ZUIDPOOL. Of ANTARCTICA. Een informatiepakket voor een werkstuk of spreekbeurt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "ZUIDPOOL. Of ANTARCTICA. Een informatiepakket voor een werkstuk of spreekbeurt"

Transcriptie

1 ZUIDPOOL Of ANTARCTICA Een informatiepakket voor een werkstuk of spreekbeurt

2 COLOFON Tekst: Luit van der Glas Illustraties: CMO en zijn licentiegevers, Flickr. Afbeelding voorzijde: rotsspringer (rockhopper) De inhoud is met zorg samengesteld. Mocht u van mening zijn dat inbreuk is gedaan op uw auteursrechten of beeldrechten, dan verzoeken wij u vriendelijk contact met ons op te nemen via Centrum voor Mondiaal Onderwijs Postbus HK Nijmegen tel De Scriptieservice Nieuwe Stijl is mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van Kerk en Wereld en door een solidariteitsbijdrage van de gezamenlijke religieuzen in Nederland via de commissie PIN. Centrum voor Mondiaal Onderwijs, Nijmegen, 2009 II

3 INHOUD Deel 1 De Zuidpool: een bijzondere plek pag. 1 Helemaal onderaan de aardbol pag. 2 De Zuidpool; wat is dat eigenlijk? pag. 3 De grootste ijsmassa ter wereld pag. 4 Het koudste klimaat ter wereld pag. 5 De poolnachten pag. 6 De magnetische zuidpool en het zuiderlicht pag. 7 Deel 2 Dierenleven op en rond de Zuidpool pag. 8 Voedselketen, diersoorten pag. 9 Keizers en keizerinnen op de Zuidpool april en mei pag. 10 Keizers en keizerinnen op de Zuidpool juni t/m augustus pag. 11 Natuurlijke vijanden van de keizerspinguïn pag. 12 Alle pinguïnsoorten op een rijtje pag. 13 Afstandskampioenen: de albatros en de noordse stern pag. 14 Zuiderbreedte pag. 15 Deel 3 De mens en de Zuidpool pag. 16 Ontdekkingsreizigers, walvisvaart en visserij pag. 17 Toeristen pag. 18 Avonturiers pag. 19 Het verdrag van Antarctica pag. 20 Wetenschappers op de Zuidpool: onderzoek(stations) pag. 21 Wetenschappers op de Zuidpool: weer en klimaat pag. 22 Wetenschappers op de Zuidpool: geschiedenis in het ijs pag. 23 Is er toekomst voor de Zuidpool? pag. 24 Aantekeningen pag. 25 Meer op internet pag. 27 III

4 IV

5 DE ZUIDPOOL: EEN BIJZONDERE PLEK Geloof het of niet: na het lezen van dit boekje zou je alleen met deze afbeelding hierboven je spreekbeurt over de Zuidpool kunnen houden. De belangrijkste zaken staan er namelijk op: 1) Je ziet hier de rand van de grootste ijsmassa ter wereld. 2) Je ziet belangrijke natuurlijke bewoners van het zuidpoolgebied; pinguïns. 3) Je ziet een schip: mensen hebben ook interesse om naar de Zuidpool toe te gaan. Zo hebben we dit boekje ook ingedeeld. Het eerste hoofdstuk gaat over zaken die van de Zuidpool een bijzondere plek maken. Het tweede hoofdstuk gaat over het dierenleven op en rond de Zuidpool. Met name de keizerspinguïn en zijn natuurlijke vijanden krijgen veel aandacht. Het derde hoofdstuk gaat over de mens en de Zuidpool. Dan nog een tip en een weetje. De tip: als jij je spreekbeurt gaat houden dan zou je de afbeelding hierboven kunnen uitdelen aan je klasgenoten. Vertel vooraf niet precies waar jij je spreekbeurt over houdt maar zeg wel dat het onderwerp alles te maken heeft met de afbeelding. Je kunt dan vragen of iemand een idee heeft waar jouw spreekbeurt over gaat. Het weetje ; pinguïns komen alleen voor ten zuiden van de evenaar; dus zie je ijs en pinguïns, dan weet je altijd zeker dat je in het zuidpoolgebied zit. 1

6 Helemaal onderaan de aardbol De Zuidpool (of Antarctica) ligt aan de onderkant van de aarde. Het is echt handig als je er eerst ook even een aardbol bij pakt. Of doe het met Google Earth. Draai de wereldbol zo dat je Nederland recht voor je hebt. Kantel dan de onderkant naar je toe en zie: het ziet er dan ongeveer zo uit als op de afbeeldingen links hiernaast. De kleine afbeelding met de witte vlek, een satellietfoto, maakt meteen duidelijk dat de Zuidpool bijna helemaal met ijs en sneeuw is bedekt. Op de andere afbeelding links zie je welke werelddelen het dichtst bij de Zuidpool liggen. Linksboven zie je het puntje van Zuid-Amerika: Kaap Hoorn. Dit is de kortste weg per schip of vliegtuig naar het westelijk gedeelte van de Zuidpool (ongeveer 800 kilometer). Australië en Nieuw-Zeeland liggen het dichtst bij het oostelijke gedeelte van de Zuidpool (ongeveer 1500 kilometer). Ook zie je nog het puntje van Zuid- Afrika: Kaap de Goede Hoop; dat ligt toch alweer een aantal duizenden kilometers van de Zuidpool vandaan. De zee direct om de Zuidpool heen noemen we de Zuidelijke Oceaan. Tot slot zie je diverse eilandengroepen rondom het werelddeel liggen. Dit noemen we subantarctische eilanden. Dat betekent zoiets als in de buurt van Antarctica. 2

7 Wat is dat eigenlijk; de Zuidpool? 1) Als we het over de Zuidpool hebben wordt hiermee niet altijd precies hetzelfde bedoeld. Officieel is de Zuidpool het vasteland en het water dat binnen de zuidelijke poolcirkel ligt. (zie op de Duitstalige kaart hieronder de gestippelde cirkellijn südlicher polarkreis ). Zie dat er kleine stukjes vasteland net buiten vallen. 2) Daarnaast zie je nogal eens dat met de Zuidpool het hele gebied met alle eilanden eromheen bedoeld wordt. Soms wordt de drijfijsgrens dan als maatstaf genomen: hieronder zie je een stuk van die drijfijsgrens lopen: het is de buitenste witte stippellijn. In je atlas kun je hem helemaal opzoeken als je nieuwsgierig bent. Weer anderen nemen de 60e breedtegraad als buitengrens van het gebied. 3) Anderen bedoelen met de Zuidpool het punt precies onderaan de aardbol: zie de afbeelding links waarop je een rode punt ziet met south pole en op de kaart hieronder te zien als Geographischer Südpol. Dit noemen wij de geografische zuidpool. In de meeste landen wordt het begrip Antarctica gebruikt. In dit boekje spreken we doorgaans over de Zuidpool. Meestal bedoelen we daarmee het vasteland zoals je hieronder ziet. Maar als we het over het grotere gebied hebben, dan vertellen we dat er vooraf bij. * Tot slot voor de experts onder ons: er is ook nog een magnetische zuidpool. Dat punt zie je in de zee rechtsonder op zo n 2500 kilometer van de geografische zuidpool liggen (zie magnetischer Südpol ). Zie meer op pagina 7. 3

8 Hierboven zie je een vliegtuig dat over het Transantarctisch gebergte heen vliegt. Dit gebergte verdeeld het continent in West- en Oost-Antarctica. Continent met de grootste ijsmassa op aarde De Zuidpool is kort gezegd een grote landmassa (net zo groot als Australië) die het hele jaar door voor 98% bedekt is met ijs. Dit Zuidpoolijs is landijs. De ijsmassa op de Zuidpool is gemiddeld meer dan 2 kilometer dik. Gemiddeld wil hier zeggen dat de ijslaag op sommige plekken enkele honderden meters dik is maar op andere plekken wel 4 kilometer dik. Het is verreweg de grootste ijsmassa op aarde. Op de kleine afbeelding hieronder zie je een lijn van A naar B. De afstand van Westnaar Oost-Antarctica is maar liefst 5000 kilometer. Die afstand zie je terug op de liggende, horizontale lijn op de grotere afbeelding. De rechtopstaande lijn links (zie 1, 0, 1, 2, 3,4) geeft de hoogte in kilometers weer. 0 is de zeespiegel. Het grijze gedeelte is de landmassa. Het witte gedeelte is de ijsmassa. Zo zie je dat de ijsmassa op sommige plekken wel 3 kilometer dik is. Wat je ook kunt zien is dat er stukken land zijn die bijna 2 kilometer onder de zeespiegel liggen! 4

