Transitie naar duurzame energie op. Ameland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Transitie naar duurzame energie op. Ameland"

Transcriptie

1 Kennis & Innovatie Centrum Ameland Transitie naar duurzame op Ameland Ir K.R. Iepema F. Dijkstra H. de Haan S Visser Noordelijke Hogeschool Leeuwarden

2 Transitie naar duurzame op Ameland In opdracht van Kennis & Innovatiecentrum Ameland Ir K.R. Iepema docent Duurzame techniek F. Dijkstra student Human Engineering H. de Haan student Elektrotechniek S Visser student Human Engineering Noordelijke Hogeschool Leeuwarden, sector Techniek, afdeling Engineering Contact adres: Tesselschadestraat 12, 8913 HB Leeuwarden adres: Leeuwarden, januari 29 Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 2

3 Inhoudsopgave Voorwoord 4 Samenvatting 5 1. Inleiding 6 2. Energieverbruik op Ameland Transitie naar duurzame volgens de trias energetica 9 4. Energiebesparing Gebouwen Ameland Autoluw Duurzame Thermische zonne Photo voltaische zonne Stromings Golf Wind Geothermische Biomassa Energie-efficiëntie Warmtekrachtkoppeling Mini WKK Micro WKK Warmtepompen W Elektrische mobiliteit Elektrische auto s Elektrische aandrijving veerboten Overzicht maatregelen en uitvoerbaarheid Twee mogelijkheden Nu beginnen Conclusies Bronnen 3 Bijlage: Berekening elektriciteitsgebruik 31 Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 3

4 Voorwoord Dit rapport is de weerslag van een onderzoek dat de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden heeft uitgevoerd voor het Kennis en Innovatiecentrum Ameland. Drie studenten (Zie onderstaande foto van links naar rechts) hebben er samen met een docent aan gewerkt: Harold de Haan, student Elektrotechniek derdejaars, heeft aan de opdracht gewerkt als stagiair. Hij heeft zich vooral bezig gehouden met biomassa, zonne- en winning uit aardgaswinning. Voor Freerk Dijkstra, student Human Engineering vierdejaars, was het een afstudeeropdracht. Hij heeft onderzoek gedaan naar golf en stromings. Siep-Anne Visser ook derdejaars student Human Engineering heeft zich als stagiair vooral gericht op mobiliteit en wind. De studenten hebben van februari tot juli 28 aan het project gewerkt. Op 12 juni 28 zijn tijdens een symposium in het natuurmuseum op Ameland de resultaten van het onderzoek gepresenteerd. Het resultaat van het onderzoek van Freerk Dijkstra is te lezen in de rapporten: Het potentieel voor de winning van stromings in de zeegaten van Ameland, Freerk Dijkstra 28. en Het potentieel voor de winning van golfslag in de Noordzee bij Ameland, Freerk Dijkstra 28. Het rapport dat nu voor u ligt is de afronding van het onderzoek. Er worden mogelijkheden geschetst om Ameland geheel onafhankelijk te maken van fossiele brandstoffen. Als vervolg op dit onderzoek werken studenten aan modellen van golf waterkracht voor het nieuwe KIA. Ook wordt aan de programmering van een touch-screen gewerkt waarmee museumbezoekers het effect van duurzame bronnen kunnen onderzoeken. Het doen van dit soort onderzoeken komt ten goede aan het onderwijs. Als kennisinstelling voert de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden projecten uit voor bedrijfsleven en overheidsinstellingen op het gebied van duurzame en besparing. Daarnaast geven docenten cursussen op het gebied van duurzame. Kees Iepema, docent duurzame techniek Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 4

5 Samenvatting De Waddeneilanden streven ernaar om in 22 geheel zelfvoorzienend te zijn voor. De moet komen uit duurzame bronnen. Ameland heeft nu een relatief hoog verbruik. De eerste stap die genomen moet worden is vermindering van verbruik. 2% besparing is haalbaar. Ook zal nadrukkelijk overwogen moeten worden om Ameland autoluw te maken. De tweede stap is het toepassen van duurzame. Gezien de ligging, het aantal zonuren, en het toerisme dat zich vooral in de zomer afspeelt, ligt het gebruik van zonne- voor de hand. Zonne is direct toepasbaar. Op daken kunnen PV-panelen gelegd worden en collectoren voor zonneboilers. Om zelfvoorzienend te worden is ook grootschalige zonne- nodig. Dit kan door vele hectares weiland vol panelen te leggen of hiervoor de Waddendijk te gebruiken. Voor de verwarming van tapwater zullen zonneboilers ingezet moeten worden. Een goede tweede is wind, maar gezien provinciale regels is grootschalige wind uitgesloten. Wat wel kan zijn kleine windmolentjes in de gebouwde omgeving. Dit draagt bij aan de duurzame uitstraling van Ameland, de bijdrage is echte gering. Windturbines op de Noordzee zijn waarschijnlijk wel haalbaar. Vergisting van biomassa ligt ook direct voor de hand. De opbrengst is relatief klein, maar de techniek is beproefd en uit het oogpunt van duurzaamheid, afval duurzaam inzetten, aan te bevelen. Uit de efficiënte technieken is de toepassing van warmtepompen het meest zinvol. Als er voor gekozen wordt om aardgas van de wal te compenseren met elektriciteitlevering naar de vaste wal is ook warmtekrachtkoppeling aan te bevelen. De andere mogelijkheden, geothermische, golf- en stromings en mobiliteit zijn niet direct toepasbaar. Het zijn technieken die nog in ontwikkeling zijn. Op termijn kunnen ze een grote bijdrage leveren. Vaak zal er ook maatschappelijk draagvlak gezocht moeten worden. De politiek is hier ook nadrukkelijk aan zet. Er moeten keuzes gemaakt worden. Voorlichting en publiekscampagnes zijn hierbij onvermijdelijk. Om de plaatselijke ondernemers, o.a. installateurs en bouwbedrijven, in te kunnen zetten kan het nodig zijn hun kennis op het gebied van duurzame uit te breiden. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 5

