Verslag. Kenmerk Locatie SenterNovem te Utrecht Datum 20 april 2006 Van Lidwien Besselink

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verslag. Kenmerk Locatie SenterNovem te Utrecht Datum 20 april 2006 Van Lidwien Besselink"

Transcriptie

1 Verslag Kenmerk Locatie SenterNovem te Utrecht Datum 20 april 2006 Van Lidwien Besselink Aanwezig Deelnemers workshop Afwezig - Onderwerp Verslag workshop project Verbetering Kostenbeheersing landbodemsaneringsprojecten d.d. 17 maart 2006 (definitief) Aanleiding Medio 2005 zijn Bodem+ en Stichting Kennisontwikkeling en Kennisoverdracht Bodem (SKB) gezamenlijk het project Kostenbeheersing bodemsaneringsprojecten gestart. Bodemsaneringsprojecten hebben vaak te kampen met kostenoverschrijdingen. Het project heeft als doel de belangrijkste oorzaken hiervan te identificeren en vervolgens samen met de praktijk instrumenten te ontwikkelen om de kosten van saneringen beter te beheersen. In dit kader heeft Bodem+ samen met SKB op vrijdag 17 maart een workshop voor overheden (provincies, gemeenten en milieudiensten) georganiseerd met als doel een beter beeld te krijgen van knelpunten in de praktijk, welke bestaande instrumenten worden gebruikt om deze knelpunten op te lossen en of er behoefte bestaat aan nieuwe instrumenten voor kostenbeheersing. Verslag workshop De opkomst voor de workshop was prima; er hadden zo n 50 belangstellenden vanuit de diverse overheden gereageerd op de aan hen gerichte uitnodiging. Na een korte inleiding door Bram Segijn (Bodem+) over de aanleiding, doelstelling en opzet van het project en een toelichting op de werkvorm door Elze-Lia Visser (SKB) zijn alle deelnemers hard aan het werk gegaan. Als werkvorm was gekozen voor het houden van een World Café. De deelnemers waren ingedeeld in 6 groepen, die rouleerden langs de tafels in het gezellige lente-café. Aan elke tafel werd een ander thema bediscussieerd op basis van een vooraf bepaalde vraagstelling. De thema s van de tafels waren: 1. Projectstrategie 2. Opstellen kostenramingen 3. Omgeving 4. Competenties 5. Contractering 6. Beslismomenten. Gedurende het proces werd de focus aan de tafels verschoven van inventarisatie van knelpunten naar het zoeken van oplossingsrichtingen en gouden tips. Na vijf rondes van hard werken kon even achterover worden geleund en werd door Marcel van Rosmalen (AT Osborne) een presentatie verzorgd over kostenbeheersing bij utiliteitsbouw en infrastructurele projecten mede in vergelijking tot kostenbeheersing bij bodemsaneringsprojecten. De workshop werd afgesloten met een plenaire terugkoppeling van de belangrijkste knelpunten en oplossingsrichtingen per thema. Het managen van de omgeving van een project werd ervaren als het belangrijkste aspect rond kostenbeheersing. Actieve en goed getimede communicatie werd alom gezien als een belangrijk instrument om die omgeving mee te nemen in de voortgang van het project en waarmee ook het beheersen van kosten kan worden gestimuleerd. Pagina 1 van 14

2 Verslag per tafel/thema Tafel 1: Projectstrategie Berend Spoelstra Vraagstelling Hoe kan de keuze van je projectorganisatie helpen bij de kostenbeheersing van een saneringsproject? Voorbeelden: Hoe liggen de verhoudingen tussen bureau voortraject, milieukundige begeleiding en uitvoering? Hoe bewaak je de voortgang van het saneringsproject? Achtergrond vraagstelling Keuzes die je maakt in de projectstrategie kunnen een belangrijk invloed hebben op de kostenbeheersing. Laat je bijvoorbeeld de milieukundige begeleiding uitvoeren door het bureau dat ook het saneringsplan heeft opgesteld (risico: verdediging van het saneringsplan inclusief evt. foutieve aannames) of kies je juist voor een nieuw bureau (risico: afschuiven van problemen naar fouten in saneringsplan). Resultaten workshop Risico s te veel bij de gemeente. Keuze wie initiatiefnemer is voor de sanering, derden of gemeente zelf, bepaalt mede wie de kostenrisico s draagt.initiatiefnemer gemeente: alle risico s (geld, kosten etc.) zijn dan voor de gemeente. Onderhandelingspositie gemeente zwak door de koop van het probleem. Strategische keuze zelf initiatief nemen soms niet bewust gemaakt: eerst grond geschikt maken en daarna overdragen staat garant voor alle risico s voor de gemeente zelf Keuze tussen in-situ (functiegericht)of traditionele sanering (multifunctioneel) wordt niet helder genoeg waardoor meer kosten en risico s. Functie wordt niet gekozen bij kwaliteit bodem, maar wordt aan kwaliteit eisen gesteld om aan functie te voedoen.. Keuze saneringsvariant is soms niet goed vanuit gemeente gezien (toekomst) Buitenwereld denkt in schoon, terwijl schoon niet bereikt wordt of niet hoeft. Oorzaken zijn: oordeeltoekomstige gebruiker wil schoon, maar ook terminologie schone grond verklaring, beschikkingsvoorwaarden, wetgeving enz., waardoor onnodig duur. Buitenwereld (stigma) die regeert over wat er moet in plaats van doelmatigheid. Mate van sanering is onduidelijk en niet eenduidig, waardoor meer gedaan wordt dan nodig.. Politiek/bestuurlijk beslissing of gedrag ondermijnt onderhandelingspositie en mogelijkheden integrale aanpak en contractuele positie. Financieel-economische expertise ontoereikend binnen werkveld bodemsanering en/of wordt ontoereikend ingezet. Men is onvoldoende in staat geld uit de markt te halen voor financiering van sanering (Organiseren en onderhandelen) Ontbreken strategie. Ook in situaties wanneer bodem niet leidend is ijkmomenten ontbreken en expertise ontbreekt Bodem vormt klein onderdeel van totaal, waardoor invloed ondergeschikt. Projectorganisatie niet in goede positie. Meerderen hebben het over de projectorganisatie te zeggen, waardoor projectorganisatie door afhankelijkheden niet slagvaardig genoeg is. Vaak wordt gaandeweg een projectorganisatie opgezet. Je begint gewoon eraan, anders komt het ook niet van de grond. Opzet is dan ook pas gaandeweg duidelijk, of blijft onduidelijk, waardoor er onvoldoende beheersing is. Problemen bij specifieke locaties. Oplossingsrichtingen: Begrippen definiëren Uitgangspunten duidelijker bepalen. Beter beeld van wat je wilt bereiken en hierover beter onderhandelen (Grex) Term schone grond vermijden in contracten. Begrip schone grond verklaring afschaffen. Andere terminologie gebruiken t.b.v. acceptatie schone grond verkopen Pagina 2 van 14

3 Tafel 1: Projectstrategie Berend Spoelstra Beter omgaan met onzekerheden in contracten door prestatie- in combinatie met inspanningsverplichtingen. Bandbreedte benoemen om meer speelruimte te hebben in oplossingen. Oplossing relateren aan probleem om risico s te beperken Pilot/proef met de bodem doen om onzekerheden te beperken en juiste beslismomenten in te bouwen Gebieds/ontwikkelingsgericht werken in plaats van gevalsgericht. En: rekening houden met kwaliteit van bodem om te bepalen welke beperkende c.q. dure oplossingen er zijn. Deskundig opdrachtgeverschap. Veel bewuster als project(organisatie) opstarten. De juiste expertise aan boord. Moeten helpt en lef hebben helpt: dan komt meer voor elkaar en komt het geld er vaak ook wel (relativerende reactie op andere genoemde oplossingen). Werk door derden laten doen met goede risicoverdeling. Zelf initiatief nemen in plaats van knelpunten je laten overkomen. Financieel-economische inbreng/politiek/expertise aantrekken. Goede bedrijfs-economische mensen erbij betrekken. Acceptatie van niet-schone bodem bij derden bewerken. Termijnhantering ernst en urgentie (spoedeisend) anders mee omgaan waar door toepassing onnodig geld wordt verspild. Communicatie kostenbewustzijn, positiebepaling, onderhandeling enz. risico s in beheersing worden beperkt. Projectorganisatie helder opzetten. Samenloop meer laten betalen door de markt. Integralere aanpak bewerken. Belangrijkste knelpunten 1. Uitgangspunten niet helder genoeg: - wat moet er gedaan worden, - hoe bestuurlijk besluiten en - projectorganisatie/communicatie. 2. Er ontbreekt expertise (financieel-economische inbreng): - meedoen in strategische keuzes; - om te onderhandelen, geld uit de markt te halen; - om helderheid te hebben over risico s en geld (mechanismen en inzicht) 3. Buitenwereld accepteert resultaat niet, knelpunt zelf vanuit het verleden gecreëerd (schone grondverklaring, binnen 4 jaar saneren na beschikking enz.), ze willen schone locatie. Oplossingsrichtingen 1. Betere betrokkenheid voorin het project, betere structurering en hoger vaardigheidsniveau. 2. Informatie verbeteren. Risico s goed bepalen, vroeg in proces komen en uitgangspunten samen met anderen bepalen. Expertise aantrekken, grotere invloed geven, strategischer inzet. Invoeren uniforme modellen, uitvoeren second opinions in SO fase en in uitvoering. Evaluatiemethode om volgende keer beter te doen en mee communiceren. Uniformiteit, second opinion, goede afstemming. 3. Communicatie, werken aan breed draagvlak, juiste woordkeuze/beeldvorming tot in contracten Gouden tips - Pagina 3 van 14