9 Het koudste klimaat op aarde Op de Zuidpool heerst net als op de Noordpool een poolklimaat. Het warmst wordt het op het westelijke schiereiland. Daar komt de temperatuur s zomers af en toe boven het vriespunt. Het koudst is het op het hooggelegen oostelijke vasteland. Daar wordt het s winters vaak 70 of zelfs 80 graden Celsius. Het klimaat is ook uiterst droog omdat koude lucht weinig waterdamp kan bevatten. Wat er jaarlijks aan neerslag valt, meestal in de vorm van sneeuw, is te vergelijken met hoeveelheden neerslag die in woestijnen naar beneden komt. Rondom de geografische Zuidpool valt jaarlijks slechts zo n 50 mm neerslag, daarbuiten gemiddeld 200 mm. In Nederland valt per jaar gemiddeld zo n 800 mm neerslag. De wind: rondom de Zuidpool (op zo n 3 kilometer hoogte) ligt het hele jaar door een hogedrukgebied. Deze lucht zoekt zich een weg naar lagergelegen gebieden en naar de kust. Daar ontstaan dan regelmatig sneeuwstormen. De kou en de droogte zorgen ervoor dat er geen bomen en zelfs geen planten groeien op de Zuidpool. (Behalve korstmossen op plekken waar geen ijs ligt.) Er is een aantal redenen aan te geven waarom het zo koud is op de Zuidpool. 1) Het zonlicht wordt door de witte kleur van ijs en sneeuw direct teruggekaatst. Zodoende wordt er veel minder warmte opgenomen. 2) De zon staat nooit hoog aan de hemel in de poolgebieden; ook niet in de midzomernachtperioden. 3) De aarde staat in een gekantelde positie ten opzichte van de zon. Hierdoor kan gedurende een aantal maanden de zon de poolgebieden niet beschijnen. 4) Op de Zuidpool is het nog kouder dan op de Noordpool: dit komt vooral door de hoogte. Hoe hoger je komt hoe kouder het immers is. 5

10 De poolnachten Een andere reden waarom we de Zuidpool een bijzondere plek kunnen noemen, is dat er gedurende een halfjaar op de geografische Zuidpool geen zon schijnt (van 21 maart t/m 21 september). Dat noemen we de poolnacht. Hier is een verklaring voor; 1) De aarde is bolvormig en de Zuidpool ligt helemaal aan de onderkant van die bol. 2) De aarde staat gekanteld ten opzichte van de zon. noorden: lente zuiden: herfst noorden: zomer zuiden: winter noorden: winter zuiden: zomer noorden: herfst zuiden: lente Kijk even mee op de afbeelding hierboven. Je ziet hier de aarde om de zon draaien in 4 seizoenen. En je ziet dat de aarde scheef staat ten opzichte van de zon. Kijk nu eens naar de linker aardbol. En kijk eens naar de Z van Zuidpool: de zon kan er niet bij! Het blijft donker op de Zuidpool. In diezelfde periode gaat de zon niet meer onder op de Noordpool! Het blijft er licht. Dit noemen we de midzomernachtperiode. Hierboven zie je een foto genomen op het vasteland van Antarctica tijdens de poolnacht rond het middaguur. In de gebieden die iets verder weg van de geografische polen afliggen is er ook een poolnacht alleen duurt deze korter. In het gebied waar de keizerspinguïn broedt, aan de rand van het Zuidpoolcontinent blijft het ongeveer 4 weken lang helemaal donker. 6

11 De Zuidpool als magnetische pool Wij mensen kunnen het niet zien maar van noord naar zuid loopt een aardmagnetisch veld. Dat verklaart ook de werking van een kompas. Een kompas is een apparaatje dat de horizontale richting van het magnetische veld aangeeft. De kant die naar de magnetische Noordpool wijst heeft meestal een likje rode verf. De magnetische noordpool van de aarde ligt op ongeveer 1000 km van de geografische noordpool. De magnetische zuidpool ligt op ongeveer 2500 km van de geografische Zuidpool. (zie de kaart op pagina 3). Omdat de magnetische polen ver van de geografische polen liggen wijst een kompas bijna nergens precies naar het noorden en het zuiden. Het zuiderlicht Het zuiderlicht of Aurora australis is een lichtverschijnsel aan de (nachtelijke) hemel dat je doorgaans niet al te ver van de geografische zuidpool kunt zien. Het zijn schitterende kleurentaferelen. Ze worden veroorzaakt door zonnedeeltjes die in aanraking komen met het aardmagnetisch veld. Je ziet het zuiderlicht in allerlei gedaantes en kleuren. Het schouwspel speelt zich op enkele honderden kilometers boven het aardoppervlak af. 7

12 DIERENLEVEN IN HET ZUIDPOOLGEBIED Het aanbod van krill In het algemeen geldt: daar waar dieren voorkomen is er voedsel te vinden. En vaak zijn er voortplantingsmogelijkheden. Stel je bij dit hoofdstuk de Zuidpool maar voor als het gebied met de zee en eilanden eromheen tot aan ongeveer de pakijsgrens. Veel vogels maar ook walvissen en robben leven buiten de broedseizoenen nomadisch. Ze zwerven door het hele gebied heen. Een aantal walvissoorten trekt zelfs richting de evenaar om hun jongen ter wereld te brengen. In het voedselaanbod en het voortplantingsgedrag op de Zuidpool spelen zomer- en winterseizoen een belangrijke rol. De koude wateren rondom de Zuidpool zijn enorm voedselrijk. Als het zomer wordt (rond november) en het ijs gaat smelten, vindt er letterlijk een explosie van het aanbod aan krill plaats. Het krioelt ervan. Daarom komen heel veel dieren zoals walvissen, pinguins en robben in de zuidpoolzomer naar de Zuidpool toe. Ze bouwen hier belangrijke vetreserves op waarna ze vaak naar hun voortplantingsgebieden gaan. In maart heeft het pakijs zich op een aantal plekken bijna teruggetrokken tot op het vasteland. In september is het maximaal aangevroren. krill Krill is de verzamelnaam voor kleine, zo n 5 cm grote, garnaal en kreeftachtige diertjes. Er bestaan meer dan 80 soorten Antarctische krill. En deze kleine diertjes spelen een grote rol. Zonder krill zou er nauwelijks dierenleven mogelijk zijn op de Zuidpool. Alle andere dieren leven er namelijk van, direct of indirect. Diersoorten. In het zuidpoolgebied vind je geen landzoogdieren. Wel vind je er: vissen, vogels, robben, en walvissen. Pinguïns vermelden we (als niet vliegende vogels) apart omdat ze overal in het zuidpoolgebied voorkomen en daardoor zo karakteristiek zijn voor het hele gebied. Vissen: van de twintigduizend vissoorten die er rondzwemmen op onze planeet leven er slechts 120 soorten in het zuidpoolgebied. Zij zijn helemaal aangepast aan het leven in het koude water. ijsvis Weddellzeehonden 8