6 1. Inleiding De Waddeneilanden hebben de ambitie om in 22 volledig zelfvoorzienend te zijn op het gebied van (duurzame) - en watervoorziening. Gemeente Ameland ondertekende op 11 september 27 het Ambitiestatement Duurzame Waddeneilanden. Er is een Duurzaam Energieteam opgericht dat duurzame projecten opzet. Samen met GasTerra, ENECO en de NAM is op 22 februari 27 het convenant Duurzaam Ameland getekend. Partijen willen van Ameland een proeftuin maken voor duurzame. Het Kennis en Informatiecentrum Ameland heeft wil haar expertise aanwenden voor een duurzaam Ameland. Bezoekers worden hierbij betrokken en kunnen kennisnemen van de ontwikkelingen. Ameland is een Waddeneiland met ca 35 inwoners en ca 18 woonhuizen. In de zomermaanden bevolken tevens vele toeristen het eiland, met pieken van 8.. Jaarlijks bezoeken ca 5. rustzoekers het eiland. Dit heeft gevolgen voor het verbruik, dat relatief hoog is. Hierdoor kost het extra inspanning om zelfvoorzienend te worden. Er zijn ook gunstige omstandigheden. Ameland kent ten opzicht van de rest van Nederland veel zonuren en bovendien loopt de verdeling van de zoninstraling in de pas met de verdeling van het aantal toeristen over het jaar. Ook voor wind is er een gunstig klimaat op de Wadden. Echter grote windmolens zijn taboe in het Waddengebied. Het feit dat er zee is rondom biedt ook kansen. Uit de eb- en vloedstromen en uit de golfbeweging kan gewonnen worden. In dit onderzoek is gekeken naar alle mogelijke duurzame bronnen en de potentie ervan voor de voorziening van Ameland. Nadrukkelijk is ook gekeken naar besparing en efficiëntieverbetering. Er is niet onderzocht hoe de gelijktijdigheid van aanbod en vraag naar zich verhoudt. Er is van uitgegaan dat er een elektriciteitverbinding blijft bestaan met de vaste wal waardoor kan worden uitgewisseld. Wat wel gezegd kan worden is dat bij een mix van duurzame bronnen het aanbod minder zal fluctueren. Het aanbod van zonne- is groot in de zomer als er ook veel toeristen zijn. Er is ook scenario denkbaar waarin aardgas van de wal wordt betrokken dat gecompenseerd wordt door een netto elektriciteitlevering aan de vaste wal. Ook niet onderzocht is welke maatregelen financieel het beste zijn. Niet uit te sluiten is dat forse investeringen nodig zijn die zich in de meeste gevallen, bij de huidige prijzen, pas na lange tijd zullen terug verdienen. Ameland zal hier zeker steun voor nodig hebben van overheden en marktpartijen. Ten slotte: Bij de winning van aardgas kan uit de temperatuur van het gas, ca 8 graden Celsius, gewonnen worden. Hetzelfde geldt voor de druk van het gas. Tot nu toe is dat niet gedaan. Hierdoor is veel nutteloos verspild. Als er in de toekomst op andere plaatsen gas gewonnen wordt op Ameland zal deze bron wel gebruikt moeten worden. In het onderzoek is dit verder niet meegenomen omdat het altijd om een tijdelijke bron zal gaan, die echter wel als overgangsmaatregel naar duurzame bronnen kan dienen. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 6

7 2. Energieverbruik op Ameland Ameland kent een hoog verbruik. Door studenten van de Hanzehogeschool Groningen is hier in opdracht van de gemeente Ameland in 27 onderzoek naar gedaan 1 ). De uitkomsten hiervan zijn, afgerond, uitgangspunt in dit onderzoek op de uitkomsten van elektriciteit na. Het werkelijke elektriciteitsverbruik blijkt aanzienlijk hoger te liggen dan de geschatte waarde uit het onderzoek van de Hanzehogeschool: 23.. kwh i.p.v. 1.. kwh. Dit is gebleken uit gegevens van NUON. Zie voor de berekening de bijlage. In tabel 2.1 staat het globale verbruik op Ameland in 27. Bij brandstof auto s gaat het om op Ameland getankte brandstof, waarbij ook de bussen voor het openbaar vervoer zijn meegenomen. Wat hierin niet is meegenomen is de op de vaste wal getankte brandstof die toeristen in hun auto s meenemen. Propaan en butaan wordt in cilinders aangevoerd en vooral op campings en in zomerhuisjes gebruikt. Omdat het relatief weinig is, is het in het verder onderzoek niet meegenomen. Energieverbruik Ameland Elektriciteit Aardgas Brandstof voor de veerboten Autobrandstof Propaan / Butaan Verbruik 23.. kwh 7.. m liter 2.3. liter 45. m3 Soort voornamelijk Hoogwaardig = kracht Laagwaardig = warmte Hoogwaardig = kracht Hoogwaardig = kracht Laagwaardig = warmte Benodigde primaire Vergelijkbaar aantal huishoudens Tabel 2.1 Energieverbruik Ameland in 27. Energie is nog op een andere manier in te delen: laagwaardige, dit is de gebruikte warmte die voornamelijk uit aardgas komt, en hoogwaardige, ook wel kracht genoemd. Onder kracht kunnen we de verstaan die opgewekt wordt in elektriciteitscentrales en de uit brandstoffen die voor de voortstuwing van voertuigen gebruikt wordt. Om de verschillende categorieën met elkaar te kunnen vergelijken zijn de hoeveelheden omgerekend naar de hoeveelheid primaire (in dit geval uit fossiele ) die er voor nodig is. Voor de brandstoffen worden de hoeveelheden vermenigvuldigd met de verbrandingswaarde van de brandstof. Voor de elektriciteit is ook het gemiddelde opwekkingsrendement meegenomen. De gebruikte omrekeningsgetallen staan vermeld in tabel Final report on sustainable Ameland project Bamigbola en Reintke, Hanzehogeschool Groningen Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 7

8 Aardgas 33 MJ/m3 Brandstof veerboten 31 MJ/liter Auto brandstof 31 MJ/liter Propan / Butaan 3 MJ/m3 Opwekkingsrendement elektriciteit 4 % Tabel 2.2 Gebruikte waarden voor de omrekening naar primaire Ten slotte is voor elektriciteit en gas nog de vergelijking gemaakt met het aantal gemiddelde huishoudens dat eenzelfde hoeveelheid verbruikt. Ter vergelijking, op Ameland staan ca 18 woningen die particulier bewoond worden. Het hoge verbruik heeft natuurlijk alles met toerisme te maken. In figuur 2.1 is de hoeveelheid primaire in een grafiek uitgezet. primaire elektriciteit aardgas brandstof boot brandstof auto's propaan / butaan Figuur 2.1 Grafiek primair verbruik Ameland in 27 Wat hierin opvalt, is de hoge vraag van de veerboten en het autoverkeer op Ameland. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 8

9 3. Transitie naar duurzame volgens de Trias Energetica Het overschakelen op uit duurzame bronnen kan het best volgens drie stappen gebeuren. Ze volgen uit de Trias Energetica, een strategie ontwikkeld door de TU Delft. Zie figuur 3.1. De nadruk ligt hier op de volgorde van de stappen. De stappen worden opeenvolgend genomen, zodanig dat eerst zoveel mogelijk maatregelen uit stap 1 worden genomen; kan dit niet meer verantwoord gedaan worden, dan zoveel mogelijk maatregelen uit stap 2 en tenslotte een eventuele restvraag met stap 3: Stap 1. Beperk de vraag, dus verminder de vraag naar, populair gezegd besparing. Dit is de goedkoopste en gemakkelijkst uit te voeren stap. Het is ook economische het aantrekkelijkst, door de vaak korte terugverdientijd van de investeringen. Stap 2. Haal de resterende vraag zoveel mogelijk uit duurzame bronnen. Stap 3. Als daarmee (nog) niet in alle gevraagde wordt voorzien rest nog om de benodigde fossiele brandstof zo efficiënt mogelijk te benutten. Het principe van deze trias is, dat stap 1 de meest duurzame stap en stap 3 relatief de minst duurzame. Figuur 3.1 De Trias Energetica (bron senternovem) In volgende paragrafen wordt hier nader op ingegaan. Voor een transitie naar duurzame is het dus uiterst belangrijk eerst de vraag naar te verminderen. In hoofdstuk 4 worden enkele mogelijkheden gegeven. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 9