4 Tafel 2: Opstellen kostenramingen - Thom Maas Vraagstelling Hoe kun je in een zo vroegtijdig mogelijk stadium een zo goed mogelijke raming maken.en hoe manage je vervolgens deze kostenraming? Welke tools zijn hiervoor beschikbaar? Achtergrond vraagstelling Voor het maken van een verantwoorde afweging tussen saneringsvarianten is het wenselijk om in een vroegtijdig stadium van een project reeds een zo betrouwbaar mogelijke kostenraming te hebben om een verantwoorde afweging te maken. Resultaten workshop Kostenraming Moment van kostenraming Faseren en bijstellen o Uitgangspunten verdwijnen uit beeld, terwijl bedrag blijft leven o Geleverde inspanning o Wat zijn de marges risico-management o Definities van kostenonderdelen (uniformiteit) en communiceren daarover: kwaliteitseisen, normbedragen, jaarlijkse indexatie o Welke posten zitten er wel of niet in (en hoe) Defensieve raming Factoren die de raming nog kunnen beïnvloeden: omvang, beleid/regelgeving, saneringsaanpak, omgeving, planontwikkeling, omwonenden, onvoorzien, planning. Kwaliteitseisen stellen aan op te stellen kostenramingen (gedetailleerdheid, kapitalisatie) Gefaseerde raming maken: onderzoek/plan/uitvoering Betere risico-inschatting maken Onderzoek Uitgevoerd onderzoek sluit niet aan op op te stellen kostenraming o Geënt op aard en omvang: protocol NO niet geschikt o Vaak beperkt i.v.m. budget o Weinig aandacht voor geohydrologie o Type verontreiniging bepaalt nauwkeurigheid klassen (mobiel, immobiel) o Gericht op sanering alleen, omgevingsfactoren niet beschouwd (projectgrens) Locatiegrens/verontreinigingsgrens Slim onderzoek uitvoeren Meer investeren in nader onderzoek Concurrentie Marktwerking Vaak lage inschatting kosten om werk binnen te halen Concurrentie (gaat ten kosten van kwaliteit) Slim aanbesteden Pagina 4 van 14

5 Tafel 2: Opstellen kostenramingen - Thom Maas Kennis Kenniserosie tijdens project door wijzigingen in adviseur (a.g.v. (aanbestedings)regels) en veranderend projectleiderschap Geen kennisborging Bureaus hebben beperkt beeld risico s/raw etc blijven buiten beschouwing Totaaloverzicht ontbreekt Kennis van beoordeelaars is vaak niet voldoende Wat bodemsaneerders laten zien is vaak niet wat boekhouders willen zien Overdracht dossiers Kennisborging Kwaliteitsborging Belangrijkste knelpunten 1. Uniformiteit/definities ontbreken 2. Onvoorziene omgevingsfactoren en complexe regelgeving 3. Kenniserosie bij toeleverancier en opdrachtgever Oplossingsrichtingen 1. Uniform model kostenraming Definities Kwaliteitseisen Indexatie Risico s Faseren en bijstellen 2. Communicatie 3. Goede dossiervorming/volledige rapportage Gouden tips - Pagina 5 van 14

6 Tafel 3: Omgeving Jan Zwanenburg Vraagstelling Welke factoren vanuit de omgeving zijn van invloed op kostenbeheersing? En hoe beheers je die factoren op projectniveau of programmaniveau? Achtergrond vraagstelling Uit praktijkervaringen blijkt dat factoren vanuit de omgeving een cruciale rol spelen bij kostenbeheersing, ook bij afwegingen over wel/niet continueren van b.v. grondwatersaneringen. Denk aan bewoners die verdergaande saneringen willen dan uit oogpunt van risico nodig. Denk aan bestuurders die, bijvoorbeeld in verkiezingstijd, mogelijk verdergaand willen saneren dan nodig om burgers/bedrijven tegemoet te komen. Behalve technische redenen speelt dus vaak ook de politiek een belangrijke rol bij wel/niet continueren van saneringen Tafel Actief (invechten) bij andere partijen, uitdragen dat je geld meebrengt; Altijd inleven in probleemhebber; Bodembreed denken: herinneren aan onderwerp andere commissies Benadruk voordelen Resultaten workshop Politieke omgeving Knelpunten Onvoorspelbare factor Verkiezingen Oplossingen Politieke antenne ontwikkelen: tijdig + volledig informeren Bestuurlijk en omgevingsbewustzijn Vooraf wethouders goed leren kennen en zo kunnen voelen Actief lobbyen met je ISV-geld Belanghebbenden Vaak veel partijen/betrokkenen Bewoners zetten veel druk op het proces (bewonersomgeving) Eigendommen Onbekendheid Wijs op eindplaatje Communicatie-strategie bedenken Participatie van belanghebbenden vanuit de omgeving aan het project Organiseer bewonersavonden (consequenties per saneringsvariant aangeven) Stel duidelijke grenzen aan ruimte omwonenden Via buurwerkers/wijkbeheerders informatie verzamelen over belanghebbenden Inzet wijk contactpunt Buurtcomité Facilitair door externe deskundige/spreekbuis voor bewoners te ondersteunen Omgevingsantenne ontwikkelen Verbeter je kennis van je omgeving Pagina 6 van 14

7 Tafel 3: Omgeving Jan Zwanenburg Fysieke omgeving Complexe infrastructuur Veranderende omgeving: planvorming buiten saneringsgrenzen Planvorming milieu: afstemming in vroeg stadium belangrijk, sectoraal/integraal Bodem is kwelgeest planologen Niet tijdig inbreng van milieuhygiënische aspecten Zorg dat je erbij bent; bodemsanering koppelen aan ruimtelijke ontwikkeling Zorg dat je eerlijk bent Wettelijk omgeving Kaders veranderen beleid procedures - Technische omgeving Bodem vaak geschematiseerd weergegeven praktijk blijkt anders Acceptatie van bodemverontreiniging verschuiving van gezondheid naar economisch belang Planvorming: Saneringsplannen zijn bewust vaag kennisontwikkeling - Organisatorische omgeving: Interne organisatie: sectoraal/integraal Overgang van voorbereidingsfase naar uitvoeringsfase is cruciaal: afstemming bodemdeskundige versus directie Als project langer duurt, dan grotere kans op verstoring Projectmatig werken Tijd: Tip: beperk project zoveel mogelijk in de tijd! Belangrijkste knelpunten 1. Politiek/belanghebbenden 2. Eigen organisatie 3. Wetgeving Oplossingsrichtingen 1. Communiceren 2. Projectleider: bewustzijn van omgeving 3. Projectmatig werken, samen met andere sectoren Gouden tips Goede communicatie: open, duidelijk, elke stap in het proces (van A tot en met Z), niet achterhouden, maar open houden omgaan met onzekerheid Goede afspraken maken met betrokkenen Tijdsbeheersing Politiek: goed informeren én verbinden aan je project Projectmatig werken in vroeg stadium: betrek belanghebbenden er zo vroeg mogelijk bij Samenstelling team Pagina 7 van 14

