonden maatschappijen, waarvan vele de namen ExxonMobil, Exxon, Esso en Mobil bevatten. Gemakshalve en voor alle eenvoud worden die termen zoals maatschappij, bedrijf, onze, wij en zijn/ haar soms gebruikt als verkorte verwijzingen naar specifieke verbonden maatschappijen of verbonden groepen. Dit doet evenwel geen afbreuk aan de onafhankelijkheid van de verschillende genoemde juridische entiteiten. Aanvraag extra nummers, adreswijzigingen, nieuwe abonnementen, vragen over de inhoud en toestemming voor overname uitsluitend schriftelijk bij de redactie. Het maken van foto kopieën van de inhoud is toegestaan voor educatieve doeleinden, alsook voor informatieverspreiding binnen organisaties. Aan de teksten in dit tijdschrift kunnen geen rechten worden ontleend. Reflex wordt verstuurd in milieuvriendelijke verpakkingsfolie.

3 ACTUEEL Reflex NR Nu de winning van schaliegas in de VS een hoge vlucht heeft genomen, staat het onderwerp ook in Nederland en de rest van Europa hoog op de agenda. ExxonMobil pleit ervoor om proefboringen toe te staan om de potentie van schaliegas goed in beeld te brengen. En te winnen waar economisch rendabel. Schaliegas kan veilig en milieuverantwoord gewonnen worden. I n de Verenigde Staten voltrok zich de afgelopen jaren een ware energie revolutie. Na de ontdekking van omvangrijke reserves in onder meer Noord-Dakota, Pennsylvania en Colorado wist schaliegas, in slechts enkele jaren, een flink aandeel op de gasmarkt te veroveren. Inmiddels toont schaliegas zich een ware game changer, zegt Remko Kruithof, Directeur Public Affairs en Communicatie voor de benelux. Dankzij de grootschalige winning van onconventioneel gas wordt de VS in korte tijd grotendeels zelfvoorzienend op energiegebied. Het Internationaal Energieagentschap schat zelfs dat de VS al binnen twee jaar Rusland aflost als grootste aardgaswinner. De lage energieprijzen en de ruime beschikbaarheid van grondstoffen die deze gasrevolutie met zich meebrengen, leiden bovendien tot grote investeringen in andere bedrijfstakken, waaronder de chemische industrie en de staalindustrie. Onconventioneel gas van groot belang voor Europese concurrentiepositie Schaliegas kan niet genegeerd worden

4 4 Reflex NR ACTUEEL Europa Onder invloed van het succes van de schaliegaswinning en de daaruit voortvloeiende industriële renaissance in de VS, bekijken inmiddels verschillende landen in Europa de haalbaarheid en wenselijkheid van winning. Helaas zijn enkele landen, zoals Frankrijk, heel terughoudend. Andere, waaronder Nederland, aarzelen nog. Kruithof: Natuurlijk moet goed rekening gehouden worden met zorgen aangaande milieu en veiligheid, maar feiten en fictie moeten wel gescheiden worden. Schaliegas kan veilig en milieuverantwoord gewonnen worden. De EU besloot recent de winningmethode hydraulic fracturing (waarbij diepe steenlagen gekraakt worden door ze onder hoge druk te injecteren met een mengsel van water, zand en chemicaliën) niet te verbieden. Elke lidstaat mag zelf beslissen of de winning van het onconventionele gas is toegestaan. Wel is er besloten dat er strenge (milieu)wetgeving voor de schaliegaswinning komt. Ook verwacht Brussel van boorbedrijven dat ze nauwkeurig duidelijk maken hoe ze het afvalwater en de gebruikte chemicaliën verwerken. Benelux In Nederland waar volgens het International Energy Agency naar schatting 480 miljard kubieke meter schaliegas in de bodem zit wordt nog druk gediscussieerd over schaliegaswinning. Het Ministerie van Economische Zaken heeft opsporingsvergunningen verleend voor gebieden in onder andere Noord-Brabant en de Noordoostpolder, wat veel maatschappelijke weerstand heeft opgeroepen. Daarop gaf het ministerie opdracht tot een onafhankelijk onderzoek naar mogelijke risico s en gevolgen van het boren naar schaliegas en steenkoolgas. Totdat de resultaten hiervan bekend zijn naar verwachting halverwege dit jaar zullen er geen proefboringen plaatsvinden. In België zijn de schaliegasvoorraden beperkter, maar het land kent wel aanzienlijke voorraden steenkoolgas: gas dat ligt opgeslagen in ondergrondse steenkoollagen. Aan de concessiehouder van het Vlaams-Limburgse steenkoolbekken, NV Mijnen, is inmiddels een vergunning toegekend de opsporing van het methaangas. Later volgen mogelijk een proefboring en een productieproef. Open communicatie Het maatschappelijk debat spitst zich vooral toe op de hydraulic fracturing methodiek; tegenstanders vrezen grondwatervervuiling en aardschokken. Waar ExxonMobil actief is met schaliegas kiest het bedrijf voor de dialoog, zegt Kruithof. Het is belangrijk om als industrie goed uit te leggen wat je doet. Open communicatie, zowel met de overheid als met lokale bewoners, kan begrip en acceptatie verhogen. Er bestaan veel misverstanden over hydraulic fracturing. Emoties spelen een te grote rol in het debat. Een onafhankelijk onderzoek of advies kan hier helpen. Zo vroeg ExxonMobil in Duitsland een onafhankelijk expertpanel om wetenschappelijke input te leveren voor het maatschappelijk debat. Deze groep externe wetenschappers concludeerde begin vorig jaar dat alhoewel verder onderzoek naar bepaalde deelonderwerpen gewenst is er in algemene zin geen reden is om de winning van onconventioneel gas aan banden te leggen. Zowel het Duitse ministerie van Milieu als deelstaat Noord rijn-westfalen trok afgelopen najaar dezelfde conclusie. Hydraulic fracturing is al decennialang gemeengoed binnen de conventionele olie- en gaswinning, benadrukt Kruithof. Wij passen deze techniek al jaren succesvol en veilig toe om meer olie en gas te kunnen winnen. Ook waar ExxonMobil zelf niet actief is met schaliegas, zoals in Nederland en België, praat het bedrijf Remko Kruithof, Directeur Public Affairs en Communicatie voor de Benelux Regelgevers op nationaal en EU-niveau zouden terughoudender mogen zijn.