10 4. Energiebesparing. 4.1 Gebouwen Als het verbruik van een gebouw of openbare ruimte wordt geanalyseerd blijkt altijd dat er op vele fronten kan worden bespaard. Een besparing van 2 % is niet ondenkbaar. Maatregelen die genomen kunnen worden zijn: Na-isolatie. Vaak zijn bestaande gebouwen slecht geïsoleerd. Met relatief geringe investeringen is hier veel mogelijk. Energiezuinige verlichting. Gloeilampen dienen vervangen te worden door spaarlampen. Met sensoren kan voorkomen worden dat licht onnodig blijft branden. Stand bye verliezen beperken Gedrag veranderen. Het ander gedrag van de gebruikers van een gebouw speelt ook een grote rol. In figuur 4.1 is aangegeven wat een besparing van 2 % voor effect heeft op het verbruik van Ameland. Hierin is tevens een besparing van 2 % in het eigen autoverkeer meegenomen Figuur 4.1 Effect 2 % besparing. Zonder gericht beleid zal het verbruik blijven stijgen. Dit heeft onder andere te maken met steeds meer eisen aan comfort. Ook op Ameland is dat niet anders. Een trend van de laatste jaren is terrasverwarming. We zien een scala van infraroodstralers tot complete open gasvuren in de open lucht. Het zal duidelijk zijn dat dit niet bijdraagt tot besparing. Om tot besparing te komen zal eerst dit soort ontwikkelingen omgebogen moeten worden. Dit eist een verandering in denken en een nieuwe bewustwording. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 1

11 4.2 Ameland autoluw Veel toeristen nemen hun auto mee naar het eiland. De hoeveelheid die dit kost voor de veerboten is aanzienlijk. Een schatting is dat zonder autovervoer minimaal de helft van de voor de veerboten bespaard kan worden. Door meer openbaarvervoer op Ameland zal het brandstof gebruik hier wel enigszins toenemen. Uitgegaan is van een verdubbeling van het busvervoer. Uiteindelijk zal de uitstraling van Ameland als autoluw eiland veel duurzamer worden. Om aan het gemak van toeristen tegemoet te komen kan de bagageafhandeling verbeterd worden. Men zou bijvoorbeeld de bagage moeten kunnen afgeven op de parkeerplaats bij de pier waarna deze op het vakantieadres weer afgeleverd wordt. Het gevolg van deze maatregel is te zien in figuur Figuur 4.2 Effect van een autoluw Ameland Figuur 4.2 geeft het effect van alle hiervoor genoemde maatregelen op het verbruik. De totale vermindering door deze besparingen is 25 %! Figuur % minder te halen door besparing Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 11

12 Auto s op de boot en in het straatbeeld op Ameland 5. Duurzame 5.1 Thermische zonne- Voor Ameland is zonne- om twee redenen een voor de handliggende bron. De aantal zonne-uren is op Ameland relatief groot, zie figuur 5.1. In de zomer is de zoninstraling het meest intens. Door het toerisme is de vraag ook dan juist groot. Zie figuur 5.2 en jan mrt mei jul sept nov bron: gemeente Ameland Figuur 5.2 Verdeling zonne- over het jaar Figuur 5.3 Verdeling toerisme over het jaar Een manier om uit zonlicht te halen is door het zonlicht om te zetten in warmte, thermische zonne-. Deze kan gebruikt worden voor tapwaterverwarming en voor ruimteverwarming. Gebruik voor tapwater (zonneboiler) ligt voor de hand, door het toerisme is hier juist in zomer veel behoefte aan. Bij een goedwerkende zonneboiler is de opbrengst 1,4 GJ per m2. Bij 1. m2 zonnecollector, bijvoorbeeld verdeeld over 3 gebouwen, hotels, (zomer)huizen en toiletgebouwen, is de jaaropbrengst 14. Dit geeft een besparing van 5. m3 gas. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 12

13 Figuur 5.1 Het aantal zonuren in Nederland 5.2 Photo voltaische zonne- Een andere manier om uit zonlicht te halen is de omzetting naar. Hiervoor is een Photo Voltaïsche-installatie nodig, die bestaat uit PV-panelen, ook wel zonnepanelen genoemd. De opbrengst per jaar is ca 1 kwh per vierkante meter. Deze kan eenvoudig via het elektriciteitnet verspreid worden. Zonnepanelen kunnen op daken geplaatst worden, maar ook op bijvoorbeeld de Waddendijk of in een weiland. Bij een oppervlak van 5. m2, bijvoorbeeld verspreid over 3 daken is de opbrengst 5.. kwh. De besparing op primaire brandstof is hierdoor: 5. x 3,6 /,4 = 45.. MJ = 45. In figuur 5.2 is het effect hiervan te zien, samen met de besparingen genoemd in hoofdstuk Figuur 5.2 Effect besparing plus zonne- op daken. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 13

14 Een bescheiden begin met zonne- op Ameland Een andere mogelijkheid is om een grote PV-zonnecentrale in een weiland te plaatsten. In figuur 5.3 is als voorbeeld een gebied van 2 ha ingetekend in de Ballumerbocht. De opbrengst van een dergelijk systeem is ca 2.. kwh. De besparing op primaire is hierdoor 18. Hiermee kan Ameland bijna in het hele huidige elektriciteitsverbruik voorzien.,2 km 2 zonnepanelen Figuur 5.3 Omvang PV-centrale Een 8 meter brede strook PV-panelen op de gehele waddendijk geeft de zelfde opbrengst. In de figuren 5.3 en 5.4 is dit gevisualiseerd. Figuur 5.5 geeft het effect hiervan weer op het Amelander verbruik. Figuur 5.4 Zonnepanelen op de waddendijk Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 14

15 Figuur 5.5 Effect van 2 ha zonnepanelen Op een camping in Nes staan onderstaande toiletgebouwen. s Nachts branden er constant 2 tl lampen. Met bewegingscensoren is hier veel te besparen. Ook lenen deze gebouwtjes zich prima voor zonne-, zie montagefoto s. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 15

16 5.3 Stromings Tussen de Waddeneilanden is voortdurend de stroming van eb vloed. Hieruit is duurzame te winnen. Zie hiervoor ook het betreffende NHL rapport 2 ). De opbrengst van 5 onderwaterturbines in het Borndiep kan ca 1.6. kwh per jaar bedragen. Hiermee kan 14 primaire bespaard worden. Zie figuur Figuur 5.6 Effect van 5 stromingsturbines in het Borndiep 5.4 Golf De voortdurende golfbeweging op de Noordzee kan ook een bron van duurzame zijn. Met behulp van golfboeien kan deze gewonnen worden. Zie hiervoor ook het betreffende NHL rapport 3 ). De opbrengst van 6 golfboeien met een diameter van 3 meter is bijvoorbeeld ca kwh per jaar. Hiermee 15 primaire bespaard worden, zie figuur 5.6. Momenteel worden vooral golfboeien ontwikkeld, of beter WEC s (Wave energy converters), voor het golfklimaat van oceanen. Voor het golfklimaat van de Noordzee bij Ameland zijn op dit moment geen WEC s beschikbaar. Golf heeft veel potentie, maar zal voor Ameland pas op termijn in beeld komen. 2 Het potentieel voor de winning van stromings in de zeegaten van Ameland, Freerk Dijkstra Het potentieel voor de winning van golfslag in de Noordzee bij Ameland, Freerk Dijkstra 28. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 16

17 Figuur 5.6 Effect van 6 golfboeien in de Noordzee. 5.5 Wind Een zeer beproefde vorm van duurzame opwekking is wind. Ook voor de Waddeneilanden een logische keuze, gezien de hoge gemiddelde windsnelheden, zie figuur 5.7. Probleem hierbij is echter dat politiek hiervoor geen draagvlak is. Grote windmolens zijn in het Waddengebied niet toegestaan. Toch is in dit onderzoek wind meegenomen, al was het alleen maar om te kunnen vergelijken met andere duurzame bronnen. Een eventuele mogelijkheid is de windturbines in de Noordzee boven Ameland te plaatsten. Een andere mogelijkheid, die wel haalbaar lijkt op Ameland, is het plaatsen van kleine molentjes in de gebouwde omgeving. De bijdrage hiervan is echter gering, maar zeker de moeite waard om te overwegen. Een grote turbine met de wiekendiameter van 8 meter zal op Ameland ongeveer 5...kWh Figuur 5.7 Gemiddelde windsnelheden in Nederland kunnen opwekken per jaar. Dit komt overeen met 5 primaire. In figuur 5.8 is het effect van 4 van dergelijke molens te zien. Het blijkt dat hier bijna alle benodigde op te wekken is. Kleine windmolentjes zijn bedoeld om geplaatst te worden in de gebouwde omgeving. Ze hebben veel wind nodig. Ze zouden geplaatst kunnen worden op hoge gebouwen, bij de pier op de Waddendijk en in de jachthaven. Opbrengsten variëren van 1 5 kwh per jaar. 1 van dergelijke molentjes Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 17