8 Tafel 4: Competenties Lidwien Besselink Vraagstelling Wat zijn de bepalende factoren voor succes? Welke projectmanagementvaardigheden zijn noodzakelijk? Welke competenties zijn belangrijk en in welke situaties? Is er sprake van een verschuiving van belangrijkheid van bepaalde competenties gedurende het proces? Achtergrond vraagstelling Het wel/niet binnen budget realiseren van een saneringsproject is mede afhankelijk van de competenties van de projectleider c.q. het projectteam: welke kennis en vaardigheden zijn noodzakelijk. Resultaten workshop Gewenste competenties Projectleider bodemsanering: Factor mens is heel belangrijk Realiteitszin/breed kunnen denken/niet te mooi voor willen stellen Kennis/opleiding/praktijkervaring ook de grenzen van je eigen kwaliteiten weten en dan kennis durven halen (intern of extern) Vertrouwen in elkaar: problemen vlug signaleren, kortsluiten, advies geven over oplossingsmogelijkheden (relatie tussen adviesbureau opdrachtgever) Risico-bewust zijn (risico-factoren inschatten en inzichtelijk maken), maar toch durf hebben/open staan Zelflerend vermogen Overzicht kunnen houden Profileren Schakelen tussen doelstelling en technische middelen Interdisciplinair Omgevingsmanagement Pro-aktief Bruggenbouwer/integraal denken Creativiteit Specialiseren versus generaliseren Centrale vraagstellingen: 1. Hoe krijg je uitvoeringskennis/mogelijkheden (kritische succesfactoren) eerder in de bodemsaneringsketen (competentie: ervaring)? Dakpannen-oplossing, toetsen saneringplannen op haalbaarheid door uitvoerders, rouleren met functies (Bevoegd gezag rol rol projectleider Bodemsanering) 2. Binnen de competenties kun je onderscheid maken tussen procesmatig competenties (projectmatig werken) en inhoudelijke competenties. Hoe manage je dit? Directie evt. uitbesteden, MKB onafhankelijk 3. Hoe kun je het zelflerend vermogen versterken binnen de randvoorwaarden van snelle ontwikkelingen t.a.v. beleid, techniek en organisatie? Moet je dit willen binnen de eigen organisatie? Gebruik maken van (vanuit civieltechnische projecten beschikbare) procedure handboeken, intern overleg. 4. Hoe risico-bewustzijn vergroten (competentie: risico-bewustzijn/durf)? Organisatie moeten fouten accepteren. 5. Hoe verbeter je de communicatieve vaardigheden diverse belanghebbenden, bestuur, politiek (competentie: bestuurlijke antenne)? Communicatieplan, communicatie-afdeling Pagina 8 van 14

9 Tafel 4: Competenties Lidwien Besselink Belangrijkste knelpunten 1. Praktijkervaring (zowel milieuhygiënisch als kostendeskundigheid)/zelflerend vermogen van personen en organisaties 2. Risicobewustzijn/durf 3. Bruggenbouwer/integraal denken 4. Salariëring c.q. financiering in te huren externen probleem om voldoende ervaring voor het project binnen te halen. 5. Projecten teveel opknippen, waardoor totaaloverzicht verdwijnt 6. Bij kleine gemeenten is kennis voor complexere projecten niet aanwezig 7. Saneringsplannen worden teveel opgesteld vanuit het beleid en te weinig vanuit de uitvoeringsmogelijkheden op de locatie Oplossingsrichtingen 1. Netwerkbijeenkomsten/lunchlezingen/cursus (Projectmatig werken), 2. Organisatie moet ruimte bieden voor fouten maken; 3. Extern: uitwisseling tussen organisaties 4. Procesmanager inhuren, die totaal-overzicht op project houdt (kosten!) met eventueel daarnaast een adviseur met bodemsaneringskennis; afhankelijk van omvang project kunnen deze twee rollen in één persoon of twee personen worden ondergebracht 5. Functiescheiding BG PL heeft geleid tot meer discussie, omdat de belangen nu duidelijk anders liggen. Gouden tips Korte lijnen houden Kijk naar de 4-O s: Organisatie Ontwerp Omgeving - Omstandigheden Pagina 9 van 14

10 Tafel 5: Contractering - Jan Pals Vraagstelling Welke contractvormen zijn het best geschikt voor welk type projecten vanuit het aspect kostenbeheersing? Welke voor- en nadelen kleven aan de verschillende contractvormen? Hoe kun je risico s verdelen binnen de verschillende contractvormen? Achtergrond vraagstelling Er is een relatie aanwezig tussen werkproces en contracteringsbeleid (traditionele of geïntegreerde contracten). De verschillende typen contracten hebben allemaal voor- en nadelen vanuit het aspect kostenbeheersing. Resultaten workshop Rendement van (meer) onderzoek Kwaliteit van de geleverde produkten versus aanvraag Soms onvoldoende kennis in organisatie met betrekking tot specifieke contactvormen (Desing & Construct) Aanbestedingsbeleid: landurige interne procedures, ook voor vervolgonderzoek Tijd/planning procesbeheersing Resultaatsverplichting /design & construct Inschatten risico s Afrekenen adviesbureau s op kwaliteit van de geleverde producten Te laat inschakelen Veel schakels/regiseursfunctie Beperkte risico-analyse Vraagstellingen: 1. Hoe krijg ik een goede offerte(aanvraag)? Open of gesloten, betrek de visie van het adviesbureau erbij, bepaald zelf goed je doel en uitgangspunten 2. Hoe krijg ik een waterdicht/goed bestek? compleet voorwerk/voortraject, zelf risico s inzien, keuze wel of niet in bestek opnemen, definitief ontwerp als schakel tussen SP en bestek, keuze directievoerder/mkb van groot belang, projectleider gebonden! 3. Hoe ver ga je met onderzoek (risico s in informatie)? 4. Welke contractvorm kies ik wie neemt welke risico s? 5. Hoe bewaak je de financiële voortgang? Oplossingsrichtingen: Extern advies binnenhalen Kijk goed naar de omstandigheden en de fase: kennis en ervaring vereist Schat onvoorzien, bandbreedte Kijk naar de mens, minder naar het bureau Belangrijkste knelpunten 1. Hoe krijg ik een goed onderzoek, beoordelen offerte opzet, produktlevering, toetsen aan juiste aanvraag: afrekenen of inspanning versus resultaat 2. Inschatten risico: wanneer, welke, bij wie onderbrengen 3. Kennis van en ervaring met prestatiecontracten 4. Overgang SP bestek: schakel mist Oplossingsrichtingen 1. Communiceer onzekerheden en geef bandbreedte aan 2. Risico-management 3. Leer van kennis en ervaringen, pak het fase-gewijs aan, proef/pilot-sanering leren 4. DO (inclusief risico-management) als schakel tussen SP en bestek Gouden tips SIKB-brochure: Hoe kies ik het juiste adviesbureau Pagina 10 van 14

11 Tafel 6: Beslismomenten John Ebbelaar Vraagstelling Is het zinvol om binnen het voorbereidings- en uitvoeringstraject go/no go-momenten in te bouwen, om de effectiviteit van de gekozen saneringswijze te toetsen? Hoe wordt afgewogen of het nog zin heeft om op de vastgestelde wijze door te gaan? Welke criteria spelen de hoofdrol op deze beslismomenten? Achtergrond vraagstelling Uit het project Toetsing van ruim 300 bodemsaneringsgevallen (Toetsing achteraf) blijkt dat het inbouwen van een actief go/no go-moment meestal niet gebeurt. Binnen de provincie Gelderland wordt momenteel gewerkt aan een beslisboom voor langlopende grondwatersaneringen. Waarschijnlijk zal bij een groot aantal grondwatersaneringen worden gestopt met de actieve saneringsmaatregelen. Resultaten workshop Voor een dubbeltje op de eerst rang willen zitten; goedkoop blijkt vaak duurkoop Saneringsmoment saneringsdoelstelling welke techniek terugvalscenario beslismomenten SO: risico s aannamen financieel vertalen toetsmomenten: aanvaardbaar? Oude/nieuwe projectleider Andere partijen zijn ondeskundig met bodemsanering Kleinere overheden geen kennis Tijdpad (soms ellenlang en bodemloze put); Kwaliteit van raming Haalbaarheid vaak ook afhankelijk van nieuwe functie, brengt die genoeg op Historisch onderzoek vaak niet toereikend, dan niet in vervolgtraject meegenomen leidt tot hoge kosten Wie beslist wat? Bestuurlijke invloed/ro sanering niet betrokken Kennis binnen organisatie is er wel, bij elkaar brengen gebeurt niet Rol politiek: wat waar, combinatie met RO In elke fase: HO/VO/NO/SO/SP/EV/Nazorg Vooraf vastgestelde ijkmomenten welke acties te verwachten Wat zijn de risico s van de restverontreiniging Toetsen aan verwachtingspatroon Voorwaarde is inzicht in de kosten van de risico s informatieniveau Bij start alle informatie meenemen Op beslismomenten: alle partijen zelfde beeld Ook toetsmomenten inbouwen in saneringsuitvoering Veldkennis beter betrekken bij ontwerp en uitvoering (ijkmomenten) Afstemming met ondeskundige vakgebieden Uitvoerder meer betrekken bij SO/SP, uitvoeringsplan: toets op uitvoerbaarheid Beslismomenten in voortraject: communicatie Voorfase/SA-fase: meer praktijkproeven om risico s in te perken Ervaringen terugkoppelen Onzekerheden en aannamen vertalen in risico s financieel vertalen toetsmomenten inbouwen in proces en alternatieven (terugvalscenario s) opzetten. Terugvalscenario: moment/procesafspraak Monitoringplan: breed opzetten: bodemaragraaf, financiele paragraaf, rendement Stabiele eindsituatie: ijkmomenten MKBA: maatschappelijk kosten/baten-analyse Maak kaart/overzicht met wat je wilt: wensen versus kosten, bijdrage bodemsanering Afstemmen met andere vakgebieden: Routeplanner lokale ambities lokatiebezoek Pagina 11 van 14