13 Robben: De volgende robbensoorten kun je in het zuidpoolgebied tegenkomen; de antarctische perlsrob, de krabbeneter, de rosszeehond, de weddellzeehond, de zeeolifant en het zeeluipaard. Vogels: In het hele zuidpoolgebied broeden ruim 40 vogelsoorten, bijna allemaal zeevogels: aalscholvers (2 soorten), albatrossen (7 soorten), jagers (3 soorten), sterns (2 soorten), stormvogels (17 soorten),pinguïns (7 soorten) en ijshoenders (2 soorten). Pinguins: van de achttien pinguïnsoorten die er leven op aarde (zuidelijk halfrond) komen er 7 in het zuidpoolgebied voor. Alleen de adeliepinguïn en de keizerspinguïn broeden op het vasteland van de Zuidpool. De ezelspinguïn zie je rechts hiernaast aan de wandel. Daarnaast kun je de macaronipinguïn, de rotsspringer, de kinbandpinguïn en de koningspinguïn tegenkomen. Zie voor de andere afbeeldingen pagina 13 Walvissen: er zijn balein of baardwalvissen en tandwalvissen. Balein of baardwalvissen filteren met dunne platen die in hun bek hangen plankton, krill en andere kleine zeedieren uit het water. De volgende baleinwalvissen kun je in het gebied tegenkomen: de blauwe vinvis (het grootste zoogdier op aarde), de gewone vinvis, de dwergvinvis, de bultrug, de noordse vinvis en de zuidkaper. Tandwalvissen hebben zoals de naam het al zegt tanden. Hun voedsel bestaat doorgaans uit grotere prooien. De orka en de potvis komen in het zuidpoolgebied voor. De potvis eet voornamelijk reuzeninktvis. En de orka jaagt veel op zeehonden maar ook op pinguïns. blauwoogaalscholvers het sneeuwstormvogeltje ezelspinguïns bultrugwalvis 9

14 Keizers van de Zuidpool Als het hier in Nederland zomer is en meestal lekker warm, is het in het zuidpoolgebied hartje winter. Het is daar dan maandenlang helemaal donker. En verschrikkelijk koud. De temperatuur is er dagelijks zo n min 60 graden Celsius. Je zult het bijna niet geloven: er is een dier dat juist dan het zuidpoolijs opzoekt. Dat doen ze waarschijnlijk al duizenden jaren. We hebben het over de keizerspinguïn. Wat daar achter zit, lees je in dit hoofdstuk. In april komen de volwassen en geslachtsrijpe keizerpinguïns het ijs op om zich te verzamelen. Ze hebben zich van december tot maart volgegeten. Tegoedgedaan aan al het krill dat er rondzwemt in de zuidpoolzomer. Na ongeveer een week gaan ze lopen. Het is een voettocht van 100 kilometer. Voor een gemiddeld mens is dat veel maar voor pinguïns is het een reuzenafstand. Stappen is vermoeiender voor pinguïns dan voor mensen. Daarom glijden ze ook veel peddelend op hun buik. Ze zijn op weg naar hun geboorteplek. Eenmaal aangekomen op hun plek gaan ze een partner zoeken. Als zich koppeltjes gevormd hebben gaan ze paren. Tegen de maand mei begint het licht uit de lucht te verdwijnen vanwege de poolnacht. Ook blijft de temperatuur zakken. Bovendien zijn er regelmatig sneeuwstormen. De enige bescherming tegen de kou is de groep zelf. Door dicht tegen elkaar aan te gaan staan wordt de warmte behouden. Om nog iets van vocht binnen te krijgen consumeren ze kleine hoeveelheden stuifsneeuw. En eindelijk, na lang wachten in de extreme kou, zien we dan rond begin juni de eerste vrouwtjes die een ei leggen. Ze houden het warm in een plooi onderaan hun lichaam. De mannetjes hebben ook zo n plooi. Zodra het ei is gelegd heeft het koppel nog maar een doel: het jong in het ei in leven houden. 10

15 De uitgehongerde wijfjes moeten onmiddellijk terug naar zee. Ze verliezen namelijk een derde van hun lichaamsgewicht door de aanmaak van het (grote) ei. Voordat het wijfje naar zee vertrekt moet ze het ei aan het mannetje toevertrouwen. En dat moet meteen goed gaan. Sommige jonge, onervaren koppels gaan overhaast te werk; het ei rolt de verkeerde kant op en bevriest onmiddellijk. Overal liggen verloren eieren. Deze pinguins, mannetjes en vrouwtjes, blijven na het verlies van het ei niet langer; ze lopen terug naar zee en proberen het een jaar later weer opnieuw. Ze leggen dus niet, zoals sommige vogelsoorten doen, nog een tweede of derde maal eieren. De vader zorgt voor het ei. Hij zal het ei 2 maanden lang (juli/augustus) tegen een snijdende kou beschermen. En dat terwijl er regelmatig sneeuwstormen zijn met orkaankracht en de temperatuur inmiddels is gezakt tot min 60 graden. De uitgeputte wijfjes moeten zoals gezegd onmiddellijk vertrekken anders sterven ze van de honger. De terugkeer naar zee is moeilijker omdat door de winter zich nieuw ijs heeft gevormd aan de randen. Ze moeten dus vele kilometers langer lopen. Eenmaal aangekomen bij de eerste gaten in het ijs of bij de zee zelf, duiken de vrouwtjes meteen in het water op zoek naar kreeftjes en vissen. Pinguïns kunnen tot zo n 500 meter diep duiken en een kwartier hun adem inhouden. 11

16 Hierboven zie je nog een geduchte vijand van de pinguïns op de Zuidpool: de reuzenstormvogel: zodra de kuikens op het ijs rondlopen komen ze er aanvliegen om een kuiken te doden. Maar er dreigt ook gevaar: er liggen daar een aantal vijanden op de loer. Met een hap kan een zeeluipaard twee levens vernietigen: dat van de moeder en dat van haar kuiken, dat straks nooit eten genoeg zal krijgen. Tegen de maand augustus weten de wijfjes dat het tijd wordt om terug te keren: voor de derde keer ondernemen ze hun lange tocht. Een zeeluipaard op de loer De gevaarlijkste natuurlijke vijand is de skua. Die zie je hierboven. Het is een jager, een soort roofmeeuw. Skua s broeden vaak in de buurt van pinguïnkolonies. Ze roven pinguïneieren en jagen vooral op kuikens. Ook zijn er nog 2 ijshoenders die op pinguïneieren loeren. (die noemen we ook wel zuidpoolkippen). De mannetjes moeten beschutting zoeken maar ook in beweging blijven, niet alleen om hun eigen lichaamswarmte op peil te houden maar ook dat van hun pasgeboren kuiken. De vader heeft inmiddels al 4 maanden niet gegeten! Als de wijfjes niet snel terugkeren zal hij het kuiken noodgedwongen achterlaten en naar de voedselrijke zee stappen: een andere keus heeft hij niet!. Hij heeft nog wel een melkachtige vloeistof bewaard in zijn keel: hier kan hij het kuiken een paar dagen mee voeden. September: de wijfjes die de tocht terug overleefd hebben zijn inmiddels weer terug. de moeder ziet haar kind voor de eerste keer. De moeder moet het nu snel overnemen! Zij kan dat ook; ze heeft zich volgegeten en heeft onverteerd voedsel genoeg om het kuiken wekenlang van voedsel te voorzien. De vader vertrouwt het kuiken aan de moeder toe en neemt meteen afscheid van het kuiken. Ook hij zal het kuiken over een week of zes weer van voedsel voorzien: hij komt weer terug naar de kolonie. In november lopen ze met z n allen naar de rand van het ijs. In december nemen de jong volwassen dieren afscheid van hun ouders: ze leven dan jarenlang op zee totdat ze geslachtsrijp zijn. 12

17 De zuidpoolpinguïns op een rij. Zoals eerder gezegd komen 7 van de 18 pinguïnsoorten in het zuidpoolgebied voor. De keizerspinguïn (emperor penguin in het Engels) ken je inmiddels. De andere zijn: 1) De koningspinguïn (king penguin), 2) De rotsspringer (the rockhopper), ` 3 3) De kinbandpinguïn (chinstrap penguin), 4) De macaronipinguïn (macaroni penguin), 5) De adéliepinguïn (adélie penguin) 6) De ezelspinguïn. (gentoo penguin). Kijk eventueel eens in een zeevogelgids als je meer over deze pinguïns wilt weten. ` 4 ` 5 `1 ` 2 `6 13

18 Afstandskampioenen (malmokalbatros) Zijn de pinguïns de keizers op het ijs in het zuidpoolgebied, albatrossen zijn dat boven zee. Het zijn enorm goede zweefvliegers die je met hun enorme spanwijdten (tot meer dan 3 meter) over de open zee kunt zien vliegen. Onderzoek met zendertjes heeft aangetoond dat albatrossen in 1 voedselvlucht soms wel kilometer afleggen. Dat betekent dat zij in het broedseizoen alles bij elkaar gigantische afstanden afleggen. Van de 13 soorten albatrossen die er op de wereld voorkomen, leven er 7 in het zuidpoolgebied. Ze hebben hun leefgebieden voornamelijk op de eilanden rondom de Zuidpool. Een andere opmerkelijke vogel is de noordse stern (zie de afbeelding hierboven). Die broedt in het noordpoolgebied en overwintert in het zuidpoolgebied. Dat betekent dat deze vrij kleine vogel elk jaar zo n kilometer aflegt. Van noord naar zuid en weer terug. De meeste kilometers langs kustlijnen, zoals de meeste trekvogels doen. (zie de kaart met de groene pijlen hierboven). 14