18 zouden 4 primaire fossiele kunnen besparen. Figuur 5.9 geeft in en montagefoto een impressie van dergelijke molentjes in de jachthaven Figuur 5.7 Effect van 4 grote windturbines op de vraag Figuur 5.9 Impressie klein windmolens in de jachthaven Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 18

19 5.6 Geothermische Op enkele kilometers diepte bevindt zich water van ongeveer 12 graden Celsius. Door dit water op te pompen kan hier uit gehaald worden. Het hierdoor afgekoelde water moet terug gepompt worden in de aarde. Deze kan voor een klein deel in kracht (elektriciteit) worden omgezet. De carnotfactor bedraagt ca,12. Het rendement bij omzetting naar elektriciteit is hierdoor maximaal 12 %. Als hierdoor het water wordt afgekoeld van 12 naar 8 graden is de opbrengst 4,19 x 4 x,12 kj per liter opgepompt water. Wordt er bij voorbeeld 1 m3 per uur opgepompt dan levert dit maximaal 1. x 4,19 x 4 x,12 x 24 x 365 / 1 = MJ op. Dit komt overeen met kwh. Het water kan dan nog verder afgekoeld worden, van 8 naar 4 graden voor de verwarming van woningen. Dit levert dan nog 1. x 4,19 x 4 x,8 x 24 x 365 / 1 = MJ aan thermische op wat equivalent is met m3 aardgas. Figuur 5.8 toont het effect hiervan op de Amelander situatie Figuur 5.8 Effect van geothermische bij 1 m3 opgepompt water per uur. 5.7 Biomassa Onder biomassa wordt verstaan uit planten en organisch afval. Op Ameland is dit aanwezig in de vorm van mest, GFT en rioolslib. Door vergisting, een op dit moment veel toegepaste techniek, wordt gas verkregen. Dit kan verbrand worden in een WKK-installatie, zie hoofdstuk 6, en zo zowel elektriciteit als warmte opleveren. Als alle beschikbare mest, GFT en rioolslib wordt ingezet levert dit op jaarbasis 5 besparing op en 5 besparing op aardgas. Zie hiervoor ook de presentatie van Harold de Haan. Het effect is te zien in figuur 5.1. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 19

20 Figuur 5.1 Effect biomassa Ameland 6. Energie-efficiëntie 6.1 Warmtekrachtkoppeling Bij -efficiëntie gaat het er om, om zo efficiënt mogelijk te benutten. Hiervoor moet eerst zoveel mogelijk kracht, hoogwaardige, uit de brandstof gehaald worden. Wat dan overblijft is warmte, laagwaardige. Deze kan dan gebruikt worden voor de verwarming van ruimtes en tapwater. Dit wordt warmtekrachtkoppeling genoemd. WKK s hebben brandstof nodig, in de meeste gevallen is dit aardgas. Als Ameland helemaal wil overgaan op duurzame dan is grootschalige WKK niet aan de orde tenzij aardgas gecompenseerd wordt door extra levering van elektriciteit aan de vaste wal. Op kleine schaal kan het dan wel toegepast worden bij gebruik van biogas en houtstook Mini WKK Zogenaamde mini Wkk s worden ingezet bij zwembaden, hotels en andere grote gebouwen. Het thermisch rendement van deze WKK s ligt rond 6 %, het elektrisch rendement rond 3 %. Als we uitgaan van een warmtevraag waarvoor 1. m3 gas nodig is die opgewekt wordt met een ketel met een rendement van 9 %, dan is bij gebruik van een WKK 1. x,9 /,6 = 15. m3 gas nodig. Dit is 5. m3 meer dan bij gebruik van de gasketel. Dit komt overeen met een toename van 1,6. Echter er wordt ook opgewekt uit 15. m3 gas met een rendement van 3 %. Dit komt overeen met 1,44. Als deze opgewekt had moeten worden met een elektriciteitcentrale dan kostte dat 3,6. Het totale voordeel is dus 2. Figuur 6.1 geeft het effect van 25 mini WKK s. Er is een extra hoeveelheid gas nodig van 4. De besparing op is echter 9 GJ, een totaal voordeel van 5. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 2

21 Figuur 6.6 Effect van 25 mini WKK installaties Micro WKK Micro WKK s werken in principe hetzelfde als mini WKK s. Ze hebben echter een veel kleiner vermogen. Ze kunnen in woonhuizen de gasketel vervangen. Door het geringe elektrisch vermogen in verhouding tot het thermisch vermogen wordt in de praktijk slechts ongeveer 5 % van het toegevoerde gas omgezet in en 85 % in warmte. Dit blijkt uit de voorlopige resultaten van een onderzoek door de NHL in Leeuwarden waar in 18 huurhuizen een micro WKK is geplaatst. Als er 5 micro WKK s op Ameland geplaatst zouden worden die elk een gasketel vervangen die een verbruik van 1 m3 heeft dan is het totale voordeel Het gasverbruik neemt toe met 9 en er wordt 21 bespaard op de elektriciteitopwekking. Zie figuur Figuur 6.2 Effect van 5 micro WKK s Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 21

22 6.2 Warmtepompen Een warmtepomp gebruikt warmte uit de omgeving, bijvoorbeeld uit de bodem, voor ruimteverwarming. Hiervoor wordt de onttrokken warmte op een hogere temperatuur gebracht. Hiervoor is wel nodig. Voor 1 deel produceert een warmtepomp 4 tot 6 delen nuttige warmte. Deze factor wordt de COP, = coëfficiënt of performance, genoemd. Als een gasketel, die 1 m3 gas per jaar verbruik, vervangen door een WP met een COP van 5, dan moet deze 1 x,9 x 32 = 288 MJ warmte leveren. Hiervoor is 288 / 5 = 576 MJ nodig. Dit komt overeen met 16 kwh. Er wordt hierdoor dus 1 m3 gas, =32 MJ bespaard tegen en extra primair verbruik voor elektriciteit van 144 MJ. De benodigde kan op Ameland duurzaam worden opgewekt. Warmtepompen kunnen dus heel goed bijdragen aan de transitie naar duurzame. Als bijvoorbeeld 5 gasketels, met een verbruik van 1 m3 ga elk, vervangen worden door warmtepompen dan bespaart dit 5. m3 gas. Het extra elektriciteitgebruik is 1.6. kwh. In primaire : een besparing van 16 en een extra verbruik van 72. In figuur 6.3 is dit grafisch weergegeven Figuur 6.3 Effect van 5 warmtepompen 6.3 Elektrische mobiliteit Mobiliteit is nu afhankelijk van fossiele brandstoffen. Door over te gaan op aandrijving kan hiervoor duurzaam opgewekte elektriciteit gebruikt worden. Bovendien kan er een efficiëntiewinst geboekt worden, vooral al als bij gebruik van fossiele brandstoffen of biobrandstoffen de restwarmte nuttig gebruikt wordt. Zie paragraaf 6.1. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 22