5 Reflex NR Hydraulic fracturing is al decennialang gemeengoed binnen de conventionele olieen gaswinning. Hydraulic fracturing bij conventionele gaswinning in Nedersaksen, Duitsland. graag mee. Kruithof: Wij vinden het belangrijk dat er wereldwijd een goede beeldvorming ontstaat en we dragen hieraan graag ons steentje bij. Aardgas: relatief schoon Eigenlijk is de discussie rond schaliegas en andere onconventionele gassoorten sowieso te beperkt, stelt Kruithof. De eigenlijke vraag zou moeten zijn welke rol aardgas in bredere zin kan spelen binnen onze toekomstige energievoorziening. Uit onze eigen Outlook for Energy blijkt dat fossiele brandstoffen een belangrijke rol blijven houden. Het is naïef om te denken dat we de komende decennia zonder fossiele brandstoffen kunnen. Gas kan dan ook een heel belangrijke rol vervullen: het is goedkoop en zeker gezien de wereldwijde voorraden aan onconventioneel gas overvloedig aanwezig. Bovendien is het relatief schoon: in vergelijking met steenkool ligt de CO 2 -uitstoot bij electriciteitsopwekking tot zo n 60 procent lager. Door de lage prijs van overvloedig aanwezig gas in de VS zien wij echter een toenemende steenkoolexport vanuit de VS naar Europa. Dit helpt natuurlijk niet bij het behalen van de Europese klimaat- en milieudoelstellingen. Er zou op gas gestookt moeten worden. Bedenk verder ook dat aardgas dankzij het relatief schone karakter de ideale aanvulling vormt op hernieuwbare, maar niet altijd beschikbare bronnen als wind- en zonne-energie. Aardgas en alternatieve energie zijn partners. Concurrentiepositie De bedreigde concurrentiepositie van de omvangrijke Europese chemiesector is volgens Kruithof naast de genoemde voordelen van gas een ander goed argument voor het toestaan van onconventionele gaswinning. De chemische industrie in de VS heeft een enorme boost gekregen door de beschikbaarheid van grote hoeveelheden goedkoop gas en grondstoffen. Dat zet de Europese chemiesector onder druk. Om economische redenen is de inzet van onconventioneel gas dus zeer wenselijk. Natuurlijk is de situatie in de VS niet een-op-een te vertalen naar Europa, erkent Kruithof. Qua geologische omstandigheden en bevolkingsdichtheid is de situatie in de VS heel anders. Bovendien zijn grondbezitters in de VS anders dan hier de eigenaar van het gas in hun bodem, en dat zorgt voor een heel andere dynamiek. Toch zou het jammer zijn als we de boot geheel missen, puur omdat de discussie op verkeerde gronden wordt gevoerd. En Kruithof ziet nog een ander aspect. Juist omdat wij in Europa hogere energiekosten hebben zouden regelgevers op nationaal en EU-niveau terughoudender mogen zijn. Nog zwaardere regels op klimaat- en milieugebied jagen de industrie op enorme kosten en bedreigen de concurrentiepositie.

6 6 Reflex NR

7 INTERVIEW Reflex NR Bart van de Leemput, directeur Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) over gaswinning in Groningen: NAM zoekt dialoog met bewoners Sinds minister Kamp op 25 januari de Tweede Kamer informeerde over nieuwe inzichten aangaande gaswinning en aardbevingen in Groningen, is er zeer veel media-aandacht uit binnen- en buitenland voor dit onderwerp geweest. De Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM, waarvan ExxonMobil en Shell ieder voor 50% aandeelhouder zijn) met directeur Bart van de Leemput als boegbeeld stond en staat in het middelpunt van al deze aandacht. De beving van 16 augustus 2012 nabij Loppersum met een kracht van 3.6 op de Schaal van Richter, was sterker dan eerdere bevingen en heeft bij de bewoners voor veel onrust en angst gezorgd. In februari zijn er nog drie bevingen geweest boven de 3.0, wat in totaal inmiddels tot meer dan schademeldingen heeft geleid. De NAM doet er alles aan deze zo zorgvuldig en snel mogelijk af te handelen en probeert de bewoners bovendien zo goed mogelijk van informatie te voorzien over gaswinning en aardbevingen, het liefst via persoonlijk contact. T ot nu toe was de gehanteerde maximale kracht van aardbevingen 3.9 op de Schaal van Richter. Volgens de nieuwe inzichten is er meer onzekerheid over de maximale kracht. Wat doet de NAM om de impact van toekomstige bevingen te minimaliseren? Uit tot nu toe gedane onderzoeken is gebleken dat de onzekerheid over de 3.9 inderdaad is toegenomen. We weten echter nog niet wat de maximale sterkte dan wel is; daar wordt momenteel onderzoek naar verricht. Als er meer bekend is over de maximale sterkte, kun je ook beter inschatten waar je rekening mee moet houden en wat je dan moet doen. Een van de opties is het preventief versterken van gebouwen. We willen weten wat sterkere bevingen betekenen voor bepaalde woningtypen. Via wetenschappelijk onderbouwde modelberekeningen brengen we dit momenteel in kaart. Zodat we weten hoe we uiteraard in overleg met de bewoners bepaalde woningen preventief zouden kunnen versterken. Nu al hanteren we een meer pragmatische aanpak van schade aan woningen, gebaseerd op concrete meldingen. Vinden we bij inspectie van een schadegeval een mogelijk zwakke plek, dan versterken we de constructie waar nodig. Prettig voor de gemoedsrust van bewoners én die van onszelf. Je merkt dat er veel behoefte is aan informatie: ons wekelijkse spreekuur in het informatiepunt is drukbezocht. Naast onderzoek en preventief versterken van gebouwen investeert de NAM volop in het contact met bewoners. Klopt. Zo kunnen verontruste bewoners voor meer informatie over het Groninger gasveld terecht in ons Regionaal Informatiepunt Gaswinning in Loppersum. Je merkt dat er veel behoefte