12 Tafel 6: Beslismomenten John Ebbelaar Knelpunten 1. Risico s worden onvoldoende in beeld gebracht in relatie tot belissingen: structureel vertalen van risico s in toets-/beslismomenten in uitvoering 2. Er wordt onvoldoende gecommuniceerd over risico s communiceren en onvoldoende vastgelegd; 3. Snel voor weinig in voortraject; goedkoop is duurkoop Oplossingsrichtingen 1. Fasegewijs inperken van risico s (d.mv. praktijkproeven) vertalen in beslismomenten. Voorfase meer praktijkproeven om in uitvoeringsfase sanering risico in te perken 2. Ervaringen uit praktijk terugkoppelen vraag om second opinion, kennisplatform ervaringsdeskundigen 3. Breng proces/spelers en rol in beeld zodat iedereen gelijke verwachtingen heeft Gouden tips Voorfase Feiten aannames risico s toetsmomenten terugvalscenario monitoring Praktijkproeven Saneringsfase Proefsanering Beslismomenten relateren aan risico s toetsen risico s Pagina 12 van 14

13 Plenaire terugkoppeling De workshop is afgesloten met een plenaire terugkoppeling. Pet tafel zijn de drie belangrijkste knelpunten en oplossingrichtingen kort toegelicht (zie onderstaande tabel). Overzichtstabel belangrijkste knelpunten en oplossingsrichtingen per thema Thema Knelpunten Oplossingsrichtingen Projectstrategie 1. Uitgangspunten niet helder genoeg: Wat moet er gedaan worden, Hoe bestuurlijk besluiten en Projectorganisatie/communicatie. 2. Er ontbreekt expertise (financieeleconomische inbreng): Meedoen in strategische keuzes; Om te onderhandelen, geld uit de markt te halen; Om helderheid te hebben over risico s en geld (mechanismen en inzicht). 3. Buitenwereld accepteert resultaat niet, knelpunt zelf vanuit het verleden gecreëerd (schone grondverklaringen, binnen 4 jaar saneren na beschikking enz.), ze willen schone locatie. Opstellen kostenramingen 1. Uniformiteit definities 2. Onvoorziene omgevingsfactoren 3. Kenniserosie Omgeving 1. Politiek/belanghebbenden 2. Organisatie 3. Wetgeving Competenties 1. Praktijkervaring/zelflerende vermogen (milieuhygiënisch en financieel) 2. Risico-bewustzijn/durf 3. Bruggenbouwer/integraal denken Contractering 1. Hoe krijg ik een goed onderzoek, beoordelen offerte opzet, produktlevering, toetsen aan juiste aanvraag: afrekenen of inspanning versus resultaat 2. Inschatten risico: wanneer, welke, bij wie onderbrengen 3. Kennis van en ervaring met prestatiecontracten 4. Overgang SP bestek: schakel mist Beslismomenten 1. Risico s worden onvoldoende in beeld gebracht in relatie tot belissingen: structureel vertalen van risico s in toets- /beslismomenten in uitvoering 2. Er wordt onvoldoende gecommuniceerd over risico s communiceren en onvoldoende vastgelegd; 3. Snel voor weinig in voortraject; goedkoop is duurkoop 1. Betere betrokkenheid voorin het project, betere structurering en hoger vaardigheidsniveau. 2. Informatie verbeteren. Risico s goed bepalen, vroeg in proces komen en uitgangspunten samen met anderen bepalen. Expertise aantrekken, grotere invloed geven, strategischer inzet. Invoeren uniforme modellen, uitvoeren second opinions in SO fase en in uitvoering. Evaluatiemethode om volgende keer beter te doen en mee communiceren.uniformiteit, second opinion, goede afstemming. 3. Communicatie, werken aan breed draagvlak, juiste woordkeuze/beeldvorming tot in contracten 1. Checklist/leidraad Definities Kwaliteitseisen Indexatie Risico s Faseren en bijstellen Resulterend in een uniform model 2. Communicatie 3. Borging/dossiervorming 1. Communicatie/hoofdzakelijk informeren 2. Bestuurlijk en omgevingsbewustzijn (= competentie) 3. Projectmatig werken 1. Netwerkbijeenkomsten/lunchlezingen/cursus 2. Organisatie moet ruimte bieden voor fouten maken; 3. Extern: uitwisseling tussen organisaties 1. Communiceer onzekerheden en geef bandbreedte aan 2. Maak definitief ontwerp met risicomanagement 3. Leer van kennis en ervaringn, pak het fasegewijs aan, proef/pilot-sanering leren 4. DO, inclusief risico-management als schakel tussen SP en bestek 1. Fasegewijs inperken van risico s (d.mv. praktijkproeven) vertalen in beslismomenten. Voorfase meer praktijkproeven om in uitvoeringsfase sanering risico in te perken 2. Ervaringen uit praktijk terugkoppelen vraag om second opinion, kennisplatform ervaringsdeskundigen 3. Breng proces/spelers en rol in beeld zodat iedereen gelijke verwachtingen heeft Pagina 13 van 14

14 Tot slot is er pleanair gestemd over de vraagstellling: Bij welk thema ligt het zwaartepunt? 1. Projectstrategie: 3 stemmen 2. Opstellen kostenramingen: 2 stemmen 3. Omgeving: 12 stemmen 4. Competenties: 6 stemmen 5. Contractering: 7 stemmen 6. Beslismomenten: 7 stemmen Het managen van de omgeving van een project werd dus ervaren als het belangrijkste aspect rond kostenbeheersing. Actieve en goed getimede communicatie werd alom gezien als een belangrijk instrument om die omgeving mee te nemen in de voortgang van het project en waarmee ook het beheersen van kosten kan worden gestimuleerd. Vervolgtraject In het vervolgtraject zullen de resultaten van de workshop nader worden geanalyseerd. Hierbij zullen de resultaten van andere studies en rapporten worden betrokken, met name ook om na te gaan of de in de workshop geconstateerde knelpunten en oplossingrichtingen kunnen worden onderbouwd met feiten vanuit evaluaties van bodemsaneringsprojecten en uitgevoerde projecten. Op basis van deze analyse kan mogelijk worden gekomen tot een indeling in categorieën/rangschikking in soorten projecten in relatie tot kostenbeheersing. Verder zal een deel van de geconstateerde knelpunten worden gekoppeld aan fasen/stappen in het werkproces en kunnen plossingrichtingen/tips worden gegeven. Daarnaast zal sprake zijn een een categorie meer algemene knelpunten, die gerelateerd zijn aan de projectorganisatie, competenties, omgeving en beslismomenten. Ook hier zullen oplossingrichtingen voor worden aangegeven, waarmee de kostenbeheersing kan worden verbeterd. Pagina 14 van 14

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling

Ruimte voor ontwikkeling. Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling Ruimte voor ontwikkeling Financiële haalbaarheid en management van gebiedsontwikkeling U WILT UW GEBIED ONTWIKKELEN. DAT ROEP VEEL VRAGEN OP: HOE PAK IK DAT AAN? EN IS HET FINANCIEEL WEL HAALBAAR IN DEZE

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Project Dijkversterking Krimpen

Project Dijkversterking Krimpen Project Dijkversterking Krimpen Dijkversterking & UAV-gc Samenwerken met de opdrachtnemer Huub Verbruggen Projectmanager Dijkversterking Krimpen Even voorstellen Huub Verbruggen Projectmanager van beroep

Nadere informatie

Stappenplan nieuwe Dorpsschool

Stappenplan nieuwe Dorpsschool Stappenplan nieuwe Dorpsschool 10 juni 2014 1 Inleiding Het college van burgemeester en wethouders heeft op 10 juni 2014 dit stappenplan vastgesteld waarin op hoofdlijnen is weergegeven op welke wijze

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Contractering bij infra-projecten

Contractering bij infra-projecten Contractering bij infra-projecten Mooie voornemens en waarom het toch vaak misgaat Industrieel Management & Advies Roadmap Het contracteringsproces Organisatiemodellen/Contractmodellen 3 contractmodellen

Nadere informatie

Advies: Instemmen met de bijgevoegde zienswijze op de ontwerpbeschikking over de bodemverontreiniging.