23 6.3.1 Elektrische auto s Het rendement van verbrandingsmotoren in auto s is ca 2 %. Bij elektrisch aangedreven auto s is het rendement ongeveer 7 %, inclusief het verlies van het laden en ontladen van de accu s. Daar komt dan nog wel het opwekkingsrendement van de elektriciteit bij, 4 %, wat het totale rendement uit brandstof brengt op 28 %. Als alle auto s en bussen op Ameland zouden omschakelen op aandrijving dan bespaart dat 71 op autobrandstof. Het elektriciteitgebruik zal echter met 71 x,2 /,28 = 5,7 toenemen. Daarbij is nog niet gerekend met het feit dat auto s in het algemeen kleiner en lichter zijn en een lagere snelheid hebben. Daardoor zal het voordeel alleen maar groter worden. Figuur 6.4 geeft het effect op het primaire verbruik op Ameland als alle eigen autoverkeer op Ameland elektrisch aangedreven wordt Figuur 6.4 Effect elektrisch aangedreven eigen Amelander auto s Hier enkele voorbeelden van elektrisch aangedreven voertuigen. De eerste twee lenen zich voor verhuur aan toeristen. De andere zijn een prima alternatief voor Amelanders Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 23

24 6.3.2 Elektrische aandrijving veerboten De veerboten maken nu gebruik van fossiele brandstoffen. Technisch is het mogelijk ook deze elektrisch aan te drijven. Omdat de grote motoren in de boten een hoger rendement hebben dan automotoren zal er netto nauwelijks winst zijn als de uit fossiele brandstof wordt opgewekt. Het biedt echter wel de mogelijkheid de duurzaam op Ameland op te wekken. Ook als voor de opwekking WKK wordt toegepast is er winst. Figuur 6.5 geeft de verschuiving aan van brandstof naar Figuur 6.5 Effect aandrijving veerboten. Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 24

25 7 Overzicht maatregelen en uitvoerbaarheid In voorgaande hoofdstukken zijn diverse maatregelen beschreven om Ameland zelfvoorzienend te maken voor. Niet alle maatregelen zijn even effectief. Ook zijn niet alle maatregelen direct toe te passen omdat de benodigde technieken nog niet voldoende beproefd zijn. Het toepassen van de maatregelen eist vaak politieke beslissingen. Hier moet wel draagvlak voor zijn. In onderstaande tabel, tabel 7.1, zijn alle maatregelen nog eens op een rijtje gezet met daarachter een indicatie van bovengenoemde aspecten. Tevens is getracht de bijdrage aan een duurzame uitstraling van Ameland aan te geven. Hierbij speelt vooral de zichtbaarheid en de beleving een rol. maatregel Verwacht Maatschappelijk /politiek draagvlak Direct toe te passen met bestaande techniek Effect op transitie naar duurzame Bijdrage aan duurzame uitstraling Ameland 2 % besparing XXX XXXX X X Ameland autoluw X XXXX X XXXX Thermische zonne- XX XXXX X XXXX PV op gebouwen XX XXXX XX XXXX PV in weiland of op Waddendijk XXX XXX XXXX XXXX Stromings X - X X Golf XXX - X XX Grote windmolens op zee X XXXX XXXX XX Grote windmolens op land - XXXX XXXX XXXX Kleine windmolens X XX X XXXX Geothermische XXX - XXXX X Biomassa XX XXX X XX Mini WKK XXXX XXXX XX X Micro WKK XXXX X X X Warmtepompen XXXX XXXX XXXX X Elektrisch aangedreven auto s X X XX X X X X Elektrisch aangedreven veerboten XXXX - X X X X X Energiebesparing Duurzame Energie- efficiëntie Tabel 7.1 Overzicht maatregelen met diverse aspecten Noordelijke Hogeschool Leeuwarden 25

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek

Introductie. Ernst van Tongeren. Directeur Besseling Installatietechniek Introductie Ernst van Tongeren Directeur Besseling Installatietechniek Programma 1. Presentatie duurzame technieken (E. vantongeren) 2. Bouwkundige randvoorwaarden (H. Nieman) 3. Presentatie praktijkvoorbeeld

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte

Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Vermijden van verliezen bij het gebruik van industriële restwarmte Exergie eenvoudig uitgelegd In opdracht van AgentschapNL Divisie NL Energie en Klimaat CCS B.V. Welle 36 7411 CC Deventer The Netherlands

Nadere informatie

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua

Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Edwin Waelput Tempas Bouwmanagement bv Breda DuurSaam cooperatie ua Het hoofddoel is: het omlaag brengen van uw energierekening door gedragsinvloeden & techniek én het produceren van duurzame energie;

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014

Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente. 4 maart 2014 Kwantificering van innovaties op de Energiemix van Twente 4 Inleiding Het doel van de TDA is om focus aan te brengen in de kansrijke en verbindende initiatieven in Twente bij het realiseren van een duurzame

Nadere informatie

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies

Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies Deerns ketenanalyse downstream van een van de twee meeste materiele emissies 2013 Inleiding In het kader van de CO 2 prestatieladder is een ketenanalyse uitgevoerd naar de CO 2 productie door verwarming

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

Alternatieve energieopwekking

Alternatieve energieopwekking Alternatieve energieopwekking Energie wordt al tientallen jaren opgewekt met een paar energiebronnen: Kolen Gas Olie Kernenergie De eerste drie vallen onder de fossiele brandstoffen. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer

Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Renewable energy in the Reijerscop area Peter Dekker Luc Dijkstra Bo Burgmans Malte Schubert Paul Brouwer Introductie Methode Subsidies Technologien Wind Zon Geothermisch Biomassa Externe Investeerders

Nadere informatie

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft

Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft NOTITIE PROJECT ONDERWERP Gelijkwaardigheidsberekening warmtenet Delft Bepalingsmethode DATUM 20 april 2006 STATUS Definitief 1 Inleiding...2 2 Uitgangspunten...2 3 Bepalingsmethode...2 3.1 Principe...2

Nadere informatie

Energiezuinig wonen. GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting

Energiezuinig wonen. GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting Energiezuinig wonen GEDRAG en GEBOUW Cothen 18 december 2012 Corina Onderstijn & Arno Harting 1)Waarom energie besparen? 2)Hoe kunt u energie besparen? 3)En de volgende stap! 1) Het klimaat verandert!

Nadere informatie

We werken o.a. voor. Nevenfuncties -Lokale betrokkenheid- 22-4-2015 Presentatie Synprofect stilstaan bij vooruitgang 2

We werken o.a. voor. Nevenfuncties -Lokale betrokkenheid- 22-4-2015 Presentatie Synprofect stilstaan bij vooruitgang 2 2014 22-4-2015 thuis in energie presentatie Duurzaam4Life Twitter @thuisinenergie @duurzaam4life 1 We werken o.a. voor Nevenfuncties -Lokale betrokkenheid- 1997 1999 2003 2009 2010 2015 22-4-2015 Presentatie

Nadere informatie

DE RYCK Klima. 1 kw primaire energie 2,25 kw warmte. ŋ verlies op motor 10% netto vermogen op WP 34% geeft warmte afvoer verwarmingscircuit

DE RYCK Klima. 1 kw primaire energie 2,25 kw warmte. ŋ verlies op motor 10% netto vermogen op WP 34% geeft warmte afvoer verwarmingscircuit DE RYCK Klima LUWAGAM : pomp lucht-water aangedreven met gasmotor PAUL DE RYCK Werking op laag niveau (buitenlucht min. 0 C) omzetten naar warmte op hoog niveau (buiswater max. 50 C) Serreverwarming buis