19 De noordse stern moet ook door het gebied met de zware westerstormen rondom de Zuidpool. Bij het oversteken van deze zone in november op weg naar Antarctica komen ze soms dan ook helemaal in Australië en Nieuw-Zeeland terecht. Die zone (zie de rode kleur op de afbeelding hiernaast) noemen zeelieden ook wel de roaring forties (Wilde Veertigers) en howling fifties (Brullende Vijftigers). Dit verwijst naar de zuiderbreedte. De zone waar zo n 300 dagen per jaar harde westenstormen waaien ligt ongeveer tussen de 40e en 60e breedtegraad. Doordat de wind nauwelijks land tegenkomt neemt hij in kracht alleen maar toe. Hierboven zie je een Envisat satellietfoto. De kleurenbalk onder geeft de hoogte van de golven aan. Het rood gekleurde gebied (met de hoogste golven) is de zone van de harde westenwinden. Hierboven zie je een schip dat door de zone met westenwinden vaart. In dit geval door de gevreesde Drake s Passage, tussen Vuurland (Zuid-Amerika) en het westelijk schiereiland van Antarctica. Niet zo gek dat de noordse sterns, op trek naar de Zuidpool, wel eens uit de koers waaien. 15

20 DE MENS EN DE ZUIDPOOL De Zuidpool heeft geen inheemse bevolking. Wonen kun je er ook eigenlijk niet. Verblijven wel, voor kortere of langere tijd. In de zomer verblijven er ongeveer mensen. In de winter maar Dit zijn bijna allemaal wetenschappers die onderzoek doen. Het is er te koud en onherbergzaam om er dorpen en steden te bouwen. Er is geen landbouw, geen industrie, geen mijnbouw. Er zijn geen spoorlijnen, wegen en havens. Schepen gaan meestal voor de kust voor anker en ladingen worden met kleine boten van en naar het schip vervoerd. Wel zijn er enkele vliegvelden en velden waar helikopters kunnen landen. Die liggen vlakbij nederzettingen waar mensen wonen en werken. Toch hebben ook andere mensen dan wetenschappers interesse (gehad) in de Zuidpool. In dit deel aandacht voor de mensen die als ontdekkingsreiziger, walvisvaarder, toerist en bestuurder interesse in de Zuidpool hadden en hebben. Tot slot natuurlijk ook aandacht voor de wetenschappers! Hier links op de afbeelding zie je een monument dat in Nieuw -Zeeland te Wellington te vinden is; de punt wijst precies naar de geografische Zuidpool. Het is vanaf hier ongeveer 3 uur vliegen naar de Zuidpool; net zo ver als van Schiphol naar Athene. Ontdekkingsreizigers De vroegst bekende kaart van het zuidpoolgebied is een kaart gemaakt in 1513 door Piri Reis, een beroemd admiraal van de Turkse vloot. De kaart geeft precies de kustlijn van Noord-Antarctica weer en niemand snapt hoe dat kan: die kustlijn ligt altijd onder ijs. Het is nog steeds een raadsel hoe iemand in die tijd de kennis had om een dergelijke kaart te maken. In 1773 verkent James Cook de zee rond Kaap Hoorn vaart daarbij ook rond Antarctica. Daarna sturen diverse landen expedities naar het gebied om het te verkennen. Eerst denkt men dat Antarctica een eilandengroep is, maar in 1838 wordt ook het oostelijke vasteland ontdekt. Pas als wetenschappers in 1895 in Londen het Internationale Geografische Congres houden en daarbij oproepen tot een grondige verkenning van Antarctica komt die weer op gang. Twee jaar later vaart het Belgische schip de Belgica onder leiding van Adrien Gerlache naar het gebied tussen Vuurland en de Zuid- Shetland-eilanden en probeert daarna verder Antarctica binnen te dringen. Omdat hun schip door ijs ingesloten raakt, kunnen ze pas na de winter van 1898 weer naar België terugkeren. Hiermee wordt de expeditie de eerste die in Antarctica de winter doorbrengt. Tijdens de tocht naar de Zuid-Shetland-eilanden meten leden van de expeditie de diepte van de zee. Ze vinden dan een diep stuk zee dat Antarctica en Zuid-Amerika van elkaar scheidt en stellen daarmee vast dat Antarctica een zelfstandig werelddeel is. 16

21 Daarna proberen ontdekkingsreizigers steeds verder in het gebied door te dringen. In 1911 bereikt de eerste expeditie de geografische Zuidpool onder leiding van de Noor Roald Amundsen. Hij is daarmee een expeditie onder leiding van Robert Scott 23 dagen voor. De expeditie van Amundsen bereikte op 14 december 1911 de Zuidpool, die van Scott op 17 januari Op de grote afbeelding hieronder zie je een overzicht met alle belangrijke ontdekkingsreizen en de afgelegde routes; je kunt zien dat de meeste expedities vanaf Nieuw-Zeeland zijn gemaakt. Op de kleine foto s zie je Scott en zijn expeditieleden in 1912; ze zijn allen omgekomen bij deze expeditie. Rechtsonder in de hoek zie je een afbeelding van de Belgica, vast in het ijs. Walvisvaart en visserij Tot aan 1850 werd er met zeilschepen op walvissen gejaagd. De Vinvissen en Potvissen zijn de zeilschepen nog te snel af. Rond 1850 doen de stoomschepen hun intrede. Die kunnen sneller varen en hun snelheid langer vasthouden. Daardoor worden er met name in het Zuidpoolgebied miljoenen walvissen gedood. Als blijkt dat uiteindelijk alle walvissen bedreigd worden, wordt door de Internationale Walvis Commissie in 1986 een wereldwijd verbod op de commerciële walvisvaart afgekondigd. Vooral landen als Noorwegen en Japan willen echter weer beginnen met de commerciële jacht op walvissen. Vaak doen ze dat al, zogenaamd onder het mom van wetenschappelijk onderzoek. Diezelfde landen vissen tegenwoordig bijvoorbeeld ook veel op krill. Ze vangen veel meer dan ze mogen vangen en dat is een grote zorg voor het milieu: de voedselketen wordt hierdoor namelijk verstoord. Op de afbeelding hiernaast zie je een bultrugwalvis. 17

22 Toerisme Naast wetenschappers komen er ( s zomers) ook toeristen naar de Zuidpool. In 1991 richtten enkele reisbureaus de Internationale Vereniging van Touroperators voor Reizen naar de Zuidpool op. Deze vereniging wil ervoor zorgen dat toeristen veilig naar Antarctica kunnen gaan maar ook zonder dat het milieu er schade van lijdt. Toeristen moeten zich in Antarctica aan dezelfde regels houden als wetenschappers. Ook schepen die rond Antarctica varen moeten zich aan bepaalde regels houden. Zo is het verboden om plastic afval overboord te gooien. Het project van de vereniging van reisbureaus is een groot succes. Ieder jaar stijgt het aantal toeristen. De meeste toeristen komen er met cruiseschepen aan. Rond de eeuwwisseling zijn het er per jaar. In 2008 zijn het er inmiddels Ze varen rond het vasteland en de ijsvelden en gaan af en toe aan land om een kolonie pinguïns of zeehonden van dichtbij te bekijken. Maar ook om bijvoorbeeld verlaten expeditiekampen te bezoeken. Cruiseschepen doen ook plaatsen buiten Antarctica aan. Meestal liggen de eilanden rondom de Zuidpool ook op de reisroute. Andere toeristen, ongeveer per jaar, komen er per vliegtuig, al is het dan maar voor enkele uren. In Australië stijgen er s zomers vliegtuigen met toeristen op voor een rondvlucht boven Antarctica. Regeringen van landen rond de Zuidpool zijn niet echt gelukkig met het groeiende toerisme in Antarctica, want als daar een schip of vliegtuig verongelukt is het moeilijk om de slachtoffers te helpen. Toch helpen ze mee aan het toerisme omdat ze daar geld aan willen verdienen. Nog even over de afbeelding op pagina 1: hier zie je een cruiseschip met toeristen die vanuit Nieuw-Zeeland een dertig daagse reis maken naar het oosten van het Zuidpoolvasteland. Een onderdeel van de reis is een bezoek aan het leefgebied van de keizerspinguïn. Alsof het zo lijkt afgesproken staan de pinguïns de toeristen op te wachten. 18