Advies: Instemmen met de bijgevoegde zienswijze op de ontwerpbeschikking over de bodemverontreiniging. VOORSTEL AAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS Van: D. Storm Tel nr: 8348 Nummer: 15A.00209 Datum: 23 februari 2015 Tekenstukken: Nee Bijlagen: 1 Afschrift aan: N.a.v. (evt. briefnrs.): Team: Ruimtelijk beleid

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Kwaliteitsborging. Systeemgerichte contractbeheersing binnen de Rijksgebouwendienst. Angelia Zeegers - Rijksgebouwendienst. Rijksgebouwendienst

Kwaliteitsborging. Systeemgerichte contractbeheersing binnen de Rijksgebouwendienst. Angelia Zeegers - Rijksgebouwendienst. Rijksgebouwendienst Rijksgebouwendienst Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Kwaliteitsborging Systeemgerichte contractbeheersing binnen de Rijksgebouwendienst Angelia Zeegers - Rijksgebouwendienst Agenda

Nadere informatie

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering

Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438. Dit onderwerp wordt geagendeerd ter kennisneming ter consultering ter advisering COLLEGE VAN DIJKGRAAF EN HOOGHEEMRADEN COMMISSIE BMZ ALGEMEEN BESTUUR Agendapunt 9A Onderwerp: Risico inventarisatie project rwzi Utrecht Nummer: 604438 In D&H: 22-01-2013 Steller: Drs. J.L.P.A. Dankaart

Nadere informatie

De Concurrentie gerichte Dialoog

De Concurrentie gerichte Dialoog De Concurrentie gerichte Dialoog PIANOo lunch 23 maart 2010 Diederik van der Staay Handreiking Tien gouden regels voor de dialoog Kennis opgedaan bij: Defensie Kromhout Kazerne Rgd KV7 en IB groep RWS

Nadere informatie

Stuurgroep Nieuw Hydepark

Stuurgroep Nieuw Hydepark Voortgangsrapportage 1 Stuurgroep Nieuw Hydepark Periode januari t/m mei 2013 4 juni 2013 Kleine Synode 21 juni 2013 OZ 13-06 Bestuur Dienstenorganisatie Pagina 3 van 7 Inhoud 1. Inleiding 5 2. Projectkaders

Nadere informatie

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase)

Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) Startnotitie Visie winkelcentra Heemstede (eerste fase) 1. Inleiding In het collegeakkoord voor de periode 2014-2018 is als één van de doelstellingen geformuleerd: Het college zet zich in voor een florerende

Nadere informatie

Vlaanderen. is samenwerking COMPLEXE PROJECTEN. Een nieuwe procesaanpak. www.complexeprojecten.be

Vlaanderen. is samenwerking COMPLEXE PROJECTEN. Een nieuwe procesaanpak. www.complexeprojecten.be Vlaanderen is samenwerking COMPLEXE PROJECTEN Een nieuwe procesaanpak www.complexeprojecten.be U heeft het als bestuur of als private initiatiefnemer wellicht reeds meegemaakt. De opstart en uitvoering

Nadere informatie

Competentieprofiel voor coaches

Competentieprofiel voor coaches Competentieprofiel voor coaches I. Visie op coaching Kwaliteit in coaching wordt in hoge mate bepaald door de bijdrage die de coach biedt aan: 1. Het leerproces van de klant in relatie tot diens werkcontext.

Nadere informatie

De grensoverschrijdende regio Plannen zonder grenzen. Symposium Geo Promotion

De grensoverschrijdende regio Plannen zonder grenzen. Symposium Geo Promotion De grensoverschrijdende regio Plannen zonder grenzen Symposium Geo Promotion Workshop Plannen zonder grenzen Arjan Brink Hans van Loon De maatschappelijke vraag bepaalt de ruimtelijke inrichting Vroeger..

Nadere informatie

BESTUURSOPDRACHT MAJEURPROJECT VOORTGEZET ONDERWIJS Gemeenteraad

BESTUURSOPDRACHT MAJEURPROJECT VOORTGEZET ONDERWIJS Gemeenteraad BESTEMD VOOR BESTUURSOPDRACHT MAJEURPROJECT VOORTGEZET ONDERWIJS Gemeenteraad STATUS Openbaar DATUM BESTUURLIJKE Wethouder F. Strik OPDRACHTGEVER AMBTELIJKE OPDRACHTGEVER H. Damen hoofd Afdeling Beleid

Nadere informatie

Whitepaper: samenwerking communicatie en participatie

Whitepaper: samenwerking communicatie en participatie Publieksparticipatie Whitepaper: samenwerking communicatie en participatie Waarom een whitepaper? Participatie- en communicatieadviseurs ondervinden over en weer dat er onduidelijkheid is over de doelen

Nadere informatie

Medewerker administratieve processen en systemen

Medewerker administratieve processen en systemen processen en systemen Doel Voorbereiden, analyseren, ontwerpen, ontwikkelen, beheren en evalueren van procedures en inrichting van het administratieve proces en interne controles, rekening houdend met

Nadere informatie

Casus: richtinggevend voor uitwerking blok 3. Van virtueel naar één geheel. 14 juni 2007 v. 1.1. Leon-Paul de Rouw Robin Scherrenburg

Casus: richtinggevend voor uitwerking blok 3. Van virtueel naar één geheel. 14 juni 2007 v. 1.1. Leon-Paul de Rouw Robin Scherrenburg Casus: richtinggevend voor uitwerking blok 3 Van virtueel naar één geheel 14 juni 2007 v. 1.1 Leon-Paul de Rouw Robin Scherrenburg Meer informatie over het onderwerp servicedesk en andere aspecten op het

Nadere informatie

TOETSTERMEN INHAAL-/PE-EXAMEN. Volmacht Overig. Bijlage E10 ----------------------

TOETSTERMEN INHAAL-/PE-EXAMEN. Volmacht Overig. Bijlage E10 ---------------------- TOETSTERMEN INHAAL-/PE-EXAMEN Volmacht Overig Bijlage E10 ---------------------- College Deskundigheid Financiële Dienstverlening Juni 2013, Den Haag 1 ALGEMENE KENNIS EN VAARDIGHEDEN KENNIS Eindterm 1a

Nadere informatie

Hoe kan het versnellen van investeringsprojecten bijdragen tot een breder maatschappelijk draagvlak?

Hoe kan het versnellen van investeringsprojecten bijdragen tot een breder maatschappelijk draagvlak? Hoe kan het versnellen van investeringsprojecten bijdragen tot een breder maatschappelijk draagvlak? Havens en omwonenden Inspiratiedag 11 oktober 2011 Vaststellingen Commissies Berx en Sauwens Lange duurtijd

Nadere informatie

Contractvormen op golfbanen en sportvelden

Contractvormen op golfbanen en sportvelden Contractvormen op golfbanen en sportvelden Bij de landelijke aannemers komen steeds vaker vragen binnen over de toepasbaarheid van verschillende contractvormen voor de realisatie en eventueel onderhoud

Nadere informatie

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert

Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Onderzoeksopzet De Poort van Limburg gemeente Weert Weert, 6 september 2011. Rekenkamer Weert Inhoudsopgave 1. Achtergrond en aanleiding 2. Centrale vraagstelling 3. De wijze van onderzoek 4. Deelvragen

Nadere informatie

Betreft: Offerte uitvraag {adviseur en opsteller outputspecificatie}

Betreft: Offerte uitvraag {adviseur en opsteller outputspecificatie} Aan: Naam adviesbureau, ter attentie van, adres { } Betreft: Offerte uitvraag {adviseur en opsteller outputspecificatie} {Plaatsnaam en datum} Geachte heer, mevrouw, { } De gemeente { } en het schoolbestuur

Nadere informatie

DEEL I Een theoretische inleiding 23

DEEL I Een theoretische inleiding 23 I nhoud 1 Inleiding 15 1.1 Waarom projectmanagement? 16 1.2 Wat is projectmanagement? 16 1.3 Complementaire boeken over projectmanagement 17 1.4 Indeling van dit boek 17 1.5 Voor wie is dit boek bestemd?