Nadere informatie

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw

Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Brandstofcel in Woning- en Utiliteitsbouw Leo de Ruijsscher Algemeen directeur De Blaay-Van den Bogaard Raadgevende Ingenieurs Docent TU Delft faculteit Bouwkunde Inleiding Nu de brandstofcel langzaam

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Windenergie in Utrecht

Windenergie in Utrecht Windenergie in Utrecht J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder

Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Bio-WKK en WKK in de glastuinbouw: meer met minder 16/12/2010 Cogen Vlaanderen Daan Curvers COGEN Vlaanderen Houtige biomassa in de landbouw 16

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Een beginners handleiding voor duurzame energie

Een beginners handleiding voor duurzame energie Een beginners handleiding voor duurzame energie Waarom leren over duurzame energie? Het antwoord is omdat: een schone energiebron is het niet begrensd wordt door geografische grenzen en geo-politiek INHOUD

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager

Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Zonder investeren besparen 10 tips en vragen voor de facilitair manager Als facilitair manager bent u verantwoordelijk voor de huisvesting. Daarmee ook voor het energiegebruik van de huisvesting. In deze

Nadere informatie

Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012. Gas. Gas. Volume (mrd. m 3 ) 83. Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65

Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012. Gas. Gas. Volume (mrd. m 3 ) 83. Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65 Technische onderbouwing themapagina s GasTerra Jaarverslag 2012 Gas Gas Volume (mrd. m 3 ) 83 Calorische waarde (Hi) (MJ/m 3 ) 31,65 Calorische waarde (Hs) (MJ/m 3 ) 35,17 Energie-inhoud op onderwaarde

Nadere informatie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie

www.pletteinstallaties.nl Bosch Solar zonne-energie 1 Bosch Solar zonne-energie 2 Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag uit. Huishoudelijke apparaten,

Nadere informatie

ROMS interieur & display makers

ROMS interieur & display makers Gespreksverslag januari 2013 Duurzaamheid ROMS interieur & display makers Waarderveldseweg 97 Dhr. O. Meijer 023-5347284 oscar@roms.nl Rinco Bakker 06 532 95 684 energiecoach@parkmanagement.nl Aanleiding:

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013

Inventaris hernieuwbare energie in Vlaanderen 2013 1 Beknopte samenvatting van de Inventaris duurzame energie in Vlaanderen 2013, Deel I: hernieuwbare energie, Vito, februari 2015 1 1 Het aandeel hernieuwbare energie in 2013 bedraagt 5,8 % Figuur 1 zon-elektriciteit

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bouwsector 6% BNP 42.000.000.000 CO2 uitstoot 50% Fossiel energieverbruik 50% Wegverkeer 25% 40% van alle afval dat is 25.000.000.000 kg per jaar Vertegenwoordigt een

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Wat kan er gebeuren in de wereld als de productie niet kan voldoen aan de stijgende vraag? Fossiele brandstof en delfstoffen zijn eindig. Probleemstelling is dus eenvoudig

Nadere informatie

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening)

Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) WIND OP LAND 11% (10% BESCHIKBAAR LANDOPPERVLAK) VOORDELEN Goedkoopste alternatief op dit moment De grond onder de molens is gewoon te gebruiken Eigen coöperatie mogelijk (zelfvoorziening) NADELEN Bij

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Warmte kost veel energie Warmtevoorziening is verantwoordelijk voor bijna 40% van het energiegebruik in Nederland.

Nadere informatie

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2011

Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2011 Compensatie CO 2 -emissie gemeentelijke organisatie Den Haag over 2011 Dienst Stadsbeheer Milieu en Vergunningen Juni 2012 2 Aanleiding De gemeente Den Haag wil in 2040 een klimaatneutrale en -bestendige

Nadere informatie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie

Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010. Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Vergisting anno 2010 Rendabele vergister onder SDE 2010 Hans van den Boom 22 april 2010 Sectormanager Duurzame Energie Financieren Duurzame energie binnen Rabobank Groep Maatwerk Sustainability naast Food

Nadere informatie

Duurzaamheid in gebouwen hoe pak ik dat aan en wat levert het op? M.G.E. Som Amsterdam Arena, 12 oktober 2011

Duurzaamheid in gebouwen hoe pak ik dat aan en wat levert het op? M.G.E. Som Amsterdam Arena, 12 oktober 2011 Duurzaamheid in gebouwen hoe pak ik dat aan en wat levert het op? M.G.E. Som Amsterdam Arena, 12 oktober 2011 Inleiding Trias Energetica Besparen van energie, monitoring gedrag techniek Duurzame toepassingen

Nadere informatie

Betrokken partijen. Potentieelstudie lucht/water warmtepomp in de bestaande bouw. Robert Harmsen. NPW Congres, 12 februari 2009.

Betrokken partijen. Potentieelstudie lucht/water warmtepomp in de bestaande bouw. Robert Harmsen. NPW Congres, 12 februari 2009. Potentieelstudie lucht/water warmtepomp p in de bestaande bouw Robert Harmsen NPW Congres, 12 februari 2009 Betrokken partijen Opdrachtgevers: SenterNovem Alklima Daalderop Daikin Inventum Stiebel-Eltron

Nadere informatie

Voor het hoogste rendement op gas. Gasabsorptiewarmtepompen. Een enorme energiebesparing. terugverdientijden. tot 4 jaar

Voor het hoogste rendement op gas. Gasabsorptiewarmtepompen. Een enorme energiebesparing. terugverdientijden. tot 4 jaar Robur Voor het hoogste rendement op gas Gasabsorptiewarmtepompen Een enorme energiebesparing terugverdientijden tot 4 jaar GASA Robur Een enorme energiebesparing en terugverdientijden die kunnen WARM teruglopen

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar

DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar DE REKENING VOORBIJ ons energieverbruik voor 85 % onzichtbaar Drie scenario s bestaande technologie Netgebonden Infrastructuur: elektriciteit en warmte (gas) Actuele gegevens van 2012 vertaald naar 2035

Nadere informatie

nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer.

nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer. Op zoek naar het nieuwe turf Brochure over de mogelijkheden voor Duurzame energie en energiebesparing in de regio Oostermoer. Opgave Windenergie Het Rijk heeft zichzelf tot doel gesteld om in 2020 6000

Nadere informatie

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk

Warmte in Nederland. Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk Nationaal Expertisecentrum Warmte maakt duurzame warmte en koude mogelijk Warmte in Nederland Onze warmtebehoefte kost veel energie: grote besparingen zijn mogelijk In opdracht van 1 Warmte kost veel energie

Nadere informatie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie

Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie Bosch Solar Optimaal profiteren van zonne-energie 2 Bosch Solar Bosch: dat klinkt bekend én vertrouwd! Geen wonder, want miljoenen mensen over de hele wereld gebruiken de producten van Bosch. Dag in, dag

Nadere informatie

Het kan minder! ing. P. Hameetman

Het kan minder! ing. P. Hameetman Het kan minder! ing. P. Hameetman manager innovatie BAM Vastgoed bv Inleiding Afbakening: Presentatie is toegespitst op woningbouw Verdieping van technische mogelijkheden 2 Klimaatakkoord Gemeenten en

Nadere informatie

Ruimte voor Duurzame Energie Portefeuillehoudersoverleg Leefomgeving Holland Rijnland 17 februari 2016

Ruimte voor Duurzame Energie Portefeuillehoudersoverleg Leefomgeving Holland Rijnland 17 februari 2016 Ruimte voor Duurzame Energie Portefeuillehoudersoverleg Leefomgeving Holland Rijnland 17 februari 2016 WATER STEDELIJKE TRANSFORMATIES OV KNOPEN ENERGIE ENERGIE OPGAVE LANDELIJK OFFICE ENERGIELANDSCHAP

Nadere informatie

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen

Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Energie en exergie in de gebouwde omgeving Door Sabine Jansen (TU Delft) 7 April 2015 Homelab 2050, serie 4: Optimaal gebruik van beschikbare energiebronnen Exergie voor de gebouwde omgeving Statements

Nadere informatie

Kinderuniversiteit (Groene) energie?