23 Ten slotte zijn er de avonturiers die aan trektochten meedoen. De deelnemers maken tochten in een kajak op zee, beklimmen bergen in het binnenland of gaan onder begeleiding van een gids op ski s naar de geografische Zuidpool. Een van die avonturiers is de Nederlandse Bernice Notenboom (45 jaar) Op 12 januari 2008 bereikt ze als eerste Nederlandse vrouw de geografische Zuidpool op ski s. Op 6 december werden zij en vier expeditiegenoten (twee mannen, twee vrouwen) afgezet op de rand van de Ronne Ice Shelf, waar het vasteland van Antarctica begint. Vanaf daar hebben zij in 38 dagen 923 kilometer geskied. Ze zegt zelf onder meer: Die kou is ondraaglijk. Ik kreeg in de eerste week al bevriezingsverschijnselen op mijn gezicht. Juist die plekken zijn het gevoeligst. Het kleinste zuchtje wind kruipt ernaartoe. Je moet contact met de buitenlucht vermijden, maar dat gaat niet. Je verschuift je skibril een stukje en voor je het weet is een stukje wang bevroren. Sommige momenten zullen me altijd zullen bijblijven. Zoals toen het vliegtuigje dat ons op het einde van de ijsplaat had afgezet, wegvloog. Dat was het moment dat er geen weg meer terug was. Je weet niet hoe het zal zijn, je weet niet of je het gaat halen, en je moet 923 kilometer gaan skiën. Of dat we in heel slecht weer zaten, en letterlijk geen hand voor ogen zagen. Plotseling brak precies waar wij skieden de zon door. Dat was zoiets fantastisch magisch. De woeste en ruige natuur werd in een klap vriendelijk en mooi. Ik heb me denk ik vaak gevoeld als de eerste mensen die voet zetten op de maan of Mars. Wat je hier ziet, vind je nergens. Hier links boven zie je een andere kampeerder die net als Bernice Notenboom zijn/ haar tent heeft opgezet precies bij de (geografische) Zuidpool. Anderen laten zich graag fotograferen bij zo n bijzondere plek. 19

Antarctica. De avonturiers Opdrachtenboekje. Uitgaven van het Pass

Antarctica. De avonturiers Opdrachtenboekje. Uitgaven van het Pass Antarctica De avonturiers Opdrachtenboekje Uitgaven van het Pass Dit opdrachtenboekje behoort tot Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Voornaam Naam Naam Naam Naam Naam Naam Team Naam van de school

Nadere informatie

1 Kun je aan planten zien wat je aan moet?

1 Kun je aan planten zien wat je aan moet? 1 Kun je aan planten zien wat je aan moet? Hoofdstuk 1 Les 1 Zoek het op Bij de evenaar staat de zon hoog. Het is er warm en daardoor verdampt het water. Die warme damp stijgt op en koelt af: dan gaat

Nadere informatie

DE HUMBOLDT PINGUÏN. Een levend kostuum

DE HUMBOLDT PINGUÏN. Een levend kostuum DE HUMBOLDT PINGUÏN Een levend kostuum Er zijn verschillende soorten pinguïns. Die verschillen maar weinig van elkaar. Ze hebben immers allemaal een donkere rug en een witte buik. Toch zie je, als je goed

Nadere informatie

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging?

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Op de Aarde wonen er ongeveer 6 446 131 400 mensen. In België wonen er 10 584 534. De meeste mensen wonen in de bergen / in de woestijn / in de nabijheid van water/

Nadere informatie

Centrale vraagstelling Hoe organiseer je een expeditie naar de Zuidpool om het hitterecord van 55 miljoen jaar geleden te kunnen onderzoeken?

Centrale vraagstelling Hoe organiseer je een expeditie naar de Zuidpool om het hitterecord van 55 miljoen jaar geleden te kunnen onderzoeken? Pagina 1: Opdracht: Op expeditie naar de Zuidpool Leerlingenblad Introductie Je kruipt in de huid van een paleoklimaatonderzoeker die geïnteresseerd is in de warme tijdsperiode van ongeveer 55 miljoen

Nadere informatie

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler DE GEWONE ZEEHOND Huiler Je gelooft het bijna niet als je in die mooie zwarte ogen kijkt, maar een gewone zeehond is een echt roofdier. Zijn scherpe tanden en gestroomlijnde lichaam zijn perfect voor het

Nadere informatie

Het begin van de winter

Het begin van de winter WINTER 21 december WINTER 2 Het begin van de winter Vanaf 21 juni worden de dagen weer langzaam korter. De zomer duurt tot 22 of 23 september. Dan zijn de dag en de nacht overal even lang. Met andere woorden:

Nadere informatie

PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD

PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD HET KLIMAAT Het klimaat is, zo luidt de officiële definitie, het gemiddelde weer over een periode van 30 jaar. Dat wil zeggen dat het klimaat in een bepaald

Nadere informatie

Potvis op de dool. Wat is een potvis? De potvis in Heist. Waar leeft de potvis? Stijn Dekelver. baleinwalvissen. De potvis is een

Potvis op de dool. Wat is een potvis? De potvis in Heist. Waar leeft de potvis? Stijn Dekelver. baleinwalvissen. De potvis is een Stijn Dekelver Op woensdag 8 februari 2012 spoelde aan de Belgische kust een potvis aan. Dat gebeurde in Heist, een deelgemeente van Knokke-Heist. Zoiets komt maar een paar keer in een eeuw voor. Het is

Nadere informatie

LEERLINGENBLAD VAN:... NAAR DE HAAIEN! DOE-HET-ZELF LES BASISONDERWIJS GROEP 7 & 8 EEN WERELD VOL WATER

LEERLINGENBLAD VAN:... NAAR DE HAAIEN! DOE-HET-ZELF LES BASISONDERWIJS GROEP 7 & 8 EEN WERELD VOL WATER LEERLINGENBLAD VAN:...... DOE-HET-ZELF LES BASISONDERWIJS GROEP 7 & 8 EEN WERELD VOL WATER 2 EEN WERELD VOL WATER Als je vanuit de ruimte naar de aarde kijkt zie je heel veel blauw. Dat komt omdat onze

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

ANTARCTICA een wereld apart!

ANTARCTICA een wereld apart! ANTARCTICA een wereld apart! KRAS-reis van Emilie, Wigger en Paul met de MS Delphin in februari 2010. Wat overheerst na terugkomst in Nederland van onze geslaagde reis naar Antarctica is dankbaarheid.

Nadere informatie

Doelgroep: Leerlingen van de groepen 7 en 8 van het basisonderwijs (10-12 jaar)

Doelgroep: Leerlingen van de groepen 7 en 8 van het basisonderwijs (10-12 jaar) NOORD- EN ZUIDPOOL 21 april 1908 Inleiding Op 21 april 1908 bereikt Frederick Cook als eerste de geografische Noordpool. Het is één van de hoogtepunten van de exploratie van de poolgebieden op aarde. De

Nadere informatie

Antarctica. De avonturiers Gids voor de leerkracht. Uitgaven van het Pass

Antarctica. De avonturiers Gids voor de leerkracht. Uitgaven van het Pass Antarctica De avonturiers Gids voor de leerkracht Uitgaven van het Pass Tentoonstelling Antarctica Duur: ongeveer 1u30 I Te doen: 6 opdrachten De tentoonstelling In maart 2007 begon het Internationaal

Nadere informatie

Galápagos-eilanden. Inleiding. Inhoudsopgave. 1. Algemeen

Galápagos-eilanden. Inleiding. Inhoudsopgave. 1. Algemeen Galápagos-eilanden Inleiding Ik wil mijn spreekbeurt graag houden over de Galápagos-eilanden. De Galápagos-eilanden liggen in de Stille Oceaan en zijn heel bijzonder omdat er dieren en planten leven die

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

Landengids voor: Landengids

Landengids voor: Landengids We gaan een reisgids maken voor een land dat je zelf mag uitkiezen. Dat is een boekje waarin allemaal dingen staan die met dat land te maken hebben en die je zou willen weten als je op vakantie zou gaan

Nadere informatie

Het klimaat. Tip. Gebruik kleine bekers, dan heb je minder klei nodig.