Nadere informatie

Onderwerp: Onderzoek naar de overschrijding van de raming Brandweerkazerne Cothen-Langbroek

Onderwerp: Onderzoek naar de overschrijding van de raming Brandweerkazerne Cothen-Langbroek Raadsvergadering, 22 april 2008 Voorstel aan de Raad Nr: 228 Agendapunt: 6 Datum: 9 april 2008 Onderwerp: Onderzoek naar de overschrijding van de raming Brandweerkazerne Cothen-Langbroek Onderdeel raadsprogramma:

Nadere informatie

Enkele type certificaten: Procescertificaat NL-BSB en KOMO certificaat Productcertificaat Systeemcertificaat Certificaat van vakbekwaamheid

Enkele type certificaten: Procescertificaat NL-BSB en KOMO certificaat Productcertificaat Systeemcertificaat Certificaat van vakbekwaamheid Enkele type certificaten: Procescertificaat NL-BSB en KOMO certificaat Productcertificaat Systeemcertificaat Certificaat van vakbekwaamheid CE-markering managementsysteemcertificaat Fabrikant eigen verklaring

Nadere informatie

INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN

INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN Wat is de GeoRisicoScan (GRS) 2.0? De GRS 2.0 is een instrument om de kwaliteit van de toepassing van GeoRM in een project te toetsen. Wat is het doel

Nadere informatie

Nieuwe contractvormen en projectcontrol

Nieuwe contractvormen en projectcontrol Nieuwe contractvormen en projectcontrol Rin-Sjoerd Zijlstra 12 juni 2014 Agenda Projecten in het nieuws Nieuwe kijk op projecten? Projectfalen en contractvorm Keuze voor juiste contractvorm Projectcontrol

Nadere informatie

Deskundigenpool. Bundelen van kennis en ervaring

Deskundigenpool. Bundelen van kennis en ervaring Deskundigenpool Bundelen van kennis en ervaring 1 Aanleiding Veel grote projecten in Noord-Brabant Complexe / dynamische projecten Veel verschillende bevoegde instanties Samenwerking onontbeerlijk Specialistische

Nadere informatie

Voorbeeldprogramma werksessie communicatiekalender

Voorbeeldprogramma werksessie communicatiekalender Voorbeeldprogramma - 1 Voorbeeldprogramma Voorbeeldprogramma werksessie communicatiekalender Hier vindt u een voorbeeldprogramma voor een werksessie/trainingsmodule communicatiekalender Factor C, met een

Nadere informatie

FUNCTIEDOCUMENT. Sector : Management Datum : december 2011 Functie : Manager Functienummer : 1.1

FUNCTIEDOCUMENT. Sector : Management Datum : december 2011 Functie : Manager Functienummer : 1.1 FUNCTIEDOCUMENT RWS Sector : Management Datum : december 2011 Functie : Manager Functienummer : 1.1 CONTEXT RWS heeft vier afdelingen (Strategie & Beleid, Klant, Vastgoed en Bedrijfsvoering). Deze afdelingen

Nadere informatie

Toelichting bij de Voortgangsrapportage Maatschappelijke Zorg

Toelichting bij de Voortgangsrapportage Maatschappelijke Zorg Naam: Klas: praktijkbegeleider: Werkplek: Toelichting bij de Voortgangsrapportage Maatschappelijke Zorg Gedurende de opleiding werken de studenten in de praktijk aan praktijkopdrachten. Een schooljaar

Nadere informatie

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301

Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Functieprofiel: Beleidsmedewerker Functiecode: 0301 Doel Ontwikkelen, implementeren, evalueren en bijstellen van beleid op één of meerdere aandachtsgebieden/beleidsterreinen ten behoeve van de instelling,

Nadere informatie

STARTPAKKET RURAAL ERFGOED

STARTPAKKET RURAAL ERFGOED STARTPAKKET RURAAL ERFGOED CHECKLIST Startpakket Ruraal Erfgoed komt tot stand onder auspiciën van Innovatieplatform Duurzame Meierij met een financiële bijdrage van Belvedere, EU (Leader+) en IDM. Projectontwikkeling:

Nadere informatie

Qmus 11februari 2010. = veranderenverbeteren. Context en balans

Qmus 11februari 2010. = veranderenverbeteren. Context en balans Qmus 11februari 2010 = veranderenverbeteren Context en balans HET INK MODEL Management van medewerkers Medewerkers Leiderschap Strategie en beleid Management van processen Klanten en Partners Bestuur en

Nadere informatie

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten

Samen werken aan betere zorg. Handreiking voor begeleiding van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten Samen werken aan betere zorg van cliëntenraden betrokken bij verbetertrajecten INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 Participatie van cliënten... 4 De rol van de cliëntenraad in verbetertrajecten... 6 Het stappenplan:

Nadere informatie

Bijlage H: VAKGEBIED PROJECTMANAGEMENT

Bijlage H: VAKGEBIED PROJECTMANAGEMENT RVOI-2001 Bijlage H: VAKGEBIED PROJECTMANAGEMENT Deze Bijlage is opgesteld door de heer ir. C.H. Wentink, sectordirecteur Ruimte, vastgoed en economie van Witteveen + Bos. Hij heeft zich hierbij o.a. laten

Nadere informatie

Doel van het invoeringsplan is te beschrijven welke handelingen dienen te worden verricht om een applicatie te implementeren.

Doel van het invoeringsplan is te beschrijven welke handelingen dienen te worden verricht om een applicatie te implementeren. Voorbeeld invoeringsplan door Wim - 01-06-2011 http://www.itpedia.nl/2011/01/06/voorbeeld-invoeringsplan/ Voordat applicaties in een organisatie worden ingevoerd, is het belangrijk na te gaan op welke

Nadere informatie

Welke termijnen en data worden gehanteerd voor het indienen van zienswijzen, bezwaarschriften, etc? Zie hierboven.

Welke termijnen en data worden gehanteerd voor het indienen van zienswijzen, bezwaarschriften, etc? Zie hierboven. Vragen & antwoorden met betrekking tot het EMK terrein Datum: 7 december 2015 Op 12 oktober van dit jaar hebben bewoners die zitting hebben in de Klankbordgroep EMK terrein in een email een aantal vragen

Nadere informatie

Waardegestuurd Contractmanagement

Waardegestuurd Contractmanagement Waardegestuurd Contractmanagement Wat is de effectiviteit van úw Inkoop- en Contractmanagement? Augustus 2015 Ontwikkeling in Inkoop & Contractmanagement Uit Onderzoek van de IACCM (International Association

Nadere informatie

Verbinden van onder- en bovengrond

Verbinden van onder- en bovengrond Verbinden van onder- en bovengrond Gebieden en clusters: Slimmer omgaan met grondwater Inhoud - Gebiedsgerichte benadering - Toelichting locaties: multi sectorale opgave - Het proces Deventer 18 november

Nadere informatie

Bart van Reeken Voorzitter PON 12-3-12013 1

Bart van Reeken Voorzitter PON 12-3-12013 1 Bart van Reeken Voorzitter PON 12-3-12013 1 Seminar: Rapport Elias 1/29/2015 2 Woord vooraf van de commissie Als slechts enkele aanbevelingen worden uitgevoerd en de resterende niet, voorziet de commissie

Nadere informatie

STAPPENPLAN IMPLEMENTATIE WATERRAND

STAPPENPLAN IMPLEMENTATIE WATERRAND STAPPENPLAN IMPLEMENTATIE WATERRAND HOE TE KOMEN TOT EEN ADEQUATE ORGANISATIE VAN INCIDENTBESTRIJDING OP HET WATER? IN AANSLUITING OP HET HANDBOEK INCIDENTBESTRIJDING OP HET WATER Uitgave van het Projectbureau

Nadere informatie

Do s. Do s en don ts bij aanbesteding en uitvoering Participatiebudget

Do s. Do s en don ts bij aanbesteding en uitvoering Participatiebudget Do s Do s en don ts bij aanbesteding en uitvoering Participatiebudget Iedereen doet mee is het idee achter het Participatiebudget. Gemeenten hebben de taak om te zorgen dat hun burgers actief worden. Actief

Nadere informatie

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT

PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT 1 PROVINCIALE COMMISSIE LEEFOMGEVING (PCL) UTRECHT Aan: Gedeputeerde Staten van Utrecht en Provinciale Staten van Utrecht Pythagoraslaan 101 3508 TH Utrecht Datum: 1 oktober 2009 Ons kenmerk: PCL 2009/05

Nadere informatie

Melding Evaluatie Bodemsanering

Melding Evaluatie Bodemsanering Versie juli 2014 Melding Evaluatie Bodemsanering IN TE VULLEN DOOR OPDRACHTGEVER SANERING (MELDER) OF DIENS GEMACHTIGDE De gebruikte begrippen worden toegelicht in de bij dit formulier behorende toelichting.

