Voor God, maar niet voor het v

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voor God, maar niet voor het v"

Transcriptie

1 Kinderen uit de familie Fehr in de mennonietenkolonie Sabinal, 2009 (foto Arlette Kouwenhoven) Vier eeuwen migratie van de mennonietenfamilie Fehr Voor God, maar niet voor het v In het noorden van Mexico leeft een orthodoxe gemeenschap die haar wortels heeft in het zestiende-eeuwse Nederland. Afgezonderd van de buitenwereld leiden tweeduizend mennonieten een godvrezend bestaan op de uitgestrekte droge akkers, zonder elektriciteit en andere moderniteiten. Antropologe Arlette Kouwenhoven schreef een familiegeschiedenis die begint in Amsterdam ten tijde van de Reformatie en vervolgens verhaalt over pionieren in Polen, Oekraïne, Canada en uiteindelijk Mexico. Aan Genealogie vertelt ze over haar onderzoek voor het boek De Fehrs. Kroniek van een Nederlandse mennonietenfamilie. Ceciel Huitema O p haar keukentafel, waaraan ons gesprek plaatsvindt, ligt een zelfgemaakt fotoboek met onder meer oude foto s van zeventiende- en achttiende-eeuwse Poolse huizen en boerderijen, van kinderrijke gezinnen in het negentiende-eeuwse Zuid-Rusland, volgeladen paardenkarren met verhuiskisten in Canada uit de periode van begin twintigste eeuw en zwartgeklede mannen en vrouwen in Mexico anno Dit zijn foto s die ik tijdens mijn onderzoek tegenkwam of heb gemaakt. Omdat mijn gastheer in Mexico, David Fehr, en zijn familieleden mijn Nederlandstalige boek niet kunnen lezen heb ik mijn verhaal over hun voorouders voor hen samengevat in een fotoalbum. Kouwenhoven begint met te vertellen hoe zij per toeval hoorde van het bestaan van een ultraorthodoxe kolonie in Sabinal, Mexico, net over de grens met Texas. Het was haar man die op reis was in dit deel van Mexico en hoorde over een kolonie wier bewoners Nederlandse namen hadden en plaut-dietsch spraken (een variant van het Nederduits). Echt iets voor jou mailde hij mij. Het duurde even voordat Genealogie

2 ik doorzag wat voor verhaal er achter zat. Met een beetje googelen kwam er in eerste instantie niet zoveel informatie naar boven. Toen ik ontdekte dat hun voorvaderen vier eeuwen geleden uit Nederland en Vlaanderen waren weggetrokken, besloot ik te onderzoeken waarom zij ooit weggingen en waarom zij uiteindelijk in Mexico verzeild raakten. Het gaat om een groep mennonieten (of doopsgezinden) die zichzelf oplegt om, net zoals Christus, een leven te leiden in dienst van God. Het zijn nazaten van volgelingen van de Friese kerkhervormer Menno Simons, wier voorouders in de zestiende eeuw als ketters werden vervolgd en waarvan velen Nederland zijn ontvlucht. Wat zij toen niet wisten, was dat hun vertrek het begin zou zijn van een reeks van internationale verhuizingen. Kouwenhoven wilde aan de hand van een familieverhaal laten zien waarom deze mennonieten naar nieuwe landen verhuisden en hoe hun levenswijze door de eeuwen heen veranderde. Mijn belangrijkste drijfveer was toch wel het vinden van een antwoord op de vraag waarom mensen (steeds weer) hun vaderland verlaten. Zelf zou ik nooit weggaan uit Nederland, al houd ik van reizen. Zeker vroeger was emigratie een risicovolle onderneming. Je had kans dat je ziek werd, dat je het economisch niet zou redden of dat je kinderen omkwamen van de honger, wat ook allemaal gebeurde, maar zonder dat je terug kon vallen op de steun van naasten. De keuze was ook definitief. Als je vertrok betekende dat een voorgoed afscheid van ouders en familie. Het religieuze aspect in hun migratieoverweging blijkt belangrijk, anders nam je niet zulke risico s. Mijn nieuwsgierigheid komt dus niet aderland voort uit mijn eigen familieverhaal, al duikt de naam Kouwenhoven wel eens op in doopsgezinde kringen. Op zoek naar Nederlandse wortels Kouwenhovens zoektocht begon met het opsporen van een doopsgezinde familie die in de zestiende eeuw Nederland verliet en waarvan nazaten tegenwoordig op de droge steppen van Mexico leven. Toen ik hiervoor belde naar het Mennonite Heritage Centre (http://www.mennonitechurch.ca/programs/ archives) in Winnipeg, Manitoba, Canada, kreeg ik een van oorsprong Nederlandse aan de lijn. Zij was erg geïnteresseerd en nodigde mij uit om af te reizen naar Winnipeg omdat dat het centrum voor wereldwijde mennonietenstudies is. Toen dacht ik: Ja, waarom ook niet?. Manitoba is de staat waar een grote groep mennonieten in 1874 vanuit Zuid-Rusland aankwam en zich als pioniers vestigde. Hierbij zaten ook vele van oorsprong Nederlanders, die via Polen in Rusland waren terechtgekomen. De door het Heritage Centre aangelegde database GRANDMA (Genealogical Registry and Database of Mennonite Ancestry), met meer dan driehonderdduizend familienamen van Mennonieten en Hutterieten en hun nageslacht, bracht uitkomst. Uit ervaring wisten de archivarissen in Winnipeg dat er maar weinig familienamen uit de database waren terug te voeren tot het zestiende-eeuwse Nederland. Dat komt omdat veel archiefmateriaal uit Zuid- Rusland (de huidige Oekraïne) en Polen in de loop der tijd verloren is gegaan. Er is een kleine hoeveelheid Russische archiefstukken bewaard gebleven, maar dit is vanwege de taalbarrière nog grotendeels onontgonnen. In het Heritage Center wisten de archivarissen eigenlijk maar van een naam zeker dat die terug te voeren was tot die tijd. Dat was de naam Fehr. Een Amerikaan met de naam Fehr had namelijk zijn stamboom weten terug te voeren op ene Gijsbert Janszoon de Veer ( ) uit Amsterdam. De laatste mennoniet in Polen, mevrouw Christine Weilandt-Wiehler (zittend). Links Arlette Kouwenhoven, auteur van De Fehrs (foto Arlette Kouwenhoven) Grafstenen op een verlaten mennonietenbegraafplaats in Polen. De Stichting Nederland-Polen spant zich in om doopsgezind erfgoed in Polen te behouden Genealogie

