Voorzieningszekerheidsstrategie EU begint vorm te krijgen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voorzieningszekerheidsstrategie EU begint vorm te krijgen"

Transcriptie

1 dinsdag 1 juli jaargang 17 nummer 6 Energie Actueel verschijnt 10 keer per jaar Oplage Abonneren via Frisse wind De topmannen Erwin van Laethem (Essent), Hans Bünting (RWE Innogy) en gedeputeerde Marc Witteman (Flevoland) hebben er schik in. In de Noordoostpolder verrijst het windpark Zuidwester, met 12 van s werelds grootste windturbines van elk 7,5 MW. Het door RWE/ Essent te bouwen windpark komt in 2017 in bedrijf, produceert voor bijna huishoudens groene stroom en kost ruim 150 miljoen euro. Van Laethem: Met dit mooie project helpen we mee om de duurzaamheidsdoelstelling uit het Energieakkoord te halen; 14% duurzaam in Duitsland is het grootste energielaboratorium ter wereld President GE Energy Germany, Stephan Reimelt Voorzieningszekerheidsstrategie EU begint vorm te krijgen 6 Stopcontact van Nederland Stijgende stroomprijzen België door onzekerheid over lot defecte kerncentrales Wilma Mansveld, staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Ik sta voor een ambitieus en realistisch milieubeleid De EU-regeringsleiders staan algemeen positief tegenover het onlangs door de Europese Commissie gepresenteerde rapport over een nieuwe gezamenlijke voorzieningszekerheidsstrategie. Een EU-woordvoerder verklaarde dat de Oost-Europese lidstaten, die voor hun gasbevoorrading tot 100% van Rusland afhankelijk zijn, het Commissierapport zelfs zeer hartelijk omarmen. Dat bleek tijdens de eind juni gehouden EU-top in Brussel. Zweden legt elektrische wegen aan voor zwaar transport DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN De dienst rijkswegen in Zweden zet in samenwerking met onder meer de energiemarkttoezichthouder een belangrijke stap bij de ontwikkeling van het project elektrische wegen. Doelstelling is dat er volgend jaar één of meerdere demonstratietrajecten kunnen worden gepresenteerd. Vier bedrijven zijn via een openbare inschrijving geselecteerd om de plannen in de praktijk om te zetten. Het project elektrische wegen voorziet in wegtransport waarbij de voertuigen worden aangedreven met stroom uit een leiding in of boven de weg à la railvervoer of trolleys. De leidingen hoeven niet per sé zichtbaar te zijn, en er hoeft ook geen fysiek contact te zijn tussen voertuig en leiding. Eén van de alternatieven is namelijk een ingegraven kabel. Het contact tussen voertuig en kabel wordt in dat geval tot stand gebracht via een ontvanger op het voertuig. Wegtransport in 2030 fossielvrij Het project is primair bedoeld voor het zware beroepsgoederenvervoer. Dit staat volgens de initiatiefnemers voor een aanzienlijk deel van het totale energieverbruik in de transportsector (namelijk 20 tot 23%) en praktisch al deze energie wordt betrokken uit fossiele bronnen. De afgelopen vijf jaar is door de technici al heel wat gedaan op het gebied van de ontwikkeling van elektrische wegen. Nu zijn ze zover dat wat bereikt is kan worden gedemonstreerd en de komende jaren kan worden geïmplementeerd, constateert de rijkswegendienst Trafikverket, die daarbij aangeeft dat Zweden één van de landen is die wereldwijd het verst gekomen is met de ontwikkeling. Dit project is niet alleen een manier om milieuvriendelijk transport van de grond te krijgen, het grote voordeel is ook dat van het bestaande wegennet gebruik kan worden gemaakt. We zien het als een goede aanvulling op het huidige wegen railvervoer, licht directeur-generaal Gunnar Malm van Trafikverket toe. Het project moet worden gezien tegen de achtergrond van de politieke doelstelling dat in 2030 het wegtransport in Zweden het volledig moet kunnen stellen zonder fossiele benzine en diesel. De reden van dit laatste is, dat de Oost- Europese landen in het Commissierapport meteen een aanleiding zagen om snel tot gerichte acties over te gaan om hun energieafhankelijkheid te verminderen. De meerderheid van de EU-leiders is bereid daar deels aan tegemoet te komen, voor zover het gaat om dreigende energietekorten in de winter op te vangen. Veel regeringsleiders opteren overigens toch voor de globale aanpak van de Commissie. Die wil de verbetering van de energiezekerheid bevorderen door de interne energiemarkt nog dit jaar te voltooien en door op zijn laatst in komende oktober tot besluitvorming over de klimaat- en energiedoelstellingen van de Unie op langere termijn (het Klimaatpakket 2030) over te gaan. De EU-leiders zullen dan als belangrijkste voorstel een CO 2 reductiedoelstelling van 40% in 2030 voorgelegd krijgen. De deadline van oktober dient om alle marktpartijen voldoende duidelijkheid en tijd te bieden in verband met de investeringen, waarvoor zij staan. Vooral de vraag hoe de lasten van deze CO 2 - doelstelling eerlijk over de lidstaten te verdelen, zal in oktober centraal staan. Nederland vraagt in dit verband vooral aandacht voor de kosteneffectiviteit, meent dat alle lidstaten een bijdrage moeten leveren en wil geen verdere groei van de emissies. Meer marktwerking Verschillende lidstaten dringen wegens de energiezekerheid aan op meer Europese Denen zien geen obstakels op weg naar fossielvrije samenleving DOOR WIM VERSEPUT, KOPENHAGEN Technisch is het voor Denemarken geen probleem om in 2050 volledig fossielvrij te zijn en de kosten vallen ook mee. Dat is samengevat het resultaat van een scenariorapport van de rijksdienst Energie in Kopenhagen. De meerkosten voor het opzetten van een samenleving zonder kolen, olie of aardgas becijfert de dienst op tussen de 800 miljoen en 4 miljard euro. Dat is afhankelijk van de vraag of de beleidsmakers kiezen voor een energiesysteem dat geheel op windenergie werkt of een systeem dat draait op biomassa. Het rapport omvat ook vijf deelanalyses over de kosten van het toekomstige elektriciteitsnet, stadsverwarming, bio-energie, biogas en de gasinfrastructuur. Meerkosten 5% Als de kosten inderdaad beperkt blijven tot het door het rapport aangeduide laagste niveau is dat een meerprijs van slechts 5% procent van de totale energiekosten in Denemarken, concludeert klimaat- en energiebewindsman Rasmus Helveg Petersen bij de ontvangst van het werkstuk. Petersen vindt ook dat de burger voor die prijs wel iets terugkrijgt. We leven de aanbevelingen van de klimaatonderzoekers na, de luchtverontreiniging in de steden wordt aanzienlijk minder en de geluidsoverlast van het verkeer wordt stukken kleiner als de auto s op elektriciteit rijden. Niet te versmaden is naar zijn mening dat ook de afhankelijkheid van energie-import uit politiek onstabiele landen verdwijnt, terwijl we onze leidende positie op het gebied van groene energietechnologie verder kunnen uitbouwen. De meerkosten zitten overigens voor het grootste deel in de transitie die de transportsector moet ondergaan. De technische oplossingen die deze overschakeling vergt, zijn nog duur. De elektriciteits- en warmtesector zijn wat dat betreft beter opgeschoten. Keuzes maken Keuzes ten aanzien van de vraag of er vooral moet worden ingezet op duurzame elektriciteit of biomassabrandstoffen moeten na 2020 worden gemaakt, vinden de rapporteurs. Beide opwekkingsvormen hebben zo hun eigen nadelen. Windstroom is niet afhankelijk van grondstoffen en is duurzaam, maar levert niet de gewenste voorzieningszekerheid. Biomassa vereist import en kan ook qua duurzaamheid problematisch uitpakken. solidariteit, hogere en meer subsidiebedragen voor gasinfrastructuurprojecten, nieuwe regelgeving en gezamenlijke gasinkopen. Volgens een EU-woordvoerder is een van de belangrijkste vragen in de komende onderhandelingen over het Klimaatpakket 2030 of de lidstaten vertrouwen hebben dat meer marktwerking de oplossing is of dat Europa juist weer terug moet naar een grotere rol voor de overheid. Niet alle lidstaten denken daar hetzelfde over. Lees meer op pagina 4 Energie Actueel is ook digitaal beschikbaar: energieactueel.nl