8 8 Reflex NR INTERVIEW 1 Elf onderzoeken Volgens het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) vinden er in Groningen jaarlijks tientallen bevingen plaats. In de meeste gevallen zijn ze niet of nauwelijks merkbaar. De bevingen van vorig jaar augustus en februari van dit jaar waren echter relatief zwaar en leidden tot veel emotie en schademeldingen (begin april had de NAM in totaal ruim meldingen ontvangen). Onderzoeken door het KNMI, Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) en de NAM in opdracht van minister Kamp van Economische Zaken, wezen uit dat er meer onzekerheid is over de maximale sterkte en dat aardbevingen in de toekomst mogelijk sterker zouden kunnen zijn dan 3.9 op de Schaal van Richter de tot nu toe gehanteerde maximumsterkte. Op basis van historische gegevens van de aardbevingen in het Groningen-veld is op dit moment echter niet met voldoende nauwkeurigheid in te schatten hoe sterk toekomstige bevingen maximaal zouden kunnen zijn. Daar wordt nog onderzoek naar gedaan. Ook is er op verschillende manieren gewerkt aan verbetering van de schadeafhandelingsprocedure. Schadeclaims die bij de NAM in behandeling zijn, dienen de vastgestelde procedure te volgen. De NAM heeft de invulling van deze procedure recent aangepast en uitgebreid, gericht op een meer persoonlijke en goede, duurzame afhandeling van de schade. Daarnaast is op verzoek van de Tweede Kamer een ombudsman aangesteld. Deze houdt nauw contact met de NAM over de gemelde klachten en bekijkt niet alleen de afzonderlijke schademeldingen, maar zoekt ook naar eventuele trends. SodM adviseerde de minister om de gaswinning in Groningen zo snel en zo veel als mogelijk en realistisch is te beperken. Voordat minister Kamp van Economische Zaken hierover een beslissing neemt, wil hij (mede gelet op het grote economische belang van gaswinning voor de staatsinkomsten en het belang voor de energievoorziening van Noordwest-Europa) eerst meer duidelijkheid over verschillende aspecten die samenhangen met de gaswinning. Daarom heeft minister Kamp opdracht gegeven tot elf onderzoeken. De NAM is als opdrachtgever of uitvoerder nauw betrokken bij een groot deel van die onderzoeken. De studies moeten meer licht werpen op zaken als met welke maximale sterkte van bevingen door gaswinningen in het Groningenveld rekening gehouden moet worden en de mogelijke schade door bevingen sterker dan 3,9. Ook het preventief versterken van gebouwen en de waardedaling van huizen staan op de onderzoeksagenda. Onafhankelijke deskundigen zullen de onderzoeken nauwgezet volgen en de resultaten beoordelen. De onderzoeksresultaten worden zo veel mogelijk betrokken bij het opstellen van een nieuw winningsplan, dat de NAM op 1 december 2013 zal indienen. is aan informatie: ons wekelijkse spreekuur in het informatiepunt is drukbezocht. En op een onlangs gestarte lezingencycli over gas en gasproductie komen zo enkele tientallen mensen af. Verder luisteren wij via focusgroepen naar wat er leeft en bijvoorbeeld wat de verwachtingen zijn. De feedback die we daar vanuit bewoners krijgen, nemen we weer mee bij het aanpassen van ons communicatiebeleid. Zo ontstaat vanzelf een constante terugkoppeling en weten we zeker dat ons beleid zo goed mogelijk aansluit bij wat er leeft in de gemeenschap. U gaat zelf ook bij mensen langs. Ik heb zelf nog nooit een beving meegemaakt. Van mensen die ik spreek, begrijp ik dat het een behoorlijk indrukwekkende ervaring moet zijn. Daarom vind ik het ook enorm belangrijk om mensen op te zoeken, om het verhaal áchter de feiten te horen te krijgen. Je kunt een aardbeving wel vertalen in kille statistieken en Richterschalen, maar het échte verhaal hoor je van bewoners. De afgelopen maanden ben ik zelf ook bij heel wat verontruste Groningers op de koffie geweest. Vooral om vragen te beantwoorden en misverstanden weg te nemen. De dialoog aan te gaan, zogezegd. Wat krijgt u zoal te horen? Mensen maken zich bijvoorbeeld zorgen dat de gasproductie in deze regio de komende decennia nog veel verder omhoog gaat. Terwijl we verwachten de productie vanaf 2020 juist te gaan afbouwen. Intern bij de NAM is dat een bekend feit, maar voor veel bewoners is het wél nieuws. Ander voorbeeld: het woord gasbel roept het beeld op van een soort holle ruimte waarop we met zijn allen wonen en werken. Terwijl gas in hele kleine poriën in gesteentes en zandsteen zit. Van instortgevaar van de bodem is dus absoluut geen sprake. Welke nieuwe inzichten hebben de bezoeken u opgeleverd? Het bevestigde opnieuw hoe belangrijk het is om een goede buur te zijn. Met honderden locaties in Nederland hebben we veel buren. Inmiddels zijn veel van onze locaties echter onbemand, en dus is er van nature minder contact dan vroeger. Terwijl heftige gebeurtenissen als een aardbeving wél enorm veel losmaken. We beseffen nu nog meer hoe belangrijk het is om te blijven praten. Ook gaan we coulant om met schademeldingen. Onze instelling is dat we als NAM een fatsoenlijke en ruimhartige oplossing moeten aanbieden. Kunnen aardbevingen in het Groningen-veld in de toekomst voorkomen worden? Kijk, voorkomen dat er nieuwe bevingen ontstaan is onmogelijk. Ook kunnen we niet beloven dat er bij een beving geen schade meer ontstaat. Wat we wél kunnen doen, is onveilige situaties zoveel mogelijk helpen voorkomen. Daarom investeren we zoals gezegd, naast voorlichting, in onderzoek en in technische oplossingen boven en onder de grond. Dat doen we overigens nog afgezien van de samenwerking binnen de Groningse veiligheidsregio niet alleen. Zo werken we samen met het Upstream Research Center van ExxonMobil in Houston en met instanties als TNO en het KNMI. Ook doen we regelmatig een beroep op de

9 Reflex NR Wat we wél kunnen doen, is onveilige situaties zoveel mogelijk helpen voorkomen. expertise van Arup. Dit consultancybureau, met vestigingen in bekende aardbevingsgebieden als Californië en Japan, is gespecialiseerd in de relatie tussen bouwkunde en aardbevingen. Tot slot maken we gebruik van de knowhow van de Universiteit Groningen op het gebied van omgevingspsychologie. Hoe kunnen we mensen en energiewinning dichter bij elkaar brengen? Eind dit jaar moet de NAM een winningsplan voor het Groningen-veld indienen. Wat gebeurt er daarna? Afgesproken is dat wij uiterlijk 1 december een nieuw winningsplan indienen bij minister Kamp van Economische Zaken. Die beslist vervolgens wat er gaat gebeuren met de gaswinning in dit gebied. Wat ik zeker níet kan toezeggen, is dat alle problemen dan zijn opgelost. We blijven continu bijleren over hoe we gasvelden zo veilig mogelijk, en hopelijk met zo min mogelijk voelbare bevingen, kunnen leegmaken. Wat we in elk geval dan wél verwachten te hebben, is meer duidelijkheid. Zodat de minister een gefundeerde keuze kan maken als het gaat om de toekomst van gaswinning in Nederland. Bijdragen aan welvaart Al meer dan 60 jaar voorziet de NAM Nederland van eigen aardgas. Als grootste gasproducent in Nederland voorziet de NAM in ongeveer 75 procent van de totale gasproductie in Nederland. Het Groningen-veld is een van de grootste aardgasvelden ter wereld en heeft in de loop der jaren mede bijgedragen aan de welvaart in Nederland. In 2012 produceerde NAM meer dan 60 miljard m 3 gas. Veruit het grootste deel van dit gas komt uit het Groningengasveld; de rest komt uit verschillende kleinere velden elders op land en van de Noordzee. NAM probeert met nieuwe technieken, kostenverlaging en slim gebruik van bestaande infrastructuur nieuwe kleine velden in gebruik te nemen en bestaande velden optimaal leeg te produceren.