Nadere informatie

Bijeenkomst PROEVEN AAN contractmanagement

Bijeenkomst PROEVEN AAN contractmanagement Bijeenkomst PROEVEN AAN contractmanagement Thor Mesman Inleiding Doelstelling Het geven van een beknopt ervaringsoverzicht over contractmanagement, zodat de deelnemers van deze bijeenkomst hier eventueel

Nadere informatie

Risicomanagement Transities

Risicomanagement Transities Risicomanagement Transities 1. Inleiding In deze rapportage worden de risico s en de mogelijke beheersmaatregelen benoemd die verband houden met de te realiseren transities rondom Jeugdzorg, Participatie

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT 3. Doetinchem, 2 juli 2008. Instellen van een taskforce Esbro

Aan de raad AGENDAPUNT 3. Doetinchem, 2 juli 2008. Instellen van een taskforce Esbro Aan de raad AGENDAPUNT 3 Instellen van een taskforce Esbro Voorstel: 1. Voorkeur uit te spreken voor verplaatsing van Esbro naar het regionale bedrijventerrein en gedurende de periode tot aan de besluitvorming

Nadere informatie

Format Projectplan. Zo kan het ook! 20 juni 2013 1

Format Projectplan. Zo kan het ook! 20 juni 2013 1 Format Projectplan Onbeperkt Sportief biedt u een format voor het maken van een projectplan. Met zeven hoofdvragen krijgt u helder op papier wat uw project inhoudt. Het projectplan heeft als doel het stimuleren

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist

FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist FUNCTIEFAMILIE 1.3 Technisch specialist Doel van de functiefamilie Vanuit de eigen technische specialisatie voorbereiden en opmaken van plannen, ontwerpen of studies en de uitvoering ervan opvolgen specialistische

Nadere informatie

PLAN VAN AANPAK PROJECT VINKENSLAG, versie 4 september 2008

PLAN VAN AANPAK PROJECT VINKENSLAG, versie 4 september 2008 PLAN VAN AANPAK PROJECT VINKENSLAG, versie 4 september 2008 1. Achtergrond en aanleiding De Rekenkamer Maastricht doet onderzoek naar de doeltreffendheid, doelmatigheid en rechtmatigheid van het gevoerde

Nadere informatie

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving

Co-creatie, een zoektocht naar de ultieme samenwerking in een projectomgeving Elk project of programma op het gebied van ruimte, water en mobiliteit is uniek en vraagt om een eigen aanpak. Maar als het om complexe opgaven gaat met meerdere bestuurlijke én omgevingspartijen, ziet

Nadere informatie

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet!

Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Ik ga het niet doen, en mijn mensen ook niet! Wat zijn de belangrijkste eisen en uitdagen van jouw organisatie in de komende 6 maanden? Welke kritische succesfactoren worden er gesteld? Waar liggen de

Nadere informatie

Hoe haalt u er de waarde uit?

Hoe haalt u er de waarde uit? De marktconsultatie Hoe haalt u er de waarde uit? Significant B.V. 26 mei 2011 Jan-Pieter Papenhuijzen Johan van Loenhout Agenda Doelstellingen van een marktconsultatie Wettelijke kader: wat mag wel en

Nadere informatie

Knelpunten Hieronder worden de 10 belangrijkste knelpunten bij de vormgeving van de regierol op het gebied van integrale veiligheid samengevat.

Knelpunten Hieronder worden de 10 belangrijkste knelpunten bij de vormgeving van de regierol op het gebied van integrale veiligheid samengevat. Gemeentelijke regie bij integrale veiligheid Veel gemeenten hebben moeite met het vervullen van de regierol op het gebied van integrale veiligheid. AEF heeft onderzoek gedaan naar knelpunten bij de invulling

Nadere informatie

Proces Werktekening Thema 3

Proces Werktekening Thema 3 Proces Werktekening Thema 3 Voorwoord Zowel landelijke aanbestedingen als die in Europees verband krijgen steeds meer aandacht. De bestaande werkwijze van aanbesteden en de nieuwe werkwijze (innovatie)

Nadere informatie

wijkontwikkelingsvisie ubach over worms

wijkontwikkelingsvisie ubach over worms wijkontwikkelingsvisie ubach over worms presentatie Inhoud - Voorstellen, wie zijn wij? - Plan van aanpak ahv (Deel)Producten en communicatie - Stappenplan - Vragen wie zijn wij Vissers & Roelands architecten

Nadere informatie

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013 FRYSLÂN FOAR DE WYN Plan van aanpak Finale versie, 14 november 2013 Albert Koers, Comité Hou Friesland Mooi Hans van der Werf, Friese Milieu Federatie Johannes Houtsma, Platform Duurzaam Friesland FRYSLÂN

Nadere informatie

Startnotitie. Herinrichting Burg. Jhr. Van den Boschstraat, Nederstraat, Drostestraat te Amerongen

Startnotitie. Herinrichting Burg. Jhr. Van den Boschstraat, Nederstraat, Drostestraat te Amerongen Startnotitie Voorlopige projectnaam: Ambtelijk opdrachtgever: Bestuurlijk opdrachtgever: Voorgenomen projectleider: Herinrichting Burg. Jhr. Van den Boschstraat, Nederstraat, Drostestraat te Amerongen

Nadere informatie

Het stappenplan. Inleiding

Het stappenplan. Inleiding Het stappenplan Inleiding Op de pagina instrumenten op Overstag.nu vind je instrumenten, informatie en inspiratie om binnen je eigen organisatie met het thema duurzame inzetbaarheid aan de slag te gaan.

Nadere informatie

Communicatie/participatieplan

Communicatie/participatieplan Bijlage 2 Communicatie/participatieplan 1. Omschrijving Het riool in het Engelse Werk, Dwarsakkers en Royenstein verkeert in slechte staat en moet worden vervangen. Ook moet het regenwater worden afgekoppeld

Nadere informatie

FUNCTIEBESCHRIJVING DIRECTEUR BEDRIJFSVOERING SCHOLENGEMEENSCHAP BONAIRE

FUNCTIEBESCHRIJVING DIRECTEUR BEDRIJFSVOERING SCHOLENGEMEENSCHAP BONAIRE FUNCTIEBESCHRIJVING DIRECTEUR BEDRIJFSVOERING SCHOLENGEMEENSCHAP BONAIRE FUNCTIE-INFORMATIE Functienaam Directeur bedrijfsvoering Codering Organisatie Scholengemeenschap Bonaire Salarisschaal Indelingsniveau

Nadere informatie

Plan van aanpak <> <>

Plan van aanpak <<projectnaam>> <<Organisatie>> Plan van aanpak SYSQA B.V. Almere Datum : Status : Opgesteld door : Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 11 Inhoudsopgave 1 Managementsamenvatting...

Nadere informatie

Projectmanagement. of toch niet? V&VN Congres 26 mei 2016. Anita Olsthoorn 0612508652

Projectmanagement. of toch niet? V&VN Congres 26 mei 2016. Anita Olsthoorn 0612508652 V&VN Congres 26 mei 2016 Anita Olsthoorn 0612508652 Projectmanagement of toch niet? Inhoud 1. Probleem, opdrachtformulering en Governance 2. Verschil in proces of project 3. Fasen in projectmanagement

Nadere informatie

Uitwerking drie scenario's voor Monitor Maatschappelijk Resultaat

Uitwerking drie scenario's voor Monitor Maatschappelijk Resultaat Uitwerking drie scenario's voor Monitor Maatschappelijk Resultaat Datum 24 september 2015 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 Scenario 1: Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de vulling van de monitor, met aanvullingen

Nadere informatie

Projectbureau voor huisvesting & facility management

Projectbureau voor huisvesting & facility management Projectbureau voor huisvesting & facility management 2 Ondersteuning van huisvestingsprojecten Offace projectbegeleiding is een adviesbureau op het gebied van huisvesting en facility management. Wij ondersteunen

Nadere informatie

Masterclass Communicatie & acquisitie voor, tijdens en na een aanbesteding

Masterclass Communicatie & acquisitie voor, tijdens en na een aanbesteding Masterclass Communicatie & acquisitie voor, tijdens en na een aanbesteding Berenschot Johan Stuiver Martijn Röfekamp Hanzehogeschool Groningen Geke Werkman-Bouwkamp Marius van der Woude Gert Walhof Groningen,

Nadere informatie

Afdelingscoördinator (m/v) 1,0 fte

Afdelingscoördinator (m/v) 1,0 fte Januari 2014 : 14 01 (INTERN+EXTERN) De Veiligheidsregio Limburg-Noord fungeert als samenwerkende partij van 15 gemeenten voor rampenbestrijding, crisisbeheersing, brandweer en publieke gezondheid. Politie

Nadere informatie

Projectmanagement. Hoofdstuk 1 en 2. Roel Grit. Het project Mensen en projecten

Projectmanagement. Hoofdstuk 1 en 2. Roel Grit. Het project Mensen en projecten Projectmanagement Hoofdstuk 1 en 2 Het project Mensen en projecten Roel Grit Instructie docent Er is een aantal dia s met animaties. Als je die niet wilt gebruiken vanwege afdrukken van hand-outs, kun

Nadere informatie

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC

Project-, Programma- en AdviesCentrum. Resultaten die eruit springen PPAC Project-, Programma- en AdviesCentrum Resultaten die eruit springen PPAC Binnen Veiligheid en Justitie groeit het belang van projectmatig en programmatisch werken. Ook neemt de behoefte toe om medewerkers

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

REEF-carrièremanagement. voor jouw persoonlijke groei. delen om te groeien

REEF-carrièremanagement. voor jouw persoonlijke groei. delen om te groeien REEF-carrièremanagement voor jouw persoonlijke groei delen om te groeien REEF hecht veel waarde aan de persoonlijke groei van zijn medewerkers. Daarom helpt REEF je in de eerste plaats aan uitdagende en

Nadere informatie

DBFM. Contractmanagement DBFM. contractmanagement. De 5 speerpunten van het pentagram

DBFM. Contractmanagement DBFM. contractmanagement. De 5 speerpunten van het pentagram DBFM contractmanagement DBFM Contractmanagement De 5 speerpunten van het pentagram Adrie Franken, contractmanager A15 Peter Franken, pl SCB 2e Coentunnel Evert Schuurman, PPS Kennispool 17 maart 2011 Programma

Nadere informatie

Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid. Werk in uitvoering

Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid. Werk in uitvoering Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid Werk in uitvoering Vastgesteld door de Bestuurder op 17-06-2014 Goedgekeurd door de Raad van Commissarissen op 26-03-2015 INHOUD INVESTERINGSSTATUUT INLEIDING...