2 2 ECONOMIEmarkt & bedrijven Stijgende stroomprijzen België door onzekerheid over lot defecte kerncentrales DOOR JAN SCHILS, BRUSSEL Als gevolg van alle mogelijke extra kosten behoren de Belgische elektriciteitsprijzen bijna tot de top 5 in Europa. De Belgen betalen naast hun kilowattuurprijs niet alleen transport en distributie en belastingen, maar daarbovenop is er bij de zuiderburen een ware wildgroei aan bijkomende federale, regionale en lokale milieuen andere heffingen. Toch evolueerde de kale prijs van elektriciteit en aardgas in België in 2013 volgens Eurostat (het statistisch bureau van de EU) gunstiger dan het Europese gemiddelde. Terwijl in België de elektriciteit in genoemde periode gemiddeld 0,4% goedkoper werd, steeg de prijs in de eurozone met gemiddeld 4,2% en in de hele Europese Unie met 2,8%. Voor gas was de evolutie nog opmerkelijker. In België daalde de prijs met 9% tegenover een stijging met gemiddeld 1,8% in de eurozone en 1% in de EU. Desondanks concludeert Eurostat dat België voor energie tot de duurste van Europa blijft behoren. Tot 47% duurder De recente bewering van de Belgische energiewaakhond (CREG) dat dit niet langer het geval is en het land aansluiting heeft gevonden bij de prijsontwikkeling in Nederland, Duitsland en Frankrijk, roept dan ook vragen op. Temeer omdat uit een dezer dagen gepubliceerde studie van financieel adviesbureau Deloitte blijkt dat de elektriciteitskosten voor de Belgische industrie gemiddeld 9 tot 47% hoger liggen dan in de omringende landen Nederland, Duitsland en Frankrijk. Volgens Febeliec, de organisatie van de industriële stroomafnemers, geeft dat de concurrenten in het buitenland een voordeel van vele honderden miljoenen euro s op jaarbasis. België verlaagde wel de belastingen voor grote verbruikers, maar dat werd weer teniet gedaan door een forse stijging van de netkosten, terwijl Nederland en Duitsland de netkosten de afgelopen jaren juist verlaagden. Ook Frankrijk verlaagde de belastingen en vanaf augustus gaan ook de netkosten daar omlaag. Onrust over voldoende stroom Zowel voor het bedrijfsleven als de particuliere stroomverbruiker is het belangrijk wat er met de wegens haarscheurtjes in de reactorvaten in maart gesloten kerncentrales van Doel 3 en Tihange 2 gaat gebeuren. Aanvankelijk werd verwacht dat ze in juli weer zouden worden opgestart, maar het lopende onderzoek zal pas op zijn vroegst in oktober rond zijn. Dan moet de nucleaire toezichthouder FNAC nog beslissen wat er gebeurt. In het slechtste geval worden beide centrales definitief gesloten. De tijdelijke sluiting heeft inmiddels ook al geleid tot een prijsverhoging voor huishoudens, terwijl de groothandelsprijs met 15% steeg. Daardoor nam het verschil in marktprijs tussen België en de buurlanden verder toe. Volgens directeur Tom van der Cruys van Lampiris heerst er bij de grote energiebedrijven in België grote onzekerheid en onrust of er zonder de twee kernreactoren de komende winter wel voldoende stroom in België voorhanden zal zijn om plotselinge verbruikspieken op te vangen. Catastrofe Het uitvallen van Doel 3 en Tihange 2 betekent een verlies van megawatt, ofwel 15% van de totale elektriciteitsproductie in België. Tot nu toe is vanuit Nederland al verschillende keren bijgesprongen. Ook werden verschillende stilgelegde conventionele centrales weer opgestart. Voorzitter Luc Sterckx van Febeliec: Ik huiver als ik denk aan een black-out. Wanneer netbeheerder Elia gedwongen zou worden de stroom in bepaalde delen van het land uit te schakelen, zal dat catastrofale gevolgen hebben voor onze investeringsreputatie. Intussen groeit in de Belgische industrie het ongenoegen over het energiebeleid van de overheid. De CEO van BASF Antwerpen, Wouter de Geest, maakte onlangs brandhout van dat beleid. De stroomrekening van zijn bedrijf in Antwerpen ligt door het uitvallen van de kerncentrales per dag euro hoger dan wat BASF in Duitsland betaalt. De Geest: De alter-natieven in België zijn onvoldoende door het falende energiebeleid, terwijl goedkopere stroom uit Duitsland niet beschikbaar is omdat deze Antwerpen niet kan bereiken wegens het ontbreken van een directe interconnectie. Mix Ook Febeliec dringt aan op een duidelijk energiebeleid: Duitsland en Nederland kiezen bewust voor steenkool, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk voor kernenergie. België moet nu ook kiezen. Voorzitter Sterckx ziet de oplossing in een mix van bestaande installaties: Een deel kernenergie met de nadruk op veiligheid, het weer opstarten van gasgestookte centrales die nu stil liggen omdat ze niet rendabel zijn, en voorzichtiger omgaan met hernieuwbare energie. Hij vraagt zich wel af of de investeringen in windmolens wel allemaal in België moeten gebeuren en niet beter in het noorden van Schotland of Noorwegen en zonnepanelen in Zuid-Europa. Milde winter raakt EVN, uitstroom klanten bij SSE Best en slechtst presterende beursfondsen Periode 26 mei t/m 23 juni 2014 DOOR PETER WESTHOF De milde winter in Zuidoost-Europa heeft een duidelijke stempel gedrukt op de omzet van het Oostenrijkse EVN. Wist EVN het jaar daarvoor operationeel nog van de vrieskou in dit deel van Europa te profiteren, nu moest het een flinke omzetdaling noteren, zo bleek uit de cijfers over het eerste halfjaar van het gebroken boekjaar SSE, het voormalige Scottish and Southern Energy, kampt met andere zorgen. Het verloor de afgelopen tijd veel klanten aan andere, goedkopere energieleveranciers. SSE presenteerde eind mei cijfers over een geheel (gebroken) boekjaar. Thuisland Oostenrijk, Bulgarije en Macedonië vormen belangrijke afzetgebieden voor EVN. In deze landen liepen de temperaturen de afgelopen winter zo sterk op, dat die zelfs gemiddeld hoger waren dan tijdens het voorjaar. De elektriciteitsverkoop van EVN daalde hierdoor met 4,7%, terwijl de verkoop van gas met 15,5% zakte. Ongunstige ontwikkelingen op de energiemarkt, zoals lage prijzen voor kolen en CO 2 - emissiecertificaten, waren ook niet bevorderlijk voor de omzetontwikkeling van EVN. De omzet daalde met 10,3% naar 1,4 miljard euro. Opvallend was dat de winst van EVN juist sterk steeg: met 44% naar 189,5 miljoen euro. Analisten hadden gerekend op 170,2 miljoen euro. EVN houdt voor de rest van het jaar vast aan eerder afgegeven verwachtingen. Bulgarije EVN staat in Bulgarije op de derde plek van energieleveranciers en is een belangrijke markt voor het Oostenrijkse energiebedrijf. Een bedreiging voor deze sterke positie is een conflict tussen EVN, de Tsjechische utilities CEZ en Energo-Pro en de Bulgaarse overheid. Dit geschil ontstond in maart en is nog steeds niet opgelost. EVN en de twee Tsjechische energiebedrijven hebben de Bulgaren een bedrag van 215 miljoen euro voorgeschoten, waarmee alternatieve energie is gesubsidieerd. Dit bedrag is echter door de Bulgaren nog steeds niet terugbetaald. EVN, CEZ en Energo-Pro willen daarom op hun beurt een schuld van 178 miljoen euro aan het staatsenergiebedrijf NEK niet voldoen. Deze laatste weigering is bij de regering in Sofia in het verkeerde keelgat geschoten en zij dreigt nu de drie bedrijven hun Bulgaarse ondernemerslicenties af te nemen. Bij de presentatie van de halfjaarcijfers noemde EVN deze bedreiging onrechtmatig. De zaak ligt inmiddels bij het International Centre for the Settlement of Investment Disputes van de Wereldbank. EVN overweegt de kwestie ook bij andere justitiële instanties voor te leggen. Uitdagend jaar Ook SSE kon een winststijging noteren, in dit geval over het gehele boekjaar De winst steeg met 9,6% naar 1,5 miljard Britse pond. Het bedrijf gaf geen omzetcijfers. Toch sprak SSE bij de presentatie van de cijfers over een uitdagend jaar. Deze uitdaging heeft met name te maken met de grote uitstroom van klanten bij SSE. SSE hoort in Groot-Brittannië bij de zogeheten Big Six (ook bestaande uit EDF, British Gas, npower, E.On UK en Scottish Power). Zij zijn de afgelopen jaren door onder meer de Labourpartij stevig bekritiseerd, omdat zij hun tarieven continu verhoogden. De Big Six hebben nog ruim 90% van de Britse energiemarkt in handen, maar veel klanten lopen weg. SSE heeft in het Verenigd Koninkrijk en in Ierland momenteel 9,1 miljoen klanten. Bij het begin van het afgelopen boekjaar, dat eindigde op 31 maart, waren dat er nog bijna 9,5 miljoen. Liefst klanten stapten over naar andere, goedkopere energieleveranciers. Om het klantenverlies te stoppen, heeft best presterende Gasnatural - Union Fenosa 11,31% EDP 10,09% RWE 8,84% E.On 6,66% Veolia Env 6,64% minst presterende GdF Suez/International Power 2,61% Scottish & Southern 1,94% Endesa 0,92% Centrica -2,74% National Grid Group -4,32% SSE eerder dit jaar aangekondigd dat het haar tarieven twee jaar lang zal bevriezen. Lord Smith of Kelvin, CEO van SSE, deed bij de presentatie van de cijfers een handreiking naar haar klanten: SSE helpt klanten met de langste prijsbevriezing op de Britse energiemarkt. De prijzen zullen worden bevroren tot SSE komt hiermee tegemoet aan de wensen van zijn klanten.

3 3 INTERVIEWpolitiek Wilma Mansveld, staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu DOOR JAN SJERPS Na zeven jaar Kamerlidmaatschap voor de SP neemt energiewoordvoerder Paulus Jansen afscheid van de Haagse politiek. Hij wordt wethouder Wonen in Utrecht, als eerste SP er in een G4-gemeente. In zijn beginperiode als Kamerlid verzette de in Roermond geboren ingenieur zich fel tegen de splitsing van elektriciteitsproducenten en netbeheerders en de verkoop van Nuon en Essent. Over het energiebeleid van de afgelopen periode is hij aanmerkelijk positiever. We zijn eindelijk een stap vooruit aan het zetten. Met het Energieakkoord hebben we een aantal duidelijke randvoorwaarden gecreëerd om onze energievoorziening te vergroenen, maar we zullen er wel vol mee aan de slag moeten. Ik sta voor een ambitieus en realistisch milieubeleid DOOR ALEXANDER HAJE De langetermijndoelen voor ogen houdend, maar ook een beleid dat concreet en hands on is op korte termijn. Zo typeert staatssecretaris Wilma Mansveld van Infrastructuur en Milieu het kabinetsbeleid voor milieu en duurzaamheid. Ik sta voor een beleid dat ambitieus en realistisch moet zijn. Natuurlijk moet dat beleid ook draagvlak hebben bij maatschappelijke organisaties, zegt Mansveld. Die moeten meegenomen worden in de opgaven van vandaag en morgen. Het is daarbij de kunst om te zoeken naar een verbinding tussen alle verschillende opgaven en spelers. Dat is complex en niet eenvoudig, maar zeker niet onmogelijk. Ze verwijst naar het Energieakkoord en het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit. Dat zijn mooie voorbeelden waaruit blijkt dat verschillende doelen en organisaties in de praktijk toch samen kunnen komen. Het nationale milieubeleid heeft de afgelopen decennia behoorlijk wat opgeleverd - U vindt dat er in het huidige beleid een goede balans is gevonden tussen ambitie en realisme? Mansveld: Ja. Milieu is geen zaak meer van een aantal idealistische wereldverbeteraars. De samenleving is zich tegenwoordig bewust van het belang van duurzaamheid en wil daar ook naar handelen. De meeste huishoudens en bedrijven scheiden hun afval en steeds meer mensen kopen biologische producten of ze wekken hun eigen energie op. Ik steun dit gedrag van harte. Ook door het makkelijker te maken voor burgers, decentrale overheden en ondernemers. Tegelijkertijd wil ik laten zien dat milieu en duurzaamheid hand in hand gaan met concrete economische kansen. Dat maakt het nog aantrekkelijker. Nieuwe aanpak - Hebben we in Nederland voldoende bereikt op het gebied van milieu en duurzaamheid? Het nationale milieubeleid heeft de afgelopen decennia behoorlijk wat opgeleverd. Onze leefomgeving is veiliger, aangenamer en gezonder geworden. Smog en zure regen behoren grotendeels tot het verleden. Dat hebben we bereikt door zelf aan de slag te gaan, maar ook door in Europa milieuafspraken te maken. Een goed voorbeeld zijn auto s: eerst verdween het schadelijke lood uit de benzine, daarna kwam de katalysator en nu krijgen we steeds zuinigere en schonere auto s. - Met andere woorden: We kunnen rustig achterover leunen. Zeker niet. Nieuwe milieuopgaven en de veranderende samenleving vragen om een nieuwe aanpak. Gemeenten, bedrijven en maatschappelijke organisaties nemen zelf initiatief en willen ook zelf in actie komen. Dit vraagt om een overheid die zich anders opstelt en ruimte geeft. Modernisering van het beleid is nodig om klaar te zijn voor de toekomst. Naast het stellen van regels moeten we als overheid etaleren, stimuleren en faciliteren. - Er is ook veel kritiek op ons klimaaten milieubeleid. Is die gerechtvaardigd? Er ligt inderdaad nog een forse opgave om gestelde doelen daadwerkelijk te realiseren. Dat kan de overheid niet alleen. Ik wil dan ook optimaal gebruikmaken van de energie en kennis van de samenleving die de handen uit de mouwen wil steken om Nederland gezonder, veiliger en duurzamer te maken. Het Energieakkoord heeft het succes voor die aanpak volgens mij al bewezen. Daarmee zetten we essentiële stappen in het verduurzamen van onze energievoorziening. Denk alleen maar aan het sluiten van oude, vervuilende kolencentrales en een aanzienlijke uitbreiding van het aandeel duurzame energie. Sterke reputatie - Op welke terreinen doen we het goed en zitten we in de kopgroep? Ons land heeft internationaal een sterke reputatie als het gaat om aanpassing aan de gevolgen van klimaatverandering. Onze kennis en ervaring op het gebied van watermanagement is uitgegroeid tot een belangrijk exportproduct. Het Deltaprogramma is ons visitekaartje. Nieuwe milieuopgaven en de veranderende samenleving vragen om een nieuwe aanpak Daarnaast hoort Nederland bij de koploperlanden als Duitsland, Denemarken en Groot-Brittannië die via de Green Growth Group voor een ambitieuzer klimaatbeleid lobbyen. Ten minste 40% CO 2 -uitstoot- reductie is volgens die groep in 2030 niet alleen nodig, maar ook haalbaar en zal bovendien werkgelegenheid opleveren. Ook op het gebied van duurzaam inkopen behoort ons land tot de voortrekkers in Europa. En rijksbreed maken we werk van duurzaamheid. Zoals door digitalisering van vergaderstukken, duurzame catering en energiezuinige huisvesting van ministeries. Maar, zegt Mansveld, tegelijkertijd ontstaan er complexe nieuwe problemen die aandacht vragen. Denk aan microplastics. Die dreigen ernstige problemen te veroorzaken in de oceanen. Daarom wil ik in Europa toewerken naar een verbod hierop. - U heeft het over een nieuwe aanpak van milieubeleid. Wat houdt die precies in? Er is los van de veranderende inhoud van milieuvraagstukken een andere aanpak en werkwijze nodig. Daar heeft de overheid initiatieven en inzet van burgers en bedrijven hard bij nodig. In de afgelopen jaren was de overheid spelbepaler, subsidieverstrekker en wetgever. Maar met de bezuinigingen, een krimpende overheid en groeiende rol van niet-overheidspartijen is er behoefte aan een meer faciliterende en stimulerende rol. Het Rijk moet een partij zijn die meedenkt, regelgeving aanpast aan veranderende tijden en zich aansluit bij initiatieven van buiten. Er is behoefte aan een kennismakelaar die overzicht heeft en verbindingen kan leggen. Afspraken, coalities en Green Deals tussen overheid en bedrijfsleven. Dat zijn woorden die passen bij de aanpak van dit kabinet. Forse uitdaging -Het zal u niet zijn ontgaan dat de burgerprotesten tegen windenergie toenemen. Zetten die niet een flinke streep door wind op land? Maatschappelijk verzet maakt duidelijk dat bewoners betrokken willen zijn bij hun leefomgeving. Maar er is wel degelijk breed draagvlak voor duurzame energie, ook voor windenergie. Het is daarom belangrijk om organisaties van bewoners in een vroegtijdig stadium bij het ontwikkelen van de plannen te betrekken en waar mogelijk te laten participeren in het project. Dat is een zaak voor de overheid en de initiatiefnemers van windparken. De windenergiesector werkt momenteel een gedragscode uit voor participatie. Daarbij worden veel partijen betrokken, ook bewonersorganisaties. Het Rijk ontwikkelt in het kader van de Omgevingswet een gedragscode voor planparticipatie bij grote ruimtelijke projecten. Die gaat ook gelden voor grote windparken. - Het huidige aandeel fossiel in de Nederlandse brandstoffenmix is meer dan 90%. En toch wil ons land de uitstoot van broeikasgassen in 2030 met tenminste 40% hebben gereduceerd. Is die ambitie wel realistisch? Met het Energieakkoord hebben we een aantal duidelijke randvoorwaarden gecreëerd om onze energievoorziening te vergroenen, maar we zullen er wel vol mee aan de slag moeten. Ik ben mij ervan bewust dat het een forse uitdaging is, ook voor provincies en gemeenten. In de Klimaatagenda hebben we een aantal actielijnen uitgezet, waarbij we ons richten op de nieuwe stip op de horizon van De inbedding van klimaat in het buitenlandbeleid speelt daarin een belangrijke rol. Voor een ambitieus klimaatbeleid is een groot aantal acties nodig op internationaal terrein, bijvoorbeeld bij de beperking van de uitstoot van transport. Om dat te bewerkstelligen is bronbeleid nodig. Dit betekent dat er schonere auto s moeten komen. Daar wil ik internationaal werk van maken. Ook zijn we bezig met een visie op het komen tot een schonere brandstoffenmix. Ja, die ambitie is realistisch. Maar we zullen de komende tijd flinke vooruitgang moeten boeken. Het milieubeleid moderniseren en 21ste eeuw-proof maken Mansveld: Ik wil een aantal belangrijke stappen zetten om het milieubeleid te moderniseren en 21ste eeuw-proof te maken. Een sterke inzet in het internationale speelveld is daarbij nodig. Verder verdient gezondheid een centralere plek in het beleid. Het verbeteren van de luchtkwaliteit krijgt bijvoorbeeld nog steeds onze volle aandacht. Vanuit gezondheidsperspectief blijft het belangrijk dat we er voor zorgen dat de lucht nóg schoner wordt, ook wanneer de normen al zijn bereikt. Voorlopig worden de luchtkwaliteitsnormen in Europees kader niet aangescherpt, maar we kunnen nationaal wel kijken welke wegen we kunnen inslaan om blootstelling van alle Nederlanders aan verontreinigde lucht te verminderen. Roetemissies door verkeer hebben mijn aandacht, omdat die het meeste effect hebben op de gezondheid. Door te zorgen voor toegankelijke informatie over roetconcentraties kunnen gemeenten bijvoorbeeld bepalen waar ze maatregelen willen nemen om blootstelling aan uitstoot van roetdeeltjes te verminderen. Daarnaast is het voor actievere samenwerking met burgers en bedrijven belangrijk om barrières weg te nemen. Dit kabinet wil dat de wet- en regelgeving eenvoudiger en transparanter wordt. Het feit dat de milieuwetgeving opgaat in de Omgevingswet biedt een enorme kans om binnen de kaders die er zijn te kijken hoe we de huidige aanpak anders kunnen vormgeven. Dat schept ruimte voor initiatieven uit de samenleving. Een ander doel dat ik mij gesteld heb, is om zowel binnen als buiten de EU te investeren in coalities met andere landen en maatschappelijke stakeholders. Zoals de Climate and Clean Air Coalition die zich richt op slimme combinaties van klimaatwinst, schone lucht en bescherming van de ozonlaag. Ik ben ervan overtuigd dat er nog een wereld is te winnen met die aanpak.