Het klimaat. Tip. Gebruik kleine bekers, dan heb je minder klei nodig. Het klimaat GROEP 5-6 47 65 minuten 1, 23, 42 en 50 Zet voor de activiteit Verandert de waterspiegel? de bekers, de schoteltjes, de klei en de kannen water klaar. Maak een dag van tevoren ten minste 12

Nadere informatie

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6 LEERlingenblad van:... Kijk uit! Pas OP! speurles basisonderwijs groep 4, 5 & 6 weetje Professoren hebben uitgerekend dat er op de aarde 1.386.000.000.000.000.000.000 liter water is. 2 Kijk uit! Loop jij

Nadere informatie

GEWONE ZEEHOND. Huiler

GEWONE ZEEHOND. Huiler GEWONE ZEEHOND Huiler Je zou het bijna niet geloven, maar een gewone zeehond is een echt roofdier! De zeehond is met zijn gestroomlijnde lichaam, speciale neus en handige snorharen helemaal aangepast op

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

inhoudsopgave voorwoord Blz. 2 inleiding Blz. 3 hoofdstukken Blz. 4 nawoord Blz. 11 bibliografie Blz. 12

inhoudsopgave voorwoord Blz. 2 inleiding Blz. 3 hoofdstukken Blz. 4 nawoord Blz. 11 bibliografie Blz. 12 Het weer Ruben 6B inhoudsopgave voorwoord Blz. 2 inleiding Blz. 3 hoofdstukken Blz. 4 Temperatuur blz. 4 De seizoenen blz. 5 Wind + windkracht blz. 6 Wolken blz. 7 Neerslag blz. 9 nawoord Blz. 11 bibliografie

Nadere informatie

DE IJSBEER. Super speurneus

DE IJSBEER. Super speurneus DE IJSBEER Super speurneus Hij is groot, wit en ziet eruit als een echte knuffelbeer. Toch zou je deze reus niet graag tegenkomen in de sneeuw. Gelukkig gebeurt dit ook niet snel, want waar deze poolreiziger

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Korte versie Lerarenhandleiding

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Korte versie Lerarenhandleiding Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Korte versie Lerarenhandleiding Benodigdheden: -Satellietkaart van de wereld.(the World seen from space, Michelin, 1/28 500 000) -Post-its -Schrijfgrief -Atlas -Glas

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 7-8

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 7-8 Voorbereiding post 3 Vogels op reis Groep 7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 3: Vogels op reis voor groep 7 en 8. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel Opruimen

Nadere informatie

Uitleg over wat er is gebeurd: (Geografisch) over de tekening hiernaast

Uitleg over wat er is gebeurd: (Geografisch) over de tekening hiernaast Uitleg over wat er is gebeurd: (Geografisch) over de tekening hiernaast Het begin allemaal rond 2050. Er schampt een grote meteoor langs de aarde ten zuidwesten van Zuid- Amerika. Daardoor verandert de

Nadere informatie

Ten noorden van de evenaar ligt het noordelijk halfrond. Ten zuiden daarvan het zuidelijk halfrond.

Ten noorden van de evenaar ligt het noordelijk halfrond. Ten zuiden daarvan het zuidelijk halfrond. Rekenen aan de aarde Introductie Bij het vak aardrijkskunde wordt de aarde bestudeerd. De aarde is een bol. Om te bepalen waar je je op deze bol bevindt zijn denkbeeldige lijnen over de aarde getrokken,

Nadere informatie

ANTARCTICA. Expeditiecruise naar het Antarctisch schiereiland met de South Shetland Islands. 10-23/12/2012 - M/V Plancius: Ushuaia-Ushuaia

ANTARCTICA. Expeditiecruise naar het Antarctisch schiereiland met de South Shetland Islands. 10-23/12/2012 - M/V Plancius: Ushuaia-Ushuaia ANTARCTICA Expeditiecruise naar het Antarctisch schiereiland met de South Shetland Islands 10-23/12/2012 - M/V Plancius: Ushuaia-Ushuaia Reisbegeleiding door dhr. J. Lambrechts 100% IJS Antarctica 4.000

Nadere informatie

Encyclopedie. Avontuur. van het. Voor avontuurlijke kids met veel vragen

Encyclopedie. Avontuur. van het. Voor avontuurlijke kids met veel vragen Avontuur van het Encyclopedie Voor avontuurlijke kids met veel vragen Inhoud De Ruimte Ons zonnestelsel 15 Ruimteobjecten 17 Ruimtevaart 19 Sterren 21 De maan 23 Zeeën en Oceanen De Aarde Vuurtorens 27

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Cruise naar de spectaculaire Rosszee (met helikopters)

Cruise naar de spectaculaire Rosszee (met helikopters) Cruise naar de spectaculaire Rosszee (met helikopters) Sluit je aan bij Oceanwide Expeditions voor een spectaculaire expeditie naar de Rosszee. De eerste Discovery Cruises naar de Rosszee zijn succesvol

Nadere informatie

Volg de wandelroute, dan zie je alle dieren!

Volg de wandelroute, dan zie je alle dieren! Ouwehands Winterland Brrr! Het is weer berekoud vandaag! Heb jij altijd al willen weten hoe de dieren in Ouwehands Dierenpark omgaan met de winterse kou? Ga dan mee op ontdekkingstocht! Volg de wandelroute,

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Eend Inleiding Ik hou mijn werkstuk over eenden omdat ik het leuke dieren vind en ik wil er wat over leren. Dit wil ik er over weten: Wat doen eenden de hele dag? Wat eten eenden? Wat voor soorten eenden

Nadere informatie

Winterboek. Groep 3/4

Winterboek. Groep 3/4 Winterboek Groep 3/4 inhoud blz. Winter 3 1. Slaap 4 2. Glad 5 3. Geheime plekjes 6 4. Dikke jas 7 5. Dikke vacht 8 6. Vogels voeren 9 7. Broeden in de winter 10 8. Het land van de Eskimo 11 Werkblad winter

Nadere informatie

QUIZ: HOE KOM IK DE WINTER DOOR????

QUIZ: HOE KOM IK DE WINTER DOOR???? QUIZ: HOE KOM IK DE WINTER DOOR???? WAAROM BEVRIEZEN ZADEN NIET? 1. Ze zitten diep onder de grond, waar het niet vriest. 2. Ze bevatten veel vet. 3. Ze bevriezen wel, maar daar kunnen ze wel tegen. WAAR

Nadere informatie

IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR

IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR Naam: Klas : Nr: Datum: IJSLAND: EEN LAND VAN WATER EN VUUR A. Roegis & L. Van Eycken 2014-2015 BACHELORPROEF HOGENT Aardrijkskunde IJsland: een land van water en vuur Pagina 2 Deze werkbundel mag gebruikt

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau B

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau B Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau B Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip ga je vaak op zoek naar verbanden in de tekst. Wat zijn verbanden? Een tekst bestaat uit zinnen. Het

Nadere informatie

2 Landschapszones op aarde SO 1

2 Landschapszones op aarde SO 1 Aardrijkskunde 1 havo/vwo 2 Landschapszones op aarde SO 1 Deze toets bestaat uit tien vragen: open vragen en meerkeuzevragen. Ook zijn er vragen waarbij de atlas (Grote Bosatlas, editie 54) nodig is. Bij

Nadere informatie

Zon, aarde en maan. Expertgroep 3: De seizoenen. Naam leerling:... Leden expertgroep:...