10 10 Reflex NR GROOT ONDERHOUD De raffinaderij van ExxonMobil in Rotterdam is, na succesvol uitgevoerd groot onderhoud, weer klaar voor een nieuwe langdurige periode van veilig en betrouwbaar functioneren. TURNAROUND 2013

11 Reflex NR Op tijd, binnen budget en vooral veilig. D e onderhoudswerkzaamheden en de uitvoering van de verschillende projecten zorgden voor een verbetering van de milieuprestaties en het concurrerend vermogen van onze site, concludeert raffinaderijdirecteur Harro van de Rhee. Onze raffinaderij behoort tot een van de modernste in Europa en met dit reguliere onderhoud en voort durende verbeteringen houden wij dat zo. Voorbereiding Tijdens een gepland groot onderhoud, of turnaround, wordt in een korte periode veel werk uitgevoerd door tientallen aannemers en gemiddeld zo n extra mensen. Een turnaround kent dan ook een lange voorbereidingstijd; al anderhalf jaar van tevoren staat vast welke onderhoudswerkzaamheden moeten worden uitgevoerd. Parallel aan het onderhoud van de installaties worden verschillende verbeterprojecten uitgevoerd. Voor aanvang van de werkzaamheden wordt de planning uitvoerig doorgenomen met de betrokken aannemers; waar nodig wordt de planning van de werkzaamheden tijdens het project bijgestuurd. Veiligheid Tijdens de turnaround stond uiteraard het welbekende ExxonMobil-motto Nobody Gets Hurt centraal. Het doel was van meet af aan een perfect uitgevoerde tunaround, benadrukt Turnaround Manager Cees Bouman: Op tijd, binnen budget en vooral veilig. Teamgevoel, waarbij de aannemers nadrukkelijk werden betrokken, is daarbij heel belangrijk: door elkaar op een positieve manier te benaderen bereik je veel meer. One team, one goal. Donaties Het veiligheidsbeleid van ExxonMobil heeft ook invloed buiten de fabriekspoorten. Zes vrijwilligersorganisaties ontvingen een donatie in het kader van het Charity Initiatief, waarbij gedurende het project donaties werden gekoppeld aan de behaalde veiligheidsresultaten. Voor medewerkers vormde het een extra stimulans om continu te letten op de eigen veiligheid én die van anderen.

12 12 Reflex NR ENERGY OUTLOOK Energie De Outlook for Energy van ExxonMobil biedt een langetermijnvisie op energie. Hoe zal de wereld er in 2040 uitzien ten opzichte van 2010, en wat zal dat betekenen voor onze energievoorziening? Een aantal belangrijke cijfers: De wereldbevolking zal gegroeid zijn naar ongeveer negen miljard mensen; een toename van 25%. Mensen verhuizen steeds meer naar steden. In China zal bijna 75% van de bevolking in steden wonen. De economie blijft groeien: wereldwijd gemiddeld met 2,8% per jaar. Joost Van Roost Bill Colton Bill Colton, Global Vice President Corporate Strategic Planning bij ExxonMobil, kwam dit jaar naar Europa om ExxonMobil s Outlook for Energy toe te lichten. Op 8 mei kwamen hooggeplaatste vertegenwoordigers uit het Belgische bedrijfsleven, brancheorganisaties en de overheden naar De Warande in Brussel om Bill Coltons presentatie bij te wonen. s Middags reisde Colton af naar Rotterdam voor een sessie met belangstellende ExxonMobilmedewerkers. Daarna ging hij naar Den Haag, waar hij de Energy Outlook presenteerde aan de deelnemers van het speciaal hiervoor georganiseerde seminar door het Clingendael Instituut. President-directeur Joost Van Roost behandelde bij beide externe bijeenkomsten belangrijke aspecten van de Energy Outlook voor België en Nederland. ExxonMobil organiseert presentaties als deze omdat het veel belang hecht aan een open dialoog over energie. Als grootste beurs genoteerde internationaal olie- en gas concern beschikt het over veel informatie die het delen waard is.

13 Reflex NR in 2040 Vraag naar energie neemt toe met 35 % Bedrijven In 2040 zal de wereldwijde energievraag ongeveer 35% hoger zijn dan in Niet alleen het aantal huishoudens maar ook de verstedelijking speelt een rol in de stijgende energievraag. Een gemiddelde stadsbewoner verbruikt meer energie dan de gemiddelde bewoner in een buitengebied. De groeiende wereldbevolking, de economische groei en de hogere levensstandaard leiden samen tot een energiebehoefte van ongeveer 700 biljard BTU (British Thermal Unit: BTU s = ongeveer 290 kilowattuur). De energievraag zou nog veel hoger zijn als niet overal ter wereld steeds meer inspanningen werden gedaan om energie te besparen (zie grafiek en tekstvak). Global energy demand Quadrillion BTUs Energy savings through efficiency gains en consumenten zullen in 2040 wereldwijd een energiebesparing realiseren van ongeveer 500 biljard BTU. De belangrijkste energiebron voor de toekomst is steeds verdergaande energieefficiëntie. Moderne technologieën, methoden voor brandstof- en energiemanagement, nieuwe bouw-, productie- en energieproductieprocessen en efficiëntere voertuigen en machines zullen aanzienlijk bijdragen aan deze energiebesparing. Hierdoor neemt de vraag naar energie in verhouding langzamer toe dan de wereldwijde economische groei en levensstandaard XOM Energy Outlook 2012 For: GCG Scott Turner/ Brian Wilburn File name: 06B 2012 XOMEO-EnergyDemand.ai Placed file(s): None For page:?? Last updated: 10/26/2012 Updated by: Carol Zuber-Mallison ZM GRAPHICS (c) 2012 ExxonMobil