4 4 BUITENLANDachtergrond Energiewende dreigt in chaos te verzanden DOOR WIERD DUK, BERLIJN De Energiewende, de overgang in Duitsland naar de productie en het gebruik van groene stroom, verloopt steeds chaotischer. Interne strubbelingen in de centrumlinkse regeringscoalitie van kanselier Angela Merkel (CDU) en een slepend conflict met Brussel over de vermeende bevoordeling van Duitse bedrijven leidden al tot crisisberaad in het Kanzleramt in Berlijn. Volgens de linkse oppositie is Merkels regering zo langzamerhand geheel verstrikt geraakt in de eigen pogingen om de Energiewende, die veel te duur dreigt te worden, door te zetten maar op punten ingrijpend te hervormen. Deze Chaos-Truppe heeft niets te bieden, twitterde een lid van de fractie van de Groenen, toen concrete voorstellen van de coalitie over de toekomstige subsidiëring van zelfvoorzieners uitbleven. Turbo-hervorming Merkels vicekanselier Sigmar Gabriel (SPD), tevens minister voor Energiezaken, dacht met een turbo-hervorming van de energiewet EEG (Erneurbare Energien Gesetz), in de komende jaren de hoogoplopende kosten te kunnen drukken en tegelijkertijd de Duitse industrie te beschermen voor hogere energieprijzen. Maar Brussel kwam op het laatste moment in de week dat de Bondsdag, het parlement, over de aanpassing zou besluiten met een hele reeks bezwaren. Daarop moest de regering in allerijl de eigen besluiten nog eens onder de loep nemen om de Novelle, zoals de wetsherziening wordt genoemd, eventueel aan te passen aan de bezwaren van de Europese Commissie. Urenlang crisisberaad in het Kanzleramt was het gevolg. Tijd dringt Verontwaardigde Bondsdagleden van de oppositie zagen inmiddels door de vele bomen het bos niet meer. Doordat Brussel zoveel kanttekeningen plaatst bij Gabriels hervormingsplannen, bleef er voor de Bondsdag en voor de Duitse deelstaten nauwelijks tijd over om de eigen wensen en bezwaren naar voren te brengen. Zij vroegen zich af of het niet verstandiger was om de wetsherziening pas na het zomerreces te bespreken. Zoiets heb ik nog nooit meegemaakt, oordeelde Groenen-woordvoerder Renate Künast, toen duidelijk werd dat de regering op het laatste moment nog tweehonderd pagina s met aanpassingen naar het parlement wilde sturen. De tijd dringt voor alle betrokkenen omdat de aangepaste EEG voor 1 augustus in werking moet treden. Bovendien moeten ondernemingen die aanspraak willen maken op kortingen op de zogeheten Ökostrom-Umlage, de speciale toeslag op de stroomprijs, tijdig weten waar zij aan toe zijn. De vraag is of zij nog aanspraak kunnen maken op sommige van die kortingen. Ordinaire concurrentievervalsing Brussel heeft een principieel bezwaar tegen de vrijstelling van de ecobelasting voor Duitse ondernemingen met een hoog stroomverbruik. Duizenden van dit soort bedrijven hoeven die extra toeslag die wel geldt voor individuele Duitse consumenten niet te voldoen omdat zij anders niet meer internationaal competitief zouden zijn, redeneert de regering. Maar in de ogen van Brussel is die korting op de toeslag ordinaire concurrentievervalsing. Brussel heeft tevens bezwaar tegen de heffing van de ecobelasting op geïmporteerde stroom uit het buitenland. Volgens de Europese Commissie is dit een verkapte importheffing, die strijdig is met de regels van de interne Europese markt. Volgens de Duitsers is het juridisch echter onmogelijk om die buitenlandse stroom van de ecotoeslag te vrijwaren. De Commissie heeft bovendien problemen met de Duitse plannen om ondernemingen die in de eigen stroom voorzien, vrij te blijven stellen van de ecobelasting. Brussel wil dat hier per 2017 een einde aan komt. Ook tegen nog andere kortingsmogelijkheden op de ecobelasting heeft de Commissie bezwaar aangetekend. Monsterproject De chaotische toestanden in Berlijn zijn, volgens critici van de Energiewende, een nieuw bewijs dat Duitslands radicale keuze voor de overgang naar groene stroom nauwelijks uitvoerbaar is zonder internationale samenwerking. In andere landen bestaat weliswaar grote belangstelling voor het Duitse monsterproject, maar er is weinig enthousiasme om een soortgelijke weg in te slaan. Duidelijk is immers is dat de Energiewende tientallen miljarden euro s kost, terwijl niet vaststaat dat het traject succesvol zal eindigen. Zo is Duitsland sinds het afstoten van atoomstroom ironisch genoeg afhankelijker geworden van kolenstroom omdat wind- en zonne-energie (vooralsnog) de uitval van de kerncentrales niet kunnen compenseren. Minister Gabriel waarschuwde eerder in een nogal alarmerend aandoende rede dat de Energiewende kan mislukken wegens de hoge kosten ervan en omdat we de complexiteit ervan zwaar hebben onderschat. Volgens sommige waarnemers is, door alle aanpassingen aan de wet en door alle problemen met de uitvoering ervan, de doelstelling van de Energiewende om in 2050 grotendeels te zijn overgeschakeld op duurzame energie nauwelijks meer realiseerbaar. Brussel drukt EU-landen met neus op de feiten: energiemarkt moet nu samensmelten Concrete maatregelen De European Energy Security Strategy bevat maatregelen op een aantal cruciale gebieden. De belangrijkste zijn: Onmiddellijke acties om de gas- en elektriciteitscapaciteit te vergroten om een mogelijke ontwrichting van de markt in de winter van te voorkomen. Speciale aandacht zal daarbij uitgaan naar kwetsbare gebieden zoals de Baltische landen, waarbij wordt gedacht aan de ontwikkeling van reverse flows, aan het opstellen van plannen voor voorzieningszekerheid op regionaal vlak en aan een uitbreiding van het LNG-potentieel. Een versterking van de bestaande nood- en solidariteitsmechanismen, alsmede een betere bewaking van de kritische energie-infrastructuur. Voltooiing van de interne energiemarkt en ontwikkeling van ontbrekende (infrastructuur-) links om snel te kunnen inspringen bij bevoorradingsonderbrekingen. Vergroting van de energie-efficiëntie, waarbij vooral wordt gedacht aan gebouwen en de industrie, omdat die respectievelijk 40 en 25% van het totale energieverbruik in de EU voor hun rekening nemen. Vergroting van de energieproductie in de EU en grotere diversificatie van de energieleverende landen en aanvoerroutes. Dit betekent een verdere ontwikkeling van hernieuwbare bronnen, duurzame productie van fossiele brandstoffen en een veilige nucleaire productie waarvoor deze optie is gekozen. Daarvoor zal worden onderhandeld met Rusland, Noorwegen, Saudi-Arabië en met nieuwe partners in de regio van de Kaspische Zee. Spreken met één stem namens de EU bij energie-onderhandelingen met derde landen. De lidstaten verplichten zich ertoe de Europese Commissie op de hoogte te stellen van akkoorden met derde landen, zodat deze kunnen worden getoetst aan de bestaande EU-regels. DOOR JAN SCHILS, BRUSSEL Vervolg van pagina 1 Het feit dat de Europese regeringsleiders eind juni hebben bevestigd dat de interne energiemarkt dit jaar nog volledig functioneel, verbonden en geïntegreerd moet zijn, klinkt bekend in de oren. Het is niet de eerste keer dat zij een deadline stellen. Maar ook deze keer heersen er twijfels, omdat heel wat lidstaten er gewoonweg niet op tijd klaar voor kunnen zijn. Toch is het gezien de belangen en uitdagingen die op het spel staan belangrijk de druk op de ketel te houden. De Europese Commissie heeft de afgelopen jaren herhaaldelijk aangedrongen op een inhaalbeweging voor de gemeenschappelijke energiemarkt om de mogelijkheden van die vergrote markt volledig te kunnen benutten. Het veilig stellen van de energievoorzieningszekerheid was daarbij steeds een van de argumenten, maar de lidstaten volgden niet of nauwelijks. Deze keer zijn ze met dank aan Poetin (mede doordat Rusland de gaskraan naar de Oekraïne voor de tweede keer sedert heeft dichtgedraaid) dan toch in meerderheid overtuigd van het belang hiervan. Ze zijn het nu eindelijk eens over een versterking van investeringen in productiecapaciteit, transportinfrastructuur, grensoverschrijdende interconnecties, opslagmogelijkheden, vergroting van de concurrentiekracht, extra energiebesparingen en een actievere houding van de consumenten, zoals de Commissie aangeeft in haar strategisch plan. Deze laatste pleit eveneens voor verdere integratie van de Europese energiesystemen en meer marktopening als cruciale voorwaarden voor een succesvolle overgang naar een betaalbare, schone en betrouwbare energiehuishouding. Kostenplaatje EU-commissaris Oettinger (energie) kwam ook nu weer met een kostenplaatje voor de dag. Tot 2020 zal voor deze grensoverschrijdende verbindingen en voor 12 prioritaire energiecorridors 200 miljard euro nodig zijn, een bedrag dat volgens hem de markt slechts voor de helft kan ophoesten, naast een al bij al bescheiden EU-bijdrage. Als het aan de Commissie ligt, zullen energieinfrastructuurprojecten met een Europees grensoverschrijdend belang wel in aanmerking komen voor een versnelde vergunning, voor een speciale methode om de kosten voor infrastructuurprojecten tussen buurlanden te verdelen en voor de mogelijkheid om te genieten van directe of indirecte financiële steun voor dergelijke projecten. Heel wat lidstaten, zeker in Oost-Europa, kunnen echter ook vandaag nog niet voldoen aan wat de Commissie allemaal als doelstellingen formuleert. Mogelijk hebben ze daar nog jaren voor nodig. Nederlandse wensen Nederland wil intussen volledige toepassing van de EU-wetgeving in alle lidstaten en een grondige afronding van het Europese netwerkcodeproces. Andere wensen van Nederland zijn volledige integratie van hernieuwbare energie op de Europese energiemarkt, een betere coördinatie van de steunmaatregelen op dat vlak en het uitwerken van regionale oplossingen voor problemen met de voorzieningszekerheid. Wat dit laatste aangaat, wijst Nederland nationale interventies in de vorm van capaciteitsmechanismen van de hand, omdat deze grensoverschrijdende gevolgen zullen hebben en de elektriciteitsmarkt dreigen te verstoren.

5 5 BINNENLANDenergiepoort In Eemshaven wordt gebouwd aan MW energiecapaciteit Stopcontact van Nederland DOOR MARTIN DE VRIES In de Eemshaven wordt gebouwd aan de grootste energiepro-ductiecapaciteit van Nederland: er staat straks megawatt (MW) aan elektriciteitscentrales en windparken. Met recht mag deze energy port zich daarom het stopcontact van Nederland noemen, omdat zij voorziet in eenderde van de nationale energieproductie. Eemshaven levert een fundamenteel aandeel in het behalen van prestaties in het Energieakkoord, stelt directeur Harm Post van havenbedrijf Groningen Seaports. Harm Post (Groningen Seaports): Mijn overtuiging is dat het Energieakkoord gaat lukken en de Eemshaven speelt daarbij een cruciale rol. Onder de rook van de moderne energiecentrales van RWE/Essent en Nuon/VattenFall wordt druk gewerkt om van de Eemshaven de belangrijkste plek in Nederland te maken op het gebied van offshore windenergie. Groningen Seaports investeert bijna 60 miljoen euro om een deel van de Eemshaven de Beatrixhaven geschikt te maken voor windenergie. De afgelopen tien jaren waren het vooral moderne energiecentrales (kolen) die zorgden voor de impulsen. In de Beatrixhaven zullen voornamelijk windmolenonderdelen getransporteerd worden die op de kades klaarliggen. Na realisatie is de kade 1420 meter lang. Het laatste deel van 220 meter is speciaal ontworpen voor zeer zware ladingen tot 30 ton per vierkante meter. Daarnaast komen er allerlei bijzondere schepen in deze haven variërend van eenvoudige schepen tot immense platforms van het formaat Pacific Orca. Groningen Seaports voert diverse gesprekken over de verkoop van de gronden rondom de havenbekken waarvoor nog circa 90 hectare beschikbaar is. Servicehaven De windturbines op zee hebben regelmatig onderhoud nodig en daarom wil de Eemshaven zich ook positioneren als servicehaven voor de offshore windindustrie. Hiervoor wordt een ander deel van de Eemshaven de Emmahaven geschikt gemaakt. De ontwikkelingen rond een helikopterlocatie zijn bijvoorbeeld in een vergevorderd stadium. Dit moet het eenvoudiger maken om de onderhoudsmedewerkers van bijvoorbeeld Siemens naar de windmolenparken te brengen, legt Harm Post uit. De Eemshaven werd onder meer gebruikt voor de logistieke activiteiten van het Bard 1-windpark en het Alpha Ventus-windpark, het eerste operationele park in de Duitse wateren. Ook is de haven het knooppunt voor de activiteiten rond het cluster dat boven Schiermonnikoog wordt gerealiseerd. De ligging van onze zeehaven is zeer gunstig. De onderdelen voor de turbines worden naar de haven vervoerd en hier al op de kade geassembleerd. Vervolgens worden ze met kranen op de schepen gehesen. De afstand naar deze windparken is vanaf Eemshaven het kleinst en de kosten het laagst. Grootschalige ontwikkeling Het havengebied gaat zelf echter ook mee in de grootschalige ontwikkeling van energieproductie. Door duizenden mensen wordt er voor miljarden aan projecten gewerkt. Met een investering van in totaal 6 miljard euro draagt Groningen Seaports daar flink aan bij. De impulsen begonnen met de realisatie van nieuwe energiecentrales. De ontwikkelingen kwamen op gang toen de energiesector een aantal jaren geleden kritisch keek naar de huidige kolencentrales. Die waren aan vervanging toe en bovendien bestond de behoefte aan een grotere productie. De centrales kunnen eigenlijk alleen aan de kust worden gerealiseerd, omdat daar voldoende koelwater beschikbaar is. Het lage water in de rivieren is ongeschikt omdat dat te snel opwarmt, waardoor het niet meer als koelwater kan worden ingezet. Er zijn niet zo gek veel plekken waar voldoende ruimte is voor deze ontwikkeling. In de Eemshaven hebben we die ruimte wel. GDF Suez heeft een centrale in de Eemshaven die MW aan stroom produceert, RWE/Essent wekt MW op en Nuon/VattenFall zit op MW. Oliehotel De gunstige ligging en de beschikbare ruimte deed ook tankopslagoperator Vopak besluiten om aan de westkant van de haven een olieopslagterminal te realiseren. Het oliehotel bestaat uit 11 tanks, met de mogelijkheid om uit te breiden tot 46 tanks. Post: Vopak had al een locatie in Rotterdam en koos vanwege de strategische spreiding voor deze plek. Bovendien staat Nederlands grootste windpark op land in de Eemshaven. In totaal gaat het om windturbines met een gezamenlijke capaciteit van ruim 250 MW. Wij leveren met windenergie een hoofdbijdrage in de prestaties in het Energieakkoord, zegt Post. Bovendien moeten de provincies allemaal individueel een doelstelling hebben op het gebied van energieopwekking. De concrete opgaven van Groningen worden in de Eemshaven en Delfzijl geconcentreerd. Schatbewaarder Ook de kolencentrale van Essent in de Eemshaven is een onderdeel van het Energieakkoord. Critici plaatsen hier kanttekeningen bij omdat de inzet juist is om die productie af te bouwen. Men vergeet dan simpelweg dat vijf oude kolencentrales dichtgaan en daar één moderne, schone variant voor terugkomt. Per saldo is het totale beeld dus positief. Het zal wel voortdurend een discussie blijven, toch is het Energieakkoord in mijn ogen vrij helder. Er moeten grote prestaties worden geleverd. Met Ed Nijpels als schatbewaarder moeten we er voor zorgen dat het niet blijft bij ambities op papier, maar dat de voornemens ook tot uitvoering komen. Mijn overtuiging is dat dit gaat lukken en de Eemshaven speelt daarbij een cruciale rol. Wellicht ook met een beetje hulp uit Scandinavië. De twee stroomkabels tussen het Noorse Feda en de Eemshaven over de bodem van de Noordzee zorgen er straks voor dat er 700 MW Nederlands net op komt. Momenteel wordt de laatste hand gelegd aan het converterstation. Arbeidsplaatsen Ruim 325 hectare bedrijventerrein is in de Eemshaven nog beschikbaar voor ontwikkelingen. Datahotels, die veel stroom nodig hebben, kiezen vanwege de leveringszekerheid voor een plek dichtbij de centrales. Post: Kansen zie ik ook voor de recycling nu export van afval in de EU is verboden. De industrie achter de verwerking van bijvoorbeeld afgewerkte olie of teerhoudend asfalt is hierdoor volop in ontwikkeling en zoekt een plek. Hier liggen weer kansen voor warmte- of energieopwekking uit afval. In de verre toekomst biedt ook LNG als brandstof voor schepen een kans. Doeksen bouwt Ecoport als antwoord op verzet De florerende Eemshaven zorgt voor enthousiasme in de omgeving. Directeur Harm Post van Groningen Seaports erkent echter dat er ook verzet is. De Eemshaven ligt aan de rand van Werelderfgoed, namelijk de Waddenzee. Dat zijn we ons bewust en dat schept ook verplichtingen. Dit blijft niet bij woorden. De Eemshaven moet voldoen aan de eisen volgens het Europese certificaat voor Ecoport. Om de twee jaar wordt dit beoordeeld. Het dwingt ons om te investeren in allerlei zaken als ecologisch bermbeheer, het gebruik van gerecycled beton voor de wegen, led-straatverlichting, noem maar op. In Europa zijn er maar vijf Ecoports die aan de maatstaven voldoen. Wij zijn er trots op dat we voor de derde keer het certificaat hebben gekregen. Milieuorganisaties en de Waddenvereniging worden nauw betrokken bij de ontwikkelingen. We trekken min of meer samen op. Recentelijk heeft Groningen Seaports 20 miljoen euro geïnvesteerd in natuurcompensatie. Post: Op deze manier kunnen we op een verantwoorde manier industrie ontwikkelen in de buurt van de Waddenzee. Recentelijk hebben we daarvoor het Groene hart van Natuurmonumenten gekregen. Dat zegt iets over de waardering die we krijgen voor de inspanningen. In mijn ogen hoort dit bij deze moderne tijd. We strijden met elkaar voor een goede ontwikkeling van de Eemshaven. hier al zo n veerboot en ook de Noorse reder Norlines maakt in de Eemshaven een schip dat uitsluitend vaart op LNG. De Gasunie is nauw bij deze projecten betrokken. De productie van energie zorgt voor veel werkgelegenheid in de regio. Tijdens de bouw van de energiecentrales liepen er op het hoogtepunt man in de Eemshaven rond. Voor een deel gaat het om werknemers uit het buitenland, maar er wordt veel werk in de regio uitbesteed. Na de oplevering van de huidige projecten moet de energiebranche rond de extra arbeidsplaatsen opleveren. Energieontwikkeling Groningen Seaports op een rij Eemshaven Gasgestookte centrale van GDF SUEZ Energie Nederland (2.500 MW) Norned, de stroomkabel tussen Noorwegen en Nederland (700 MW) Magnumcentrale op aardgas en kolenvergassing van Nuon/Vattenfall (1.200 MW) Kolen/biomassacentrale van RWE/Essent (1.400 MW) 68 windturbines van 3 MW en twee van 6 MW van RWE Innogy Windpower Netherlands 20 windturbines van 3 MW van Growind bv Olieterminal van Vopak Hub voor offshore windenergie Delfzijl Thermische afvalverwekingsinstallatie van EEW Energy from Waste (30 MW) Bio-energiecentrale Eneco Bio Golden Raand (50 MW) Eneco 14 windturbines van 3,3 MW op de Schermdijk en 5 van 3,3 MW op de Pier van Oterdum (voor Eneco het grootste windpark op land in Nederland)

6 6 INTERVIEWenergiewende President GE Energy Germany, Stephan Reimelt Duitsland is het grootste energielaboratorium ter wereld Stephan Reimelt (GE Energy Germany): Jaarlijks geven we 20 miljard euro uit aan subsidies voor hernieuwbare energie, terwijl slechts 200 miljoen naar onderzoek gaat. De balans is zoek. DOOR DORINE VAESSEN, MINDEN De meningen over de Energiewende zijn bijna net zo talrijk als de spelers die op de energiemarkt actief zijn. Een van de grote Duitse branchekenners is Prof. Dr.-Ing. Stephan Reimelt van General Electric (GE), leverancier van onder andere gas-, wind- en photovoltaïsche technologie. De President en CEO van GE Energy Germany, geeft zijn visie op het eens zo prestigieuze Gesellschaftsprojekt. Onze resources zitten niet in de grond, maar in de hoofden van de mensen. Die kennis en innovatie-drang moeten we veel meer benutten. De kritiek op de Duitse energietransitie met haar snelle ombouw naar een duurzame energievoorziening neemt toe. Duitsland dreigt met de Energiewende terug te vallen, meent Reimelt. De hervorming van de EEG-wet (Erneuerbare Energien Gesetz) en de aanpassingen die de bondsregering heeft doorgevoerd in het kader van marktwerking waren dringend noodzakelijk. De politiek heeft echter meer moed nodig om de grote sprong te maken. Er is nu een compromis gevonden dat voor iedereen draagbaar moet zijn. In Duitsland heb je niet een enkele Energiewende, maar zestien naast elkaar, omdat de deelstaten ieder hun eigen interesse en belang nastreven. Het noorden van Duitsland meent optimaal te moeten profiteren van wind, het zuiden eist goede condities voor biomassa, het westen en oosten hebben hun kolenvoorraden en daartussen laveren de (groot)verbruikers die zo min mogelijk voor de stroom willen betalen. Terug naar de oorsprong Het nieuwe EEG dat naar verwachting per 1 augustus van kracht wordt, leidt tot een lagere leververgoeding voor duurzame energie, de ongeremde groei van wind-, zonne- en biomassainstallaties wordt aan banden gelegd en veel meer exploitanten moeten hun duurzame energie zelf op de markt gaan brengen. Privileges voor grootverbruikers, zoals stroomkortingen, worden minder rigoureus teruggeschroefd dan aanvankelijk de bedoeling was. De stroomprijs voor de eindverbruiker zal daardoor voorlopig niet dalen. De Energiewende die jaren geleden een hele hoge acceptatiegraad binnen de bevolking kende en waarin klimaatdoelen, verzorgingszekerheid en concurrentiepositie een grote rol speelden, is afgedwaald naar een kostendiscussie, luidt de reactie van Reimelt. We moeten terug naar de oorspronkelijke gedachte: CO 2 -vermindering, voorzieningszekerheid door decentrale energieopwekking en rentabiliteit. De Energiewende is afgedwaald naar een kostendiscussie Voorbeeldfunctie verloren Reimelt staaft zijn mening graag met een onlangs afgesloten, door GE geïnitieerde studie van het Handelsblatt Research Institute, waarin 24 landen in hun vooruitgang bij de energie- en klimaatpolitiek met elkaar zijn vergeleken. Duitsland neemt wereldwijd weliswaar een achtste plaats in als het gaat om de energietransitie in het algemeen, en dat is ook helemaal niet zo slecht. Maar als je naar de dynamiek van de afgelopen vijf jaar kijkt, bungelen we helemaal onderaan. Vooral in het belangrijke veld rentabiliteit komt Duitsland er bekaaid vanaf. Oorzaak daarvan zijn vooral de hoge kosten van het Duitse systeem. Zijn voorbeeldfunctie heeft Duitsland verloren. Afgaand op het onderzoek hebben de Scandinavische landen die rol overgenomen. Zweden staat op plaats 1 in de algemene ranking; die plaats bezet Denemarken in de ranking over de laatste vijf jaren. Naast hun gunstige geografische omstandigheden voor duurzame energie worden deze landen beloond voor hun innovatieve technologieën en efficiency aan de verbruikskant. Denemarken zet vergeleken met de andere landen het meest in op warmtekrachtkoppeling bij de stroomproductie. Duitsland is daarentegen nog ver verwijderd van het doel om in 2020 zo n 25% van de stroomproductie uit warmtekrachtkoppeling te halen, op dit moment ligt dat percentage duidelijk onder de 20%. Resources Duitsland bezit behalve bruinkool weinig grondstoffen. De belangrijkste resources zitten volgens Reimelt in de hoofden van de mensen. We zijn hier goed in innovatieve technologieën en concepten ontwikkelen. Dat moeten we veel meer benutten. Jaarlijks geven we 20 miljard euro uit aan subsidies voor hernieuwbare energie, terwijl slechts 200 miljoen naar onderzoek gaat. De balans is zoek. Duitsland moet meer geld steken in de innovatie die ervoor zorgt, dat hernieuwbare energie subsidievrij haar taak binnen de energievoorziening uitvoert. Zo stellen windmolens nog een gigantisch potentieel in het vooruitzicht. Toch beschouwt het Amerikaanse bedrijf Duitsland met zijn mogelijkheden op GE wint slag om Alstom van Siemens Acht weken hadden Siemens en GE om de energietak van het aangeslagen Franse industrieconcern Alstom gestreden. Inmiddels zijn alle beslissingen gevallen. De Franse regering sprak zich vrijdag voor het bod van de Amerikanen uit. Op termijn wil de Franse staat met 20% de grootste aandeelhouder van Alstom worden. De raad van bestuur van Alstom is unaniem akkoord gegaan met het overnamebod van GE. Voor een bedrag van 7,3 miljard euro is GE bezitter van het gasturbineonderdeel van Alstom, een groot deel van de internationale business met stoomturbines en aandelen van drie joint ventures GE en Alstom beide 50%. In een ervan zijn de stoomturbines in Frankrijk alsmede de turbines voor kerncentrales ondergebracht. De Franse staat krijgt bij deze joint venture een vergaand recht op inspraak. GE en Alstom willen voor de turbines van wind- en waterkrachtcentrales en voor de stroomnetten eveneens gelijkwaardige joint ventures opzetten. het gebied van samenwerking met universiteiten, hogescholen en instituten als het grootste energielaboratorium ter wereld. Wie globaal succesvol wil zijn, moet aan dit laboratorium deelnemen. In ons Europese onderzoekscentrum Global Research Europe op de hogeschoolcampus Garching bij München verdubbelen we dit jaar onze onderzoekscapaciteit van 250 medewerkers naar 500. Onze missie: baanbrekende innovatie, zeker als het gaat om de efficiencyverbetering, decentrale energievoorziening en opslagmethoden zoals Power2Gas. Het thema energie is definitief bij de Duitse bevolking aangekomen Decentrale concepten Ook met bestaande technologieën probeert GE decentrale concepten uit. Op het dak van onze Berlijnse vestiging met zo n medewerkers hebben we zonnecellen gemonteerd, op de eerste verdieping staat een grote accu en in de kelder een gasmotor met een intelligente besturing. Via de installatie willen we achterhalen welke efficiencyvoordelen er ontstaan wanneer productie en verbruik met elkaar gesynchroniseerd worden. Eind juli zal deze hybride centrale voor zelfvoorziening in bedrijf gaan. Waar energie-efficiency een onomstreden thema bij de energietransitie is, blijven de meningsverschillen over windinstallaties bestaan. GE is terughoudend met offshore windmolens, een markt waarin concurrent Siemens wel actief is. De manier waarop we er in Duitsland mee omgaan, windmolens zo ver in de zee, heeft teveel financiële risico s. We houden de techniek natuurlijk wel in de gaten, onder andere met een offshore-installatie voor Göteborg en kijken hoe de testresultaten zich ontwikkelen. Groeikansen Groeikansen in Duitsland ziet Reimelt voornamelijk bij de gasturbines, photovoltaïsche en onshore windinstallaties. Onze Europese centrale voor hernieuwbare energie in Salzbergen in Nedersaksen is naar een standplaats met bijna medewerkers gegroeid. We produceren hier onder andere turbines voor windmolens die ook bij een zwakke wind en in dichtbeboste gebieden rendabel zijn. Eigenschappen van deze volgens GE veelbelovende Schwachwind-Anlagen, voorzien van een ingebouwde batterij die stroom opslaat, zijn een moderne besturingstechniek in combinatie met een rotor van 120 meter doorsnede en een ashoogte van 139 meter. De windmolen levert een rendement van bijna 50% en een vermogen van maximaal 2,5 megawatt. Het is onze eerste windenergieinstallatie die de mogelijkheden van Industrial Internet ofwel Big Data gebruikt. Elke seconde analyseert het systeem tienduizenden data om de prestaties te verhogen, het onderhoud te verbeteren en de schommelingen van de wind te compenseren. Zelfvoorzienend We staan volgens Reimelt nog maar aan het begin van een tijdperk waarin informatietechnologie productieprocessen optimaliseert en daarmee kosten reduceert. Een windturbine levert vandaag de dag 588 gigabite aan data, dat is zeven keer zoveel als de hoeveelheid data die mensen dagelijks via Twitter door het internet sturen. Niet het bouwen van steeds meer productiecapaciteit, maar de intelligente verbinding tussen vraag en aanbod en data-analyse van decentraal aangelegde energie-installaties geven de Energiewende een nieuwe impuls. Reimelt uit niet alleen kritiek, hij ziet aan de hele discussie rondom de Energiewende ook een positieve kant. Het thema energie is definitief bij de Duitse bevolking aangekomen. Veel bedrijven en huishoudens willen zelfvoorzienend zijn en dat is niet alleen financieel gedreven, ook psychologisch. Zelfopgewekte stroom via zonnepanelen op je dak, is verglijkbaar met zelfgekweekte groenten. De groente uit de moestuin is niet goedkoper of beter dan die uit de supermarkt. Maar het engagement en daarmee de psychologische component achter zelfvoorziening maakt het aantrekkelijker. Dat mogen we niet onderschatten. Met meer dan windenergie-installaties draagt GE substantieel bij aan de groei van duurzame energie in Duitsland.

7 7 BELEIDanalyse Innovatie-expert Frans Josef Rutjes Innovatie is niet iets vanzelfsprekends DOOR ALEXANDER HAJE Frans Josef Rutjes is innovatiespecialist en oprichter/directeur van Hey-Ho let s go, gevestigd in het Engelse Manchester en het Noorse Stavanger. Hij was een van de sprekers tijdens de energieconferentie Energie 3.0, die vorige maand door Energie-Nederland in Den Haag werd georganiseerd. Innovatie is niet iets vanzelfsprekends. - Waarom bent u gevraagd om te komen spreken op de energieconferentie Energie 3.0? Rutjes: Wij richten ons met ons bureau op de slogan Getting people further faster. Hoe kunnen we vandaag dingen doen om te zorgen dat we over tien jaar klaar zijn voor innovatie? Dus niet pas over tien jaar gaan nadenken welke innovaties een organisatie moet doorvoeren, maar wat Frans Josef Rutjes: Energiebedrijven zijn als geen ander bezig met de toekomst en de veranderingen die zich de komende decennia in hun sector aandienen. kunnen we nu doen om er dan voor klaar te zijn. Dat past bij uitstek bij energiebedrijven. Zij zijn als geen ander bezig met de toekomst en de veranderingen die zich de komende decennia in hun sector aandienen. Daarop zullen zij nu moeten anticiperen. - Nu zullen energiebedrijven denken: dat kunnen we heel goed zelf. Daar hebben we Rutjes niet bij nodig. Innovatie heeft alles te maken met inspiratie. Daar moet je heel constructief en structureel over nadenken. Organisaties hebben daar zonder enige twijfel voldoende kennis en kunde voor in huis. Maar je zult er ook voor moeten zorgen dat de vonk overspringt in een organisatie, waardoor iemand een beter idee heeft dan de concurrent. Ik help daarbij. Het motiveren van inspiratie is eigenlijk een hele menselijke zaak. Inspiratie vindt niet plaats volgens complexe of lange structurele processen. Het vindt plaats omdat mensen zich betrokken voelen bij het doel of de bestemming waarop een bedrijf zich richt. Die betrokkenheid moet je cultiveren. Het gaat om het verbeteren en losweken van die inspiratie. En om te helpen om die ideeën ook echt werkelijkheid te laten worden. Je moet mensen in een organisatie motiveren. Daarvoor reik ik de tools aan. Gemeenschappelijke taal Rutjes: Er is een gemeenschappelijke taal nodig als het gaat om innovatie. Als je mensen in een organisatie een voorstel laat doen hoe volgens hen een onkostenvergoeding eruit moet zien, dan heeft iedereen daar wel een idee over. Maar praat je over inspiratie en innovatie, dan ligt dat een stuk lastiger. Eerst moet worden gedefinieerd wat een idee is. Pas dan kun je mensen, van hoog tot laag, mee laten denken en praten over innovatie. En dan is de kans ook veel groter dat zo n idee werkelijkheid wordt en geen idee op papier blijft. - Dat klinkt in theorie heel mooi. Maar hoe pak je als organisatie dat in de praktijk aan? Het klinkt misschien wat provocatief, maar innovatie is geen democratie. Besluiten om ideeën te commercialiseren is een taak die uitsluitend is weggelegd voor het leiderschap van een onderneming. Het hebben van ideeën, in het Engels Ideation, is wel een heel democratisch proces. Iedereen die daarbij betrokken wil zijn, kan zich aansluiten. Dat kan van hoog tot laag in een organisatie. Belangrijk is dat goede ideeën voor innovatie worden verzameld. Als een organisatie echt innovatief wil zijn, dan zal die op zoek moeten gaan naar ambassadeurs binnen haar gelederen. Zij moeten in principe de rest van de organisatie uitdagen om met ideeën te komen. Wij komen als bureau niet vertellen hoe een organisatie moet innoveren. Wat we wel doen, is de top van een organisatie adviseren bij het nemen van besluiten om te innoveren. Wij helpen om die ambassadeurs te vinden en we trainen hen. Zodat zij collega s kunnen stimuleren om innovatieve ideeën aan te reiken. Het betekent ook dat er ruimte moet zijn voor mensen die niet betrokken willen zijn bij innovatie. Niet iedereen is immers creatief of voelt ervoor om daaraan bij te dragen. Maar het ondersteunen van mensen die dat wel zijn, is absoluut vitaal voor een organisatie. Aanjager Het lijkt simpel, maar organisaties blijken in de praktijk vaak niet in staat om zo n innovatieproces vorm te geven, zegt Rutjes. Vaak spelen wij als adviserend bureau een stimulerende rol in de aanjaagfase. Zodat een leiderschapsteam van een organisatie ook daadwerkelijk weet wat innovatie betekent voor het bedrijf. Op basis daarvan kan het besluiten nemen. Negen van de tien ondernemingen kan het innovatietraject zelf succesvol afronden. Wij zijn dan slechts als coach op de achtergrond nog aanwezig. Column Ook de Verenigde Staten krijgen klimaatbeleid Op 3 juni presenteerde de Amerikaanse Environmental Protection Agency (EPA) het Clean Power Plan met als doel de broeikasgasemissies van de elektriciteitssector in 2030 met 30% te laten dalen ten opzichte van Waarom werd nu juist dit beleid voorgesteld, en stelt het iets voor? In zijn eerste periode trachtte president Obama veelomvattende wetgeving, gericht op broeikasgasreductie, tot stand te brengen. Dit faalde jammerlijk, hij vond geen meerderheid in het Congres. Het politieke klimaat werd er sindsdien niet beter op: de vier Republikeinse kandidaten voor een Senaatszetel in de staat North Carolina wedijverden in stelligheid waarmee ze het bestaan van door de mens veroorzaakte klimaatverandering ontkennen. Als uitweg koos Obama voor een oplossing waarbij de EPA zich baseert op een artikel van de Clean Air Act uit 1970, nadat het Hooggerechtshof in 2007 de EPA de verantwoordelijkheid had toegekend koolstofemissies te reguleren. Obama heeft het Congres niet meer nodig. Het nu gepresenteerde plan is een uitwerking van zijn Climate Action Plan van juni 2013, waarin hij onder meer de EPA opdroeg standaarden te ontwikkelen die de koolstofemissie van nieuwe centrales aan banden leggen (wat inmiddels is gebeurd), waarin extra middelen voor emissiereducerende innovatie werden toegekend en waarin uitstootbeperkende normen voor vrachtauto s vanaf 2018 werden aangekondigd. Ook werd een plan aangekondigd en geld uitgetrokken om de Verenigde Staten beter voor te bereiden op de gevolgen van klimaatverandering. Plannen formuleren De EPA heeft de staten nu opgedragen plannen te formuleren die variëren van 11% reductie in de staat die de meest koolstofintensieve elektriciteitsproductie heeft (North Dakota), tot 72% in de staat Washington, waar de productie al betrekkelijk schoon is. Dus het minst waar het meest zinvol is. Inhoudelijk is dat aanvechtbaar, maar sommige staten die geacht worden vooralsnog weinig alternatieven te hebben worden zo ont- zien. Om de reductie te bereiken, kunnen de staten bouwstenen combineren: centrales efficiënter maken, overstappen op minder koolstofintensieve centrales zoals gas in plaats van kolen, koolstofarme opwekking stimuleren zoals hernieuwbare energie of kernenergie, of de vraag naar elektriciteit beperken door energiebesparing. Staten worden aangemoedigd samen te werken om de doelen goedkoper te realiseren. Bestaande regionale emissiehandelssystemen in Californië en het Noordoosten zouden daartoe uitgebreid kunnen worden. Het plan is nu een voornemen ter consultatie. Het plan zal ongetwijfeld juridisch worden aangevochten. Bedoeling is dat het in juni 2015 van kracht wordt. De staten moeten hun plannen in 2016 indienen, met enige mogelijkheid tot uitstel, bijvoorbeeld wanneer ze samenwerken. De grote vraag is uiteraard of dit plan een verschil gaat maken. Of zou de koolstofemissie toch wel gedaald zijn? Scenario s Het meest recente IEA-scenario met bestaand beleid indiceert dat de koolstofuitstoot van in de VS opgewekte elektriciteit in nog met 4,5% zou stijgen, nadat deze in met 9,5% was gedaald. In het basisscenario met nieuw beleid dat het IEA zich goed kon voorstellen, zou de emissie in met 10% dalen: nog steeds realiseert het nieuwe plan dan meer. In een klimaatscenario dat uitzicht biedt op het beperken van de temperatuurstijging tot 2 graden Celsius, zou de emissie in echter met 70% dalen. Vanwege al eerder aangescherpte luchtverontreinigingsnormen zouden volgens de Amerikaanse milieubeweging al 165 van de 600 kolencentrales de komende jaren moeten sluiten (de gemiddelde kolencentrale is 42 jaar oud). De EPA stelde dan ook dat de kosten van het nieuwe beleid beperkt zijn en grotendeels al door minder zieken door verder verbeterde luchtkwaliteit terugverdiend worden. Naarmate energiebesparing een groter deel van het beleidspakket zou zijn, zou de gemiddelde elektriciteitsrekening in 2030 zelfs lager kunnen uitvallen dan zonder het plan. De Amerikaanse Kamer van Koophandel kwam tot veel hogere kosten, maar baseerde zich gemakshalve op een hoger doel dan wat feitelijk is voorgesteld. Doorbraak In het politieke klimaat van de VS is moeilijk voorstelbaar hoe een president meer kan doen. Europa en China verwelkomden het plan dan ook als een doorbraak, die aanleiding geeft elkaar nog eens diep in de ogen te kijken of er toch echt geen mondiale klimaatafspraak mogelijk is. Het is wel kwetsbaar, omdat een nieuwe president het plan direct kan terugdraaien aangezien het niet op wetgeving is gebaseerd. De achtergrond van de Amerikaanse stap is natuurlijk de schaliegasrevolutie, waardoor Amerikaanse kolen te duur worden. Beleid met de stroom mee is makkelijker dan er tegen in. De oude kolenmijnen uit het midoosten van de VS gaan dicht, terwijl de nieuwere uit het noordwesten denken te kunnen blijven produceren. Verwachting van de EPA is dat kolen in 2030 nog 31% van de brandstofmix verzorgen, tegen 39% nu en 50% in Dat komt niet alleen door het recente plan, maar ook door het eerdere EPA-besluit waarin het feitelijk verboden wordt nieuwe kolencentrales te bouwen. Dit is alleen nog mogelijk door fors biomassa bij te stoken, of een deel van de CO 2 ondergronds op te slaan. Het Amerikaanse plan is dus een belangrijk, maar soms aanvechtbaar, en kwetsbaar begin. Er waren weinig alternatieven. Laten we hopen dat het anderen aanmoedigt ook nieuwe stappen te zetten. Pieter Boot is verbonden aan het Planbureau voor de Leefomgeving.

8 8 OPINIE energie Column Europese doos van Pandora De situatie in Oekraïne wordt met de dag ingewikkelder. In het oosten van het land gaan de schermutselingen tussen het leger van Oekraïne en opstandelingen onverminderd door. De verkiezingen van een nieuwe president hebben niet de rust gebracht waar op werd gehoopt. Afgezien van de binnenlandse tegenstellingen is het land ook economisch failliet. Het IMF en de EU staan nog maar aan het begin van een langdurige sanering van de economie. De maatregelen, als we Griekenland als maatgevend nemen, zullen verstrekkend zijn en de invloed op het leven van Oekraïners groot. Het enthousiasme in het westelijke deel van het land zal door de noodgedwongen sanering wellicht bekoelen. Het temmen van het corruptiemonster zal enorme inspanningen vergen. De toegezegde sommen herstructureringsfondsen van IMF en EU zullen sommige oligarchen alweer de vingers doen aflikken omdat de eerdere hulppakketten, die listig steeds weer hun weg vonden naar hun portemonnee, waren opgedroogd. Het zal een hervorming van lange adem worden, waarbij ook de energiesector niet zal worden ontzien. Gas Zo gingen in mei al de gasprijzen omhoog in aanloop naar de IMFprogramma s. Deze waren ver onder de (oude) kostprijs en er zullen meer verhogingen moeten volgen. De aanpassing van de binnenlandse gasprijzen aan de werkelijke kosten zijn op de achtergrond inzet van de onderhandelingen tussen Oekraïne en Rusland. Immers, de uitkomst bepaalt het gat tussen de kosten en prijzen. Oekraïne heeft echter ook nog grote achterstallige gasrekeningen. Er is weliswaar een deel inmiddels betaald, maar de teller loopt door. Tot 16 juni jl.; toen stopte Rusland de leveranties van gas aan Oekraïne. Er was geen overeenstemming bereikt over een nieuwe prijs en ondanks een paar weken uitstel om de onderhandelingen niet te belasten, eiste Rusland vooruitbetaling. De Russen hielden vast aan de prijs van 385 dollar, aanzienlijk lager dan de eerder opgelegde prijsverhoging en in lijn met de gemiddelde prijs die Euro- pese bedrijven betalen. Oekraïne hield echter vast aan een prijs onder de 300 dollar per duizend kubieke meter, lager dan de prijs in de pas overeengekomen Chinese contracten. Voor Rusland is dat een no go. Energie gemeenschap Oekraïne is sinds 2011 deelnemer aan de Europese energiegemeenschap. Op grond hiervan is het niet onlogisch dat Rusland een Europese prijs aan het Oekraïnse Naftogaz aanbiedt, temeer daar het monopolie op gasimporten is opgeheven en ook gas via Polen en Slowakije wordt geïmporteerd. Ook de gasimporten via deze route moeten worden vooruitbetaald. De economische problemen van het land en de betalingsachterstanden bij Rusland maakt bedrijven voorzichtig in het zakendoen met Oekraïne. In die zin is het niet vreemd dat Rusland ook een dergelijke afspraak wil maken. De schulden van Naftogaz aan Gazprom pleiten ook niet in het voordeel. Daar hoeft helemaal geen geopolitiek aan te pas te komen. Het geduld van Gazprom is groter geweest dan van menig Westers bedrijf verwacht kan worden. Toch werd de staking van de leveranties in de media weer met veel geopolitiek tromgeroffel ontvangen. Toezicht De Oekraïnse gassector zal om het vertrouwen te winnen stevig moeten hervormen. Het opheffen van het importmonopolie van Naftogaz is een begin, maar er zal veel meer moeten gebeuren om het vertrouwen te herwinnen. De prijshervormingen zijn een belangrijke stap en zullen in ieder geval de kosten moeten dekken, ook voor de klanten van Naftogaz. In de afgelopen tien jaar liep Oekraïne herhaaldelijk achter met het betalen van de gasimporten door de slechte organisatie van de markt. Het toezicht op de Naftogaz en de TSO Ukrtransgaz moet ook worden verscherpt, zodat Westerse en Russische bedrijven weer vertrouwen krijgen in het zakendoen met Oekraïne. Een oplossing zou zijn om zolang het IMF-programma loopt, en misschien ook nog even daarna, een raad van toezicht voor beide bedrijven aan te stellen die bestaat uit functionarissen van Russische en Europese gasbedrijven. Deze raad van toezicht stelt ook een externe accountant aan die de transacties van beide ondernemingen controleert. Eventueel worden geldstromen via een speciale rekening beheerd, zodat zij niet kunnen verdwijnen. Door gezamenlijke verantwoordelijkheid van Europese en Russische gasbedrijven voor het toezicht op de twee belangrijke Oekraïnse gasbedrijven kan geopolitiek gemakkelijker buiten de deur worden gehouden en wordt het doorvoerrisico beheerst. EU-Rusland dialoog Eurocommissaris Oettinger heeft zijn best gedaan om beide partijen, ook al was het maar tijdelijk, bijeen te brengen, zodat een interruptie van de leveringen uit zouden blijven. Oekraïne zette hoog Coby van der Linde is hoofd van het Clingendael International Energy Programme en hoogleraar Geopolitiek en Energiemanagement aan de Rijksuniversiteit Groningen. in met een voor de Europese energiegemeenschap lage prijs. Daarmee stuurde het aan op een confrontatie. Wellicht dat het IMF en de EU de onderhandelingen wat meer naar zich toe moeten trekken, het geld komt immers toch uit het hervormingsprogramma, om te zorgen dat snel voortgang wordt geboekt met het radicaal aanpassen van de gassector. Tijd voor dralen is er niet. Voor de EU, Oekraïne en Rusland begint de volgende gaswinter namelijk deze zomer met het vullen van de gasopslagen. Oettinger moet zorgen dat de partijen snel de besprekingen weer hervatten en zorgen dat het deksel weer op de doos van Pandora gaat. Column De groene wijk versus de Krim: decentrale geopolitiek Een kleine tien jaar is de (r)evolutie van de decentrale (lokaal en regionaal) en vaak duurzame energiebedrijven nu bezig. Ze zijn niet meer weg te denken. De grote spelers zijn op hun retour, hebben het moeilijk en zitten met hun de forse en kapitaalintensieve assets aan centrales, en straks windparken, die de flexibiliteit en gunfactor missen. Frank van den Heuvel is directeur Public Affairs bij TNO De decentrale energiebedrijven sluiten aan bij de bredere trend dat de overzichtelijke schaal het wint van de grootschalige. MKB liever dan multinational, familiebedrijf boven beursfonds, vakschool is sympathieker dan ROC, kredietunie eerder dan grootbank. Toch is er nog niet die echte doorbraak van de decentrale energiebedrijven, die vaak (nog) niet eens een bedrijf zijn. Hieronder kort een analyse van deze decentrale energie-initiatieven. Ze zijn te rubriceren in vier categorieën met ieder een eigen historie, governance en dynamiek. Van idealist tot Willy Wortel De eerste groep zijn de initiatieven die dicht tegen de overheid aan liggen en vaak opgestart zijn door de lokale of regionale overheid. Het zijn initiatieven van wethouders die hun gemeente in 2025, 2030 of 2050 klimaat-, energie-, CO 2 -neutraal willen hebben. Het betreffen vaak meer overheidsstimuli dan een echt bedrijfsmatige aanpak. De maakbaarheid domineert en deze kent vaak veel voorschriften en regels. Menigmaal sterft dit project met het wegstemmen van de wethouder. De tweede groep decentrale energiebedrijven zijn de ideologisch geïnspireerde. Enkele idealisten starten een windmolen- of biomassaproject, vaak georganiseerd in de coöperatievorm of helemaal geen organisatie. De opgewekte energie wordt gebruikt door enkele huishoudens of een straat. Het is vrijwilligerswerk, de zakelijkheid ontbreekt en de resultaten zijn sterk afhankelijk van de oprichters die de idealen koesteren. De derde groep lokale en duurzame initiatieven zijn de Willy Wortels. Technisch slimme mensen die iets bedenken op het gebied van duurzame energie en dit opstarten. De ene keer is het een stand alone project en de andere keer onderdeel van een bestaand productieproces. Vaak is de vinding het resultaat van universitair onderzoek, een proefschrift of practical research. Na de uitvindingsfase komen de (zakelijke) hobbels. Het klopt, het werkt, maar het is lastig te verkopen. Bij de vierde groep duurzame/ lokale initiatieven zit een handige ondernemer aan het stuur. Deze ondernemer is deze jaren in de duurzaamheidsmarkt gedoken. Niet met idealen of om de wereld te veranderen noch om de technologie verder te brengen, maar simpelweg om geld te verdienen. Vijftien jaar geleden zou hij in de ICT of in een financiële boetiek gezeten hebben. Over vijf jaar handelen ze misschien in een bijzonder drankje dat snel rendeert. Kortom, vier groepen van ondernemingen, vier soort mensen hierachter en vier doelstellingen. De mensen die bij deze vier groepen initiatieven/ bedrijven aan het stuur zitten kennen elkaar niet, begrijpen elkaars werelden niet, maar hebben allen een deel van de sleutel tot duurzaam succes in handen. Want dat is nu het risico van veel mooie, aaibare en perspectiefvolle projecten: ze beklijven niet. Schaaloptimalisatie Drie oplossingsrichtingen zijn nodig. Allereerst moeten de eigenschappen van alle vier bij elkaar komen: idealen, beleidsmatige doorzettingsmacht, technologie en economische parameters. De tweede deeloplossing is dat de decentrale initiatieven samenwerking zoeken en vinden met de grote energiebedrijven. De oplossing van de meeste vraagstukken, inclusief die in de energiesector, ligt niet in schaalvergroting of schaalverkleining, maar in schaaloptimalisatie. Dat betekent dat bepaalde zaken inderdaad op kleinere schaal moeten en kunnen, maar dat andere zaken juist een veel grotere schaal verlangen. Zo is het in de financiële sector, op overheidsniveau (van wijkniveau tot Brussel) en zo is het in de energiewereld. Het derde deel van de oplossing is dat de overheid niet allerlei zaken in wet- en regelgeving of toezichtbureaucratie vastlegt. Dat remt, doodt en ondergraaft veel initiatieven. Idealen, technologie en ondernemen laten zich niet sturen en moeten ruimte hebben. Krimoorlog Zoals gezegd ligt de kern bij een symbiose tussen zeer lokaal en de grote schaal. De oplossingen liggen dichtbij de gebruikers, mensen en bedrijven, zelf. Echter, dat is een deel van het verhaal. De internationale energieontwikkelingen spelen eveneens mee. En dat bleek pregnant in Energie Actueel van 8 april dit jaar. Op de achterpagina beschrijft Ad van Wijk zijn model van The Green Village, waar idealen & technologie bij elkaar komen. In het artikel erboven beschrijft Coby van der Linde de harde realiteit van de Oekraïne, Poetin en het mondiale olie- en gasspel: politieke maakbaarheid & economie. Ze beschrijft hoe de afhankelijkheid van Europa van Russisch gas, het drijven van Ruslands economie op datzelfde gas en de heimwee naar het grote Russische rijk door elkaar heen lopen. De ontwikkelingen in Irak rondom Koerden, olie en islamitisch fundamentalisme vallen in dezelfde categorie. Dus waar Van Wijk tot ver in de 21e eeuw kijkt, beschrijft Van der Linde de realiteit van de Krimoorlog, vroeger ( ) en nu (2014). Energie gaat over heel nabij en over het mondiale spel en er is zelden sprake van een revolutie. Colofon Energie Actueel is een uitgave van de Vereniging Energie-Nederland. Energie Actueel biedt achtergronden en opinies uit de wereld van energie en klimaat. De krant verschijnt 10 keer per jaar. Daarnaast is Energie Actueel digitaal beschikbaar, met binnen- en buitenlands nieuws en een scala aan columnisten: energieactueel.nl Redactieadres Energie-Nederland, Lange Houtstraat CW Den Haag T: E: Hoofdredactie Anne Sypkens Smit Bladmanagement & eindredactie PACT Public Affairs, Den Haag Redactie Frank Kools, Sjoerd Marbus, Sander Schilders Medewerkers Alexander Haje, Paul Hazebroek, Peter Westhof Columnisten Pieter Boot, Aad Correljé, Frank van den Heuvel, Coby van der Linde, Han Slootweg, Ad van Wijk Correspondenten Wierd Duk (Duitsland), Frank Kools (Noord-Amerika), Jan Schils (Europese Unie, België), Arjan Schippers (Groot-Brittannië), Dorine Vaessen (Duitsland), Wim Verseput (Scandinavië), Marcel Vink (China) Vormgeving & opmaak Aandagt reclame & marketing, Almelo Druk & distributie Senefelder Misset Grafisch Bedrijf, Doetinchem Abonnementen Energie Actueel wordt kosteloos toegezonden aan personen in dienst van bedrijven die lid zijn van Energie-Nederland, in dienst van de rijksoverheid of een hoger onderwijsinstelling. Zij en overige geïnteresseerden kunnen zich abonneren via de website energieactueel.nl. Daar kunnen ook abonnementen worden opgezegd. Een betaald jaarabonnement kost 75,-. Abonnementsgelden worden namens de uitgever geïnd door Abonnementenland, Heemskerk. Adreswijzigingen Opzeggingen - Per post: Energie-Nederland / Energie Actueel Antwoordnummer 24603, 2490 WB Den Haag - Of per Advertentie-exploitatie Recent André van Beveren, Postbus JE Amsterdam T: F: E: Overname van artikelen uitsluitend toegestaan na toestemming van de hoofdredactie. ISSN

Voorzieningszekerheidsstrategie EU begint vorm te krijgen

Voorzieningszekerheidsstrategie EU begint vorm te krijgen dinsdag 1 juli 2014 - jaargang 17 nummer 6 Energie Actueel verschijnt 10 keer per jaar Oplage 3.000 Abonneren via www.energieactueel.nl Frisse wind De topmannen Erwin van Laethem (Essent), Hans Bünting

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST

PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST NOORD-NEDERLAND: PROEFTUIN VOOR HET EUROPESE ENERGIESYSTEEM VAN DE TOEKOMST PROEFTUIN ENERGIE- TRANSITIE REGIONALE PARTNER IN DE EUROPESE ENERGIE UNIE Noord-Nederland is een grensoverschrijdende proeftuin

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Energiemarkt moet op de schop

Energiemarkt moet op de schop jeroen de haas Energiemarkt moet op de schop De liberalisering van de Europese energiemarkt heeft niet goed uitgewerkt voor Nederland, zegt Jeroen de Haas, bestuursvoorzitter van Eneco. Zitten we straks

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 7: Energievoorziening. 7.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 7.1 Overzicht Energievoorziening staat in Duitsland hoog op de prioriteitenlijst. De Bondsrepubliek moet tweederde van de grondstoffen voor energievoorziening importeren

Nadere informatie

Nationale Energieverkenning 2014

Nationale Energieverkenning 2014 Nationale Energieverkenning 2014 Remko Ybema en Pieter Boot Den Haag 7 oktober 2014 www.ecn.nl Inhoud Opzet van de Nationale Energieverkenning (NEV) Omgevingsfactoren Resultaten Energieverbruik Hernieuwbare

Nadere informatie

Datum 12 september 2014 Betreft Beantwoording van vragen inzake de precaire situatie wat betreft de energievoorziening in België

Datum 12 september 2014 Betreft Beantwoording van vragen inzake de precaire situatie wat betreft de energievoorziening in België > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening:

Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Rol van WKK in een toekomstige Nederlandse energievoorziening: Betaalbaar & betrouwbaar? Robert Harmsen ECN Beleidsstudies COGEN Symposium Zeist 22 oktober 2004 Een blik naar de toekomst (1) Four Futures

Nadere informatie

De voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 21-23 2513 AA DEN HAAG

De voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 21-23 2513 AA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 21-23 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken

6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6 Pijler 4: Het energietransportnetwerk gereedmaken 6.1 Aanpassingen van de infrastructuur in Nederland De energietransitie kan ingrijpende gevolgen hebben voor vraag en aanbod van energie en voor de netwerken

Nadere informatie

100% groene energie. uit eigen land

100% groene energie. uit eigen land 100% groene energie uit eigen land Sepa green wil Nederland op een verantwoorde en transparante wijze van energie voorzien. Dit doen wij door gebruik te maken van duurzame energieopwekking van Nederlandse

Nadere informatie

Factsheet: Dong Energy

Factsheet: Dong Energy Factsheet: Dong Energy Holding/bestuurder Type bedrijf Actief in Markt Bedrijfsprofiel Dong Energy Producent/leverancier elektriciteit (en aardgas) Europa Consumenten/zakelijk - Omzet 900 miljoen (NL)/9

Nadere informatie

Energievoorziening Rotterdam 2025

Energievoorziening Rotterdam 2025 Energievoorziening Rotterdam 2025 Trends Issues Uitdagingen 9/14/2011 www.bollwerk.nl 1 Trends (1) Wereld energiemarkt: onzeker Toenemende druk op steeds schaarsere fossiele bronnen Energieprijzen onvoorspelbaar,

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers

Datum 26 oktober 2012 Betreft Beantwoording vragen Kamerlid Mulder (CDA) over capaciteitsheffing energieleveranciers > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Directoraat-generaal Energie, Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594

Nadere informatie

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008

MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 MANAGEMENT SAMENVATTING ENERGIERAPPORT 2008 Er is de komende jaren een fundamentele verandering van onze energievoorziening nodig om het hoofd te bieden aan de mondiale uitdagingen op energiegebied: de

Nadere informatie

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015

Technisch-economische scenario s voor Nederland. Ton van Dril 20 mei 2015 Technisch-economische scenario s voor Nederland Ton van Dril 20 mei 2015 Overzicht Energieplaatje in historisch perspectief Hoeveel en hoe gebruiken we energie? Wat gebeurt er met verbruik en uitstoot

Nadere informatie

Duurzame energie in balans

Duurzame energie in balans Duurzame energie in balans Duurzame energie produceren en leveren binnen Colruyt Group I. Globale energievraag staat onder druk II. Bewuste keuze van Colruyt Group III. Wat doet WE- Power? I. Globale energievraag

Nadere informatie

Energie voor morgen, vandaag bij GTI

Energie voor morgen, vandaag bij GTI Energie voor morgen, vandaag bij GTI Jet-Net docentendag 5 juni 2008 GTI. SMART & INVOLVED GTI is in 2009 van naam veranderd: GTI heet nu Cofely SLIMME ENERGIENETWERKEN, NU EN MORGEN 2008 2010 Centrale

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Samenvatting voor beleidsmakers

Samenvatting voor beleidsmakers Road book towards a nuclear-free Belgium. How to phase out nuclear electricity production in Belgium? rapport door Alex Polfliet, Zero Emissions Solutions, in opdracht van Greenpeace Belgium Samenvatting

Nadere informatie

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de

PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE. bij de EUROPESE COMMISSIE Brussel, 25.2.2015 COM(2015) 80 final ANNEX 1 PAKKET ENERGIE-UNIE BIJLAGE STAPPENPLAN VOOR DE ENERGIE-UNIE bij de MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET

Nadere informatie

Windenergie goedkoper dan kernenergie!

Windenergie goedkoper dan kernenergie! Go Wind - Stop nuclear Briefing 1 26 june 2002 Windenergie goedkoper dan kernenergie! Electrabel geeft verkeerde informatie over kostprijs van kernenergie en windenergie. Electrabel beweert dat windenergie

Nadere informatie

Route naar een Duurzame Energievoorziening

Route naar een Duurzame Energievoorziening Route naar een Duurzame Energievoorziening Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel Bijeenkomst: 25 november 2013, Power Lab 5 / USI & KIVI-NIRIA Inhoud Energie-transitie Energieakkoord voor duurzame groei

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - November 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014

Symposium De Groene Delta van Nijmegen. Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Symposium De Groene Delta van Nijmegen Dag van de duurzaamheid 10 oktober 2014 Noodzaak tot veranderen 13-10-2014 2 En toen was daar... http://www.energieakkoordser.nl/ https://energiekgelderland.nl/paginas/default.aspx

Nadere informatie

actueel FORUM #03/12.02.09

actueel FORUM #03/12.02.09 actueel 18 Straks zonder stroom? Binnenkort is een groot deel van de energiebedrijven in buitenlandse handen... Tekst: Remko Ebbers, Jiska Vijselaar Foto: Marcel van den Bergh/Hollandse Hoogte en Robin

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014

Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Speech van commissaris van de koning Max van den Berg, debatavond Europese Commissie 'Energievoorziening in de toekomst', 30 januari 2014 Dames en heren, [Intro] Europa begint in Groningen. Zéker als het

Nadere informatie

Duitse brancheclubs maken zich zorgen om trager groeitempo duurzame energie

Duitse brancheclubs maken zich zorgen om trager groeitempo duurzame energie Duitse brancheclubs maken zich zorgen om trager groeitempo duurzame energie 28 mei 2015 Energeia's stemming behandelt achtereenvolgens de prijsontwikkeling op de markt voor olie, steenkool, CO2-emissierechten,

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 542 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger!

Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger! Windturbines: Dweilen met de kraan open op kosten van de burger! Windturbines en economie Burgers en bedrijven dragen jaarlijks via belas/ngen en heffingen 7,5 miljard bij aan fossiele- en 1,4 miljard

Nadere informatie

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013

Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Kwaliteits- en Capaciteitsplan 2013 Bevindingen van de marktconsultatie Team Long term Grid Planning Arnhem, 11 september 2013 Inhoudsopgave Vraagontwikkeling Ontwikkelingen grootschalige productievermogen

Nadere informatie

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit

De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in Nederland geleverde elektriciteit De kleur van stroom: de milieukwaliteit van in geleverde elektriciteit Feiten en conclusies uit de notitie van ECN Beleidsstudies Sinds 1999 is de se elektriciteitsmarkt gedeeltelijk geliberaliseerd. In

Nadere informatie

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen

Eneco Groep. Duurzame energie voor iedereen Eneco Groep Duurzame energie voor iedereen Duurzame koploper Eneco is het grootste energiebedrijf van Nederland in publieke handen. Onze missie is betaalbare duurzame energie mogelijk maken die altijd,

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

reating ENERGY PROGRESS

reating ENERGY PROGRESS reating ENERGY PROGRESS 2012 ENERGIE EN MILIEU: Opwarming van de aarde: Drastische vermindering CO 2 -uitstoot Energie: De energiekosten fluctueren sterk en zullen alleen maar stijgen Behoud van het milieu

Nadere informatie

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen -

De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn - Uitdagingen & oplossingen - De nieuwe energie-efficiëntierichtlijn l - Uitdagingen & oplossingen - DG Energie 22 juni 2011 ENERGIEVOORZIENING NOG AFHANKELIJKER VAN IMPORT Te verwachten scenario gebaseerd op cijfers in 2009 in % OLIE

Nadere informatie

ENERGIE IN EIGEN HAND

ENERGIE IN EIGEN HAND Zonne-energie voor bedrijven? ENERGIE IN EIGEN HAND De Stichting Beheer Bedrijvenpark Merm, heeft een onderzoek gedaan naar de mogelijkheden voor bedrijven om d.m.v. aanbrengen van zonnepanelen op het

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - December 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010

Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen. Energiemonitor 2010 Attitude van Nederland, Zeeland en Borsele ten aanzien van verschillende energiebronnen Energiemonitor 2010 Index 1. Inleiding 2. Populariteit energievormen 3. Bouwen tweede kerncentrale 4. Uitbreiding

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 32 813 Kabinetsaanpak Klimaatbeleid op weg naar 2020 Nr. 54 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014

KCD 2013. Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 KCD 2013 Netplanning tijdens turbulente tijden - geen sinecure! Gert van der Lee Arnhem, 4 maart 2014 Juridisch kader TenneT heeft wettelijke plicht om aangeslotenen voldoende transportcapaciteit te bieden.

Nadere informatie

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië

Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Een overzicht van de hernieuwbare-energiesector in Roemenië Roemenië ligt geografisch gezien in het midden van Europa (het zuidoostelijk deel van Midden-Europa). Het land telt 21,5 miljoen inwoners en

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2013 2014 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie 33 858 EU-voorstellen: Kader klimaat en energie 2030 COM (2014) 15, 20 en 21 Nr. 470 BRIEF

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

snelwegen voor de wind

snelwegen voor de wind snelwegen voor de wind Snelwegen voor de wind GroenLinks stelt voor om grond langs snelwegen beschikbaar te stellen voor de bouw van windmolens. Er is in Nederland meer dan 2300 kilometer snelweg. Langs

Nadere informatie

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde

Duurzame energie. Een wenked perspectief? 2003-2011 G.P.J. Dijkema, TU Delft, TBM, B.Sc Opleiding Technische Bestuurskunde Duurzame energie Een wenked perspectief? Naar een nieuwe Delta Wet Energie Manifest van 6 politieke partijen 16 maart 2010 Ons land kan en moet voor 2050 helemaal overstappen op hernieuwbare energie, zoals

Nadere informatie

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015

M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 M A R K T M O N I T O R E N E R G I E - Oktober 2015 Geachte relatie, Bijgaand ontvangt u de maandelijkse marktmonitor van Energy Services. De Marktmonitor is een maandelijkse uitgave van Energy Services.

Nadere informatie

Lancering NVDE Question & Answers

Lancering NVDE Question & Answers Lancering NVDE Question & Answers Q: Waarom is NVDE opgericht? A: Met de oprichting van de NVDE is er nu een brede brancheorganisatie die de slagkracht van de sector zal vergroten. Negen verschillende

Nadere informatie

ZUINIGE ENERGIE EN KPN

ZUINIGE ENERGIE EN KPN ZUINIGE ENERGIE EN KPN KPN start op 30 oktober 2012 met nieuwe corporate campagne Het netwerk dat geeft om Nederland. Hierbij worden relevante maatschappelijke thema s belicht. In de eerste uiting, We

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis

Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Verslag bijeenkomst Vereniging voor Zonnekrachtcentrales 30 nov. 2012 Energietransitie te belangrijk! Kohnstammhuis Global Energy Assessment Naar Een Duurzame Toekomst samenvatting van de lezing van Wim

Nadere informatie

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015

Enexis. De veranderende rol van de netbeheerder. Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis. 12 november 2015 Enexis De veranderende rol van de netbeheerder Peter Vermaat Voorzitter Raad van Bestuur Enexis 12 november 2015 Rol Enexis in de elektriciteitsketen Elektriciteitscentrale voor de opwek van elektriciteit

Nadere informatie

Windenergie in Wijk bij Duurstede

Windenergie in Wijk bij Duurstede Windenergie in Wijk bij Duurstede J.H. Fred Jansen Nationaal Kritisch Platform Windenergie (NKPW) www.nkpw.nl Bruto opbrengst windenergie in Nederland en Wijk bij Duurstede Netto opbrengst Geluid windturbines

Nadere informatie

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten.

Deze perskit bevat informatie over Ecofys, de geschiedenis van het bedrijf, de kenmerken, enkele feiten en cijfers en de belangrijkste activiteiten. Ecofys Perskit Ecofys Experts in Energy Inleiding Ecofys is al meer dan 25 jaar een toonaangevend internationaal consultancybedrijf in energie en klimaatbeleid. De visie van Ecofys is "sustainable energy

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË

HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË HERNIEUWBARE ENERGIE IN ITALIË Overzicht 1 Hernieuwbare energiebronnen (hierna ook: HE) spelen een belangrijke rol in het kader van het Italiaanse energiesysteem. Ze worden uitvoerig gebruikt om elektriciteit

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30

Latijns-Amerika aarzelt over hernieuwbare energie zaterdag, 15 augustus 2015 12:30 Waterkrachtcentrale's vormen een belangrijke energiebron in Zuid-Amerka, zoals hier bij de Itaipudam, een Braziliaans-Paraguyaanse stuwdam in de rivier de Paraná op de grens van de Braziliaanse staat Paraná

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

INGEZONDEN BRIEF Is een capaciteitsmechanisme 'light' verstandig?

INGEZONDEN BRIEF Is een capaciteitsmechanisme 'light' verstandig? INGEZONDEN BRIEF Is een capaciteitsmechanisme 'light' verstandig? Wouter Hylkema w.hylkema@energeia.nl 16 juni 2015 AMSTERDAM (Energeia) Nederland kan als freerider meeliften op buitenlandse capaciteitsmechanismen.

Nadere informatie

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050

Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Woerden, 29 mei 2015 Inbreng VEMW Open consultatie RLi Energieadvies 2050 Visie VEMW VEMW behartigt de belangen van de zakelijke energie- en watergebruikers in Nederland. Nederland kent al decennia een

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo

Maak werk van zon & wind Schone energie voor heel Tynaarlo. Tynaarlo Maak werk van zon & wind Tynaarlo Aanleiding Najaarsnota 2008 aankondiging plannen voor duurzame energie Voorjaar 2009 ontwikkelen scenario s Mei 2009 raadpleging inwoners Tynaarlo Juni 2009 voorstellen

Nadere informatie

Les Kernenergie. Werkblad

Les Kernenergie. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Kernenergie Werkblad Les Kernenergie Werkblad Wat is kernenergie? Het Griekse woord atomos betekent ondeelbaar. Het woord atoom is hiervan afgeleid. Ooit dachten wetenschappers

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Presentatie Pioneering 27 september 2011

Presentatie Pioneering 27 september 2011 Presentatie Pioneering 27 september 2011 1 Contactgegevens Dinkelborgh energie (DBE) Presentatie voor Pioneering Hans Visser (DBE) 06 53 87 86 79 Dinkelborgh Energie Wilhelminastraat 8 7591 TN Denekamp

Nadere informatie

Sleutelvragen & antwoorden voor een beter begrip van de jaarresultaten over 2013

Sleutelvragen & antwoorden voor een beter begrip van de jaarresultaten over 2013 Sleutelvragen & antwoorden voor een beter begrip van de jaarresultaten over 2013 Hoe kan het jaar 2013 worden geanalyseerd? In 2013 heeft de Groep, ondanks de situatie van de Europese energiemarkten, goede

Nadere informatie

Groningen Seaports heeft de

Groningen Seaports heeft de > feature Werk maken van windenergie Leven van de wind. Volgens het spreekwoord kan het niet. In Groningen denken ze daar heel anders over. Groningen Seaports ziet voor met name de Eemshaven volop kansen

Nadere informatie

Tariefontwikkeling Energie 08 2015

Tariefontwikkeling Energie 08 2015 In dit bericht geeft Ploos Energieverlening (Ploos) haar visie op verschenen nieuwsberichten aangaande ontwikkelingen energietarieven van de afgelopen maand. Het betreft de analyses van verschillende partijen

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren,

Mevrouw Dutordoir, Meneer Kroll, Meneer Fouchier, Dames en heren, TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW, ZEEVISSERIJ EN PLATTELANDSBELEID 24 februari 2011 WKK Electrabel EON - Degussa Mevrouw

Nadere informatie

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE

WATER- SCHAPPEN & ENERGIE WATER- SCHAPPEN & ENERGIE Resultaten Klimaatmonitor Waterschappen 2014 Waterschappen willen een bijdrage leveren aan een duurzame economie en samenleving. Hiervoor hebben zij zichzelf hoge ambities gesteld

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE ACTIES HAVO/VWO DE ACTIES HAVO/VWO ACTIES RONDE 1 NEDERLANDSE OVERHEID De overheid besluit 500 subsidie te verlenen aan 30.000 woningeigenaren die hun woning isoleren. Dit levert in totaal een afname van 5 -units uitstoot

Nadere informatie

De rol van biomassa in de energietransitie.

De rol van biomassa in de energietransitie. De rol van biomassa in de energietransitie. Bert de Vries Plaatsvervangend directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, Ministerie van Economische Zaken Inhoud 1. Energieakkoord 2. Energietransitie

Nadere informatie

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten

Persinformatie. Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen. Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Persinformatie Uitdagende marktomgeving biedt ook kansen Nieuwe directievoorzitter wil groei voortzetten Mario Mehren: strategie Wintershall blijkt succesvol 2 juni 2015 Michael Sasse Tel. +49 561 301-3301

Nadere informatie

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Voorzitter van de SER T.a.v. de heer dr. A.H,G, Rinnooy Kan Bezuidenhoutseweg 60 Postbus 90405 2509

Nadere informatie

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR

TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR TOESPRAAK JOHAN REMKES, COMMISSARIS VAN DE KONINGIN IN NOORD-HOLLAND, TIJDENS HET SYMPOSIUM GROEN GAS IN ZICHT, OP 25 NOVEMBER 2010, TE ALKMAAR Groen Gas als kans voor Noord-Holland Dames en heren, Kansen

Nadere informatie

NOTA (Z)140109-CDC-1299

NOTA (Z)140109-CDC-1299 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas Nijverheidsstraat 26-38 1040 Brussel Tel.: 02/289.76.11 Fax: 02/289.76.09 COMMISSIE VOOR DE REGULERING VAN DE ELEKTRICITEIT EN HET GAS NOTA

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network

Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic Network. Kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven. Nordic-Baltic Network emarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden Denemarken Estland Finland Letland Litouwen Noorwegen IJsland Zweden France Netherlansds Frankrijk Duurzame mobiliteit binnen het Nordic-Baltic

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Nederland wordt slimmer met energie

Nederland wordt slimmer met energie Nederland wordt slimmer met energie SPEECH Bert de Vries, plv. Directeur-generaal Energie, Telecom en Mededinging, NEBC 8 juni (uitgesproken door Jaco Stremler (plv. directeur Energie en Duurzaamheid)

Nadere informatie

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland

WKK en decentrale energie systemen, in Nederland WKK en decentrale energie systemen, in Nederland Warmte Kracht Koppeling (WKK, in het engels CHP) is een verzamelnaam voor een aantal verschillende manieren om de restwarmte die bij elektriciteitsproductie

Nadere informatie