Nadere informatie

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken

Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Effectieve samenwerking: werken in driehoeken Werken in driehoeken is een wijze van samenwerking die in elke organisatie, projectteam en netwerk mogelijk is. Het maakt dat we kunnen werken vanuit een heldere

Nadere informatie

Projectmatig betekent: op de wijze van een project. Je moet dus eerst weten wat een project is. Een eenvoudige definitie van project is:

Projectmatig betekent: op de wijze van een project. Je moet dus eerst weten wat een project is. Een eenvoudige definitie van project is: Projectmatig werken Inhoudsopgave Projectmatig werken vs. niet-projectmatig werken... 1 Projectmatig werken... 1 Niet projectmatig werken... 2 Waarom projectmatig werken?... 2 Hoe herken je wanneer projectmatig

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR datum vergadering 17 juni 2010 auteur Daniëlle Vollering telefoon 033-43 46 133 e-mail dvollering@wve.nl afdeling Staf behandelend bestuurder drs. J.M.P. Moons onderwerp agendapunt Uitkomst en benutting

Nadere informatie

Zeetoegang IJmond. Rijkswaterstaat Noord-Holland. Beter Benutten Brabant. Programmateam Beter Benutten Brabant. Oktober 2012 - heden

Zeetoegang IJmond. Rijkswaterstaat Noord-Holland. Beter Benutten Brabant. Programmateam Beter Benutten Brabant. Oktober 2012 - heden Zeetoegang IJmond Vormgeving en aansturing van risicomanagement ter voorbereiding op aanbesteding en realisatie van nieuwe zeesluis bij IJmuiden in een DBFM-contract, met toepassing van parallelle procedures

Nadere informatie

De waterschappen als publieke opdrachtgever

De waterschappen als publieke opdrachtgever De waterschappen als publieke opdrachtgever (periode 2014-2016) Voor iedereen die met de waterschappen te maken krijgt als opdrachtgever voor de realisatie van, of het beheer en onderhoud aan, (waterschaps)werken,

Nadere informatie

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling

Driedaagse Leergang. Kennisintensieve beleidsontwikkeling Driedaagse Leergang Kennisintensieve beleidsontwikkeling 6, 13 en 20 juni 2014 Den Haag Doelstellingen en doelgroep De doelgroep bestaat uit beleidsmedewerkers/stafmedewerkers bij beleidsinstanties (nationaal,

Nadere informatie

Bijlage 1: Stappenplan hoe werknemers te

Bijlage 1: Stappenplan hoe werknemers te Bijlage 1: Stappenplan hoe werknemers te bewegen tot scholing en opleiding Doel van dit stappenplan is aan te geven hoe P&O leidinggevenden kan helpen bij het selecteren van de doelgroep, het voeren van

Nadere informatie

Verslag workshops symposium Verontreinigde Grond 17 november 2010. Programma Werken met verontreinigde grond, CROW publicatie 132

Verslag workshops symposium Verontreinigde Grond 17 november 2010. Programma Werken met verontreinigde grond, CROW publicatie 132 Verslag workshops symposium Verontreinigde Grond 17 november 2010 Programma Werken met verontreinigde grond, CROW publicatie 132 12.00 uur Inlooplunch en kennismarkt 13.00 uur Plenaire sessie dagvoorzitters

Nadere informatie

Competentieprofiel. kaderlid LGB Beroepsinhoud Zorg

Competentieprofiel. kaderlid LGB Beroepsinhoud Zorg Competentieprofiel kaderlid LGB Beroepsinhoud Zorg Generieke Competenties... 2 Affiniteit met kaderlidmaatschap... 2 Sociale vaardigheden... 2 Communicatie... 2 Lerend vermogen... 3 Initiatiefrijk... 3

Nadere informatie

Funderen op cultuurverschillen. Henk Puylaert Cursus Ondergrond en ruimtelijke ontwikkeling 25 januari 2011

Funderen op cultuurverschillen. Henk Puylaert Cursus Ondergrond en ruimtelijke ontwikkeling 25 januari 2011 Funderen op cultuurverschillen Henk Puylaert Cursus Ondergrond en ruimtelijke ontwikkeling 25 januari 2011 Smoezen om niet samen te werken Vanuit ondergrond: Die mensen zijn van een andere planeet Ze praten

Nadere informatie

Inhuur Derden Gemeente Vlagtwedde, mei 2009

Inhuur Derden Gemeente Vlagtwedde, mei 2009 Meningsvormende raad d.d. 23 maart 2010. Agendanr. 9. Rekenkamercommissie Bellingwedde-Vlagtwedde Inhuur Derden Gemeente Vlagtwedde, mei 2009 Korte Notitie Op basis van de conclusies en aanbevelingen uit

Nadere informatie

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Haaren

Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Haaren Beleid Maatschappelijk Verantwoord Inkopen gemeente Haaren Kenmerk: Bizob2012MVI Opdrachtgever: Gemeente Haaren Versie: 2.1 Datum: 14 januari 2014 Status: Definitief Inleiding De gemeente spant zich continu

Nadere informatie

Projectplan EV -thousiast

Projectplan EV -thousiast Provincie Zuid-holland Directie Groen Water en Milieu Afdeling Bijzondere bedrijven en Opsporing Projectplan EV -thousiast Zuid-Hollandplein 1 Postbus 90602 2509 LP Den Haag Het stimuleren van bedrijven

Nadere informatie

Team:Sales en Marketing Datum: 21-04-2011 WICKED TEAMS RAPPORT

Team:Sales en Marketing Datum: 21-04-2011 WICKED TEAMS RAPPORT Team:Sales en Marketing Datum: 21-04-2011 WICKED TEAMS RAPPORT 1. Inleiding Het Team Testing team heeft de WickedTeams Teamanalyse gedaan. Deze teamanalyse geeft inzicht in een aantal kenmerken die van

Nadere informatie

Doel: In samenwerking met maatschappelijke partners organiseren van een proces dat leidt tot een herijkte visie op Borne in 2030

Doel: In samenwerking met maatschappelijke partners organiseren van een proces dat leidt tot een herijkte visie op Borne in 2030 Projectvoorstel Projectopdracht / -voorstel Datum: 8 juli 2010 Versie: definitief t.b.v. definitiefase en ontwerpfase Pagina: 1 / 9 Soort project Extern/Lijn Projectnaam MijnBorne2030 (Herijking Toekomstvisie)

Nadere informatie

Thermische prestatie contracten

Thermische prestatie contracten 10 november 2005 Thermische prestatie contracten Conform ISSO-publicatie 74 Bert Elkhuizen Chrit Cox TNO Bouw en Ondergrond te Delft Contactgegevens: 015 276 33 10 Bert.Elkhuizen@tno.nl Inhoudsopgave 1.

Nadere informatie

Grensverleggende brancheorganisaties UNETO-VNI. 21 april 2015 VNO-NCW en MKB-NL

Grensverleggende brancheorganisaties UNETO-VNI. 21 april 2015 VNO-NCW en MKB-NL ppen) Grensverleggende brancheorganisaties UNETO-VNI 21 april 2015 VNO-NCW en MKB-NL UNETO-VNI: de ondernemersorganisatie voor de installatiebranche en de technische detailhandel, gevestigd in Zoetermeer

Nadere informatie

Oplossingsvrij specificeren

Oplossingsvrij specificeren Oplossingsvrij specificeren ir. J.P. Eelants, projectmanager Infrabouwproces CROW Samenvatting De methodiek van oplossingsvrij specificeren richt zich niet alleen op het formuleren van functionele eisen.

Nadere informatie

Faalkosten. Faalkosten en preventiekosten. Uiting van faalkosten. Oorzaken van faalkosten. Uiting, oorzaken, preventie en remedies

Faalkosten. Faalkosten en preventiekosten. Uiting van faalkosten. Oorzaken van faalkosten. Uiting, oorzaken, preventie en remedies Faalkosten Uiting, oorzaken, preventie en remedies Hoge faalkosten zijn een probleem voor de bouwsector. Vooral in tijden van laagconjunctuur en krappe marges. In de breedste zin van het woord omvat de

Nadere informatie

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Zwaantina van der Veen / Dymphna Meijneken / Marieke Boekenoogen Stad met een hart Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2

Nadere informatie