3 Mijn verhaal had er ook heel anders uit kunnen zien. Bij elke verhuizing waren er achterblijvers, die moderniseerden. Nu was vervolgens de vraag of een familielid van die uitgedijde familie De Veer/Fehr uiteindelijk vanuit Canada in Mexico was terechtgekomen. Bij een verhuizing waren er ook altijd achterblijvers. Die waren zelfs veelal in de meerderheid. Het vinden van een Fehr in het Mexicaanse Sabinal leek mij niet eenvoudig; zij maken geen gebruik van telefoon en televisie, laat staan van computers met . Het Mennonite Heritage Centre hielp mij aan een contact bij de Mennonite Church Canada (MCC), een vanuit de kerk geleide organisatie van vrijwilligers die zich inzet voor geloofsbroeders wereldwijd. Het MCC had een vrijwilligerspost in Noord-Mexico, waarvandaan men de diverse mennonietenkolonies bediende. Iemand van MCC is toen naar Sabinal toe gereden en heeft voor mij contact gezocht met de leiders van de kolonie. Heel toevallig bleek de religieus leider (de oudste ) van Sabinal zelf een Fehr. Ik had hierbij ontzettend veel geluk, want het is nog maar de vraag of ik entree in deze afgesloten kolonie had gehad als iemand anders dan de oudste met een buitenlandse, vrouwelijke onderzoeker was aangekomen. Omdat Kouwenhoven het verhaal van de kolonisten in Mexico wilde vertellen werkte ze genealogisch terug in de tijd. Hiermee koos zij voor een bepaalde lijn in het familieverhaal. Als ik vanuit Gijsbert Jansz de Veer onderzoek had gedaan zonder per se uit te hoeven komen in Mexico had mijn verhaal er heel anders uit kunnen zien. Bij elke verhuizing waren er achterblijvers die moderniseerden. Nazaten van achterblijvers in Canada zijn bijvoorbeeld rijke industriëlen geworden. Stamvader Gijsbert Jansz de Veer De familie die Kouwenhoven zou beschrijven was gevonden. Er was een Gijsbert Janz de Veer uit Amsterdam. Een van zijn nakomelingen was Jacob Fehr II. Hij emigreerde in 1874 van Zuid-Rusland naar Canada. Zijn verre achterkleinkinderen wonen nu deels in Sabinal. Maar hoe zit nu die migratiegeschiedenis in elkaar? Aanvullende informatie over stamvader Gijsbert de Veer vond ik in Nederlands Patriciaat en enkele andere bronnen bij het Centraal Bureau voor Genealogie. Gijsbert was koopman in granen in het zestiendeeeuwse Amsterdam en Danzig. Het Oostzeegebied diende in die tijd als graanschuur voor Europa en Nederlanders speelden een grote rol in het handelsverkeer tussen Danzig en stapelmarkt Amsterdam. Gijsberts zoon Nicolaas was een rijke koopman, Oostzeevaarder en bovendien leraar (dominee) in de doopsgezinde gemeente van Amsterdam. Ook andere zonen van Gijsbert verdienden goed aan de graanhandel en hadden zich inmiddels in Danzig gevestigd. In 1612 besloot Gijsbert Amsterdam te verlaten en zich definitief bij zijn zoons in Danzig te voegen. Uit het oudste kerkboek van de zogenoemde gemeente der Oude Vlamingen bleek dat hij zich had aangesloten bij een substantiële groep van van oorsprong Nederlandse en Vlaamse geloofsgenoten in de Poolse Wisla-delta. Voor mijn onderzoek naar Nederlandse doopsgezinden in de Wisla-delta was de correspondentie tussen hen en hun geloofsbroeders die waren achtergebleven in Amsterdam en Haarlem van belang. Deze raadpleegde ik in het Stadsarchief Amsterdam. Ook de bijzondere collectie Doopsgezinden van de Amsterdamse universiteitsbibliotheek aan de Oude Turfmarkt was een interessante bron voor onderzoek naar doopsgezinde emigranten. De gemeente waar Gijsbert zich bij aansloot, was een conservatieve groepering binnen de Men nonietenkolonie in Polen. De conservatieve houding sprak onder andere uit de sobere kledingvoorschriften. Zo mochten broeken geen knopen en knoopsgaten hebben een wereldse vinding en dienden kragen en hemden niet gestreken te worden. Ondanks of misschien wel dankzij zijn sobere levensstijl was Gijsbert, evenals zijn zonen en kleinzonen en andere leden van de Vlaamse gemeente, uitermate welvarend. Toen de graanhandel echter door verschillende oorlogen tussen landen rond de Oostzee inzakte, liet Gijsberts kleinzoon Gijsbert III ( ) de graanhandel voor wat die was en koos voor een bestaan in de textielnijverheid. Hij produceerde en verhandelde passementen, goudborduursels voor de kleding van de rijke Poolse adel. Begin van isolatie Mennonieten als Gijsbert III leefden in eigen kolonies gekenmerkt door Nederlands uitziende boerderijen en molens buiten de stadsmuren. Omdat zij autonomie verkozen boven geregeerd te worden door het stadsbestuur (om zodoende bijvoorbeeld onder de dienstplicht uit te komen die zij als pacifisten verafschuwden) bezaten zij geen burgerrechten en mochten zij niet in de stad wonen. Je kunt stellen dat door de gedwongen huisvesting van bevolkingsgroepen in aparte wijken en de bejegening van de Poolse bestuurders, de al bestaande sterke samenwerking van mennonieten onderling alleen maar werd gestimuleerd, stelt Kouwenhoven. In feite zie je hier in Danzig al de eerste stap in de richting van afzondering van de omliggende maatschappij zoals overduidelijk nu het geval is met de mennonieten in Mexico zij het niet uit eigen vrije wil, niet om religieuze redenen, maar gedwongen door de Poolse overheid. De opgebouwde rijkdom van de mennonieten was rond 1800 veranderd in bittere armoede. De vele oorlogen in de regio en een uitbraak van een pestepidemie eisten hun tol. Naar verwachting werd ongeveer veertig procent van de Vlaamse gemeente slachtoffer van de besmettelijke ziekte. Daaronder waren waarschijnlijk ook diverse leden van de familie De Veer, aangezien de stamboom hier hiaten vertoont. In literatuur over de migratie van Nederlandse mennonieten kwam Kouwenhoven echter een achterkleinzoon van stamvader Gijsbert tegen. Deze Benjamin I zou de familiegeschiedenis verder naar het Poolse platteland en later naar Oekraïne voeren. Benjamin emigreerde in 1789 met zijn gezin van het Poolse Mariënburger Werder naar Zuid-Rusland Genealogie