Kinderuniversiteit (Groene) energie? Kinderuniversiteit (Groene) energie? Johan Driesen, Elektrotechniek Lieve Helsen, Werktuigkunde Leuven, 15 oktober 2011 Transport 15.10.2011 Kinderuniversiteit (Groene) Energie? 2 Transport 15.10.2011

Nadere informatie

Verwarmen en koelen met de zon

Verwarmen en koelen met de zon Noodzaak alternatieve energiebronnen neemt toe Energieprijzen: 1996-008 Vergelijk CPI, Gasprijs en Electra (1996 = 100) 350 300 36 Verwarmen en koelen met de zon 50 33 197! 00 Index 150 19 De meest duurzame

Nadere informatie

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5

Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 1/5 Bijlage 2 Potentieelberekening energiestrategie 2/5 Toelichting bij scenario-analyse energiebeleid Beesel Venlo Venray Deze toelichting beschrijft wat

Nadere informatie

Opwekking duurzame energie en terugverdientijden. Niek Tramper

Opwekking duurzame energie en terugverdientijden. Niek Tramper en terugverdientijden Niek Tramper en terugverdientijden Zonneboiler geeft warm tapwater Zonnepanelen geven elektriciteit Warmtepomp geeft verwarming Pelletkachel geeft verwarming Zonneboiler Uitgangspunt:

Nadere informatie

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem

Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Duurzame energieopties gemeente Woudrichem Inleiding Er bestaan verschillende vormen van duurzame energie. Deze worden onderverdeeld in: Gebouwgebonden opties (zonne-energie, warmtepompen) Geothermische

Nadere informatie

Zonne-energie gratis en schoon

Zonne-energie gratis en schoon Zonne-energie gratis en schoon Samen gaan we voor duurzaam Genieten van de zon. Buiten in de tuin, in het park of op het strand. De zon geeft ons gratis energie. We kunnen de zon ook op een andere manier

Nadere informatie

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012

Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen Warmtekrachtkoppeling Wat, waarom en wanneer? Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag Slimme netten en WKK 29 februari 2012 1 COGEN Vlaanderen Doelstelling:

Nadere informatie

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden

COGEN Vlaanderen vzw. Doelstelling: actief meewerken aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle WKK Expertisecentrum Expertiseverstrekking naar leden Voor kwaliteitsvolle WarmteKrachtKoppeling in Vlaanderen WKK voor ruimteverwarming Algemene principes van WKK Tine Stevens COGEN Vlaanderen Studiedag VIBE 12 november 2010 1 COGEN Vlaanderen vzw Doelstelling:

Nadere informatie

Cursus Verwarm je woning. 1. Inleiding 2. Verwarmingssysteem 3. Ventilatie 4. Subsidies en leningen 5. Uitnodiging voor bezoeken producten

Cursus Verwarm je woning. 1. Inleiding 2. Verwarmingssysteem 3. Ventilatie 4. Subsidies en leningen 5. Uitnodiging voor bezoeken producten Cursus Verwarm je woning 1. Inleiding 2. Verwarmingssysteem 3. Ventilatie 4. Subsidies en leningen 5. Uitnodiging voor bezoeken producten DUW Parkstad DUW is een initiatief van Stichting EnviAA in samenwerking

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net

buffer warmte CO 2 Aardgas / hout WK-installatie, gasketel of houtketel brandstof Elektriciteitslevering aan net 3 juli 2010, De Ruijter Energy Consult Energie- en CO 2 -emissieprestatie van verschillende energievoorzieningsconcepten voor Biologisch Tuinbouwbedrijf gebroeders Verbeek in Velden Gebroeders Verbeek

Nadere informatie

5 Energiescenario s Nederland in 2050

5 Energiescenario s Nederland in 2050 STAPPENPLAN VOOR DUURZAME ENERGIEPRODUCTIE hoofdstuk 5, conceptversie 7 juli 2015 Maarten de Groot Kees van Gelder 5 Energiescenario s Nederland in 2050 5.1 Inleiding Op 15 november 2012 en 21 april 2013

Nadere informatie

Waarom doen we het ook alweer?

Waarom doen we het ook alweer? Apart inzamelen van gft-afval Als Vereniging Afvalbedrijven stimuleren we dat al het afval in Nederland op de juiste manier wordt verwerkt. Hierbij houden we rekening met het milieu en de kosten. De meest

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Nulenergie in Brussel: perspectieven?

Nulenergie in Brussel: perspectieven? Nulenergie in Brussel: perspectieven? Seminarie Duurzaam Gebouw 22 maart 2013 Ir. Ismaël Daoud Politiek adviseur, Duurzaam bouwen en Energie Kabinet d'evelyne Huytebroeck, Brussels Minister voor Leefmilieu,

Nadere informatie

Het Varken als kachel. I r. M a u r i c e O r t m a n s

Het Varken als kachel. I r. M a u r i c e O r t m a n s Het Varken als kachel I r. M a u r i c e O r t m a n s Hoeveel warmte produceren varkens? Vo e lbare w a rmteproductie: B ig 23 kg: 4 2 Wa t t Vleesva rken 11 0 k g: 1 2 7 Wa t t K raamzeug: 3 7 5 Wa t

Nadere informatie

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas.

De cijfers worden in GJ (GigaJoule) uitgedrukt. Dit is de eenheid van Warmte. Ter vergelijk, 1 GJ komt overeen met 278 kwh of +/- 32 m3 gas. Project: woningen Maasbommel Datum: april 2014 Onderwerp: jaarrapportage nr. 4 Inleiding Eind februari 2013 zijn de drie woning in Maasbommel opgeleverd aan de huurders van Woonstichting De Kernen. Deze

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken. Koos Kerstholt Tobias Platenburg

WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken. Koos Kerstholt Tobias Platenburg WARMTE-KRACHTKOPPELINGEN (WKK) - Stand van zaken Koos Kerstholt Tobias Platenburg Introductie Koos Kerstholt Stichting KIEN thema coördinator 0-energie Onderzoek & presentatie: Tobias Platenburg Werktuigbouwkunde

Nadere informatie

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN

EEN DUURZAME ENERGIEVOORZIENING VOOR IEDEREEN A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE A SUSTAINABLE ENERGY SUPPLY FOR EVERYONE o o o o Portaal (6x) Bo-Ex Stanleylaan Bo-Ex Livingstonelaan Isolatie Geen Wel Wel Glas enkel Dubbel Dubbel

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie

Champignon kwekerij t Voske. Klimaatneutraal door Duurzame energie Champignon kwekerij t Voske Klimaatneutraal door Duurzame energie Jan Gielen Manager / Specialist Klimaat & Energie DLV Plant MUSHROOMS E-mail: j.gielen@dlvplant.nl 1 Onderwerpen Schone en Zuinige Paddenstoelensektor:

Nadere informatie

: Nationaal Platform Zwembaden : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09