14 14 Reflex NR ENERGY OUTLOOK Vraag naar elektriciteit neemt toe met 85 % De groeiende vraag naar energie wordt aangedreven door vier sectoren: de industriesector, de residentiële/commerciële sector en de transportsector. Met name de industrie- en residentiële/commerciële sectoren gebruiken in toenemende mate elektriciteit. Omdat het verbruik van electriciteit sterk groeit is het van belang elektriciteitsopwekking als aparte sector te beschouwen (zie grafiek). De wereldwijde vraag naar elektriciteit zal tussen 2010 en 2040 toenemen met 85%, oftewel ongeveer terawattuur. In China zal de vraag naar elektriciteit meer dan verdubbelen, in India zal deze ruim verviervoudigen en in Afrika neemt de elektriciteitsvraag toe met 335%. 300 Aanbod van aardgas neemt toe met 65 % Aardgas is momenteel de snelstgroeiende grote brandstofbron. Het wereldwijde aanbod zal tot 2040 met 65% toenemen in vergelijking met 2010; 20% van de productie zal plaatsvinden in Noord- Amerika. In 2025 zal aardgas kolen hebben ingehaald als de op een na meest gebruikte brandstof, na olie. In 2040 zal olie nog steeds de grootste energiebron zijn. Wereldwijd is ongeveer 60% van de toename van aardgas afkomstig uit onconventionele bronnen; deze nemen in 2040 ongeveer eenderde van de wereldwijde gasvoorziening voor hun rekening (zie grafiek). Deskundigen schatten dat de wereldwijd aanwezige aardgasbronnen voldoende zijn om nog ruim 200 jaar in de huidige vraag te voorzien. Energy demand by sector Quadrillion BTUs Computers, smartphones, by airconditioning, Sector Electricity wasmachines Generation en Elec vaatwassers Demnd - al deze apparaten hebben elektriciteit nodig. 1/1/ Een van de nieuwste aandrijvers van de wereldwijde vraag naar energie zijn XOM datahuizen. Energy Outlook De New /1/ York Times meldt dat For: GCG 1/1/ Scott Turner/ Brian Wilburn deze datafaciliteiten wereldwijd ongeveer Industrial 30 miljard watt elektriciteit verbruiken, ongeveer evenveel als de output van File name: 09A 2012 XOMEO-EnrgySectDmnd.ai 30 kerncentrales. Placed file(s): None 250 Global 200 natural gas supply Billions of cubic feet per day Electricity Generation /1/2010 1/1/2025 1/1/2040 North America conventional Industrial Data as of 10/19/2012 1/1/ /1/ /1/ Transportation 1/1/ /1/ /1/ Res/Comm 1/1/ /1/ /1/ Rest of world unconventional North America unconventional 1/1/2010 1/1/2025 1/1/2040 Rest of world conventional ROW Uncnoventional NA Unconventional Transportation 1/1/2010 1/1/2025 1/1/2040 Residential/Commercial For page:?? Last updated: 10/26/2012 Updated by: Carol Zuber-Mallison ZM GRAPHICS (c) 2012 ExxonMobil Electricity Generation 1/1/2010 1/1/2025 1/1/2040 Electricity demand XOM Energy Outlook 2012 For: GCG Scott Turner/ Brian Wilburn File name: 40A 2012 XOMEO-NatGasSupply.ai Placed file(s): None For page:?? Last updated: 10/16/2012 Updated by: Carol Zuber-Mallison ZM GRAPHICS (c) 2012 ExxonMobil 400 ROW Conventional Data as of 09/27/2012

15 Reflex NR Vraag naar aardgas voor elektriciteitsopwekking neemt toe met 85 % De wereldwijde brandstofmix voor elektriciteitsopwekking (zie grafiek) verandert door een overgang naar meer gas, kernenergie en hernieuwbare energie als gevolg van beleid tegen klimaatverandering. Vergeleken met 2010 zal de vraag naar aardgas voor elektriciteitsopwekking in 2040 met 85% gestegen zijn. Aardgas wordt met een aandeel van 30% wereldwijd de belangrijkste bron voor elektriciteitsopwekking, in plaats van kolen. Het aandeel van kernenergie zal verdubbelen en ook het aandeel van hernieuwbare energie (wind-, zonne-, hydro-, biomassa- en geothermale energie) zal toenemen. Fuel into electricity generation Quadrillion BTUs 300 Renewables 250 Nuclear Coal Gas Oil Het toenemende gebruik van aardgas voor elektriciteitsopwekking heeft een positieve impact op het milieu. Bij het opwekken van elektriciteit met gas komt tot 60% minder CO 2 vrij dan wanneer hiervoor kolen worden gebruikt. Gascentrales kunnen snel worden opgestart en aangepast aan de vraag, ze kunnen sneller en goedkoper worden gebouwd dan kolen- of kerncentrales en hebben minder impact op het milieu. Omdat bij elektriciteitsopwekking met gas slechts minimale hoeveelheden Other OECD zwavel of deeltjes vrijkomen, kan dit in bevolkte gebieden plaatsvinden. Renewables Nuclear Europe OECD North America XOM Energy Outlook 2012 For: GCG Scott Turner/ Brian Wilburn File name: 29A 2012 XOMEO-ElecGenFuel.ai Placed file(s): None For page:?? Last updated: 10/16/2012 Updated by: Carol Zuber-Mallison ZM GRAPHICS (c) 2012 ExxonMobil 200 Coal Energievraag voor zwaar transport neemt toe met 65 % De wereldwijde energievraag voor zwaar transport maakt tussen 2010 en 2040 een aanzienlijke groei door van 65%, en vormt in % van de energievraag voor de gehele transportsector. De sterkste groei in de enerigevraag voor zwaar transport is te zien in Azië-Pacific (zie grafiek). Voor de gehele transportsector (spoor-, lucht-, zee-, personen- en zwaar vervoer) zal de vraag naar energie tussen 2010 en 2040 met meer dan 40% toenemen. Heavy duty transportation demand by region Heavy duty transportation demand by region Millions of oil-equivalent barrels per day Millions of oil-equivalent barrels per day Asia Pacific Asia Pacific /1/00 1/1/01 1/1/02 1/1/03 1/1/04 1/1/05 1/1/06 1/1/07 1/1/08 1/1/09 1/1/10 1/1/11 1/1/12 1/1/13 1/1/14 1/1/15 1/1/16 1/1/17 1/1/18 1/1/19 1/1/25 1/1/30 1/1/35 1/1/40 1/1/20 North America North America Gas Oil Data as of 09/27/2012 Oil Gas Coal Nuclear Renewables 1/1/ /1/ /1/ /1/ /1/ /1/ /1/ /1/ /1/ /1/09 Heavy 11 duty transportation intensity /1/ /1/11 Heavy duty transportation intensity Oil-equivalent 11 barrels 47 per 92 thousand 27 dollars 21of GDP 1/1/12 Oil-equivalent barrels 91 per thousand 27 dollars 22 of GDP 1/1/ /1/ /1/ /1/ /1/ /1/ Non 27 OECD 1/1/ Non OECD 1/1/ /1/ /1/ /1/ OECD 1/1/ OECD Europe Latin America Middle East Rest of world Europe Latin America Middle East Rest of world Het volledige Outlook for Energy rapport kan worden gedownload van: Hoewel aardgas in 2040 een grotere rol zal spelen als brandstof voor transport, blijft het slechts een klein deel uitmaken van de wereldwijde brandstofmix voor transport: 4% in 2040, in vergelijking met 1% in De twee belangrijkste markten voor aardgas voor transport zijn zwaar transport en zeetransport. In 2040 voorziet gas in ongeveer 6% van de totale brandstofvraag Heavy duty transportation demand by region Heavy duty transportation intensity voor zwaar Heavy verkeer. duty transportation In de wereldwijde demand by zeevrachtsector region neemt aardgas ongeveer 8% van Heavy de vraag duty voor transportation zijn rekening. intensity Millions of oil-equivalent barrels per day Oil-equivalent barrel per thousand dollars of GDP Millions of oil-equivalent barrels per day Oil-equivalent barrel per thousand dollars of GDP Asia Pacific Asia Pacific Non OECD Non OECD 8