Zon, aarde en maan. Expertgroep 3: De seizoenen. Naam leerling:... Leden expertgroep:... Expertgroep 3: De seizoenen Naam leerling:.... Leden expertgroep:... Voorbereiding Lente, zomer, herfst en winter zijn seizoenen met elk hun eigen karakter. Jullie gaan onderzoeken hoe het komt dat we

Nadere informatie

1. LESBEGIN. 2. Lesuitwerking De verschillende klimaten de Europese kaart situeren. LESDOELEN LEERINHOUD WERKVORMEN/ MEDIA/ORGANISATIE TIJD

1. LESBEGIN. 2. Lesuitwerking De verschillende klimaten de Europese kaart situeren. LESDOELEN LEERINHOUD WERKVORMEN/ MEDIA/ORGANISATIE TIJD 1. LESBEGIN 2. Lesuitwerking De verschillende klimaten de Europese kaart situeren. Onderwijsleergesprek 2 III. Factoren van weer en klimaat. 1. De temperatuur verschilt volgens het seizoen. - 21 juni staat

Nadere informatie

Kaartenset gewervelde dieren

Kaartenset gewervelde dieren Kaartenset gewervelde dieren Deze set met plaatjes is het tweede en laatste deel van de kaartjes met gewervelde- en ongewervelde dieren op. Ieder kaartje bevat een afbeelding van het dier in kwestie, met

Nadere informatie

Opdracht 1 en 2. Voorbeeld: Deze toets is dat wel moeilijk; maar het toen is erg belangrijk dat je laat hondje zien wat je kunt.

Opdracht 1 en 2. Voorbeeld: Deze toets is dat wel moeilijk; maar het toen is erg belangrijk dat je laat hondje zien wat je kunt. leestoets Opdracht 1 en 2 In de volgende teksten staan heel wat woorden te veel. Dat komt doordat er iets fout is gelopen bij het printen van de teksten: er zat een virus op de computer en daardoor zijn

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Het jaar van de zwaluw Lerarenblad 3e graad

Het jaar van de zwaluw Lerarenblad 3e graad 1 Het jaar van de zwaluw Lerarenblad 1 Lesdoel: De leerlingen kunnen het begrip trekvogel omschrijven. De leerlingen kunnen enkele winterse factoren opnoemen die de zwaluwen verplichten te trekken. De

Nadere informatie

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Uitgebreide versie Lerarenhandleiding

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Uitgebreide versie Lerarenhandleiding Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Uitgebreide versie Lerarenhandleiding Benodigdheden: -Satellietkaart van de wereld.(the World seen from space, Michelin, 1/28 500 000) -Post-its -Schrijfgrief -Atlas

Nadere informatie

WOLF. Huilend roofdier

WOLF. Huilend roofdier WOLF Huilend roofdier Wolven hebben vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die haar oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

Auditieve oefeningen bij het thema:

Auditieve oefeningen bij het thema: Auditieve oefeningen bij het thema: Boek van de week: 1; Lars de IJsbeer 2; De Noordpool en de Zuidpool 3; De ijsbeer 4; Pit de Pinguïn Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik de volgende vragen: Wat staat

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Werkstuk wizard Hulpvragen

Werkstuk wizard Hulpvragen Hulpvragen Hulpvragen dieren Waarnemen Hoe ziet het dier eruit? Hoe beweegt het dier? Welke geluiden maakt het dier? Hoe voelt het dier aan? Hoe reageert het dier op je? Hoe neemt het dier waar? Leven

Nadere informatie

Het klimaat is het gemiddelde weer in een bepaald gebied over een langere tijdsperiode. Meestal wordt hiervoor 30 jaar gebruikt.

Het klimaat is het gemiddelde weer in een bepaald gebied over een langere tijdsperiode. Meestal wordt hiervoor 30 jaar gebruikt. Werken met klimaatgegevens Introductie Weer en klimaatgegevens worden gemeten. Om deze meetgegevens snel te kunnen beoordelen worden ze vaak gepresenteerd in de vorm van grafieken of kaarten. Over de hele

Nadere informatie

KOMODOVARAAN. Door: Jade Boezer

KOMODOVARAAN. Door: Jade Boezer KOMODOVARAAN Door: Jade Boezer 1 Voorwoord Mijn werkstuk gaat over Komodovaranen. Ik doe het erover omdat ik een onderwerp zocht voor mijn werkstuk en nog niets over Komodovaranen wist. Toen ik aan het

Nadere informatie

Jouw wereld op de kaart. werkblad. VMBO tl, HAVO, VWO klas 1

Jouw wereld op de kaart. werkblad. VMBO tl, HAVO, VWO klas 1 Jouw wereld op de kaart werkblad VMBO tl, HAVO, VWO klas 1 Jouw wereld op de kaart WERKBLAD Recht zo die gaat! Varen op de kaart van Mercator Deze tentoonstelling gaat over Mercator, een beroemde kaartenmaker

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2012 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-12-2-b Lepelaars - informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 38 tot en

Nadere informatie

Hoe komen de verschillende klimaten op Aarde tot stand?

Hoe komen de verschillende klimaten op Aarde tot stand? Klimaat Wat is klimaat? Klimaat is de gemiddelde toestand van het weer over een langere periode op een bepaalde plaats. Veel meteorologische instituten hanteren een periode van 30 jaar voor de berekening

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 4-6

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 4-6 Voorbereiding post 3 Vogels op reis Groep 4-6 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 3: Vogels op reis voor groep 4, 5 en 6. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel Opruimen

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Een les met WOW - Luchtdruk

Een les met WOW - Luchtdruk Een les met WOW - Luchtdruk Weather Observations Website VMBO WOW handleiding 1 Colofon Deze handleiding is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht van het

Nadere informatie

VERANDEREN VAN KLIMAAT?

VERANDEREN VAN KLIMAAT? VERANDEREN VAN KLIMAAT? Tropisch klimaat, gematigd klimaat, klimaatopwarming, klimaatfactoren...misschien heb je al gehoord van deze uitdrukkingen. Maar weet je wat ze echt betekenen? Nova, wat bedoelen

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Rivieren, plaatsen en gebergten

Rivieren, plaatsen en gebergten VK : RRIJKSKUNE TUM: WOENSG 16 JULI 2008 TIJ : 10.45 11.30 UUR Rivieren, plaatsen en gebergten 1 3 monding TLNTISHE OEN III I II IV oesewijne Tibiti dampada ekijk deze kaart. Op deze kaart zijn de grote

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

Opdrachten bij Weer en klimaat. (Tekstboek en de ELO) 3.1.1. Temperatuurverschillen op aarde.

Opdrachten bij Weer en klimaat. (Tekstboek en de ELO) 3.1.1. Temperatuurverschillen op aarde. Opdrachten bij Weer en klimaat. (Tekstboek en de ELO) 3.1.1. Temperatuurverschillen op aarde. 1-Maak een begrippenlijst van de rood gedrukte begrippen. 2-Wat zijn de drie elementen van weer en klimaat?

Nadere informatie

Les bij klimaatverandering:

Les bij klimaatverandering: Les bij klimaatverandering: Lesdoelen: De leerlingen zijn aan het einde van de les meer te weet gekomen over het gevolg van de opwarming van de aarde. De leerlingen kunnen zich verplaatsen in kinderen

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

2013-2015 LOGISTIEK IN EEN EXTREEM KLIMAAT PRINCESS ELISABETH ANTARCTICA STATION AAN DE SLAG

2013-2015 LOGISTIEK IN EEN EXTREEM KLIMAAT PRINCESS ELISABETH ANTARCTICA STATION AAN DE SLAG 2013-2015 LOGISTIEK IN EEN EXTREEM KLIMAAT PRINCESS ELISABETH ANTARCTICA STATION AAN DE SLAG VRAAG 01 / 10 VANDAAG VERTREKT U UIT ZAVENTEM VOOR HET NIEUWE ONDERZOEKSSEIZOEN IN ANTARCTICA. WAAR ZAL UW TUSSENLANDING

Nadere informatie

Reisverslag Helgoland

Reisverslag Helgoland Reisverslag Helgoland Op donderdagochtend om 4 uur ben ik met een goede vriend vertrokken naar Bremerhaven in Duitsland waar we om half tien de boot moesten hebben naar Helgoland. Doordat we door de Duitse

Nadere informatie

Manieren om een weersverwachting te maken Een weersverwachting kun je op verschillende manieren maken. Hieronder staan drie voorbeelden.

Manieren om een weersverwachting te maken Een weersverwachting kun je op verschillende manieren maken. Hieronder staan drie voorbeelden. Weersverwachtingen Radio, tv en internet geven elke dag de weersverwachting. Maar hoe maken weerdeskundigen deze verwachting, en kun je dat niet zelf ook? Je meet een aantal weergegevens en maakt zelf

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

Opdrachten bij Weer en klimaat. (Tekstboek en de ELO) 3.1.1. Temperatuurverschillen op aarde.

Opdrachten bij Weer en klimaat. (Tekstboek en de ELO) 3.1.1. Temperatuurverschillen op aarde. Opdrachten bij Weer en klimaat. (Tekstboek en de ELO) 3.1.1. Temperatuurverschillen op aarde. 1-Maak een begrippenlijst van de rood gedrukte begrippen. 2-Wat zijn de drie elementen van weer en klimaat?

Nadere informatie

Voedselweb van strand en zee

Voedselweb van strand en zee Spel Doel: Materialen: Groepsgrootte: Duur: De leerlingen leren dat verschillende zeedieren en planten van elkaar afhankelijk zijn, doordat ze elkaar eten. Alle dieren en planten zijn met elkaar verbonden,

Nadere informatie

Op pad met de Moeflon, een lesbrief over moeflons en hun leefomgeving op De Hoge Veluwe.

Op pad met de Moeflon, een lesbrief over moeflons en hun leefomgeving op De Hoge Veluwe. Op pad met de Moeflon, een lesbrief over moeflons en hun leefomgeving op De Hoge Veluwe. 1 Hallo jongens en meisjes, Het kan zomaar gebeuren dat je bij een wandeling door de bossen van Het Nationale Park

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

NUKKA WIL NAAR HUIS Theatergroep De Citadel

NUKKA WIL NAAR HUIS Theatergroep De Citadel NUKKA WIL NAAR HUIS Theatergroep De Citadel Inhoud: 1. Ter voorbereiding op de inhoud van de voorstelling 2. Vóór de voorstelling 3. Boeken die bij het thema passen 4. Speelliedje 1. Ter voorbereiding

Nadere informatie

Nederlandstalig begeleide reis Antarctica - December 2011

Nederlandstalig begeleide reis Antarctica - December 2011 Nederlandstalig begeleide reis Antarctica - December 2011 'PROBABLY THE MOST BEAUTIFUL PLACE ON EARTH' De gigantische ijsbergen en ijsschollen vindt u nergens anders ter wereld terug. De uitgestrekte bergketens

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland Tropisch Nederland 1. Aanzetten 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Les 1 Ontstaan aardgas

Les 1 Ontstaan aardgas Les 1 Ontstaan aardgas In 1959 werd onder het land van boer Boon in de buurt van Slochteren gas ontdekt. Het bleek één van de grootste gasvelden van de wereld te zijn! Hoe is dat gas in de boden van Nederland

Nadere informatie

De lente! Werkboekje leeftijd: 10+

De lente! Werkboekje leeftijd: 10+ De lente! Werkboekje leeftijd: 10+ Seizoenen De lente begint meestal op 21 maart. Soms kan het begin van de lente ook vallen op 20 maart. Dat heeft te maken met de stand van de zon. Afgesproken is dat

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE VMBO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK SPOREN Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen hier

Nadere informatie

De ramp in 1953 waarbij grote stukken van Zeeland, Noord-Brabant en Zuid- Holland overstroomden.

De ramp in 1953 waarbij grote stukken van Zeeland, Noord-Brabant en Zuid- Holland overstroomden. Thema 1 Water De watersnoodramp In 1953 braken tijdens een zware storm de dijken door in Zeeland en delen van Noord-Brabant en Zuid-Holland. Het land overstroomde. Bij deze watersnoodramp kwamen veel mensen

Nadere informatie

CALIFORNISCHE ZEELEEUW

CALIFORNISCHE ZEELEEUW CALIFORNISCHE ZEELEEUW Zwemmende acrobaat De Californische zeeleeuw is een van de meest elegante waterdieren die er bestaan. Met snelheden van wel 40 kilometer per uur schieten ze als een pijl door het

Nadere informatie

Werkblad:weersverwachtingen

Werkblad:weersverwachtingen Weersverwachtingen Radio, tv en internet geven elke dag de weersverwachting. Maar hoe maken weerdeskundigen deze verwachting, en kun je dat niet zelf ook? Je meet een aantal weergegevens en maakt zelf

Nadere informatie

THEMA 3 WEER & KLIMAAT. LES 2 Golfstromen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs

THEMA 3 WEER & KLIMAAT. LES 2 Golfstromen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 3 WEER & KLIMAAT LES 2 Golfstromen Deze les gaat over: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs Bij dit thema horen ook: Les 1 In het ISS Les 3 Weer

Nadere informatie

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 03 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52494 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

WERKBLAD. Naam: Namen van de andere leerlingen uit jouw groepje:

WERKBLAD. Naam: Namen van de andere leerlingen uit jouw groepje: Jouw wereld op de kaart WERKBLAD Groep 7 en 8 Recht zo die gaat! Varen op de kaart van Mercator Deze tentoonstelling gaat over Mercator, een beroemde kaartenmaker uit de 16de eeuw. Zijn wereldkaart wordt

Nadere informatie

Vakoverstijgend project ONTDEKKINGSREIZEN. Eva Barendregt & Isabelle Blankendaal Lerarenopleiding Wiskunde Docent: Marieke Collins

Vakoverstijgend project ONTDEKKINGSREIZEN. Eva Barendregt & Isabelle Blankendaal Lerarenopleiding Wiskunde Docent: Marieke Collins Vakoverstijgend project ONTDEKKINGSREIZEN Eva Barendregt & Isabelle Blankendaal Lerarenopleiding Wiskunde Docent: Marieke Collins 1 VOORWOORD Dit is een project over ontdekkingsreizen. Het is een bestaan

Nadere informatie

Waarom zijn er seizoenen?

Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoenen? Waarom zijn er seizoen? Vorig weekeinde was het ineens zover. Volop zomer op zaterdag met ruim 24 graden en een zonnetje, de dag erna was het herfst met 15 graden en gemiezer.

Nadere informatie

SPREEKBEURT VINK VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n

SPREEKBEURT VINK VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN. l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n SPREEKBEURT VINK l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n VOGELS OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE VINK BIJ ELKAAR GEZOCHT.

Nadere informatie

Inleiding Waarom dit onderwerp?

Inleiding Waarom dit onderwerp? Inleiding Ik zou graag willen weten hoe vulkanen ontstaan. En wat de oorzaak kan zijn dat vulkanen uitbarsten. Waarom dit onderwerp? Ik heb dit onderwerp gekozen omdat ik laatst heel vaak de Etna op tv

Nadere informatie

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen.

Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Aarde Opgave 3 Klimaat in Siberië Bestudeer de bronnen 1 en 2 uit het bronnenboekje die bij deze opgave horen. Gebruik de bronnen 1 en 2 en de atlas. In zowel Chatanga als Ojmjakon valt weinig neerslag

Nadere informatie

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen.

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen. Outback Australië Voor mij is Australië een heel bijzondere plek. Waarom? Dat zal ik uitleggen. Het begon al toen ik voor het eerst in Australië kwam. Ik stapte uit het vliegtuig. Meteen merkte ik dat

Nadere informatie

BOSSEN WERELDWIJD EDUKIT 4

BOSSEN WERELDWIJD EDUKIT 4 3 8 6 10 BOSSEN WERELDWIJD Verschillende soorten bossen In devorige edukit hebben we het gehad over de 2 grote categorieën in bomen, loofbomen en naaldbomen. Nu wordt het uitzicht van een bos niet enkel

Nadere informatie

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Saharastof veroorzaakt de bruine tinten in de bewolking boven onder andere Engeland en Schotland. De tint van de Noordzee ten noorden en noordwesten van

Nadere informatie

Achtergrondinformatie voor groep 3/4. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Zo herken je hem

Achtergrondinformatie voor groep 3/4. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Zo herken je hem Overname en dupliceren van dit materiaal is alleen toegestaan voor educatieve en niet-commerciële doeleinden en alleen als het materiaal is voorzien van een bronvermelding. Vogelbescherming Nederland,

Nadere informatie