: Nationaal Platform Zwembaden : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09 MEMO T.a.v. : Nationaal Platform Zwembaden Van : de heer Niels de Jong Datum verslag : 3 november 2009 Onderwerp : Verslaggeving managersmeeting 29-09-09 Op 29 augustus 2009 heeft de managersmeeting voor

Nadere informatie

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec)

Elektrische energie. energie01 (1 min, 47 sec) Elektrische energie In huishoudens is elektrische energie de meest gebruikte vorm van energie. In Nederland zijn bijna alle huizen aangesloten op het netwerk van elektriciteitskabels. Achter elk stopcontact

Nadere informatie

Hands on energiescan sportverenigingen. Energiek vooruit 18 september 2014

Hands on energiescan sportverenigingen. Energiek vooruit 18 september 2014 Hands on energiescan sportverenigingen Energiek vooruit 18 september 2014 Inhoud 1. Wat houdt de scan in? 2. Uitkomst van de scan 3. Aandacht voor financiering 4. Workshop 1. Wat houdt de scan in? Intake

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Specialist in warmtepompen ROBUR GASABSORPTIE- WARMTEPOMPEN VOOR HET HOOGSTE RENDEMENT OP GAS

Specialist in warmtepompen ROBUR GASABSORPTIE- WARMTEPOMPEN VOOR HET HOOGSTE RENDEMENT OP GAS Specialist in warmtepompen ROBUR GASABSORPTIE- WARMTEPOMPEN VOOR HET HOOGSTE RENDEMENT OP GAS GASABSORPTIE- WARMTEPOMPEN VOOR HET HOOGSTE RENDEMENT OP GAS Warmtepompen zijn er in verschillende uitvoeringen

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

Hoe verbruikt ú minder gas?

Hoe verbruikt ú minder gas? Hoe verbruikt ú minder gas? Ardo de Graaf 06-520 56179 52 0 NB s zomers meer zon op noordelijk halfrond s Winters meer zon op zuidelijk halfrond Warme golfstroom zomer&winter, deze komt ongeveer tot het

Nadere informatie

Geld- en energiebesparende maatregelen

Geld- en energiebesparende maatregelen Geld- en energiebesparende maatregelen Energie besparen, comfort verhogen! Energie besparen, CO2 uitstoot, duurzaam, het zijn allemaal termen die we dagelijks veelvuldig tegenkomen. Wat betekent dit voor

Nadere informatie

Robur 11.500,-- GASABSORPTIEWARMTEPOMPEN MET GAS VOOR HET HOOGSTE RENDEMENT. Nu nog sneller terugverdiend door subsidie tot.

Robur 11.500,-- GASABSORPTIEWARMTEPOMPEN MET GAS VOOR HET HOOGSTE RENDEMENT. Nu nog sneller terugverdiend door subsidie tot. Robur MET GAS VOOR HET HOOGSTE RENDEMENT GASABSORPTIEWARMTEPOMPEN Nu nog sneller terugverdiend door subsidie tot 11.500,-- per warmtepomp ASABS ROBUR EEN ENORME ENERGIEBESPARING EN TERUGVERDIENTIJDEN DIE

Nadere informatie

Verdeling gemiddeld energieverbruik NL. Auto (benzine)

Verdeling gemiddeld energieverbruik NL. Auto (benzine) Warmtepomp Het gebruik van verwarming en warm water bepalen een zeer groot deel van het energieverbruik van een woning. Het gebruik van een warmtepomp is een (gedeeltelijk of volledig) alternatief voor

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Harderwijk in de zon

Harderwijk in de zon Harderwijk in de zon Informatieavond zonne-energie Veluwe Duurzaam samen met Gemeente Harderwijk 17 juni 2014 ir. A.D. Hekstra Handicom Solar solar@handicom.nl 0341-412629 Vanavond Zonnestraling -> warmte

Nadere informatie

PVT-systeem Coöperatieve Vereniging Esonstad U.A.

PVT-systeem Coöperatieve Vereniging Esonstad U.A. PVT-systeem Coöperatieve Vereniging Esonstad U.A. Projectnummer : Status document: Versie document: In opdracht van: Datum laatste wijziging: Laatste wijziging door: Auteur: Telefoonnummer: 01102 Definitief

Nadere informatie

ZonneEnergie voor Thuis

ZonneEnergie voor Thuis ZonneEnergie voor Thuis Programma 20:00 22:00 Welkom Introductie ReestdalEnergie ZonneEnergie: het hoe en waarom Pauze ZonneEnergie van ReestdalEnergie Afsluiting Vragenvuur Reestdal Duurzame Energie

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van "herwinbare" energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water

Module 4 Energie. Vraag 3 Een bron van herwinbare energie is: A] biomassa B] de zon C] steenkool D] aardolie E] bewegend water Module 4 Energie Vraag 1 Wat hoort bij het indirect energieverbruik van een apparaat? Kies het BESTE antwoord A] De energie wat het apparaat nuttig verbruikt. B] De energie die het apparaat niet nuttig

Nadere informatie

partners partners Aardwarmte Den Haag Zuid-West Het project Aardwarmte Den Haag Zuid-West basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte

partners partners Aardwarmte Den Haag Zuid-West Het project Aardwarmte Den Haag Zuid-West basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte Het project is een initiatief van de volgende zes partijen. Deze zes partners participeren op gelijkwaardige basis in de nieuwe organisatie Aardwarmte Den Haag VOF die de realisatie en exploitatie van

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets

De Visie: Elektriciteit en warmte uit houtpellets De Visie: Onze missie is om een houtpelletketel te maken die ook elektriciteit kan opwekken. Het bijzondere daaraan? ÖkoFEN ontwikkelt een CO2-neutrale technologie met houtpellets als energiedrager, met

Nadere informatie

Windenergie in Steenbergen

Windenergie in Steenbergen Windenergie in Steenbergen J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Conclusies Windenergie is geen noemenswaardig alternatief voor fossiele energie en levert geen noemenswaardige

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling

Toelichting Instrument 5. Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Toelichting Instrument 5 Onderdeel Toolbox voor energie in duurzame gebiedsontwikkeling Instrument 5, Concepten voor energieneutrale wijken De gehanteerde definitie voor energieneutraal is als volgt: Een

Nadere informatie

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen

echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen echt Nul op de meter HRsolar : Robbert van Diemen Techneco : Niels van Alphen Agenda Wie is HRsolar Zonnewarmte V1.0 De markt Zonnewarmte V2.0 Zonnewarmte NOM Wie is HRsolar Nederlandse fabrikant van complete

Nadere informatie

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016

Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden. 11 februari 2016 Duurzaamheidsonderzoek en subsidiescan Combibad De Vliet te Leiden 11 februari 2016 1 Managementsamenvatting Inleiding De gemeente Leiden heeft in haar duurzaamheidsambitie doelen gesteld voor de korte

Nadere informatie

Opleiding Duurzaam Gebouw:

Opleiding Duurzaam Gebouw: Opleiding Duurzaam Gebouw: Verwarming en sanitair warm water: ontwerp en regeling Leefmilieu Brussel Overzicht van de belangrijkste warmteopwekkers Jonathan FRONHOFFS CENERGIE Doelstelling(en) van de presentatie

Nadere informatie

25/03/2013. Overzicht

25/03/2013. Overzicht Micro-WKK: basisbegrippen en toepassingsmogelijkheden Tine Stevens, Vlaams Energieagentschap Regiovergadering Provincie West-Vlaanderen 12 en 14/03/2013 2 Warmte-krachtkoppeling (WKK) De gelijktijdige

Nadere informatie