16 16 Reflex NR POLITIEK BEZOEK ExxonMobil zoekt graag de dialoog met de politiek op. Zowel in België als in Nederland vinden regelmatig uitwisselingen plaats met politici van nationale en Europese overheden. Vaak levert dat interessante discussies en nieuwe gezichtspunten op. Blik achter de schermen PvdA-politici bezoeken raffinaderij in Rotterdam De competitiviteit van de Europese raffinagesector, externe veiligheid en de beschikbaarheid van voldoende technisch personeel: het waren slechts enkele van de onderwerpen die aan de orde kwamen tijdens het bezoek van Europarlementariër Judith Merkies en Tweede Kamerlid Jan Vos aan het raffinaderij- en chemiecomplex in Rotterdam, begin maart. Beide leden van de Partij van de Arbeid (PvdA) namen na een uitgebreide introductie op kantoor deel aan een rondleiding per fiets over het complex. De onderhoudsstop die op dat moment gaande was, bood een goede aanleiding om het stringente veiligheidsbeleid van ExxonMobil uit de doeken te doen. Daarnaast toonden Merkies en Vos (binnen hun partij verantwoordelijk voor energie- en klimaatkwesties) zich onder de indruk van de energie-efficiëntie die ExxonMobil in Rotterdam bereikt, door de integratie van raffinaderij en chemisch complex. Judith Merkies en Jan Vos samen met raffinaderijdirecteur Harro van de Rhee (tweede van links) en Rik Cents, Government Relations Advisor bij ExxonMobil (rechts). ExxonMobil op stage bij Vlaams parlement Een exclusieve blik achter de schermen van het Vlaamse parlement: daar draaide het om tijdens de jaarlijkse stage voor ondernemers van Voka, het Vlaams netwerk van ondernemingen. Namens ExxonMobil Benelux nam Remko Kruithof, Directeur Public Affairs en Communicatie, dit voorjaar deel aan de stage. De deelnemers waren ieder te gast bij een van de politieke fracties en kregen zo een goed beeld van de interne werking van de betreffende partij. Zo was ExxonMobil te gast bij Groen!. Daarnaast maakten de deelnemers uitgebreid kennis met parlementariërs, partij- en fractievoorzitters en ministers, en woonden ze diverse commissievergaderingen bij. Remko Kruithof, directeur Public Affairs en Communicatie, nam namens ExxonMobil deel aan de stage.

17 BEDRIJFSBEZOEK Reflex NR De Nederlandse Gas & Power Marketing-directie bracht samen met GasTerra een bezoek aan ExxonMobil in Houston en Dallas. Zakelijke banden aangehaald Nederlandse gasdelegatie bezoekt Texas Een delegatie van GasTerra en ExxonMobil Benelux bracht in maart een bezoek aan de hoofdkantoren van ExxonMobil in Houston en Dallas. Dit was een uitstekende gelegenheid om de reeds lang bestaande relatie en verstandhouding van ExxonMobil met GasTerra en zijn aandeelhouders te versterken, zegt Joost Van Roost, presidentdirecteur van ExxonMobil in de Benelux. In Houston sprak de Nederlandse delegatie met het managementteam en Exxon- Mobil s Gas & Power Marketing President over de Nederlandse gasactiviteiten en over recente ontwikkelingen van ExxonMobil op het gebied van vloeibaar aardgas en onconventioneel gas. Aan de hand van voorbeelden uit de Verenigde Staten hebben we laten zien waarom ExxonMobil de ontwikkeling van onconventionele gasbronnen in Europa steunt, licht Joost Van Roost toe. Vanuit Europees oogpunt is het intrigerend om te zien hoe dynamisch de Amerikaanse markt is zei Gertjan Lankhorst, CEO van GasTerra. In 2008 werd er nog nauwelijks gesproken over schaliegas, maar in 2013 zijn de Amerikaanse vooruitzichten voor zowel de olie- als gasproductie dankzij onconventionele technologie drastisch toegenomen. In Dallas bezocht de delegatie het Upstream Research Center van ExxonMobil. Hier kreeg de groep uitleg over de technologische capaciteiten en technische ondersteuning van ExxonMobil voor het gasveld in Groningen. ExxonMobil heeft een belang van 25% in GasTerra. Daarnaast is 50% eigendom van de Nederlandse staat en 25% van Shell. GasTerra verkoopt dagelijks ongeveer 226 miljoen kubieke meter aardgas. Dit gas wordt grotendeels gekocht van de NAM. GasTerra begon in 1963 met de verkoop van aardgas. ExxonMobil en GasTerra kijken ernaar uit om in oktober hun 50-jarige succesvolle samenwerking te vieren, aldus Alex van Veldhoven, Netherlands Joint Venture Lead bij ExxonMobil. Op 8 juli brengen de Nederlandse en Vlaamse eerste ministers Marc Rutte en Kris Peeters een bezoek aan ExxonMobil in Texas. Dit in het kader van de gezamenlijke handelsmissie.

18 18 Reflex NR MALARIABESTRIJDING Acties voor jubilerende hulporganisatie Drive Against Malaria Kwart eeuw strijd tegen malaria In juni 1988 vertrok David Robertson vanuit Engeland naar Afrika voor zijn eerste malariacampagne. Sinds 1999 wordt hij bijgestaan door Julia Samuël. In de afgelopen 25 jaar heeft 'zijn' hulporganisatie Drive Against Malaria, samen met honderden lokale vrijwilligers, ruim 180 projecten in Afrika opgezet in de strijd tegen malaria.