4 om op zijn gratis verkregen land een bestaan op te bouwen. Een bestaan dat overeenkwam met de grondbeginselen van het meniste (mennonitische) geloof. Tsarina Catharina de Grote wilde net veroverd land op de Turken in cultuur brengen en gaf het daarom weg aan boeren. Benjamin stichtte met een aantal andere mennonietenfamilies het boerendorp Neuendorf in de Chortitza-kolonie. In Zuid-Rusland begint zo n beetje die levenshouding van weg van de wereld. Dat kwam deels ook door de omstandigheden. Op een volkomen kale steppe moesten ze dorpen ontwikkelen. Deze isolatie op het Russische Aankomst van de eerste meniste migranten in Mexico, 1922 (Mennonite Heritage Centre, Winnipeg) In de loop der jaren zouden er nog duizenden mennonieten volgen. Hier kon men de hardwerkende kolonisten goed gebruiken om de nog onbewoonde grensstreek met de Verenigde Staten te bevolken en daarmee veilig te stellen. In ruil daarvoor kregen de mennonieten de vrijheid hun eigen kerken en scholen te bouwen, zelfbestuur toe te passen en waren zij gevrijwaard van dienstplicht. Jacobs zoon Jacob II ( ) bouwde als eerste een huis in het nieuwe dorp dat Reinland zou gaan heten. Hij werd als burgemeester aangesteld en zette een houtzagerij op die de planken zaagde voor alle Het schip International aan de kade van Winnipeg, op 1 augustus Jacob Fehr I was vijfenzestig, toen hij met zijn gezin in Canada aankwam. In totaal zouden hier vijftienduizend mennonieten uit Zuid-Rusland arriveren (Mennonite Heritage Center, Winnipeg) platteland had niets te maken met religie, maar met het feit dat daar helemaal niets was. Je moest jezelf beschermen tegenover anderen, Kozakkenbendes bijvoorbeeld. Daarbovenop kwam de industrialisatie, en de Russische overheid verlangde goede scholing van alle onderdanen. Hoe groter de druk wordt op een groepering om mee te doen met de grote groep, hoe groter de neiging om je daar tegen te verzetten. Vaak moet je je dan zo sterk afzetten dat je nog conservatiever wordt dan je al was. De Chortitza-mennonieten kozen ervoor nog sterker volgens hun traditie te leven en hun eigen taal, scholen en identiteit te versterken. Terug naar het simpele boerenbestaan als ware weg naar verlossing, de weg die Menno Simons ook zou hebben gezocht, zo meenden zij. Kouwenhoven gelooft dat in deze tegenreactie de kiem lag tot verheerlijking van het boerenbestaan. Het zal niemand verbazen dat juist deze traditioneel ingestelde kolonisten opnieuw vertrokken toen de kans zich voordeed. Dit keer ging de reis naar Canada. Op de vlucht voor moderniteit Jacob Fehr I ( ), de kleinzoon van Benjamin Defehr II die als een van de eersten naar Zuid-Rusland vertrok, was vervolgens weer een van de eersten die het land van zijn grootvader verliet. Deze Jacob kwam in 1874 als vijfenzestigjarige in Winnipeg aan. Jacob Fehr III en zijn gezin in Saskatchewan, Canada, omstreeks 1938 (part. coll.) andere woningen en de kerk die in het dorp werden gebouwd. Het nieuwe dorp werd een veilige plek voor iedere mennoniet die verlangde naar de tradities van vroeger en de saamhorigheid van het boerenbestaan. Door de overvloed aan grond was het boerenbestaan voor iedere zoon weggelegd. Door de hiermee gepaard gaande schaalvergroting dreigde echter de intrede van moderniteiten. Er waren inmiddels landbouwmachines op de markt die grootschalige productie mogelijk maakte. De keuze voor het gebruik van deze machines zorgde weer voor tweespalt in de mennonietengemeenschap. Wederom vertrok een aantal kolonisten naar het meer westwaarts gelegen Saskatchewan. Onder hen was de opnieuw getrouwde weduwe van Genealogie

5 De Fehrs Arlette Kouwenhovens veelgeprezen boek De Fehrs. Kroniek van een Nederlandse mennonietenfamilie, werd uitgegeven door Uitgeverij Atlas. Het boek telt 248 pagina s, de verkoopprijs bedraagt 24,95. Johann Fehr ( ) (zoon van Jacob II) en hun kinderen. Tweestrijd over nieuwigheden was niet het enige dat de gemeenschap parten speelde. Werden deze mennonieten aan het einde van de negentiende eeuw nog met privileges Canada binnengehaald, na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog werden de Duits sprekende kolonisten met andere ogen bekeken. Steeds minder Canadezen accepteerden dat deze immigranten onder de dienstplicht uitkwamen terwijl Canadese jongens op het slagveld in Europa het leven lieten. De druk op de mennonieten om zich aan te passen werd steeds groter. In de jaren na het einde van de Eerste Wereldoorlog werden met grote voortvarendheid in alle kolonies openbare scholen neergezet, lokaal aangestelde leraren ontslagen en ouders die weigerden hun kinderen naar Canadese scholen te sturen beboet. Het privilege van vrijheid van godsdienst werd zo met voeten getreden. Traktor zonder banden in Sabinal anno De rubberen banden worden in Mexico verwijderd omdat zij als modern wordt ervaren. Bovendien is men bang dat de jeugd een traktor met rubberen banden zou gebruiken om mee naar de grote stad te gaan Mexico Voor duizenden mennonieten was dit reden om in het begin van de jaren 1920 weer van land te verhuizen. Nu vertrokken ze naar de noordelijke provincies Chihuahua en Durango in Mexico. Hier begon het verhaal opnieuw: droge grond werd in cultuur gebracht en omdat het hier ging om de meest conservatieve mensen werd hier de levensstijl weer net iets orthodoxer. Ook de zesenvijftigjarige Helena Fehr geboren en getogen in Zuid-Rusland moest voor de derde keer verkassen. Enkele van haar volwassen kinderen bleven in Canada. Dit leverde ruzie op binnen de familie, want blijven stond gelijk aan moderniseren. De kerkleider die de emigratie naar Mexico leidde verplichtte zijn medeverhuizers het contact met de achterblijvers te verbreken tot verdriet van Helena. In Mexico kwam er ongeveer elke generatie een nieuwe mennonietenkolonie bij. Zo stichtten leden van de familie Fehr in 1964 de kolonie La Honda in de staat Zacatecas en vervolgens in 1991 Sabinal, in de noordelijke grensstaat Chihuaha. Net als bij alle vorige verhuisacties was het niet alleen een kwestie van een steeds groter wordende gemeenschap, maar waren het de onvermijdelijke invloeden van de moderne wereld die bij iedere nieuwe generatie tot tweespalt leidden. In La Honda was de pick-up truck, een efficiënt voertuig voor het halen en brengen van landbouwproducten, de aanleiding voor vertrek van onder andere een kleinzoon van Helena Fehr, David Fehr II (geb. 1940). Het was via deze David II dat Kouwenhoven een logeerplek kreeg aangeboden in het huis van zijn zoon David III (geb. 1961). Maar ook nu is het weer onrustig in de kolonie. David II heeft nieuw land aangekocht op het Yucatan schiereiland, helemaal in het zuidoosten van Mexico. Daar valt voldoende regen en dus zou het droogteprobleem zijn opgelost. De kerkoudste moet wel eerst een vergunning krijgen voor de kap van het oerwoud. Zijn zonen David III en Anton willen echter niet meer mee. De laatste overweegt zelfs naar het Amerikaanse Michigan te vertrekken en zich aan te sluiten bij de (iets modernere) Amish. Hij vindt dat ze daar het geloof nog van binnen uit belijden en dat daar beter onderwijs voor zijn kinderen voorhanden is. In Sabinal is het geloof verworden tot een set van regels, uiterlijke aanpassingen, onbuigzame en beperkende principes ( ), concludeert Kouwenhoven. Vier eeuwen migratie hebben de basis van hun meniste geloof aangetast. Uitstervende levenswijze Met de migratie naar Zuid-Rusland in afgescheiden kolonies werd het proces ingezet dat leidde tot een groeiende isolatie van de rest van de maatschappij, die op haar beurt weer leidde tot een versterkte hang naar traditie. Een traditie die steeds meer werd afgedwongen door de leiders van de gemeente, terwijl de mennonieten zich vier eeuwen geleden juist wilden onttrekken aan het juk van de paus en de kerk. Kouwenhoven denkt dat deze levenswijze niet vol te houden is. Naarmate de rest van de wereld zich steeds verder ontwikkelt als je het zo kan zeggen moet je er ook meer voor doen om dat voor je eigen gemeente tegen te houden. Het zal uiteindelijk een uitstervende levenswijze zijn, maar hier gaat nog wel enige tijd overheen omdat in Zuid-Amerika nog afgelegen gebieden liggen. In Paraguay, Colombia en Bolivia kun je nog heel goed op die manier leven. Kouwenhoven kijkt met veel enthousiasme terug op het onderzoek. Het heeft me verbaasd dat er nog zoveel informatie naar boven is te halen over mensen die ooit twee of drie eeuwen geleden hebben geleefd. En het veldwerk bij de Mexicanen vond ik heel bijzonder. Dat ik gewoon mocht mee-eten en blijven slapen, dat gaf me echt een kick. Ze dankten God dat ik een behouden reis had gehad! Hoewel Kouwenhoven zo dicht bij mocht komen, heeft ze toch geen echte antwoorden uit het hart gekregen. In mijn gesprekken in Sabinal ben ik niet verder gekomen dan antwoorden op vooral praktische zaken als hoe je als boer omgaat met extreme droogte zonder gebruik te maken van irrigatie, omdat het gebruik van elektriciteit waarmee je irrigatie regelt verboden is. Ik kreeg helaas niet goed helder waarom men koos voor dit geïsoleerde bestaan, die zelfopgelegde beperkingen, de voorkeur voor lijden. Maar het belangrijkste is dat ik mijn centrale vraag, naar de oorzaken van die vier eeuwen migratie, heb kunnen beantwoorden. Momenteel wordt gewerkt aan een Engelse vertaling van het boek en ligt er voor de Fehrs in Mexico een fotoboek klaar. Ceciel Huitema is medewerker van de afdeling Onderzoek en Inlichtingen van het Centraal Bureau voor Genealogie. Genealogie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie

Werkbladen bij uitzending schooltv Docenteninformatie Docenteninformatie Deze werkbladen horen bij het Schooltv-programma Vrijheid. Aan de hand van de Four Freedoms van president Roosevelt komen verschillende aspecten van vrijheid aan bod. Het programma is

Nadere informatie

Noot 12 Voorbeeldselectie van thema s en vragen voor zeven groepsgesprekken

Noot 12 Voorbeeldselectie van thema s en vragen voor zeven groepsgesprekken Noot 12 Voorbeeldselectie van thema s en vragen voor zeven groepsgesprekken Bijeenkomst 1: Kennismaking 1 Bijeenkomst 2: Familie en vrienden Gesprek over subthema 1: Ouders en Grootouders : Wie was uw

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Naam: IK WOON IN NEDERLAND

Naam: IK WOON IN NEDERLAND Naam: IK WOON IN NEDERLAND Nederland is een land in Europa. Het land ligt aan de Noordzee, naast Duitsland en België. Nederland is niet erg groot. Toch wonen er ruim 16 miljoen mensen, waardoor Nederland

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

Suriname in de kijker

Suriname in de kijker 44 2012 Suriname in de kijker Dit boekje brengt jullie naar een land, ver hier vandaan. Een vliegtuig doet er ongeveer 9 uur over om van Schiphol (in Nederland) naar de hoofdstad Paramaribo te vliegen.

Nadere informatie

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten

Arm en Rijk. Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten Arm en Rijk Hoofdstuk 2: Arm en rijk in de Verenigde Staten 2.1 Rijk en arm in de Verenigde Staten De rijke Verenigde Staten Je kunt op verschillende manieren aantonen dat de VS een rijk land is. Het BNP

Nadere informatie

GOD EERT JOZEF, DE SLAAF

GOD EERT JOZEF, DE SLAAF Bijbel voor Kinderen presenteert GOD EERT JOZEF, DE SLAAF Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika

Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika Geschiedenisproefwerk groep 7 Hoofdstuk 5 Een nieuwe wereld: Amerika In het vroegere Amerika woonden Indianenstammen. Columbus ontdekte dit land van de Indianen in 1492. Het waren de Azteken, de Inca s

Nadere informatie

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG STADEN TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Staden voor de oorlog STA_07 De Speyhoek in Staden, voor de oorlog. Iedereen komt naar buiten voor de fotograaf. Moeders met lange rokken en grote schorten, vaders

Nadere informatie

Janusz Korczak. door Renée van Eeken

Janusz Korczak. door Renée van Eeken Janusz Korczak door Renée van Eeken Hoofdstukken 1. Inleiding 2. Wie was Janusz Korczak? 3. Zijn levensverhaal 4. Janusz Korzcak in deze tijd 5. Waarom ik hem gekozen heb 6. Nawoord 7. Bronvermelding 1

Nadere informatie

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6

Naam: KASTELEN. Vraag 1a. Waarvoor moeten we onze huizen tegenwoordig beschermen? ... pagina 1 van 6 Naam: KASTELEN Heb jij je wel eens afgevraagd hoe je jouw huis zou verdedigen als anderen het probeerden te veroveren? Nou, vroeger dachten de mensen daarr dus echt wel over na. Ze bouwden hun huis zelfs

Nadere informatie

Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood?

Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood? Jozefs broers bij de onderkoning. Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood? Genesis 42:1-2 1 Toen Jakob zag dat er koren in Egypte was, zei Jakob tegen zijn zonen: Waarom kijken jullie

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Geschiedenis achtergrond.

Geschiedenis achtergrond. Geschiedenis achtergrond. De Subkarpaten, de regio in de Oekraïne waar Livia en Attila wonen, was vroeger onderdeel van Hongarije. Voor 1920 Hongarije was erg groot, maar omdat het land één van de verliezers

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

K.v.K. 40.536.902, Amsterdam. ABN AMRO 46.16.01.540 www.verenigingaaneen.nl Pagina 1 van 6

K.v.K. 40.536.902, Amsterdam. ABN AMRO 46.16.01.540 www.verenigingaaneen.nl Pagina 1 van 6 Vereniging Postbus 95168 1090 HD Amsterdam Pagina 1 van 6 Verslag 1990-2006 Vereniging AANEEN te Amsterdam Inhoudsopgave: A. Verslag 1990-2006... 2 Amsterdam, 2006. www.verenigingaaneen.nl Pagina 1 van

Nadere informatie

een zee van tijd een zee van tijd Er worden heel veel kinderen geboren. Werkblad 22 Ω Na 1945 Ω Les 1: Dertig jaar verschil Naam:

een zee van tijd een zee van tijd Er worden heel veel kinderen geboren. Werkblad 22 Ω Na 1945 Ω Les 1: Dertig jaar verschil Naam: Werkblad Ω Na 945 Ω Les : Dertig jaar verschil In de Tweede Wereldoorlog is er veel vernield in Nederland. Na de oorlog is er Na de Tweede Wereldoorlog geen geld meer om het land op te bouwen. De Verenigde

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

D DE HISTORISCHE PLAATS HUMBERGHAUS HET VERHAAL VAN EEN FAMILIE

D DE HISTORISCHE PLAATS HUMBERGHAUS HET VERHAAL VAN EEN FAMILIE D DE HISTORISCHE PLAATS HUMBERGHAUS HET VERHAAL VAN EEN FAMILIE Didactische materialen D: Vragenlijst voor groepswerk Uitgever en verantwoordelijk Historische Vereniging Dingden Heimatverein Dingden e.

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Cyprus. Inleiding. Nicosia (Lefkosia)

Cyprus. Inleiding. Nicosia (Lefkosia) Cyprus Inleiding Cyprus ligt in Zuidoost Europa. Het is het derde grootste eiland in de Middellandse Zee. Het bevindt zich ongeveer op 70 km onder de zuidkust van Turkije, en op 150 km van Syrië. Voor

Nadere informatie

Wat rest is een foto

Wat rest is een foto Wat rest is een foto Serie: Verhalen kind in oorlog Tekst: Meike Jongejan Onderzoek: Mariska de Boer en Hans Groeneweg Redactie: Jan van Zijverden Vormgeving: Richard Bos 2015, Fries Verzetsmuseum, Leeuwarden

Nadere informatie

Over het toneelstuk Gijsbrecht van Amstel

Over het toneelstuk Gijsbrecht van Amstel Voorwoord Gijsbrecht van Amstel leefde rond 1300. Hij was de belangrijkste man van de stad Amsterdam in die tijd. Gijsbrecht was geliefd bij de bevolking van Amsterdam, maar hij had ook veel vijanden.

Nadere informatie

Naam: VERENIGDE STATEN Indianen en slavernij

Naam: VERENIGDE STATEN Indianen en slavernij Naam: VERENIGDE STATEN Indianen en slavernij De Verenigde Staten van Amerika worden meestal gewoon VS of Amerika genoemd. Amerika is een enorm groot land. Je doet er zeker vijf dagen over om van oost naar

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje.

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje. Onderwijs Schooltje Lhee in het Openluchtmuseum Het schoolgebouwtje dat in het Openluchtmuseum staat, is een dorpsschooltje uit Lhee (Drenthe). De inwoners van Lhee hadden die speciaal gebouwd in de 18e

Nadere informatie

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden

Geloof Brengt Verandering Toets 1 - antwoorden Toets 1 - antwoorden Geloof (1-11) Lesstof: Hoofdstuk 1 1. Wat is noodzakelijk om van God te kunnen ontvangen? Geloof [1] 2. Noem vier uitingen van geloof. - Geloof voor redding [1.2] - Geloof en werken

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, Echt gelukkig! Dat is het thema waar we vanochtend over na gaan denken. En misschien denkt u wel: Wat heeft dat thema nu met deze tekst te maken, Die gaat toch over

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

OEKENE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

OEKENE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG OEKENE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog de kerk van Oekene voor de Eerste Wereldoorlog 31 juli 1914: ten oorlog! Op 31 juli 1914 staat het dorp in rep en roer: het is oorlog! Overal wordt

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Vallis ❿ 61. Prachtige gebouwen en panorama's

Vallis ❿ 61. Prachtige gebouwen en panorama's Route 6 60 Vallis 61 Prachtige gebouwen en panorama's In Vaals en Lemiers getuigen monumentale gebouwen van een bewogen verleden. De groene heuvels in de omgeving bieden allerlei fascinerende vergezichten.

Nadere informatie

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes

Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Documentaire ruilverkaveling en streekverbetering groot succes Op 4 november jl. was de première van de documentaire over de ruilverkaveling en streekverbetering die rond 1960 heeft plaatsgevonden in polder

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog LI_07 Er is veel volk op de dorpsplaats samengekomen en overal hangen vlaggen. Niemand is aan het werken. Het is waarschijnlijk zondag, en mooi

Nadere informatie

GENEALOGIE Vroeger de status van de elite, nu de hobby van het volk

GENEALOGIE Vroeger de status van de elite, nu de hobby van het volk GENEALOGIE Vroeger de status van de elite, nu de hobby van het volk Hans Nagtegaal Erfenissen zijn in de loop der eeuwen oorzaak geweest van vele ruzies en zelfs van oorlogen. Wie is familie van wie en

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

GODS BELOFTE AAN ABRAHAM

GODS BELOFTE AAN ABRAHAM Bijbel voor Kinderen presenteert GODS BELOFTE AAN ABRAHAM Geschreven door: E. Duncan Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Tammy S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I Preek Gemeente van Christus, De mooiste dingen in het leven kun je niet als erfernis wegschenken Let er maar eens op. De belangrijkste dingen zijn geen erfstuk. Zeker, je kunt mooie spulletjes erven. Of

Nadere informatie

B. Geef aan om welke soort vluchtelingen het gaat: 1) Zij zijn een bedreiging voor de macht van politieke leiders en worden daarom gestraft.

B. Geef aan om welke soort vluchtelingen het gaat: 1) Zij zijn een bedreiging voor de macht van politieke leiders en worden daarom gestraft. Vluchtelingen Inleiding: De afgelopen weken was de zeventienjarige Angolese asielzoeker Mauro Manuel veel in het nieuws. Als negenjarig jongetje werd hij door zijn ouders in 2002 naar Europa gestuurd.

Nadere informatie

Les 1 Woorden op reis. Een presentatie door een cursist

Les 1 Woorden op reis. Een presentatie door een cursist Les 1 Woorden op reis. Een presentatie door een cursist gatentekst versie 1 Goedemorgen, bij deze eerste presentatie van de Nederlands voor gevorderden. Ik ken jullie nog niet zo goed, we komen verschillende

Nadere informatie

Emigratie hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/63721

Emigratie hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/63721 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 04 May 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/63721 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Vluchtelingen(asielzoekers) overspoelen ons land, en zetten eigen leven daarbij op het spel.

Vluchtelingen(asielzoekers) overspoelen ons land, en zetten eigen leven daarbij op het spel. Vluchtelingen(asielzoekers) overspoelen ons land, en zetten eigen leven daarbij op het spel. Het kon niet uitblijven dat er reuring ontstaat over de komst van duizenden asielzoekers (vluchtelingen) die

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht basis onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. De grote foto op de grond is gemaakt in 1930. Toen was Schokland nog een eiland. Waarom

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Leven in veiligheid. Artikel 1, Vluchtelingenverdrag van Genève, 1951

Leven in veiligheid. Artikel 1, Vluchtelingenverdrag van Genève, 1951 Leven in veiligheid Niemand laat zonder reden zijn familie, vrienden en bezittingen achter. Vluchtelingen kunnen niet anders. De situatie in hun eigen land is te gevaarlijk om er te blijven. Ze vluchten

Nadere informatie

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen

L ang geleden zag de Achterhoek er. De geschiedenis van Doetinchem, Wehl en Gaanderen Vuurstenen werktuigen steentijd [Stadsmuseum] L ang geleden zag de Achterhoek er heel anders uit dan tegenwoordig. Er waren uitgestrekte heidevelden, moerassen en veel bossen. Kortom, een ruig en onherbergzaam

Nadere informatie

Argentinië. Inleiding. Geografie

Argentinië. Inleiding. Geografie Argentinië Inleiding Argentinië is vooral bekend om de Tango, dat is een wereldberoemde dans, op speciale muziek. En natuurlijk is Argentinië óók bekend om Máxima. De tango is in de 19e eeuw ontstaan in

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

overdenking voor 4 e 40dt Veerkracht. Suthema leven tussen lijden en liefhebben

overdenking voor 4 e 40dt Veerkracht. Suthema leven tussen lijden en liefhebben overdenking voor 4 e 40dt Veerkracht. Suthema leven tussen lijden en liefhebben Gemeente van Christus, Het volk is in de woestijn. Eindelijk bevrijd. Weg uit Egypte, weg uit de slavernij, gevangenschap.

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode?

DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848. 3. Hebben alle partijen min of meer gelijke kansen in de campagneperiode? DE DEMOCRATIE-INDEX GROEP 1: 1815-1848 ACHTERGRONDINFORMATIE PERIODE 1815-1848 DE EERSTE JAREN VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN Tussen 1795 en 1813 was Nederland overheerst geweest door de Fransen. In

Nadere informatie

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij?

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij? Naam: Waar woon jij? Wonen over de hele wereld Heb jij wel eens in een tent gewoond? Waarschijnlijk niet. In de vakantie is het leuk. Maar voor altijd? Toch zijn er mensen op de wereld die altijd in een

Nadere informatie

Bevolkingsgroepen DOE KAART 1. Naam van het project. Als je voor deze opdracht kiest leer je meer over een bepaalde bevolkingsgroep.

Bevolkingsgroepen DOE KAART 1. Naam van het project. Als je voor deze opdracht kiest leer je meer over een bepaalde bevolkingsgroep. DOE KAART 1 Bevolkingsgroepen Als je voor deze opdracht kiest leer je meer over een bepaalde bevolkingsgroep. Zoek 6 verschillende bevolkingsgroepen op. Kies 1 bevolkingsgroep uit waar je meer over wilt

Nadere informatie

Samen eenzaam. Frida den Hollander

Samen eenzaam. Frida den Hollander Samen eenzaam Samen eenzaam Frida den Hollander Tweede editie Schrijver: Frida den Hollander Coverontwerp: Koos den Hollander Correctie: Koos den Hollander ISBN:9789402122442 Inhoud Inleiding 1 Ik ben

Nadere informatie

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN

DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN DE WEEK VOOR WE HET AV0NDMAAL VIEREN AVONDMAAL VIEREN Het Avondmaal is meer dan zomaar een maaltijd. Om dat te begrijpen, is dit boekje gemaakt. Vooral is daarbij gedacht aan de kinderen, omdat zij met

Nadere informatie

Interview met meneer Micha Schliesser

Interview met meneer Micha Schliesser Interview met meneer Micha Schliesser Inleiding Wij zijn Rafik, Noël en Cheramise. Op 27 januari hebben wij Micha Schliesser geïnterviewd. Micha Schliesser is geboren op 28 juni 1938 in Berlijn. Zijn ouders

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Naam AUSTRALIË emigratie en Aboriginals

Naam AUSTRALIË emigratie en Aboriginals Naam AUSTRALIË emigratie en Aboriginals Australië is het kleinste werelddeel op de aarde. Het is meer dan 200 keer zo groot als Nederland en er wonen ongeveer net zoveel mensen als bij ons. Dat komt omdat

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen. presenteert JACOB DE BEDRIEGER

Bijbel voor Kinderen. presenteert JACOB DE BEDRIEGER Bijbel voor Kinderen presenteert JACOB DE BEDRIEGER Geschreven door: E. Duncan Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Kerr en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

EEN ZAMBIAANSE SPIEGEL

EEN ZAMBIAANSE SPIEGEL 26 EEN ZAMBIAANSE SPIEGEL Marike Spruyt - de Kloe / Willemieke Reijnoudt De grootste kracht van christelijk onderwijs is dat het bijdraagt aan karakterverandering. Op onze school komen kinderen uit arme

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

Familiekunde. Vlaanderen

Familiekunde. Vlaanderen Familiekunde Vlaanderen Documentatie- en studiecentrum voor familiegeschiedenis Van Heybeeckstraat 3, 2170 Merksem, België +32 (0)3 646 99 88 administratie@familiekunde-vlaanderen.be www.centrumfamiliegeschiedenis.be

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Nederlands CSE GL en TL

Nederlands CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 13.30-15.30 uur Nederlands CSE GL en TL Bij dit examen horen een bijlage en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle vragen en maak alle opdrachten in de uitwerkbijlage.

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Liturgie Emmen, 16 november 2014 /aangepaste dienst Thema: Ruth hoort er helemaal bij!

Liturgie Emmen, 16 november 2014 /aangepaste dienst Thema: Ruth hoort er helemaal bij! Liturgie Emmen, 16 november 2014 /aangepaste dienst Thema: Ruth hoort er helemaal bij! 1. Votum: Opwekking 640 (eenmaal) 2. Zegengroet Genade voor u en vrede van God onze Vader in de Heer Jezus Christus.

Nadere informatie

Beginnen. met. Genealogie

Beginnen. met. Genealogie Beginnen met Genealogie Wim van t Einde Beginnen met genealogie Veel mensen zijn geïnteresseerd in hun voorouders. Het is voor veel van hen echter lastig om te beginnen. Doordat ze niet weten waar ze

Nadere informatie

Canada. Inleiding. Het Land

Canada. Inleiding. Het Land Canada Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over Canada ik heb dit onderwerp gekozen omdat ik er meer van wilde weten en dat ik het leuk vond om over Canada te doen Het Land 1 / 8 Canada is het één na grootste

Nadere informatie

Met regelmaat komt ik nog in de Ooster. Als ik naar deze Oosterkerkgemeente kijk, dan zie ik een zeer levendige gemeenschap.

Met regelmaat komt ik nog in de Ooster. Als ik naar deze Oosterkerkgemeente kijk, dan zie ik een zeer levendige gemeenschap. Verkondiging Een icoon met een groot rood veld. Een vurig veld in de vorm van een lindeblad het vuur dat overal heen kan waaien. Dat is de verbeelding van deze icoon uit de tweede helft van de zestiende

Nadere informatie

F r a n c i s c u s. v a n. Leven met aandacht. w e g D e. Erfgoed Congregatie Zusters Franciscanessen van Oirschot

F r a n c i s c u s. v a n. Leven met aandacht. w e g D e. Erfgoed Congregatie Zusters Franciscanessen van Oirschot Leven met aandacht Erfgoed Congregatie Zusters Franciscanessen van Oirschot w e g D e v a n F r a n c i s c u s 2 Leven met aandacht Inhoud 1 De weg van Franciscus 9 2 De oprichting van de congregatie

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Emigratie hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/63721

Emigratie hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/63721 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 18 August 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/63721 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Framing the Other. Opdrachtenblad

Framing the Other. Opdrachtenblad Framing the Other Ilja Kok & Willem Timmers 2013 25 minuten (film), 13 minuten (interview) http://framingtheother.wordpress.com/ 1 Kijkopdracht 1. Titel hoofdstuk Toeriste Nell maakt foto van Mursi Nadonge

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie