Feministische kritieken op het begrip toestemming: tussen dwangmatige heteroseksualiteit en levenslustige sensualiteit

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Feministische kritieken op het begrip toestemming: tussen dwangmatige heteroseksualiteit en levenslustige sensualiteit"

Transcriptie

1 UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT LETTEREN EN WIJSBEGEERTE Academiejaar Feministische kritieken op het begrip toestemming: tussen dwangmatige heteroseksualiteit en levenslustige sensualiteit Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master in de Wijsbegeerte Guillaume Soinne onder leiding van Prof. Tom Claes

2 Inhoudstafel Voorwoord 2 Hoofdstuk 1: Radicale feministen 1.1) Toestemming 4 1.2) De aanloop: de mystieke vrouw 8 1.3) Seksenpolitiek 9 1.4) De mythe van de heldhaftige verkrachter ) Tegen de contracttheoretici ) Dwangmatige heteroseksualiteit 18 Hoofdstuk 2: Roiphe en de date rape crisis 2.1) Verkrachting door bekenden ) De mythe van verkrachtingsfantasieën ) Katie Roiphe ) Weg van de slachtofferrol ) De monddode feministe ) De bange, kwetsbare vrouw ) Agency en de ernst van de crisis ) De impact van verbale dwang ) De politieke agenda 44 Hoofdstuk 3: Kan een nee soms een ja betekenen? 3.1) Seksuele conventies ) Weg met symbolische weigering? ) De zoektocht naar officiële conventies ) Gewoon nee zeggen? 65 Conclusie 73 Bibliografie 75 1

3 Voorwoord Seks is reëel. Iedereen heeft in wezen de mogelijkheid het te doen. Bij elk dier is het de evidentie zelf. Bij vrijwel elk dier is het een basisinstinct dat louter gebaseerd is op voortplanting. Behalve bij de mens. Naast reproductie is seks voor de mens ook plezierig, of hoort dat in principe toch te zijn. In discussies over de zoektocht naar wat plezierige van onplezierige seks scheidt, draait het vrijwel altijd rond consent, wat we kunnen vertalen als toestemming. Toestemming geven en krijgen wordt dan beschouwd als basisvoorwaarde voor correct seksueel gedrag. Ontbreekt die toestemming, dan spreken we volgens feministen over verkrachting, seksuele intimidatie enzovoort. Het spreekt dus voor zich dat consent als demarcatiepunt tussen toegelaten seks en niet-toegelaten seks van uiterst belang is. Vanzelfsprekend bestaan hierover verschillende, soms tegenstrijdige meningen. Ideeën over de limieten van toestemming (de leeftijd vanaf wanneer toestemming gegeven kan worden, de grenzen van sadomasochisme, het (a)morele van bestialiteiten en ga zo maar door) variëren enorm en zijn voer voor verregaande discussies. Dit eindwerk zal zich concentreren op feministische kritieken op het begrip toestemming, dat door de eeuwen heen vooral mannelijk is ingekleurd. Ik zal trachten te wijzen op de verdiensten en dwalingen van radicale feministen en hoe zij een invloed hebben uitgeoefend op contemporaine feministen. Hoe zij gewezen hebben op sommige patriarchale wanpraktijken en hun soms polemieke oplossingen voor het heden pogen uit de doeken te doen. Voorts zal aandacht besteed worden aan de tegenbeweging, met nadruk op de verschillende ideologische klemtonen en ideeën die in schril contrast staan tot de tweedegolf-feministen, die hun betoog niet zonder enig risico hebben gehouden. Verder zal er ingegaan worden op de mogelijkheid van seksuele conventies en wat de waarde van symbolische weigering, de scheiding tussen nee en ja inhoudt. Daarbij zullen we regelmatig teruggrijpen naar het gedachtegoed van feministen. De centrale these zal zijn dat de radicale feministen weliswaar zeer vruchtbare onderwerpen naar de voorgrond brachten, maar dat ze zich in hun kritieken te vaak hebben laten leiden door oversimplificaties, overdrijvingen en soms inconsistenties en dat de tegenbeweging terecht voor een grondige herziening van hun materie heeft gezorgd. En dat we voor het correct bepalen van het demarcatiepunt tussen gewenste en ongewenste seks niet zozeer naar de visies van radicale feministes zouden moeten teruggrijpen, maar eerder onze blik richten op de reeds aanwezige communicatieve vaardigheden van zowel man als vrouw en deze trachten te verfijnen. 2

4 In hoofdstuk 1 zullen we het, na een korte introductie over de term toestemming, hebben over de radicale feministen. We zullen nagaan hoe via vrouwen als Friedan, Millett, Brownmiller, Pateman en MacKinnon stelselmatig ideeën over machtsstructuren in het collectief denken van feministen zijn binnengesijpeld. Hoofdstuk 2 behandelt de tegenbeweging. Hier gaan we eerst in op het verschil tussen verkrachting door onbekenden en verkrachting door bekenden, alvorens verder te gaan met het gedachtegoed van Katie Roiphe. Haar kritiek over de aangeprate slachtofferrol van vrouwen en hoe ze aan elke vrouw agency toekent, zal hierin uit de doeken gedaan worden. In hoofdstuk 3 buigen we ons over de vraag of een nee soms een ja kan betekenen. Wat de inhoud is van seksuele conventies en wat de grenzen en mogelijkheden van symbolische weigering zijn. Er zal ook aandacht besteed worden aan verbale versus non-verbale toestemming en hoe deze twee zich ten opzichte van elkaar verhouden. Ten slotte beschouwen we wat conversatie-analyse ons kan leren over hoe we met elkaar omgaan en hoe we weigering en toestemming meedelen. De onderliggende stelling hier is in wezen een pleidooi voor wederzijds begrip en empathie, dat tot stand komt in de dialoog met elkaar, eerder dan vaste betekenissen proberen op te leggen aan een nee of een ja. Graag had ik nog even mijn dank betuigd aan professor Tom Claes, die me met correcte referenties en aanlokkelijke voorstellen een heel eind op weg zette. En aan mijn moeder, voor het schier eindeloze vertrouwen. 3

5 1) Radicale feministen Laat ons eerst een ruwe schets geven van wat onder toestemming verstaan wordt, alvorens in te gaan op de verschillende feministische invalshoeken en kritieken erop. 1.1) Toestemming Waarop doelt men als men de term toestemming gebruikt? Toestemming (consent) wordt door de meeste filosofen als basisvoorwaarde voor correct seksueel gedrag beschouwd. Hoewel Van Dale ook instemming (assent) als een gangbare vertaling beschouwt, is het van belang om dit te scheiden van consent. Zoals David Archard citeert uit Joseph Raz: de kern van toestemming zit in de performatieve aard ervan. 1 Toestemmen is een actieve daad. Instemmen doet men eerder passief. Sommigen (bijvoorbeeld Emily Sherwin) hebben dit gelinkt aan het gedachtegoed van denkers als Austin en Searle, die taaldaden ook als performatief beschouwden. Er kan sprake zijn van passieve instemming (bijvoorbeeld stilzwijgend toestemmen), maar dit is volgens veel feministen een gevaarlijk punt als men het heeft over seksuele toestemming. Onder andere Joan McGregor heeft op de gevaren gewezen van een al te lichtelijke gelijkstelling van instemming en toestemming. Volgens Archard is een seksuele handeling X toelaatbaar als diegenen die met X te maken hebben, competent zijn tot het geven van toestemming, waarbij geen belangen van derden geschaad worden. 2 In wezen lijkt deze premisse logisch en behoorlijk onproblematisch, maar zoals we zullen zien, staat het voor radicale feministen niet altijd even vast dat vrouwen over die competentie beschikken, gezien hun ondergeschikte positie. De tegenbeweging spreekt dit dan weer tegen, zoals we later zullen zien, en wijst op de agency die elke vrouw wel degelijk bezit. Toestemming is iets wat een wezenlijk normatief verschil veroorzaakt. Het verandert 1 David Archard, Sexual Consent (Westview Press, 1998), 65 2 David Archard, Sexual Consent (Westview Press, 1998), 2 4

6 de normatieve relaties tussen personen in een gegeven situatie. 3 Handelingen die in een gewone context als fout zouden bestempeld worden, worden via een morele magie 4 getransformeerd zodat ze wel toelaatbaar worden. Denken we hierbij bijvoorbeeld aan sadomasochisme waarin pijn die anders niet toegelaten zou mogen worden getolereerd wordt, nadat er evenwel op voorhand duidelijke afspraken gemaakt zijn. Die afspraken worden vaak verbaal gegeven. Nu is het zo dat toestemming niet altijd verbaal wordt meegedeeld. Men kan zich contexten voorstellen waarin men op redelijke wijze kan aannemen dat toestemming stilzwijgend gegeven wordt. Bijvoorbeeld wanneer mensen op café elk om beurten een rondje bestellen, kan iemand wanneer het zijn beurt is er moeilijk aan ontsnappen. Hij heeft immers stilzwijgend zijn toestemming gegeven met de mutuele trakteersituatie. Of wanneer je op restaurant eten bestelt, geef je vanzelfsprekend je toestemming om er achteraf voor te betalen. Archard noemt deze randgevallen als quasiconsent. Stilzwijgend toestemmen is dus mogelijk, maar het is uiterst belangrijk om de voorwaarden ervan vast te leggen. Dit om wandaden als verkrachting te voorkomen. Vervolgens moet het geven van toestemming een intentionele daad zijn. Toestemming is eerder een daad dan een geestestoestand. 5 Ook Husak en Thomas onderschrijven dit en vinden dat we eerder naar empirische handelingen moeten kijken. Of die daad letterlijk een daad hoort te zijn en of er ook ruimte is voor stilzwijgende toestemming en seksuele conventies, wordt in een volgend hoofdstuk nog behandeld. Of élke afzonderlijke seksuele daad moet worden gedelibereerd en geconsensualiseerd (bijvoorbeeld door de principes van de Antioch College, cf. infra) is vanzelfsprekend voer voor veel controverse en wordt later nog uitvoerig besproken. Toch zijn voor een geldige toestemming naast het waarnemen van empirisch gedrag 3 David Archard, Sexual Consent (Westview Press, 1998), 3 4 Heidi M. Hurd, The Moral Magic of Consent, Legal Theory 2 (Cambridge University Press, 1996) 5 David Archard, Sexual Consent (Westview Press, 1998), 4 5

7 ook de relevante mentale toestanden van belang. Ten eerste op cognitief vlak: ik moet weten dat ik instem met iets; hoe geldig is toestemming als het gegeven is onder invloed van alcohol of drugs bijvoorbeeld? Het gevaar voor verkrachting schuilt dan om de hoek. Wie treft dan de schuld? Wie is verantwoordelijk? In hoeverre ben je verantwoordelijk voor je eigen daden, enzovoort. Ten tweede op dispositioneel vlak: of ik al dan niet toestem met waar ik toestemming voor gegeven heb; als een vrouw na een tof avondje stappen toestemt met de vraag wil je nog een wijntje bij me drinken?, stemt ze dan toe met de gehele context waarin ruimte gelaten wordt voor verdere (eventueel seksuele) handelingen, of louter met het consumeren van een glaasje wijn? Het gehele spectrum van verleiden, seksuele codes en conventies vallen binnen deze discussie en wordt later nog behandeld. Wat maakt consensuele seks nu toelaatbaar? Archard oppert drie plausibele antwoorden 6. Ten eerste een Kantiaans getint principe: omdat geen van beide partijen elkaar louter als middel zal behandelen. Of om het met de woorden van O Neill te zeggen: [ ]een moreel waardig leven moet gebaseerd zijn op maximes van gerechtigheid (waaronder de afwezigheid van dwang en misleiding), van respect en van liefde. Wie zo n leven leidt, gebruikt noch de ander, noch schiet hij tekort aan het waarmaken van de doelen van de ander. 7 Hoewel dit een nobele optie is, komt toch volgende kanttekening naar boven. Volgens dit principe geldt als ideaal: seks waarbij men zowel aandacht heeft voor zichzelf als voor de ander. Wederom zullen feministen hier serieuze vraagtekens bij stellen. De maximes van gerechtigheid vooronderstellen gelijke individuen. Men kan niet in een rechtvaardige, maar ongelijke wereld wonen. Als men ervan uitgaat, zoals sommige radicale feministen dat doen, dat vrouwen fundamenteel ondergeschikt zijn gemaakt aan mannen, kan er dus nooit sprake zijn van compleet evenwaardige, 6 David Archard, Sexual Consent (Westview Press, 1998), 40 7 Onora O'Neill, Between Consenting Adults, Philosophy and Public Affairs 14 (Princeton University Press, 1985), 266 6

8 consensuele seks. De twee andere mogelijkheden zijn omdat men baas is over het eigen lichaam en ermee mag doen wat hij of zij wil en omdat ze daar vrijelijk voor gekozen hebben. Het grote verschil tussen beide is dat zelfeigendom beperkt wordt door voorwaarden die te maken hebben met eigendom in het algemeen; vrijheid daarentegen heeft te maken met limieten die bepaald worden door anderen. Het is overduidelijk dat Archard in hart en nieren een liberaal is: Kortom, het eerste principe gaat over het ideaal dat iemand de controle over zijn eigen persoon, zijn eigen lichaam moet hebben; het tweede dat een persoon de controle moet hebben over hoe zijn leven wordt geleid. 8 Om het verschil tussen beide te duiden, haalt Archard het voorbeeld aan van een prostituee. Zij mag dan wel eigenares zijn over haar eigen lichaam, ze is niet noodzakelijk vrij geweest in haar keuze. Toestemming heeft volgens hem eerder te maken met vrije wil, of althans het niet beknotten van elkaars vrijheid. 9 Seks moet dus, geheel vrij van dwang en misleiding, tussen moreel gelijke en evenwaardige personen gebeuren. Het moet een actieve beslissing zijn, volledig bewust, waarbij verondersteld wordt dat de personen de conventies kennen, waarvan men gebruik maakt tijdens het verleidingsproces. Soms loopt het echter spaak. Verkrachting en seksuele intimidatie kunnen schadelijke gevolgen zijn van foutief begrepen sociale conventies, of opzettelijk gewelddadige uitingen van dominantie. Voor beide invullingen valt wat te zeggen. Laat ons nu nagaan hoe de vrouwenbeweging rond de jaren zestig van vorige eeuw een beslissende wending heeft genomen en een almaar groeiend zelfbewustzijn bij vrouwen heeft gecreëerd. Hoe vooraanstaande denkers soms eerder mild, soms heel heftig tekeer gingen tegen hoe tot dan toe de seksuele moraal werd ingevuld. 1.2) De aanloop: de mystieke vrouw 8 David Archard, Sexual Consent (Westview Press, 1998), 42 9 Barbara Sullivan spreekt dit evenwel tegen en pleit voor een herziening van toestemming gelinkt aan prostitutie. Mark Cowling en Paul Reynolds, Making Sense Of Sexual Consent (Ashgate, 2004),

9 Van lieverlede, aanvankelijk nog zonder het scherp te doorzien, kwam ik tot het besef dat er iets radicaal verkeerds schuilt in de manier waarop de Amerikaanse vrouwen op dit ogenblik hun leven proberen te leiden. 10 Zo vangt Betty Friedan haar voorwoord aan van haar baanbrekend werk The Feminine Mystique. Ze sluit datzelfde voorwoord af met de hoopvolle woorden: Het schrijven van dit boek zou zinloos zijn geweest als ik niet geloofde dat vrouwen de maatschappij kunnen beïnvloeden, zoals zij er ook door worden beïnvloed en dat uiteindelijk de vrouw, net als de man, de macht tot kiezen bezit en haar eigen hemel of hel kan maken. 11 Vrouwen worden dus gedetermineerd in een mannelijke wereld en het is haar wens dat dit scheefgegroeide evenwicht ooit op zijn plooien terechtkomt. In The Feminine Mystique probeert ze een stem te geven aan het lege gevoel en de sleur in het leven van vele Amerikaanse huisvrouwen rond die periode. Maar ook aan de carrièrevrouw, die zich geen blijf weet met dit mannelijk geconstitueerd stigma. Dit masculiene ideaal verplicht vrouwen om zich te vereenzelvigen met het anders-zijn van de vrouw en derhalve haar unieke vrouwelijkheid en het receptieve en passieve van haar seksuele geaardheid 12 te aanvaarden. Ze heeft het over een vervalst vrouwenbeeld, waarin het lijkt alsof de vrouw volledig gelijk is geworden aan de man, dezelfde rechten heeft (ontwikkeling, studie, werk), maar waar een carrièrevrouw toch een vies woord is gebleven. Officieel zouden vrouwen dus dezelfde rechten bezitten, maar Friedan vraagt zich af hoe het komt dat vele vrouwen dan toch naar huis keren, hun heil zoeken in een leven als huisvrouw. Mannen zouden carrièrevrouwen met enig wantrouwen en smalend gelach bejegenen. Een typevoorbeeld van hoe het er in die tijd aan toe moest gegaan zijn, vindt men in de spraakmakende serie Madmen, en welbepaald in een aflevering 10 Betty Friedan, The Feminist Mystique, (Mass Paperback Edition, 1963), Betty Friedan, The Feminist Mystique, (Mass Paperback Edition, 1963), Betty Friedan, The Feminist Mystique, (Mass Paperback Edition, 1963), 64 8

10 waar hoofdpersonage Don Draper ene Maggie Siff, een vrouw die de zaak van haar vader had overgenomen, met een mannelijk meerderwaardigheidsgevoel wegwimpelt en zo haar credibiliteit volledig ondermijnt. 13 Dit vervalste beeld (quasigelijke rechten) veroorlooft de vrouw, en moedigt haar daartoe zelfs aan, te doen alsof het probleem van haar identiteit, haar persoonlijke wezen, helemaal niet bestaat. Die vervalsing leert haar aan dat zij de vraag: Wie ben ik?, kan beantwoorden door te zeggen: de vrouw van Tom, of Mary s moeder. 14 Instrumentele identiteit dus, zelfdefinitie ontleend aan de man. De tijdsgeest is er een van belemmering of vermijden van geestelijke groei, waarin de vrouw zich niet zou mogen verwerkelijken als volwaardige en evenwaardige persoon. Een overduidelijk pleidooi voor vrouwenemancipatie dus. Gelijke rechten op het werk, maar ook gelijke rechten op vlak van seksualiteit. Friedan zag echter zeer vroeg in dat deze beweging, deze revolutie, niet van een leien dakje zou lopen. Ze beschouwt de gedachte dat de gelijkheid van de vrouw noodzakelijk was om zowel de man als de vrouw vrij te maken op vlak van seksuele ontplooiing als een duidelijke maar gevaarlijke draad die loopt doorheen de hele geschiedenis van de feministische beweging. 15 Hoe gevaarlijk die draad was en is, zou de tijd moeten uitwijzen. Het is alleszins het stokpaardje geworden van vooraanstaande vrouwelijke denkers als Catharine MacKinnon, Carole Pateman en Kate Millett. 1.3) Seksenpolitiek In Sexual Politics laat feministe Kate Millett zien hoe de patriarchale instelling van onze cultuur werkt en in de literatuur wordt weerspiegeld. Het is literatuurkritiek van het hoogste niveau waarin verhalen als dat van Adam en Eva en Freuds penisnijd (eerder al onder de loep genomen door Friedan trouwens) zorgvuldig worden ontmaskerd als seksenpolitiek. In uiterst vlezige taal verwoordt ze haar ongenoegen over de seksuele machtsstrijd, die lijkt verloren te zijn door de vrouw. 13 Madmen, Seizoen 1, Episode 2 14 Betty Friedan, The Feminist Mystique, (Mass Paperback Edition, 1963), Betty Friedan, The Feminist Mystique, (Mass Paperback Edition, 1963), 93 9

11 Ze neemt ook schrijvers als D.H. Lawrence en Henry Miller onder de loep. Zo weet ze over een bepaald fragment van het boek Sexus van Henry Miller te zeggen: De lezer ervaart, als hij tenminste een man is, een schier bovennatuurlijk gevoel van macht. Want in dit fragment wordt niet alleen op een levendige fantasierijke manier de situatie met alle details uitgebuit om seksuele opwindingen op te roepen, het is tegelijk een bewijs van mannelijke overheersing over een zwak, gewillig en tamelijk dom wijfje. Het is een voorbeeld van seksenpolitiek op het fundamentele niveau van de copulatie. Verschillende bevredigingen, zowel voor de held als voor de lezer, zijn ongetwijfeld terug te voeren op de triomf van het mannelijk ego. De meest tastbare hiervan is wel: Ze had een sappig kutje dat me precies paste. 16 Klare taal. Triomf van het mannelijke ego. De vrouw wordt herleid tot lustobject en staat volledig in het teken van de man. Ik ga hier voorbij aan het feit dat Millett met een vlijmscherpe machete door het werk van vooraanstaande schrijvers en filosofen snoeit, en wens me vooral te focussen op het algemene denken dat volgens mij groeit gedurende die periode. Waar bij Friedan de klemtoon nog lag bij het mystieke, het ongrijpbare van de vrouw die aan haar ongenoegen geen duidelijke benaming kon geven, gaat het bij Millett om een echte seksenstrijd. De taal wordt bitsiger en zelfverzekerder. Friedan had het over de Amerikaanse huisvrouw en de opkomende carrièrevrouw, Millett heeft het over de vrouw met een grote V, over een groep die stelselmatig onderdrukt is geweest, en dit op literair en politiek vlak (want ook Nazi- Duitsland en de Sovjet-Unie ontsnappen niet aan haar kritiek). Het bovenvermelde zoeken naar identiteit dat we bij Friedan terugvonden, moet in dit discours plaatsmaken voor een reële vrees voor executie. Ik verklaar dit even nader. In de periode waarover Friedan schreef, was het niet ongebruikelijk dat vrouwen seksueel geïntimideerd werden. Ze stelde zich ook ernstige vragen over de positie van de vrouw, maar zij had het eerder over de semantische verschuiving van het zelfbewustzijn, de ontvoogding van het vervalste vrouwenbeeld dat los moest 16 Kate Millett, Sexual Politics (New York: Doubleday, 1970), 13 10

12 komen van het zogeheten mystieke aspect van de vrouw. Millett daarentegen spreekt over algehele mannelijke suprematie, met de complete overname van de vrouw door de man, soms op de rand van het morbide. Volgende kritiek op een werk van D.H. Lawrence windt er geen doekjes om. Een goede formule voor seksueel kannibalisme: vervang penis en binnendringing door een mes, de schoot door een grot en het bed door een plaats van executie, en je hebt een moord waarbij de moordenaar zich meester maakt van de macht van het slachtoffer. Lawrence heeft het in zijn krankzinnige fantasie zo geregeld dat de man de vrouw met een dodelijk instrument binnendringt om haar mana te stelen. 17 Een complete verglijding van verafgoding, naar kleinering, naar uiteindelijke moord. Dit vinden we al terug in een werk van Baudelaire, waarbij hij vol verbijstering en verwondering opkijkt naar een beeldschone vrouw, maar haar uiteindelijk niet kan veroveren wegens haar extreme schoonheid. Zijn daarop volgende wens is dan maar haar te injecteren met zijn dodelijke serum. 18 Vrouwenmoord vastgeroest in een culturele patriarchale structuur, volgens Millett. Uitingen van walging, verachting, vijandigheid, agressiviteit waarmee het mannelijke culturele bewustzijn de seksualiteit omringt. 19 In Milletts werk ontwaren we de kiemen van de vrees die vrouwen koesteren. Woorden als intrusie, executie en slachtofferschap werken die angst alleen maar in de hand. In al haar vurigheid verliest ze soms wat zin voor nuance, die Roiphe later wel aan de dag legt. In het slotwoord hoopt Millett dat het tweede-golf feminisme een blijvende invloed nalaat op de ontvoogding van de vrouw. Dat fundamentele waardeveranderingen een seksuele revolutie in de hand zouden werken, een nobel ideaal waarbij vaste rolpatronen ontbonden worden en de vrouw niet langer onderworpen zal worden, met een menselijke mensheid in het verschiet: 17 Kate Millett, Sexual Politics (New York: Doubleday, 1970), Charles Baudelaire, Les Fleurs du Mal, (Gallimard Éditions, 1999), Gedicht 138: À celle qui est trop gaie 19 Kate Millett, Sexual Politics (New York: Doubleday, 1970),

13 Mogelijk zal een tweede seksueel-revolutionaire golf er eindelijk in slagen de helft van de mensheid te bevrijden van haar eeuwige ondergeschiktheid, en ons in de loop van dat proces een stuk dichter bij een werkelijke humaniteit brengen ) De mythe van de heldhaftige verkrachter Sommige feministen gaan nog verder terug in de tijd om de wortels van de mannelijke overheersing na te gaan. Susan Brownmiller vond in de Griekse en Romeinse mythologie al sporen van dominantie en suprematie. Dat Zeus en andere Olympische goden zich op regelmatige basis vergrepen aan vrouwelijk schoon, godin of sterveling, is geen geheim. Leda, Europa, Philomena zijn allen op een gegeven moment onderhevig geweest aan goddelijke overmacht. Ovidius verhaalt over de Sabijnse vrouwen waarmee de Romeinen hun gang gingen. Ook in andere culturen, zoals bij de Mundurucú-indianen, werd de vrouw geacht onderdanig en gedwee te zijn, en gehoorzaam en trouw aan haar echtgenoot. Wij temmen onze vrouwen met de banaan 21, zo luidt het relaas van een Mundurucú-indiaan. Brownmiller, blakend van een onmetelijke eruditie, geeft nog talrijke voorbeelden van zogeheten heldhaftige verkrachters. Sommigen hebben geopperd dat dit uitingen waren van onderwerping van de aan godinnen gewijde heiligdommen, of eenvoudiger gezegd, uitingen van de triomf van het patriarchaat over het matriarchaat. 22 Het zijn volgens haar allemaal beelden van mannen die de wereld veroveren. En een man die de wereld verovert, verovert op zijn pad ook vrouwen. Deze mannen, onder wie ook rocksterren als Mick Jagger, Jim Morrison en Jimi Hendrix niet ontbreken, zijn volgens Brownmiller boegbeelden van het verheerlijken van de machocultuur, wegens hun nabootsingen van seksueel misbruik op het podium. Ze steekt haar aversie niet onder stoelen of banken en gaat zelfs zo ver om de moord tijdens een optreden van de Stones in Altamont, gepleegd 20 Kate Millett, Sexual Politics (New York: Doubleday, 1970), Susan Brownmiller, Against Our Will: Men, Women and Rape (Ballantine Books, 1993), Susan Brownmiller, Against Our Will: Men, Women and Rape (Ballantine Books, 1993),

14 door een Hell s Angel, te linken aan het agressieve karakter van teksten van de hand van Mick Jagger. Zo zouden nummers als The Boston Strangler, Sympathy for the Devil en Let it bleed een directe impact hebben gehad op die bewuste avond in 69. Ze voegt er evenwel fijntjes aan toe: Waaraan minder publiciteit is gegeven, [ ] is het feit dat er tijdens dat gratis toegankelijke concert verscheidene vrouwen zijn verkracht 23 en legt bij deze een onuitgesproken verband tussen de nagebootste schunnigheden op het podium, en de realiteit naast het podium. Brownmiller is al helemaal niet te spreken over boeken als A Clockwork Orange van Burgess, dat het verhaal vertelt van een jongeman die met vrienden allerlei gewelddadige en seksuele escapades meemaakt. Wat haar vooral stoort, is dat in een bepaalde verkrachtingsscène niet naar het leed dat de vrouw ondervindt, wordt omgekeken. Het gaat om de beruchte scène waarbij de vrouw van een schrijver wordt onteerd door Alex (het hoofdpersonage) en de zijnen. Die scène is volgens Brownmiller een indicatie voor de manier waarop mannen verkrachting benaderen. Als de verkrachting zich niet voor zijn ogen had afgespeeld, zou deze schrijver het niet hebben ervaren als een herkenbare onteigening van bezit, een schandalige belediging van man tot man want we dienen steeds voor ogen te houden dat vrouwen in de mythe van de heldhaftige verkrachter een ondergeschikte rol spelen. 24 Maar wat bij haar nog het meest van al in het verkeerde keelgat schiet, is dat de recensies van de verfilming van A Clockwork Orange Alex veranderen in een glamour uitstralende held. Volgens een zo n recensie zou het hoofdpersonage ons verlangen naar ogenblikkelijke seksuele bevrediging, ontlading van innerlijke woedes en behoefte aan avontuur en opwinding veruitwendigen. 25 Brownmiller betwijfelt dit ten zeerste. De recensent (en in zijn navolging Kubrick zelf) is volledig voorbijgegaan aan de passieve rol die de vrouw in de film moest vertolken. Ze vraagt zich dan ook af welke vrouw werkelijk gelooft dat die punk met zijn Pinnochio-neus en vlijmscherpe haar hààr diepe verlangen naar ogenblikkelijke seksuele bevrediging uitleeft 26. Want wanneer recensenten en 23 Susan Brownmiller, Against Our Will: Men, Women and Rape (Ballantine Books, 1993), Susan Brownmiller, Against Our Will: Men, Women and Rape (Ballantine Books, 1993), Susan Brownmiller, Against Our Will: Men, Women and Rape (Ballantine Books, 1993), Susan Brownmiller, Against Our Will: Men, Women and Rape (Ballantine Books, 1993),

15 regisseurs spreken over diepe seksuele verlangens, denken ze daar als vanzelfsprekend bij: diepe mannelijke seksuele verlangens. Naast de literatuur komen dus ook in de mythologie en in de populaire cultuur als zwammen al te mannelijk georiënteerde ideologieën opduiken. Voor een vrouwelijk discours is weinig plaats. Hier moet volgens Brownmiller een dringende en ingrijpende verandering in komen. Ze verwoordt dit zoals gebruikelijk magistraal: Het hele concept heroïek, zoals dat door mannen werd gedefinieerd, lijkt in onze tijd aan een serieuze herevaluatie onderhevig te zijn. De middeleeuwse ridder in glanzende wapenrusting is roestig geworden en zijn harnas kraakt in de scharnieren. [ ] Ik ben ervan overtuigd dat mannen er in de toekomst mee zullen ophouden hun mannelijkheid af te meten aan de agressie of bescherming die zij ten opzichte van vrouwen aan de dag leggen. 27 Van belang is ook hier de semantische verschuiving van een probleem zonder naam, naar een duidelijke tweespalt tussen de seksen, met macht als beslissende factor. Het biologische onderscheid tussen de geslachten wordt zodoende een structureel ideologisch onderscheid. Maar niet alleen in de literatuur, mythologie of in de populair cultuur, maar ook in de gehele Westerse filosofie schemert het concept macht en de aanspraak erop, door. 1.5) Tegen de contracttheoretici Carole Pateman vraagt zich in Women and Consent 28 af of het geven van toestemming geen loos begrip is, in een mannelijk georiënteerde samenleving. In hoeverre theorie en praktijk over toestemming samenvallen en of werkelijke toestemming geen vrouwelijke utopie is. Consent, zoals het tot dan toe geconstrueerd is, kan men niet los zien van geforceerde onderdanigheid. Ze druist hierbij vooral tegen filosofen als Locke, Hobbes en Rousseau in. Deze denkers vertrokken van idealen als vrijheid en 27 Susan Brownmiller, Against Our Will: Men, Women and Rape (Ballantine Books, 1993), Carole Pateman, Women and Consent, Political Theory 8 (Sage Publications, 1980) 14

16 gelijkheid, maar sloten daarvan enkele groepen uit. Slaven in de eerste plaats, maar ook vrouwen. Zij werden als onderdanig en ondergeschikt aan de man beschouwd. Pateman stelt dan ook deze onderschikking van autoriteit in vraag. Als deze contracttheoretici ervan uitgaan dat iedereen gelijk is, hoe kan het dan zijn dat een vrij en gelijkwaardig individu ooit op legitieme basis door iemand anders kan beheerst worden 29? Het moet dus afkomstig zijn van een bewust onderdrukkingsmechanisme om de vrouw onmondig te houden. Locke ging in zijn consenttheorie uit van hypothetisch voluntarisme, waarvan stilzwijgende toestemming het meest duidelijke voorbeeld is. Met voluntarisme bedoelt Locke dat individuen rationeel moeten zijn en dat ze de morele en intellectuele capaciteiten moeten hebben om op een vrije manier toestemming te geven 30. Een klein probleem: vrouwen behoren hoegenaamd niet tot deze categorie, volgens hen, en hun toestemming is te verwaarlozen, in feite onbestaande. Enkel als vrouwen als vrije en gelijke individuen beschouwd worden, is hun toestemming relevant. Rousseau accepteerde de patriarchaal gefundeerde opinie dat vrouwen op een natuurlijke wijze ondergeschikt waren aan de man. Vrouwen zijn bijgevolg op een natuurlijke wijze ongeschikt om op een rationele manier toestemming uit te drukken. Sterker nog, we moeten er alles aan doen volgens hem om vrouwen hun meningen te ontzien vanwege hun natuurlijke morele karakter en hun negatieve invloed op de moraal en civiele deugd van de man 31. Onderliggend schuilt dus een diepe angst voor de vrouw en haar mogelijk effect, namelijk vervrouwen, en bijgevolg de mannen als godvrezende burgers te verzwakken. Vervrouwelijken als synoniem voor verzwakken, het is een thema dat lange wortels heeft. Caesar vermeldde reeds in zijn beroemd werk De Bello Gallico 32 dat de Belgen de dappersten van alle Galliërs waren. Flatterend voor ons volk, zou men denken. Maar waar veel landgenoten zomaar overlezen, is wat hij daaraan toevoegt: ze zijn 29 Carole Pateman, Women and Consent, Political Theory 8 (Sage Publications, 1980), Carole Pateman, Women and Consent, Political Theory 8 (Sage Publications, 1980), Carole Pateman, Women and Consent, Political Theory 8 (Sage Publications, 1980), J.J. Doesburg, vert., Commentarii de bello Gallico (Amsterdam, 1895), Boek 1 15

17 de dappersten omdat ze het verst verwijderd zijn van elke vorm van cultuur die zou kunnen vervrouwen (effeminandos) en dus verzwakken. De vrouw als zwakke schakel, een dolk in het hart van elke feminist. Rousseau is er ook heilig van overtuigd dat de man de natuurlijke jager is, en de vrouw diegene die zolang mogelijk de boot moet afhouden. Hij heeft het over aanval en verdediging, sterkte en zwakte, wanneer hij de natuurlijke orde van de seksen bevraagt: Wat zou er van het menselijke ras komen als de natuurlijke orde tussen aanval en verdediging wordt omgekeerd? 33 Rousseau blijkt hier een overduidelijk alfamannetje dat niet wenst verleid te worden, maar zelf liever op pad gaat. Voorts moeten vrouwen altijd nee zeggen tegen avances, zelfs wanneer ze ja bedoelen. Deze denkpiste zal nog veel stof doen opwaaien in het feministische kamp en het centrale thema van hoofdstuk 3 worden. Hij argumenteert zijn stelling als volgt: Om stille toestemming te krijgen mag men gebruik maken van alle middelen die toegestaan zijn in de liefde. Men kan het in haar ogen lezen, ondanks de ontkenning van de mond. Als hij dan zijn geluk vervolledigt, is hij niet brutaal, maar deugdzaam. Hij beledigt haar kuisheid niet, integendeel, hij respecteert het; hij dient het. 34 Dus: een vrouw zegt neen, de man negeert haar woorden, en door die negatie (negatie van de woorden, die feministen vaak doortrekken naar een negatie van haar identiteit) is hij geen bruut, maar dient hij haar kuisheid. Niet geheel onverstaanbaar ziet Pateman hier geen graten in. Een laatste contracttheoreticus waarop Pateman kritiek heeft is Hobbes. Voor hem is de scheiding tussen angst en vrijheid arbitrair en zijn de twee compatibel. Zodoende heeft toestemming altijd dezelfde betekenis, of het nu afgedwongen wordt door dreiging met een wapen, door autoriteit of door een sociaal contract. Ook deze stelling zal nog fel aangevochten worden door feministen. Mede doordat volgens 33 Carole Pateman, Women and Consent, Political Theory 8 (Sage Publications, 1980), Carole Pateman, Women and Consent, Political Theory 8 (Sage Publications, 1980),

18 Pateman de wet en wetshouders toestemming op een gelijkaardige manier als die van Hobbes hebben ingevuld. Zij beschouwden namelijk onderdrukking, afgedwongen toestemming, eveneens als volwaardig. Een vrouw die zonder kleerscheuren een man voor het gerecht aanklaagde voor verkrachting, werd niet geloofd. Pas als er fysieke letsels bij kwamen kijken, had ze een kans om haar gelijk te krijgen. En een vrouw die haar echtgenoot betichtte van verkrachting, werd al helemaal weggelachen. Want volgens Matthew Hale kan een man nooit zijn vrouw verkrachten, want zij heeft door haar huwelijk toestemming zichzelf aan haar man gegeven en kan zich daaraan niet onttrekken 35. Daar komt nog eens bij dat slachtoffers opgedeeld worden in deugdzame (goede) en promiscue (slechte) vrouwen. Het kunnen geven van toestemming wordt dan eerder een privilege dat men aan deugdzame vrouwen toebedeelt. Zowel promiscue vrouwen (waaronder prostituees en lichtekooien) als echtgenotes zijn gewoon niet in staat toe te stemmen, want hun toestemming is a priori al een feit. En zelfs in zaken waar een deugdzame vrouw onteerd is geweest, zal men volgens Pateman eerder rekening houden met de overtuigingen van de man (hoe onredelijk die ook mogen klinken), dan met de ervaringen van de vrouw. Wederom: redelijke en onredelijke overtuigingen van de man en het negeren van de gevoelens van de vrouw zullen voer voor discussie zijn voor feministen en tegenstanders. Pateman vindt alleszins dat vele verkrachtingen niet voortkomen uit domheid of gebrek aan inzicht van de man (roekeloosheid), maar veeleer hun oorsprong vinden in een opzettelijke inbreuk en doelbewuste aanval op de integriteit van de vrouw. Verkrachting wordt op die manier de extreme uitdrukking van de door allen geaccepteerde en natuurlijke relatie tussen man en vrouw 36. Deze filosofen vertrokken allen van het ideaal een sociaal contract, dat vrije, gelijke mensen aan elkaar voorleggen. Seksualiteit kon men volgens hen ook als een contract 35 Carole Pateman, Women and Consent, Political Theory 8 (Sage Publications, 1980), Carole Pateman, Women and Consent, Political Theory 8 (Sage Publications, 1980),

19 beschouwen, zij het dan een contract dat de natuurlijk superieure, actieve en seksueel agressieve man aan de natuurlijk onderdanige en passieve vrouw voorlegt. Zij heeft dan al dan niet de keuze om daarmee toe te stemmen. Maar om de hierboven vermelde redenen schort iets met die toestemming, het wordt een leeg begrip. Volgens Pateman kan een compleet evenwaardige relatie tussen man en vrouw dus niet gemedieerd worden met behulp van het concept toestemming (zoals die door mannen wordt ingevuld tenminste): Misschien is het meest frappante aspect van het probleem van vrouwen en toestemming dat we een taal ontbreken waarmee we een persoonlijke levensvorm kunnen oprichten die rekening houdt met twee evenwaardige personen die op gelijke basis instemmen met een blijvende verbintenis met elkaar 37. Een interessante denkpiste: als toestemming een door mannen gecreëerde illusie blijkt te zijn, waarom het hele concept dan niet overboord gooien? Als we de taal ontbreken waarmee we blijk kunnen geven dat we elkaars gedrag al dan niet goedkeuren, is er dan niet dringend behoefte aan een nieuwe uitdrukkingsvorm, geschikt om de gevoelens van de vrouw te verwoorden en hen te bevrijden van de onmondigheid, die mannen hen opgelegd hebben? Het hoeft geen betoog dat vrouwen als MacKinnon en Dworkin hun volle gewicht in de schaal hebben gelegd om hieraan gehoor te geven. 1.6) Dwangmatige heteroseksualiteit Een van de vurigste stemmen in het feminisme is ongetwijfeld Catharine MacKinnon. In de lijn van het voorgaande, de utopie van de macht aan de vrouwen, zegt ze het volgende: Mensen vragen me vaak, na al het negatieve dat ik te zeggen heb, hoe de blauwdruk voor een leven zonder mannelijke overheersing eruitziet. Deze blauwdruk vooronderstelt de constructie van een toekomst waarin het heden niet bestaat. Zulke magische aanpak voor een sociale verandering, zit volledig in het hoofd, een hoofd dat ten volle gedetermineerd is door het heden, maar niet genoeg gegrond zit in het heden om daadwerkelijke veranderingen teweeg te brengen.[ ] Deze laat ons doen alsof -strategie is 37 Carole Pateman, Women and Consent, Political Theory 8 (Sage Publications, 1980),

20 idealistisch en elitistisch. 38 Het is dus onmogelijk om te doen alsof vrouwenemancipatie al een feit is in een wereld die nog steeds volledig overheerst wordt door mannen. In zo n wereld van mannelijke dominantie stelt ze zich grondige vragen bij wat toestemming dan wel betekent. Of er überhaupt wel sprake kan zijn van toestemming, wanneer de twee geslachten op een ongelijke manier behandeld worden. Voor MacKinnon heerst er dus eveneens een fundamentele geslachtsongelijkheid. En in de voetsporen van Pateman volgt daaruit dat toestemmen onmogelijk wordt: geen gelijkheid betekent geen mogelijkheid tot toestemming. Die ongelijkheid is sociaal zo gegroeid en wordt door mannen in stand gehouden. Het verschil tussen de geslachten gaat voor haar verder dan het biologische onderscheid. Mannen verschuilen zich hier al te vaak achter in hun verdediging van de patriarchale samenleving. MacKinnon wil de achterliggende machtsstructuren ontsluieren: [ ] geslachtsongelijkheid verdoezelt en legitimeert de manier waarop geslachten met geweld aan ons opgedrongen worden. Het verbergt die kracht die schuilgaat achter een statische beschrijving van geslacht als een biologische, sociale, mythische of semantische opdeling. 39 Geslacht is dus verankerd in een ongelijkheid van macht, een socio-economische status gebaseerd op wie wat mag doen. De vrouw is inferieur aan de man. Haar feministisch discours is er dus een van machtsvoorziening voor vrouwen, een pleidooi voor grondige structurele verandering. Het kan niet anders dat zo n dubieuze claim onderhevig wordt aan kritiek. Volgens Archard ligt de zwakte van deze claim van fundamentele ongelijkheid in de generaliteit en de universele formulering ervan. Alle vrouwen zijn volgens MacKinnon onderhevig aan deze ongelijkheid, ook vrouwen die daar nooit enige hinder van hebben ondervonden. Vrouwen die beweren zich vrij te voelen in een 38 Catharine A. MacKinnon, Feminism Unmodified: Discourses on Life and Law (Harvard University Press, 1988), Catharine A. MacKinnon, Feminism Unmodified: Discourses on Life and Law (Harvard University Press, 1988), 3 19

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17

Inhoud. Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal van Jill 17 Fragment uit Colin Tipping Radicaal Vergeven (opmaak is anders dan in het boek zelf) Inhoud Voorwoord bij de Nederlandse uitgave 7 Woord vooraf 9 Inleiding 11 Deel een: Een radicale heling 1 Het verhaal

Nadere informatie

Leef je mannelijke of vrouwelijke essentie in een relatie WAAROM ZIJN MANNEN EN VROUWEN ZO VERSCHILLEND?

Leef je mannelijke of vrouwelijke essentie in een relatie WAAROM ZIJN MANNEN EN VROUWEN ZO VERSCHILLEND? WAAROM ZIJN MANNEN EN VROUWEN ZO VERSCHILLEND? Het feit dat mannen en vrouwen van nature anders zijn wordt in de huidige westerse maatschappij niet echt meer serieus genomen. Mannen en vrouwen verschillen

Nadere informatie

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002)

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER Interviewernummer : INTCODE WZARCH INDID Module INTIMITEIT (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) Personen geboren vóór 1986. Betreft persoonnummer : P09PLINE (zie

Nadere informatie

Huwelijk en samenwonen, echtscheiding en hertrouwen, gemengde relaties

Huwelijk en samenwonen, echtscheiding en hertrouwen, gemengde relaties Huwelijk en samenwonen, echtscheiding en hertrouwen, gemengde relaties Een beleidsplan van de kerkenraad van de Vrije Evangelische Gemeente te Oldebroek Inleiding Het huwelijk staat in onze tijd onder

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken.

Hoofdstuk 1. namelijk afschuwelijke dingen! Daders zijn soms zo creatief en geslepen, daar kunnen we ons maar amper een voorstelling bij maken. Hoofdstuk 1 Het beestje bij de naam Wat gebeurt er precies? In dit hoofdstuk wil ik graag stilstaan bij geweld en misbruik en wat het precies is. We hebben hier allemaal onze eigen ideeën over. Schelden,

Nadere informatie

Counseling opleiding, lesmaand 6

Counseling opleiding, lesmaand 6 Counseling opleiding, lesmaand 6 Inhoudsopgave Les 6a Doordringen tot de kern Socrates Les 6b Functioneren Functioneringsschema De filosoof De machine als metafoor In beweging zijn Het bewuste functioneren

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

BLPA Curriculum. - Waarom we ons op romantisch vlak voelen aangetrokken tot iets wat we zelf niet zijn.

BLPA Curriculum. - Waarom we ons op romantisch vlak voelen aangetrokken tot iets wat we zelf niet zijn. BLPA Curriculum Module #1 - Waarom we ons op romantisch vlak voelen aangetrokken tot iets wat we zelf niet zijn. - Waarom we niet in een gelijkwaardige wereld leven, wanneer het op mannelijke of vrouwelijke

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

Management Coaching. Driessen Management Coaching

Management Coaching. Driessen Management Coaching Management Coaching Coaches die u diepe inzichten, grootse veranderingen en opwindende spirituele verschuivingen in het vooruitzicht stellen zijn er genoeg. Bij Driessen Management Coaching bent u daarvoor

Nadere informatie

Golf van de Rode Maan

Golf van de Rode Maan Golf van de Rode Maan Data waarin de golf van de Rode Maan valt: 11-2 t/m 23-2-2015 *29-10 t/m 10-11-2015 *16-7 t/m 28-7-2016 *2-4 t/m 14-4- 17 18-12 t/m 30-12 -2017 * 4-9- t/m 16-9-2018 * 22-5 t/m 3-6-2019

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5

Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Toelichting bij de Korte Verhandeling van Spinoza Nummer 5 Deel 1, Hoofdstuk 4 en 6 De volmaakte natuur en het niet bestaan van toeval Rikus Koops 24 juni 2012 Versie 1.0 Hoewel het vierde hoofdstuk op

Nadere informatie

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ?

WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? WAT WIL HIJ, WAT WIL ZIJ? Inhoud Voorwoord 7 1. Hoe stabiel is uw huwelijk? 9 2. Waarom de Liefdesbank nooit sluit 17 3. Waar zij echt niet zonder kan: Genegenheid 33 4. Waar hij echt niet zonder kan:

Nadere informatie

Piramide van (neuro)logische niveaus

Piramide van (neuro)logische niveaus Piramide van (neuro)logische niveaus De gedragspiramide geeft weer hoe wij als mensen zijn georganiseerd, hoe onze psyche is opgebouwd en geeft antwoord op vragen als: Hoe ontwikkel ik mijzelf effectief?

Nadere informatie

Filosofie en actualiteit. Zevende avond

Filosofie en actualiteit. Zevende avond Filosofie en actualiteit Zevende avond Over gelijkheid Emancipatie Gelijke behandeling Beloningen Mensenrechten Confucius Racisme Vrouw zijn Crisis Emancipatie Pauline Kleingeld: huwelijk is primair vrijwillige

Nadere informatie

Assertief op het werk

Assertief op het werk Carola van Dijk en Hans Elbers (red.) Assertief op het werk Ikke, ikke, ikke zonder dat de rest... INHOUD Voorwoord 7 Inleiding 9 1 Het verschil tussen subassertief, agressief en assertief gedrag 11 2

Nadere informatie

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Bedrinkt u niet (5:18a) is duidelijk een opdracht waar we

Nadere informatie

1. Aanleiding beleid bij ongewenste omgangsvormen

1. Aanleiding beleid bij ongewenste omgangsvormen Beleid ongewenste omgangsvormen en de vertrouwenspersoon 1. Aanleiding beleid bij ongewenste omgangsvormen Helaas vinden er soms ongewenste situaties op of rondom het voetbalveld plaats die betiteld kunnen

Nadere informatie

Geluksgevoel hangt meer af van je mentale vermogen dan van wat je overkomt

Geluksgevoel hangt meer af van je mentale vermogen dan van wat je overkomt "Geluk is vooral een kwestie van de juiste levenshouding" Geluksgevoel hangt meer af van je mentale vermogen dan van wat je overkomt Ons geluk wordt voor een groot stuk, maar zeker niet alleen, bepaald

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opgave 2 Waanzin 6 maximumscore 2 een weergave van de overeenkomst tussen Descartes benadering van emoties en de beschreven opvatting over melancholie in de Oudheid: een fysiologische benadering 1 een

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten

Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012. Emanuel Rutten 1 Openingstoespraak Debat Godsargument VU Faculteit der Wijsbegeerte 11 April 2012 Emanuel Rutten Goedemiddag. Laat ik beginnen met studievereniging Icarus en mijn promotor Rene van Woudenberg te bedanken

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 1 t/m 4

Dordtse Leerregels. Hoofdstuk 3 en 4. Artikel 1 t/m 4 Dordtse Leerregels Hoofdstuk 3 en 4 Artikel 1 t/m 4 Werkboek 7 Dordtse Leerregels hoofdstuk 3 en 4 artikel 1 t/m 4 Hoofdstuk 3 en 4 gaat over de bekering. Hoofdstuk 3 en 4 heeft 17 artikelen. In dit werkboek

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld

Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld Hieronder vindt u de praatplaten die u zelf kunt afdrukken. Druk het document recto-verso af (afdrukken vanaf pagina 2 - omdraaien langs korte zijde)

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Basis emoties 28-3-2012. Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische sen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Serie: Mooie mensen zoals Jezus 1. Vrucht van de Geest Idealist? Toen ik klein was dacht ik echt dat kerkmensen alleen maar goed voor elkaar waren. Toen ik een jongere

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Aanpak Eergerelateerd Geweld. Jenny Van Eyma. 1. Eer

Aanpak Eergerelateerd Geweld. Jenny Van Eyma. 1. Eer Aanpak Eergerelateerd Geweld Jenny Van Eyma 1. Eer 1 Betekenis eer afhankelijk van o.a.: De tijdgeest: verschil vroeger, nu, toekomst Generatie (leeftijd) Sekse Klasse / SES Interpretatie en waardering

Nadere informatie

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in 4c Relatie 1 Wat is een relatie? Wanneer je deze vraag aan een aantal verschillende mensen stelt dan zullen zij allen een antwoord geven. Want wat een relatie precies is, is voor ieder persoon verschillend.

Nadere informatie

Een Bekrachtigende Tijd van Ziele-Overgang voor Iedereen

Een Bekrachtigende Tijd van Ziele-Overgang voor Iedereen Een Bekrachtigende Tijd van Ziele-Overgang voor Iedereen Geschreven door auteur Geen Reacties Gepubliceerd: december 28th, 2013 Natalie Glasson Aartsengel Metatron, met Natalie Glasson Binnenin jouw wezen

Nadere informatie

Resultaten onderzoek seksualiteit

Resultaten onderzoek seksualiteit Resultaten onderzoek seksualiteit Augustus 2015 In opdracht van Way of Life en de NPV Uitgevoerd door Direct Research www.wayoflife.nl www.npvzorg.nl Conclusies Kennis Seksuele voorlichting Opvattingen

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE: 1. Voorwoord 2 3. Wat verstaan wij onder agressie 3 4. Agressiebeleid: 4 Bijlage I; Introductiebrief 5

INHOUDSOPGAVE: 1. Voorwoord 2 3. Wat verstaan wij onder agressie 3 4. Agressiebeleid: 4 Bijlage I; Introductiebrief 5 Agressieprotocol Omnia Wonen INHOUDSOPGAVE: Hfd.stuk Paginanr. 1. Voorwoord 2 3. Wat verstaan wij onder agressie 3 4. Agressiebeleid: 4 Bijlage I; Introductiebrief 5 2 1. VOORWOORD Van tijd tot tijd is

Nadere informatie

Wervelende. Voorlichtingsshow

Wervelende. Voorlichtingsshow De Wervelende Voorlichtingsshow Introductieles/Omkadering 1. HINTS Doelstelling: Taal en termen kennen. Werkwijze: Om beurten krijgt men een woord in het oor gefluisterd door de begeleider De deelnemer

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1

Inhoud. Inleiding 7. Deel 1 Inhoud Inleiding 7 Deel 1 1 Niet-functionerende ouders 15 2 Het ongewenste kind 21 3 Dominante ouders 27 4 Parentificatie 35 5 Symbiotische ouders 41 6 Emotionele mishandeling 49 7 Lichamelijke mishandeling

Nadere informatie

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014

AGRESSIE. Basis emoties. Basis emoties. Agressie - sociologisch. Agressie - biologisch. Agressie en psychiatrie 16-3-2014 Basis emoties AGRESSIE en psychiatrische stoornissen Angst Verdriet Boosheid Verbazing Plezier Walging Paul Ekman Basis emoties Psychofysiologische reactie op een prikkel Stereotype patroon van motoriek,

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht [Gepubliceerd in Erik Heijerman & Paul Wouters (red.) Praktische Filosofie. Utrecht: TELEAC/NOT, 1997, pp. 117-119.] Van mij Een gezicht is geen muur Jan Bransen, Universiteit Utrecht Wij hechten veel

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities

Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities Zelfonderzoek voor de Groep met behulp van de tradities De Twaalf Tradities zijn voor de groep wat de stappen zijn voor het individu. De tradities helpen om het programma van herstel levend en succesvol

Nadere informatie

6.21. Gedragscode THUIS met zorg Zaanstreek B.V.

6.21. Gedragscode THUIS met zorg Zaanstreek B.V. 6.21. Gedragscode THUIS met zorg Zaanstreek B.V. Inleiding Wij willen graag dat de cliënten van THUIS met zorg Zaanstreek thuiszorg tevreden zijn over de zorg die aan hen wordt geboden. Ook vinden we het

Nadere informatie

Kernkwaliteit, valkuil, allergie, uitdaging

Kernkwaliteit, valkuil, allergie, uitdaging Kernkwadranten als handig hulpmiddel voor teams Kernkwaliteit, valkuil, allergie, uitdaging Veel mensen kennen het model van kernkwadranten en kernkwaliteiten. Dat het ook geschikt is voor de hulp verlening,

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

5-4-2016. Welke gevolgen hebben gewapende conflicten? Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016.

5-4-2016. Welke gevolgen hebben gewapende conflicten? Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016. Inleiding tot het internationaal humanitair recht BTC infocyclus april 2016 Marijke Peys, stafmedewerker humanitair recht marijke.peys@rodekruis.be Brainstorm Welke gevolgen hebben gewapende conflicten?

Nadere informatie

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22.

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22. Inhoudsopgave Voorwoord 1. Een gebed bij het begin van het nieuwe jaar Ik ben met u 2. Gods hand 3. Zegen Vrede met God 4. In de kerk 5. Is Deze niet de Christus? Deze ontvangt zondaars 6. Echte vrienden

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Secretary Management Master

Secretary Management Master Proefles Secretary Management Master Thema: Assertiviteit of krijg meer voor elkaar met lef Door Hanneke Steenbekkers trainer Secretary Management Master www.secretary.nl/master Assertiviteit: krijg meer

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

Protocol omgaan met ongewenste omgangsvormen binnen COC Midden-Nederland

Protocol omgaan met ongewenste omgangsvormen binnen COC Midden-Nederland Protocol omgaan met ongewenste omgangsvormen binnen COC Midden-Nederland Versie 15 augustus 2010 Waar is dit protocol voor? In dit protocol wordt gedefinieerd wat ongewenst gedrag is, hoe een klager daar

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Conferentie over 150 jaar slavernijverleden in Mennorode van 19-21 oktober 2012

Conferentie over 150 jaar slavernijverleden in Mennorode van 19-21 oktober 2012 Conferentie over 150 jaar slavernijverleden in Mennorode van 19-21 oktober 2012 Begin jaren tachtig was ik aanwezig op het eerste Moravial georganiseerd in Hernhut. (Het Moravial is een internationale

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Het leven is. CRISIS BEDREIGING of KANS? Crisis 危 机 Gevaar 危 险 会 Kans 机 CRISIS EN TRANSITIE Hoe daarmee om te gaan? Crisis

Nadere informatie

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen.

Als je nog steeds hoopt dat oplossingen buiten jezelf liggen dan kun je dit boekje nu beter weg leggen. Theoreasy de theorie is eenvoudig. Je gaat ontdekken dat het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen denken en doen dé sleutel is tot a beautiful way of life. Als je nog steeds hoopt dat oplossingen

Nadere informatie

Huiselijk en seksueel geweld & Veiligheid

Huiselijk en seksueel geweld & Veiligheid Congres Herken letsel door geweld! 1 oktober 2015 Mijn presentatie Hilde Bakker, adviseur aanpak huiselijk en seksueel geweld Huiselijk en seksueel geweld & Veiligheid Senior adviseur Aanpak 1. Huiselijk

Nadere informatie

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam

Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam Faculteit der Rechtsgeleerdheid Amsterdam Center for International Law Postbus 1030 1000 BA Amsterdam T 020 535 2637 Advies Luchtaanvallen IS(IS) Datum 24 september 2014 Opgemaakt door Prof. dr. P.A. Nollkaemper

Nadere informatie

Agressie, geweld en ongewenst gedrag

Agressie, geweld en ongewenst gedrag Agressie, geweld en ongewenst gedrag Inleiding Iedereen heeft belang bij een goede behandel- en leefsfeer. Voorwaarde voor een goede behandelsfeer is de bejegening. Revant heeft daarom een beleidsnotitie

Nadere informatie

Sprekende Spreuken. Levenslessen uit het boek Spreuken. Kris Tavernier. Het kennen van de Hoogheilige

Sprekende Spreuken. Levenslessen uit het boek Spreuken. Kris Tavernier. Het kennen van de Hoogheilige Kris Tavernier Sprekende Spreuken Levenslessen uit het boek Spreuken - Het boek Spreuken leert ons heel wat over het gedrag van gelovigen, en hoe dit kan zijn in allerlei omstandigheden van dit leven.

Nadere informatie

En God schiep de mens naar Zijn beeld; naar het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij ze. Genesis 1:27

En God schiep de mens naar Zijn beeld; naar het beeld van God schiep Hij hem; man en vrouw schiep Hij ze. Genesis 1:27 Inhoud Inhoud 5 Woord vooraf 7 1. Een hoge afkomst 11 2. Ongehoorzaamheid 19 3. God zoekt 27 4. Geloof 33 5. Het horen van Gods stem 41 6. Als God het hart opent 49 7. Kennis van onze zonde 55 8. Niet

Nadere informatie

Vijf redenen waarom dit waar is

Vijf redenen waarom dit waar is Les 14 Eeuwige zekerheid Vijf redenen waarom dit waar is In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Is de echte (ware) gelovige voor eeuwig veilig en geborgen in Christus? Voor

Nadere informatie

Wonderen, Werk & Geld

Wonderen, Werk & Geld Wonderen, Werk & Geld Marianne WilliaMson UitGeverij de Zaak oorspronkelijke titel: the law of divine Compensation, On Work, Money and Miracles Copyright 2012 Marianne Williamson Published by arrangement

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen.

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. 1 Inhoud Voorwoord Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. Tip 4. Ga hem niet verzorgen of bemoederen. Tip 5. Leer van het verleden en kies opnieuw.

Nadere informatie

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet.

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet. 5 e zondag van Pasen - Een woning met vele kamers Bij Johannes 14 : 1-14 Hoe dorsten wij te weten wie Gij zijt. Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Seksualiteit, en in het bijzonder mannelijke seksualiteit, is vrij uitgebreid aan bod gekomen in

Seksualiteit, en in het bijzonder mannelijke seksualiteit, is vrij uitgebreid aan bod gekomen in Bijlage 5. Mannen en seksualiteit Seksualiteit, en in het bijzonder mannelijke seksualiteit, is vrij uitgebreid aan bod gekomen in dit boek. Zoals ik heb uitgelegd is seksualiteit van fundamenteel belang

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties.

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties. Maria, leer ons bidden! Het gebed is er niet in de eerste plaats om ons te voldoen. Ze is onteigening van onszelf om ons in de gesteltenissen te plaatsen van de Heer, Hem in ons te laten bidden. In een

Nadere informatie

HIJS HOKIJ DEN HAAG GEDRAGSCODE

HIJS HOKIJ DEN HAAG GEDRAGSCODE Waarom een gedragscode? Eén van de methodes om ongewenst gedrag zoals agressie, vandalisme e.d. te beperken, is het opstellen van een gedragscode. De twee belangrijkste oorzaken van ongewenst gedrag zijn

Nadere informatie

Is God noodzakelijk voor de moraal? Openingsvoordracht voor C.S.F.R. Debat in Groningen op 3 juni 2015. Emanuel Rutten

Is God noodzakelijk voor de moraal? Openingsvoordracht voor C.S.F.R. Debat in Groningen op 3 juni 2015. Emanuel Rutten 1 Is God noodzakelijk voor de moraal? Openingsvoordracht voor C.S.F.R. Debat in Groningen op 3 juni 2015 Emanuel Rutten Goed, allereerst wil ik C.S.F.R. Groningen hartelijk danken voor de uitnodiging om

Nadere informatie

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten

Pizza Verdi. Opdrachtenblad. Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Pizza Verdi Regie: Gary Nadeau Jaar: 2011 Duur: 8 minuten Opdrachtenblad Lesuurpakket Pizza Verdi (thema s: sociale verschillen, stereotyperingen/vooroordelen; verdiepingsopdracht Amerikaanse burgerrechten)

Nadere informatie

Protocol. (On)Gewenst Gedrag MCO

Protocol. (On)Gewenst Gedrag MCO Protocol (On)Gewenst Gedrag MCO INHOUD 1. Uitgangspunten MCO 3 1.1. Intentieverklaring 3 1.2. Begripsbepalingen 3 1.3. Werkklimaat 3 1.4. MCO beleid 4 2. Wettelijk kader 4 2.1. Algemeen 4 2.2. Toetsingscriteria

Nadere informatie

Conferentie Mannen en Vrouwen in de Kerk. VROUWEN & MANNEN. Almatine Leene 19 maart 2011

Conferentie Mannen en Vrouwen in de Kerk. VROUWEN & MANNEN. Almatine Leene 19 maart 2011 Conferentie Mannen en Vrouwen in de Kerk. VROUWEN & MANNEN Almatine Leene 19 maart 2011 - Hoe zien we mannelijkheid en vrouwelijkheid? Waarom is dit belangrijk en wat bedoelen we hiermee? - Hoe zit het

Nadere informatie

376. Uitleg van het Scheppingsverhaal (1) 9-11-2014

376. Uitleg van het Scheppingsverhaal (1) 9-11-2014 Uitleg van het Scheppingsverhaal (376, 377, 378, 393, 394) 376. Uitleg van het Scheppingsverhaal (1) 9-11-2014 Deze preek is mede gebaseerd op Het Geheime boek van Johannes (Codex II, Boek 1, pag. 1 en

Nadere informatie

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen

5. Overtuigingen. Gelijk of geluk? Carola van Bemmelen Food & Lifestylecoaching. Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen 5. Overtuigingen Jouw leven op dit moment weerspiegelt exact jouw overtuigingen Een overtuiging is een gedachte die je hebt aangenomen als waarheid doordat ie herhaaldelijk is bevestigd. Het is niet meer

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school Oka Storms Ben Serkei Wat gaan we doen? * Achtergronden seksualiteit * Invloed beeldcultuur en gevolgen * Oefening Wat is grensoverschrijdend? * Seksueel

Nadere informatie

Verschil in verlangen

Verschil in verlangen Verschil in verlangen 1 Wat is normaal? Hoe vaak denk je dat mensen samen vrijen in een goede relatie? Twee keer per week, eens in de maand of alleen in de vakantie? Het antwoord op deze vraag zegt iets

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen Zondag 52 Zondag 52 gaat over de zesde bede. Leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van de boze. Want van U is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, in der eeuwigheid. Amen. Lees de tekst

Nadere informatie

Die welle of de golf

Die welle of de golf Die welle of de golf naam: klas: schooljaar: - vak: GODSDIENST leerkracht: 1 Vooraleer we naar de film kijken, zijn er eerst een aantal dingen waar we het over moeten hebben. In dit eerste deeltje: Wat

Nadere informatie

Colofon. www.stichtinggezondheid.nl. Dit e book is een uitgave van Stichting Gezondheid. Teksten: Stichting Gezondheid

Colofon. www.stichtinggezondheid.nl. Dit e book is een uitgave van Stichting Gezondheid. Teksten: Stichting Gezondheid Colofon Dit e book is een uitgave van Stichting Gezondheid Teksten: Stichting Gezondheid Vormgeving: Michael Box (Internet Marketing Nederland) Correspondentie: Stichting Gezondheid (Stefan Rooyackers)

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179

Inhoud. Voorwoord 7. Nawoord 171 Over de auteur 175 Literatuur 177 Register 179 Inhoud Voorwoord 7 1 Hoe word je seksverslaafd? 13 2 Wie is gevoelig voor seksverslaving? 29 3 Het ontstaan van de verslaving 53 4 Seksverslaving, wissels en vat 73 5 Seksverslaving en de relatie 97 6

Nadere informatie

De gedragscriteria voldoen aan deze voorwaarden: duidelijk en begrijpbaar observeerbaar en meetbaar geen waardeoordeel

De gedragscriteria voldoen aan deze voorwaarden: duidelijk en begrijpbaar observeerbaar en meetbaar geen waardeoordeel Basisvaardigheden Algemeen Voor elke basisvaardigheid is omschreven wat de betekenis is = soort van definitie Daarnaast is een vertaling in (observeerbare) gedragscriteria gegeven om te kunnen scoren in

Nadere informatie

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie?

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? door Nathan Wennegers Trefwoord: zelfkennis / meditatie 2015 Non2.nl Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever mag niets uit deze uitgave

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode?

Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode? Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode? 1. Inleiding In de media was de afgelopen weken uitgebreid aandacht voor de casus van de studente verpleegkunde die geacht werd

Nadere informatie

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening Over een relatie met een (ex-)zorgvrager Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening 1 Inleiding In 2011 heeft de V&VN Commissie Ethiek de notitie Omgaan met aspecten

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie

De paradox van de burger als uitgangspunt

De paradox van de burger als uitgangspunt GEMEENTE WINTERSWIJK De paradox van de burger als uitgangspunt De dialoog als methodiek Rhea M. Vincent 1-11-2013 In het nieuwe zorgstelsel staat de vraag van de burger centraal. De professional en de

Nadere informatie

Verslag sessie 1: Seksuele start

Verslag sessie 1: Seksuele start Verslag sessie 1: Seksuele start a. Reactie discuttant (Lies Verhetsel): Enkele opvallende resultaten: o De resultaten van de seksuele startleeftijd lijken het effect van de mei 68/pil-generatie te tonen.

Nadere informatie