19 Reflex NR E xxonmobil ondersteunt wereldwijd een groot aantal initiatieven en projecten om de verspreiding van malaria tegen te gaan. Sinds 2000 droegen we meer dan 111 miljoen dollar bij en bereikten we met projecten en activiteiten meer dan 66 miljoen mensen. Drive Against Malaria (DAM) is een van de organisaties die op de steun van ExxonMobil kan rekenen. De DAM-medewerkers bezoeken geïsoleerde gebieden in Afrika waar geen andere organisaties actief zijn. Juist daar vormt malaria een ernstige bedreiging voor het leven en de gezondheid van vooral kwetsbare kinderen. DAM beperkt zich niet alleen tot de distributie van preventieve muskietennetten, maar schenkt ook aandacht aan zaken als malariabehandeling, training voor de lokale bevolking, en het vormen van lokale behandelteams. De hulpverlening vindt vaak plaats onder zeer moeilijke omstandigheden, waarbij de medewerkers niet zelden ook zelf gevaar lopen. De strijd tegen malaria werpt zijn vruchten af: sinds 1988 daalde het aantal dodelijke slachtoffers van ruim 1 miljoen tot Gerichte campagnes en acties blijven echter nodig om het aantal slachtoffers verder terug te dringen. Extra donatie ExxonMobil Benelux greep ook dit jaar Wereld Malaria Dag (25 april) aan om het bewustzijn rond malaria te vergroten. Zo liepen, voor het derde jaar op rij, meer dan 150 medewerkers mee tijdens de Antwerp 10 Miles. De opbrengsten van deze sponsorloop komen geheel ten goede aan Drive Against Malaria. Vanwege het 25-jarig bestaan van Drive Against Malaria wilde Exxon- Mobil daarnaast nog iets extra s doen. In april en mei werd daarom op diverse Esso-tankstations in Nederland en België een donateursactie voor Drive Against Malaria gehouden. Met posters, flyers en ander promotiemateriaal brachten de medewerkers de noodzaak van malariabestrijding onder de aandacht van klanten. Daarnaast was er een verkoopactie voor ruitenwisservloeistof, waarbij een gedeelte van de opbrengst eveneens ten goede komt aan DAM. Binnenkort wordt bekendgemaakt welk bedrag ExxonMobil de Drive Against Malaria kan overhandigen.

20 20 Reflex NR NIEUWS PANORAMA Opening duurzaam GasTerra-kantoor met koninklijk tintje Foto s: Jan Welling Koning Willem-Alexander opende begin april (nog als kroonprins) het nieuwe duurzame hoofdkantoor van GasTerra*. Het gebouw in de binnenstad van Groningen is volledig gerenoveerd en voldoet nu aan de hoogste eisen op het gebied van duurzaamheid en energieefficiëntie. Het voormalige pand van ANB Amro stamt uit de jaren tachtig. GasTerra wil dat het pand aan de top staat wat betreft energie-efficiëntie. Daartoe werd met de eigenaar, Triodos Vastgoed, een zogeheten green lease overeen gekomen. Daarbij wordt de hogere huur als gevolg van de investeringen in verduurzaming op termijn gecompenseerd door de lagere energiekosten. In dat kader werden onder meer een warmteterugwininstallatie, zonnepanelen, led-verlichting en een warmtepomp geïnstalleerd. Maar niet alleen het energiegebruik van het gebouw is aangepakt. Zo heeft het kantoor een beperkt aantal parkeerplaatsen. Daarmee stimuleert GasTerra alle medewerkers en bezoekers om voortaan te voet, per fiets of met het openbaar vervoer te komen. Nieuw is ook dat niemand meer een eigen werkplek heeft. Er is voor een volledig open en flexibele werkomgeving gekozen. * ExxonMobil is samen met de Nederlandse Staat en Shell aandeelhouder van GasTerra. Lubes Plant Pernis gaat over naar dubbelwandige barges Met de ingebruikname van vier dubbelwandige barges verhoogt de smeeroliemengfabfriek van ExxonMobil in Pernis dit jaar zijn capaciteit voor het vervoer van smeermiddelen en brandstoffen. De extra capaciteit is onder meer nodig met het oog op de uitbreiding van de Rotterdamse haven. De reeds in gebruik genomen barges Themis en Zeus hebben een capaciteit van 600 ton; de twee barges die later dit jaar volgen hebben een capaciteit van ton. De schepen zijn voorzien van een hoogwaardige dieselelektrische aandrijving op basis van het nieuwe aandrijf- en besturingssysteem Azipod. De dieselelektrische motoren garant voor minimale emissie en maximaal vermogen. Ook is het schip optimaal wendbaar. Uiteraard voldoen de dubbelwandige barges aan de hoogste veiligheidsstandaarden.

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage. Datum 25 januari 2013 Betreft Gaswinning Groningen-veld > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas

Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Onderzoek naar houding en kennis van Nederlandse burgers ten aanzien van schaliegas Inhoudsopgave 1. Doelstelling 2. Onderzoeksverantwoording 3. Samenvatting 4. Resultaten 5. Bijlagen (open antwoorden,

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen

Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Ministerie van Economische Zaken Minder gaswinning, versterkingspakket voor Groningen Uitleg over het besluit gaswinning Groningen Geachte bewoner, Vrijdag 17 en zaterdag 18 januari 2014 heb ik in Groningen

Nadere informatie

Biomassa: brood of brandstof?

Biomassa: brood of brandstof? RUG3 Biomassa: brood of brandstof? Centrum voor Energie en Milieukunde dr ir Sanderine Nonhebel Dia 1 RUG3 To set the date: * >Insert >Date and Time * At Fixed: fill the date in format mm-dd-yy * >Apply

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

FOSSIELE BRANDSTOFFEN

FOSSIELE BRANDSTOFFEN FOSSIELE BRANDSTOFFEN De toekomst van fossiele energiebronnen W.J. Lenstra Inleiding Fossiele energiebronnen hebben sinds het begin van de industriele revolutie een doorslaggevende rol gespeeld in onze

Nadere informatie

Caro De Brouwer 27/11/2013

Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 27/11/2013 Caro De Brouwer 2e Master Irw Energie, KUL Erasmus Imperial College London Thesis: Solvent storage for postcombustion CCS in coal fired plants Voorzitter YERA Young Energy Reviewers

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

Inzichten uit een regio:

Inzichten uit een regio: Er is een brede duurzaamheidsscope nodig voor afwegingen rond de bodem; de energietransitie staat daarin centraal. Inzichten uit een regio: Sneller afbouwen van fossiele energie De bodem is onmisbaar bij

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen

Aggiornamento. Bedreigingen en uitdagingen voor de. industrie VWEC. Een perspectief voor Vlaanderen. Een perspectief voor Vlaanderen Een perspectief voor Vlaanderen Bedreigingen en uitdagingen voor de Aggiornamento industrie Een perspectief voor Vlaanderen VWEC auteur functie datum Marc Van den Bosch Sr. Adviseur energie en milieu VOKA

Nadere informatie

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Schaliegas in Europa Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Agenda Introductie schaliegas Wat is het eigenlijk & hoe wordt het gewonnen Wat zijn de risico s De Schaliegas Revolutie

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014 Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing Theo Olijve 27 maart 2014 Wake-up call! De Europese chemie staat voor een enorme uitdaging De chemie is een motor van de economie; die positie mogen

Nadere informatie

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen

NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen NIVE masterclass Kansen van duurzaam ondernemen Felix Gruijters Nuon Amsterdam ArenA 12 oktober 2011 1 A convenient truth 44 triljard dollar staat op het spel Die waarde biedt kansen A convenient truth

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Feeding the world with solar power.

Feeding the world with solar power. Feeding the world with solar power. inteqnion-solar.com Zonne-energie. Duurzame energiebron van de toekomst. De markt voor energievoorziening is volop in beweging. Fossiele brandstoffen als gas en olie

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

ARUP studie Groningen 2013

ARUP studie Groningen 2013 ARUP studie Groningen 2013 Strategie voor structurele versteviging van gebouwen Nederlandse samenvatting Issue 17 januari 2014 Nederlandse samenvatting 1 Inleiding Dit rapport omvat een samenvatting van

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak!

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Presentatie bewonersavond De Mortel Frank de Boer Eindhoven, donderdag 23 oktober 2014 1 Profiel Cuadrilla Engels bedrijf, opgericht in 2007 Specialist

Nadere informatie

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen

Nefit Zonnestroom. Nefit houdt Nederland warm. CentroSolar PV-systemen Nefit Zonnestroom Nefit houdt Nederland warm CentroSolar PV-systemen Een stroom gratis zonne- Elektriciteit van eigen huis De zon is de meest duurzame energiebron. In Nederland levert de zon meer dan vijftig

Nadere informatie

Duurzame energie in Japan

Duurzame energie in Japan Duurzame energie in Japan Rob Stroeks (Project Officer, TWA Tokio) - 8-3-2004 Samenvatting Japan heeft van oudsher weinig natuurlijke energiebronnen. De daarmee samenhangende afhankelijkheid van buitenlandse

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Relatiemagazine van ExxonMobil in de Benelux Jaargang 14, uitgave september 2014. Reflex

Relatiemagazine van ExxonMobil in de Benelux Jaargang 14, uitgave september 2014. Reflex Relatiemagazine van ExxonMobil in de Benelux Jaargang 14, uitgave september 214 Reflex Redactioneel Energie is overal De lamp die ons huis verlicht. De koelkast die voorkomt dat ons voedsel snel bederft.

Nadere informatie

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V.

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V. Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering Wim Teugels Nynas N.V. Een economie in beweging In een tijdspanne van 2 jaar is de olie

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

DE PIEK KOMT ERAAN 1

DE PIEK KOMT ERAAN 1 DE PIEK KOMT ERAAN 1 Ook al praat niemand over een naderende oliekrapte, de prijs per vat wil maar niet onder de 100 dollar zakken. Kopers van olie hebben kennelijk iets door wat de rest van ons lijkt

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie

De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie De waarde van het BBP Onderzoek naar de consumptie van energie Geschreven door: Lesley Huang en Pepijn Veldhuizen Vakken: Economie School en klas: Scholengemeenschap Were Di, vwo 6 Begeleider: De heer

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST

SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST E u r o p e s e Commissie INFORMATIESYSTEEM VOOR STRATEGISCHE ENERGIETECHNOLOGIEËN SETIS VOOR EEN KOOLSTOFARME TOEKOMST http://setis.ec.europa.eu Europese Commissie Informatiesysteem voor strategische

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen

Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie. Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Introductie Presentatie aan Bewonersorganisatie Milieu en Kortenbos Wat kunnen we zelf doen Wie ben ik? Mijn naam is Graham Degens Ik heb >30 jaar in de olie industrie gewerkt, om olie en gas optimaal

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Nieuwjaarstoespraak Gerald Schotman 14 januari 2016

Nieuwjaarstoespraak Gerald Schotman 14 januari 2016 Nieuwjaarstoespraak Gerald Schotman 14 januari 2016 Intro Goedenmiddag dames en heren. Fijn om jullie hier te mogen begroeten. Dit is de tweede keer dat ik voor u mag staan om het glas samen te heffen.

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden Symposium De Gassamenstelling van de toekomst, 28 mei 2015, Regardz De Eenhoorn, Amersfoort Aad Correljé TU Delft TBM Economics of Infrastructures

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

China, globalisering en milieuproblematiek. Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009

China, globalisering en milieuproblematiek. Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009 China, globalisering en milieuproblematiek Lessen 21ste eeuw 23 maart, 2009 Economisch Socio-cultureel Politiek Milieu Globalisering Globaal milieubeleid in een notendop Sinds 1972 op internationale agenda

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Als een ideale werking en een goed design elkaar innovatief aanvullen, hebben wij alles goed gedaan. Esthetische eisen vertalen in een goed design is één ding

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten

Enorme hallen moeten natuurlijk ook verwarmd of gekoeld worden. Een dergelijke machine zou je wellicht in een boot verwachten Dank dat ik op de eindejaarsbijeenkomst van het Orange Sports Forum mag spreken. Een unieke bijeenkomst waar de sportwereld en het bedrijfsleven samenkomt. Vorige week maandag is bij het IOC-congres in

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen

Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen Mondiale en Europese energie trends Uitdagingen, prioriteiten en kansen 28/09/2015 Kees van der Leun Klimaat raakt al ontwricht bron: John Mason, skepticalscience.com bron: Guardian 2 100% duurzaam? Energie-efficiëntie

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?)

Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Werkvel opdracht 17 (Wat kunnen wij in Europa aan grensoverschrijdende problemen doen?) Toelichting op de opdracht In deze opdracht gaan jullie kijken naar grensoverschrijdende problemen. Dit doen jullie

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

ExxonMobil SHE beleid

ExxonMobil SHE beleid ExxonMobil SHE beleid Samen werken aan Veiligheid Contractors én eigen personeel VOMI Themamiddag Veiligheid Focus op Veiligheid! Delta hotel, Vlaardingen, 12 oktober 2010 Ton Jeen, Environmental Advisor

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

transmissionnews EEN UITGAVE VAN ZUIDBERG transmissions NR. 7 maart 2014 Zuidberg Transmissions levert transmissies voor Hybrid PTO systeem

transmissionnews EEN UITGAVE VAN ZUIDBERG transmissions NR. 7 maart 2014 Zuidberg Transmissions levert transmissies voor Hybrid PTO systeem EEN UITGAVE VAN ZUIDBERG transmissions NR. 7 maart 2014 In deze editie Blz. 2 Zuidberg Transmissions levert transmissies voor 2 Hybrid PTO systeem Blz. 3 Zuidberg opent eigen vestiging in USA Zuidberg

Nadere informatie

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West

Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven. Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Grootschalige PV, stimulansen voor, en vanuit het bedrijfsleven Marc Kok, directeur Energie Service Noord West Trends:: Stijgende prijzen? foto: epa Duitse zon drukt dagprijs Nederlandse stroom 31-01-2012

Nadere informatie

Een nieuwe kijk op houtenergie

Een nieuwe kijk op houtenergie Een nieuwe kijk op houtenergie HOUT EEN MODERNE ENERGIEBRON AUTHENTIEK EN TOEKOMSTGERICHT In Europa is hout de primaire bron van duurzame energie. Duizenden gezinnen hebben een houtkachel ter beschikking.

Nadere informatie

De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig!

De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig! De zon. Meer energie heeft een mens niet nodig! De zon straalt 3.000 keer meer energie naar de aarde dan de wereldbevolking dagelijks verbruikt. En dat nog 5 miljard jaar lang. Zonne-energie is de enige

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie