WieWatWater. Dit lesproject is ontwikkeld onder auspiciën van de afdeling Bouwen, Milieu & Monumenten van de Gemeente Tiel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "WieWatWater. Dit lesproject is ontwikkeld onder auspiciën van de afdeling Bouwen, Milieu & Monumenten van de Gemeente Tiel"

Transcriptie

1 WieWatWater Januari 2011 Dit lesproject is ontwikkeld onder auspiciën van de afdeling Bouwen, Milieu & Monumenten van de Gemeente Tiel Nadere informatie over dit lesproject is te verkrijgen bij de Stichting Duurzaam Rivierenland Dr. Schaepmanstraat 1, 4001 AC te Tiel Future Cities heeft Wie Wat Water mede financieel mogelijk heeft gemaakt. Met dank aan: TNO (voor het beschikbaar stellen van het project Een waterreis door de tijd ) Colofon Tekst: Michel van der Vorst Vormgeving: Linda Vissia Foto voorzijde en luchtfoto: Jan Bouwhuis

2 Lespakket voor groep 7/8 van de scholen voor primair onderwijs in de Gemeente Tiel WieWatWater

3 Inhoudsopgave Algemene inleiding 3 Les 1: Water stroomt van hoog naar laag 5 Les 2: Nadenken over de toekomst 6 Les 3: Tiel Oost: hoe houden we droge voeten? 8 2 Werkblad 1 10 Werkblad 2 12 Werkblad 3 14 Antwoorden op de werkbladen Les 1 15 Antwoorden op de werkbladen Les 2 16 Antwoorden op de werkbladen Les 3 17 Extra lessuggesties 18

4 Algemene inleiding Wie wat water is bedoeld om het waterbewustzijn bij leerlingen van de basisschool te vergroten. Centraal in dit NME-project staan de reliëfkaart van Nederland en maatregelen voor de klimaatverandering. Met dit lesproject kijken de leerlingen naar de toekomst: welke gevolgen heeft de klimaatverandering op het leven tussen de rivieren. Overal in het land en in de wereld wordt gewerkt aan oplossingen voor het waterprobleem. De focus in dit lesproject wordt vanuit een mondiale benadering toegespitst op de leefomstandigheden in Tiel Oost. De eerste lessen zijn gericht op kennisvergaring en het eigen maken van deze kennis. In de laatste les staat de aanpak van het kwelwater-probleem in Tiel Oost centraal en passen de leerlingen de opgedane kennis creatief toe. 3 De afzonderlijke lessen zijn opgebouwd volgens een vast stramien: inleiding, leskern en verwerking. De genoemde lestijden zijn indicatief. Per les worden lesdoel, kerndoelen, benodigdheden en trefwoorden beschreven. De 3D-waterkaart van Nederland speelt een cruciale rol in Wie Wat Water. Deze is in bruikleen aan te vragen bij het NME-centrum. In de bijbehorende leskist treft u alle andere benodigde materialen aan. Voor reservering van het lesmateriaal neemt u contact op met de Stichting Duurzaam Rivierenland in Tiel. Ik wens u èn de leerlingen veel plezier met dit lespakket. Laurens Verspuij wethouder milieu en duurzaamheid

5 Notities: 4 WieWatWater

6 Les 1 Water stroomt van hoog naar laag Inleiding Klassengesprek ca. 15 minuten De leerkracht leidt het project in: In dit project kijken we vooral naar de toekomst. We gaan onderzoeken welke gevolgen de klimaatverandering heeft op het leven tussen de rivieren. De klimaatverandering is een veelbesproken onderwerp. Wat weten we al over dit onderwerp? De leerkracht inventariseert wat de leerlingen al over het thema weten. In deze eerste les werken we eerst aan verbreding van onze theoretische kennis. Maar we gaan vooral ook veel onderzoeken en vooral doen. Leskern Groepsopdracht ca. 30 minuten De leerkracht geeft instructie voor de groepsopdracht: De leerkracht heeft voldoende kopieën van Werkblad 1 (zie kopieerbare bladen achterin) De klas wordt verdeeld in groepjes. Elke groep beschikt over een computer met internetverbinding. De groepen werken zelfstandig aan het maken van de vragen. Elke leerling krijgt een exemplaar van Werkblad 1. 5 Verwerking Nabespreking ca. 15 minuten De leerkracht bespreekt de antwoorden klassikaal na: De vragen en antwoorden worden via het digibord nabesproken. Lesdoel: Kerndoelen: Na deze les weten de leerlingen dat de rivieren hun water via het lager dan NAP gelegen Rivierenland naar de zee afvoeren. 4. De leerlingen leren informatie te achterhalen in informatieve en instructieve teksten, waaronder schema s, tabellen en digitale bronnen. 43. De leerlingen leren hoe je weer en klimaat kunt beschrijven met behulp van temperatuur, neerslag en wind. 50. De leerlingen leren omgaan met kaart en atlas, beheersen de basistopografie van Nederland, Europa en de rest van de wereld en ontwikkelen een eigentijds geograf isch wereldbeeld. Begrippen: Dijken, duinen, rivieren, hoogtekaart, NAP, smeltwater, regenwater, zeespiegel, peilstok. Benodigdheden: Werkblad 1 (voor elke leerling 1 exemplaar) Per groep 1 computer met internetverbinding Bosatlas (voor elke groep 1 exemplaar) Digibord (of beamer met scherm) om websites klassikaal te bekijken Pagina 1 van les 1

7 Les 2 Nadenken over de toekomst Inleiding Klassengesprek ca. 15 minuten De leerkracht introduceert de les: Wat hebben we in de vorige les geleerd? Nederland is een laag gelegen land, een afvoerputje voor de grote rivieren. Duinen en dijken beschermen ons land tegen overstroming. We gaan in deze les aan de hand van proefjes de gevolgen van de lage ligging van Nederland nader onderzoeken. Kom allemaal rond deze 3D waterkaart (reliëfkaart) staan. Wat zie je op de kaart? Waar ligt de stad Tiel? Herken je hoge en lage punten? Wijs de rivieren van Nederland aan. De Deltacommissie is door de regering gevraagd advies uit te brengen over de bescherming van Nederland tegen de gevolgen van de klimaatverandering. Omdat Nederland onder de zeespiegel ligt, vormt de stijging van de zeespiegel een bedreiging voor ons land. We gaan samen op zoek naar oplossingen. 6 Leskern 3D waterkaart.nl ca. 45 minuten De leerkracht en de leerlingen gaan rond de 3D Waterkaart staan. De leerkracht verdeelt de taken. Na elke taak, maakt een andere leerling een foto van de 3D waterkaart, een andere noteert de conclusie van het proefje op het bord. Taak 1: Giet het blauwgekleurde water tot 0 m NAP. Het NAP is met markeringsstreepjes aangegeven op de zijkant van de bak. Beschrijf wat je ziet. Is er ergens gevaar voor overstroming? Taak 2: Giet op de oostgrens van Nederland 500 ml van het geelgekleurde water in de rivieren, zodat de rivieren van Nederland en het IJsselmeer zich vullen met zoet water. Wat gebeurt er op plaatsen waar het zoete water zich mengt met het zoute water? Taak 3: De Nederlandse overheid gaat uit van de voorspellingen van de Deltacommissie. Deze voorspelt een stijging van de zeespiegel in 2100 tot minimaal 0,65 m boven NAP. Giet hiervoor een flesje van 300 ml (blauw) extra in de Noordzee. Wat zie je gebeuren? Taak 4: Waar zie je dat gevaar voor overstroming komt? Gebruik de klei om jouw oplossing voor een veilig en droog Nederland te maken? Taak 5: In het ergste geval kan de zeespiegel in 2100 tot 1.30 m boven NAP stijgen. Giet hiervoor een flesje van 300 ml (blauw) extra in de Noordzee. Taak 6: Daarna kan de stijging van de zeespiegel in 2200 oplopen tot 1,30 à 2,0 meter. Giet hiervoor nog een keer een flesje van 300 ml (blauw) extra in de Noordzee. Gaat de oplossing met klei die we zojuist gemaakt hebben Nederland nog steeds veilig houden? Of zijn er nog meer maatregelen nodig? Zo ja, klei die dan ook. Pagina 1 van les 2

8 Water: we kunnen aan het water kleurstoffen toevoegen Noordzee. Geel voor het zoete water afkomstig van de rivieren. vervolg Les 2 Taak 7: Giet nog zeewater (blauw) in tot de zeedijken overstromen. Ga net zo lang door tot Amersfoort aan zee ligt. Hoe hoog moet de zeespiegel stijgen om Nederland tot aan Amersfoort onder water te zetten? Taak 8: Zet onder de 3D-Waterkaart een emmer en laat het gekleurde water weglopen. Spoel na met gewoon water, zodat de kleur niet op de kaart achterblijft. Verwijder de klei. Verwerking Plenaire discussie en opdracht ca. 30 minuten De conclusie: door de klimaatverandering stijgt de zeewaterspiegel en komt het land dus nog lager te liggen ten opzichte van de zee. Als de zomers warmer worden, smelt er meer ijs in de bergen en komt er dus ook meer water in de rivieren. De duinen en dijken die ons land beschermen moeten extra in de gaten worden gehouden. Naar aanleiding van de proefjes met de 3D-kaart: welke maatregelen kunnen de leerlingen noemen die kunnen helpen bij het droog houden van Nederland? De foto s worden geprint en in de juiste volgorde op het prikbord in de klas bevestigd. Onder de foto wordt het jaartal vermeld. De leerkracht heeft voldoende kopieën van Werkblad 2 (zie kopieerbare bladen achterin) De leerkracht deelt Werkblad 2 uit. De leerlingen werken individueel of in tweetallen aan de opdracht. 7 Lesdoel: Kerndoelen: Na deze les zijn de kinderen bekend met de reliëfkaart van Nederland, hebben ze verschillende proefjes met de kaart gedaan en hebben ze nagedacht over wat de klimaatverandering voor Nederland betekent. 33. De leerlingen leren meten en leren te rekenen met eenheden en maten, zoals bij tijd, geld, lengte, omtrek, oppervlakte, inhoud, gewicht, snelheid en temperatuur. 48. Kinderen leren over de maatregelen die in Nederland genomen worden/werden om bewoning van door water bedreigde gebieden mogelijk te maken. Begrippen: Reliëfkaart, zeespiegelstijging, grafiek, opwarming aarde Benodigdheden: 3D Waterkaart van Nederland: In de bijbehorende leskist zitten: 2 emmers, 2 maatbekers, waterpas, klei, gele en blauwe kleurstof Digitale fotocamera om het effect te vergroten en het verschil tussen zoet en zout water zichtbaar te maken. Blauw kan gebruikt worden voor het zoute water in de Zeep of afwasmiddel: kan aan het water toegevoegd worden om het beter te laten stromen. Werkblad 2 voor elke leerling 1 exemplaar Pagina 2 van les 2

9 Les 3 Tiel Oost: hoe houden we droge voeten? Inleiding Klassengesprek ca. 15 minuten De leerkracht bespreekt de antwoorden van Werkblad 2 en leidt aansluitend de les in: We hebben tot nu toe geleerd dat de zeespiegel stijgt en dat de rivierwaterafvoer toeneemt. Overal in de wereld wordt gezocht naar oplossingen. Ook in Tiel worden plannen gemaakt voor het bergen en afvoeren van water. Vandaag besteden we in het bijzonder aandacht aan Tiel Oost, waar de wateroverlast het grootst is. Laten we eerst eens een kijkje nemen naar de ligging van Tiel Oost. (de kaarten zitten in de leskist) Projectie m.b.v. digibord van een schematische dwarsdoorsnede van Tiel Oost: De wijk ligt tegen de dijken van de Waal en het Amsterdam-Rijnkanaal. Kwelwater sijpelt onder de dijken door de wijk binnen en veroorzaakt veel wateroverlast. 8 Projectie m.b.v. digibord van een overzichtsfoto van Tiel Oost: De bewoners hebben last van kwelwater: dat is rivierwater dat onder de dijk doorsijpelt. Stijgt het water op de rivier, dan stijgt het grondwater mee. Als de grond al verzadigd is, kan het regenwater onvoldoende wegzakken in de grond. De klimaatverandering zorgt in Tiel Oost dus voor twee problemen: 1. door de stijging van het rivierwater komt het grondwater nog verder omhoog 2. en de voorspelde extra regen kan onvoldoende worden afgevoerd. Pagina 1 van les 3

10 vervolg Les 3 Door het kwelwater en zeker als het ook nog eens flink regent, is de wijk erg drassig. Kelders lopen vol water en de rioleringsputjes kunnen het water maar amper afvoeren. De gemeente heeft allerlei plannen bedacht om de wateroverlast in Tiel Oost aan te pakken. Daar gaan jullie samen onderzoek naar doen. Leskern Groepsopdracht ca. 20 minuten De leerkracht geeft instructie voor de groepsopdracht: De leerkracht heeft voldoende kopieën van Werkblad 3 (zie kopieerbare bladen achterin) De klas wordt in groepjes verdeeld. Elke groep beschikt over een computer met internetverbinding. Alle leerlingen krijgen een exemplaar van Werkblad 3. De kinderen lezen op welke problemen er in Tiel Oost zijn en wat de gemeente op korte en langere termijn voor oplossingen heeft bedacht. De kinderen beantwoorden aan de hand van de informatie die ze op de site vinden de vragen van Werkblad 3. 9 Verwerking Eindopdracht ca. 25 minuten De leerkracht bespreekt klassikaal de antwoorden van Werkblad 3 De leerlingen worden uitgenodigd om een gedicht te schrijven. De omvang van het gedicht mag maximaal 8 zinnen zijn. Het hoeft niet te rijmen. Centraal staat Tiel Oost. De steekwoorden op het bord geven richting aan de inhoud. Laat de leerlingen een voor een het gedicht voorlezen. Bevestig de gedichten op het prikbord in de klas. Een leuke titel boven de gedichten zou kunnen zijn: Dichter op het water. Lesdoel: Kerndoelen: Na deze les weten de leerlingen dat de gemeente plannen maakt om het probleem van het kwelwater en de afvoer van regenwater in Tiel Oost aan te pakken. 48. Kinderen leren over de maatregelen die in Nederland genomen worden/werden om bewoning van door water bedreigde gebieden mogelijk te maken. Begrippen: Kwelwater, grondwater, regenwater, riool Benodigdheden: Digibord Per groep 1 computer met internetverbinding Werkblad 3 (voor elke leerling 1 exemplaar Pagina 2 van les 3

11 Werkblad 1 Water stroomt van hoog naar laag 1 De Rijn stroomt van het hoog gelegen Zwitserland via Duitsland naar het laag gelegen Nederland. Het smeltwater, aangevuld met regenwater, wordt uiteindelijk geloosd op de Noordzee. De Rijn heeft in Rivierenland allerlei zijarmen. Volg in de Bosatlas op de kaart van Europa de loop van de Rijn en de zijarmen. Het deel van de Betuwe waarin Tiel ligt, wordt de Tielerwaard genoemd. Welke zijarm van de Rijn ligt in het noorden en welke in het zuiden aan de grens van de Tielerwaard? 10 2 Zoek in de Bosatlas op: welke rivier die in Frankrijk ontspringt, voert zijn water ook via Rivierenland in de Noordzee af? 3 Op een hoogtekaart kun je zien dat veel plekken in Nederland onder het zeespiegelniveau liggen. De rivieren liggen daar boven het land. Om te voorkomen dat het land overstroomt, bouwden de bewoners dijken. De duinen voorkomen dat de zee het laaggelegen deel van ons land instroomt. Noem 2 verschillen tussen duinen en dijken. 4 Vanaf 1684 wordt nauwkeurig de hoogte van de zeespiegel bijgehouden ten opzichte van de huizen. We noemen dat het Nieuw Amsterdams Peil (NAP). Daarmee kan men in de gaten houden of de dijken hoog genoeg zijn. Het NAP geeft het zeeniveau aan (dat is 0). Het land boven NAP (+) ligt boven zeeniveau. Het land beneden NAP (-) ligt beneden zeeniveau. Zoek in de Bosatlas de hoogtekaart van Nederland op of ga naar Wat is het hoogste punt van Nederland? 5 Wat is het laagste punt van Nederland? Pagina 1 van werkblad 1

12 vervolg werblad 1 Werkblad 1 Water stroomt van hoog naar laag 6 De Tielerwaard is een kom. Op de site vind je een postcodezoeker. Vul de postcode van de school in. Hoe hoog ligt jouw school ten opzichte van het NAP. +11 meter boven NAP Ga naar Klik op > water > actuele waterdata > waterstand t.o.v. NAP > Midden-West Nederland. Scroll in het venster naar Tiel Waal. Hoeveel centimeter is de waterstand op dit moment boven (+) of onder (-) NAP? Hoe hoog was de waterstand op 1 februari 1995? (Oei... past deze waterstand wel op onze peilstok?) NAP Zet de antwoorden op vraag 5 tot en met 8 op de juiste plaats bij de peilstok meter onder NAP 10 Kleur op het kaartje met de kleur blauw in in welk gedeelte van Nederland zou overstromen als er geen duinen waren en de zee het land zou overstromen. Gebruik bij deze opdracht de hoogtekaart van Nederland of kijk op (klik op viewer ). Pagina 2 van werkblad 1

13 Werkblad 2 Nadenken over de toekomst 1 Stijging van de temperatuur op aarde De stijging van de zeespiegel heeft te maken met de stijging van de gemiddelde temperatuur op aarde. We noemen dat de opwarming van de aarde. Geleerden hebben berekend dat de gemiddelde temperatuur in 2100 zal zijn opgelopen met 1,1 C tot misschien wel 6,4 C. Zet de lijst met gemiddelde temperaturen op aarde links op de juiste wijze in de graf iek. Verbind daarna de punten met een lijn. Gemiddelde jaartemperatuur op aarde: ,3 C ,2 C ,2 C ,5 C ,0 C ,05 C ,4 C + 0,6 C + 0,4 C + 0,2 C 0,0 C - 0,2 C - 0,4 C ? C - 0,6 C Stijging van de zeespiegel Door de stijging van de temperatuur op aarde, smelt het ijs van de poolkappen en gletsjers. Er zijn geleerden die voorspellen dat hierdoor het zeeniveau over 100 jaar tot 0,65 meter zal zijn gestegen. Over 200 jaar zou het wel eens tot 2,0 meter kunnen stijgen. Ook de rivieren krijgen door de klimaatverandering een hogere waterstand. Dat komt door de toename van het smeltwater en doordat het vaker en heviger zal gaan regenen. De klimaatverandering heeft dus grote gevolgen voor ons land. Welke oplossingen hebben we bedacht met de reliëfkaart? Pagina 1 van werkblad 2

14 Werkblad 2 Nadenken over de toekomst 3 Verminderen van de broeikasgassen De regering is al lange tijd bezig om oplossingen te bedenken voor de voorspelde zeespiegelstijging en de groeiende waterafvoer van de grote rivieren. Het is zeer waarschijnlijk dat de opwarming van de aarde onder andere te maken heeft met het broeikaseffect. Hoe meer olie, gas en kolen we verbruiken, hoe groter dit broeikaseffect. Hoe denk jij dat we het broeikaseffect kunnen verminderen? 13 4 Waterschap De waterhuishouding in Nederland wordt geregeld door (27) Waterschappen. Zij zorgen voor veilige dijken, schoon water, droge voeten en vaarwegbeheer. Aan het hoofd van een Waterschap staat de dijkgraaf. Wat is de naam van het Waterschap waar de gemeente Tiel toe behoort? Pagina 2 van werkblad 2

15 Werkblad 3 Tiel Oost: hoe houden we droge voeten? Ga naar Tik bovenaan in de blanco regel Wateropgave Tiel-Oost en klik op Antwoord. Dan verschijnen op het scherm de Zoekresultaten. Klik op 1, Wateropgave Tiel-Oost. Lees samen de tekst. Beantwoord nu met de groep de volgende vragen. Let op: sommige antwoorden vind je niet letterlijk terug in de tekst. Over het antwoord moeten jullie samen nadenken. juist niet juist 14 1 In Tiel Oost valt waarschijnlijk meer regen dan in de rest van Tiel 2 Bij hoge waterstand hebben de bewoners het meeste last van kwelwater 17 3 Kwelwater sijpelt onder de dijk door 4 Gelukkig blijven de kelders van de huizen in Tiel Oost kurkdroog 5 De burgemeester heeft plannen bedacht om de overlast van regen- en kwelwater aan te pakken 6 Er worden geen nieuwe huizen in Tiel Oost gebouwd omdat de wijk van nature drassig is 7 Door middel van wadi s, waterpleinen en watergangen wordt overtollig water opgevangen en afgevoerd 8 Met behulp van stuwen kunnen de bewoners van Tiel Oost kwelwater uit hun kelders pompen 9 De gemeente onderzoekt of een klimaatdijk een goede oplossing is 10 Een klimaatdijk is een brede dijk waarop huizen gebouwd kunnen worden Pagina 1 van werkblad 3

16 Les 1 Water stroomt van hoog naar laag Antwoorden voor de leerkracht van Werkblad 1 1 In het noorden de Linge, in het zuiden de Waal 2 De Maas 3 Dijken zijn door de mens aangelegd. Duinen zijn door het verwaaien van zand tot een heuvel door de natuur gevormd. Dijken liggen langs de rivieren, duinen liggen aan de kust. 4 De Vaalserberg bevindt zich op het hoogste punt (NAP +322,70 m) 5 Er zijn meerdere antwoorden mogelijk. Het juiste officiële antwoord is: Nieuwerkerk aan de IJssel; dat ligt 6,76 meter onder het NAP 6 De leerkracht zoekt van te voren het juiste antwoord op 7 De leerkracht zoekt van te voren het juiste antwoord op 8 10,27 +NAP 9 De leerkracht controleert de antwoorden 10 Kaart moet ongeveer ingekleurd zijn zoals hieronder: blauw is onder NAP +11 meter boven NAP NAP meter onder NAP 15

17 Les 2 Nadenken over de toekomst Antwoorden voor de leerkracht van Werkblad 2 1 Gemiddelde jaartemperatuur op aarde: ,3 C ,2 C ,2 C ,5 C ,0 C ,05 C ,4 C + 0,6 C + 0,4 C + 0,2 C 0,0 C - 0,2 C - 0,4 C ? C - 0,6 C De dijken en duinen kunnen breder, hoger en sterker worden gemaakt. De rivieren kunnen breder en dieper worden gemaakt. 3 Mogelijke antwoorden: zuinig zijn met energie, zonne- en windenergie gebruiken, stimuleren openbaar vervoer, verminderen ontbossing, auto s die rijden op zonne-energie etc. Toelichting voor de leerkracht: Er zijn nu 800 miljoen auto s op de wereld. Tegen 2050 zullen dit er naar verwachting 3,25 miljard zijn. Dat betekent dat het olieverbruik wereldwijd enorm gaat toenemen en dat het broeikaseffect groter wordt. Niet alleen de hogere welvaart, maar ook de bevolkingsgroei is een grote oorzaak van het broeikas effect. In de Bosatlas staat vermoedelijk een grafiek van de explosieve bevolkingsgroei. 4 Waterschap Rivierenland Toelichting voor de leerkracht: Op de website van het Waterschap Rivierenland staan de volgende doelen geformuleerd: Veilig leven in het rivierengebied, met droge voeten, voldoende schoon en mooi water. Hiervoor zorgt Waterschap Rivierenland dagelijks met het onderhoud van dijken, sloten, singels, wegen, gemalen, stuwen en de zuivering van rioolwater.

18 Les 3 Tiel Oost: hoe houden we droge voeten? Antwoorden voor de leerkracht van Werkblad 3 1 niet juist 6 niet juist 2 juist 7 juist 3 juist 8 niet juist 4 niet juist 9 juist 5 niet juist 10 juist 17 Meer achtergrondinformatie over de opdrachten en Tiel Oost in het algemeen is te vinden in de brochure Tiel Oost Droger en Mooier. U vindt de tekst als pdf door te klikken op de link voorkeursscenario op de webpagina die de leerlingen voor de opdrachten van Werkblad 3 gebruiken. WieWatWater

19 Extra lessuggesties Hieronder treft u een overzicht aan van bruikbare websites met nuttige achtergrondinformatie, vaak met een verwijzing naar een interessante film, een leuke excursie of lesprojecten die over dezelfde materie gaan. Uit de formulering wordt duidelijk of de website door de leerlingen is te gebruiken, dan wel dat hij met name voor de leerkracht aanvullende informatie biedt. 18 Het project Wie wat water sluit aan op het project WaterLand, waarin de aandacht uitgaat naar sporen in het landschap die ons herinneren aan de wijze waarop de bewoners in de afgelopen eeuwen een bestaan in het Rivierenland hebben opgebouwd. Dat project begint met de aanleg van dijken, zo ongeveer vanaf de 11e eeuw, en eindigt bij het Nieuwe Deltaplan, dat na de bijna-overstroming van 1995 van start ging. De Tielse scholen die aan dit project deelnemen, beschikken over de dvd die voor het project WaterLand als startf ilm werd gemaakt. Deze f ilm kan bij dit project opnieuw vertoond worden. De film is te vinden op De watercanon geeft een chronologisch overzicht van de Nederlandse watergeschiedenis in 25 zogenoemde vensters. De site bevat waardevolle tips voor de leerkracht. Op deze website is de hoogtekaart van Nederland interactief te bekijken. Met de Postcodetool kan men de hoogte van de eigen straat bekijken. Er staan mooie kaarten op en bijvoorbeeld een visualisatie van overstromend Nederland (Viewer). f iflm.eu Deze website laat aan de hand van interactieve filmpjes zien wat er aan natuurontwikkeling rondom de rivier de Waal wordt gedaan. Dat geldt ook voor dat een internationale dimensie heeft: ook de rivieren in Frankrijk, Duitsland en België worden behandeld. Op deze site wordt overigens een ándere oplossing aangedragen voor de strijd tegen overstromingen dan het ophogen van de dijken. Op deze site zijn de actuele waterstanden in verschillende delen van Nederland te achterhalen. In tijden van hoogwater of als het stormt zijn de graf ieken fascinerend en kan de klas worden uitgedaagd voor een voorspelling van de maximale waterstand.

20 vervolg extra lessuggesties Voor kinderen is dit een zeer interessante site. Alle projecten en attracties in Nederland rond het thema water zijn te bekijken. Ook wordt ingegaan op de vraag hoe we het in de toekomst droog kunnen houden. De leerlingen kunnen het waterspel spelen, bestaande uit een quiz en verschillende behendigheidsspelletjes. Ook de watercanon is via deze website beschikbaar. Op deze site, met goede zoekfunctie, staat informatie over de waterschappen. Nuttig voor leerlingen die een spreekbeurt of werkstuk willen maken. De leerkracht kan via de website ook een gastspreker uitnodigen. Via de kaar van Nederland met daarop de waterschappen kun je doorgelinkt worden naar de website van Rivierenland. Deze site is erg mooi vormgegeven voor kinderen die interactief willen ontdekken hoe het riool werkt en hoe de waterschappen het water zuiveren. Leuk voor leerlingen om zelf te ontdekken en aan weetjes over water te komen. 19 Informatieve site met subafdeling voor de leerlingen van de basisscholen m.b.t. alle facetten van water. en Als de leerlingen enthousiast zijn over het onderwerp water en klimaatverandering, dan zijn er verschillende manieren om ze in te zetten voor vrijwilligerswerk. Dat kan een internationale dimensie hebben (het helpen van mensen in landen met een watertekort) of dichterbij huis plaatsvinden (werken in de natuur). Op deze twee sites worden mogelijkheden genoemd. en (projecten: wateropgave Tiel Oost) Sites met nuttige informatie voor de leerkracht over Tiel Oost, de hinder die bewoners er ondervinden van kwelwater en plannen van de gemeente om de wateroverlast aan te pakken. Compact overzicht over oorzaken en gevolgen van het broeikaseffect. Niet zozeer bruikbaar voor de leerlingen, maar wel informatief voor de leerkracht. Ook op is veel bruikbare informatie te vinden. Veel hits op trefwoorden als overstroming, rivierenland, evacuatie, dijken, waterschap, molens enz.

21 vervolg extra lessuggesties Verzameling filmpjes met goede zoekmachine Gedigitaliseerde beeldcollectie van de Gelderland Bibliotheek met foto s, topograf ische kaarten en ansichtkaarten Beeldbank: verzameling foto s en kaarten met goede zoekmachine en Musea, verhalen, voorwerpen in de Gelderse musea 20 Het Nederlands Waterleidingmuseum is ondergebracht in een prachtige monumentale watertoren in Utrecht. Op de website staan activiteiten en tentoonstellingen speciaal voor kinderen. Het is een eigentijds en interactief museum. Bijvoorbeeld: een tochtje maken door het riool, waterproefjes doen en kindvriendelijke informatie over dijkbeheer, grondwater, watergebruik etc. Het Nederlands Watermuseum is een eigentijds en interactief museum in Arnhem over alle aspecten van zoet water. Een écht doe-museum waar je bijvoorbeeld een tochtje kunt maken door het riool, een prachtige f ilm over water kunt bekijken, waterproefjes kunt uitvoeren, maar waar je ook van alles te weten kunt komen over dijkbeheer, drinkwater, grondwater of watergebruik in Nederland en de rest van de wereld Deze website is gemaakt in opdracht van een aantal Waterschappen. De leerlingen kunnen er zelfstandig mee aan het werk. Er worden allerlei onderwerpen besproken, het bevat leuke weetjes, er staat een quiz op en een spel. De leerkracht kan aan de hand van deze site wellicht een eigen excursie naar de dijk in Tiel organiseren. Er is een lesprogramma voor zowel de onderbouw als de bovenbouw.

22

3D-waterkaart van Nederland

3D-waterkaart van Nederland 3D-waterkaart van Nederland De waterkaart van Nederland is een waterdichte bak van 80x80 cm waar Nederland in 3D is weergegeven. Door water in de bak te gieten, zien de kinderen hoe de rivieren lopen en

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Een waterreis door de tijd

Een waterreis door de tijd Lespakket groep 7 / 8 Een waterreis door de tijd IG L I E STE DEL TA M OO 10-2200 ISTE EN 20 V - pilot provincie Utrecht - DE 1 2 Een waterreis door de tijd Inhoudsopgave Algemene inleiding op lespakket

Nadere informatie

UTRECHT AAN ZEE: Hoe houd jij droge voeten? Docentenhandleiding

UTRECHT AAN ZEE: Hoe houd jij droge voeten? Docentenhandleiding UTRECHT AAN ZEE: Hoe houd jij droge voeten? Docentenhandleiding DOCENTENHANDLEIDING UTRECHT AAN ZEE: HOE HOUD JIJ DROGE VOETEN? 2 April 2011 Utrecht aan Zee: hoe houd jij droge voeten? is ontwikkeld door

Nadere informatie

Ontdekkersgroep dag 25 25 maart 2014

Ontdekkersgroep dag 25 25 maart 2014 Ontdekkersgroep dag 25 25 maart 2014 Onderwijsactiviteit 11 Water Water. We denken er niet vaak over na, maar het is belangrijk voor het leven op aarde. Het is dan ook één van de vier elementen. In dit

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP

Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP blad 1 Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP niveau 3: onderbouw havo / vwo KIJKEN EN METEN Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP Niveau 3: onderbouw havo/vwo Vul de antwoorden van de

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING basisonderwijs

DOCENTENHANDLEIDING basisonderwijs DOCENTENHANDLEIDING basisonderwijs 1 Inleiding Welkom bij het lesmateriaal over het ir. D.F. Woudagemaal! Wat leuk dat u binnenkort met uw groep het ir. D.F. Woudagemaal gaat bezoeken. Dit lesmateriaal

Nadere informatie

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor?

introductie waterkwantiteit waterkwaliteit waterveiligheid virtuele tour Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? Waar zorgen de waterschappen in mijn omgeving voor? De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water, gezuiverd afvalwater en stevige dijken. De waterschappen zorgen voor voldoende en schoon water,

Nadere informatie

Help, een overstroming!

Help, een overstroming! Help, een overstroming! Lees het krantenartikel over tante Sil. Bewoners vluchten voor hoog water Crisiscentrum Rosmalen, 31 jan. 1995 Het is de tweede dag van de evacuatie. Duizenden inwoners uit Lith

Nadere informatie

Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP

Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP blad 1 Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP niveau 1: hoogste klassen basisschool KIJKEN EN METEN Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP Niveau 1: hoogste klassen basisschool Vul de

Nadere informatie

Lesbrief - Normaal. Amsterdams Peil. Docenteninstructie groep 7 en 8

Lesbrief - Normaal. Amsterdams Peil. Docenteninstructie groep 7 en 8 Lesbrief - Normaal Amsterdams Peil Docenteninstructie groep 7 en 8 Doelgroep Kinderen in de bovenbouw van de basisschool (groep 7 en 8). Doel De kinderen kennis te laten maken met het Normaal Amsterdams

Nadere informatie

HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING

HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING Het Wetterskip Fryslân is gestart met versterkingen en verhogingen van verschillende dijken in het beheersgebied. De werkzaamheden maken deel uit van

Nadere informatie

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 03 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52494 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Watermanagement en het stuwensemble Nederrijn en Lek. Voldoende zoetwater, bevaarbare rivieren

Watermanagement en het stuwensemble Nederrijn en Lek. Voldoende zoetwater, bevaarbare rivieren Watermanagement en het stuwensemble Nederrijn en Lek Voldoende zoetwater, bevaarbare rivieren Rijkswaterstaat beheert de grote rivieren in Nederland. Het stuwensemble Nederrijn en Lek speelt hierin een

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal, maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Dus het gevaar

Nadere informatie

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482

Drinkwater hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52482 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 02 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52482 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal. Maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Het gevaar van een overstroming

Nadere informatie

Nederland Waterland Basisonderwijs

Nederland Waterland Basisonderwijs Nederland Waterland Basisonderwijs Introductie Nederland is een land vol met water. Water in rivieren en meren. De zee klotst tegen onze duinen. En de zachte bodem van Nederland zit ook vol met water.

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

Nieuws in de klas Postbus 12040 1100 AA Amsterdam t: 020-4309190 f: 020-4309199 e: info@nieuwsindeklas.nl w: www.nieuwsindeklas.nl

Nieuws in de klas Postbus 12040 1100 AA Amsterdam t: 020-4309190 f: 020-4309199 e: info@nieuwsindeklas.nl w: www.nieuwsindeklas.nl Aansluiting Nieuwsservice bij curriculum Bijlage bij Handleiding Nieuwsservice Primair Onderwijs is een uitgave van Nieuws in de klas. Deze bijlage hoort bij de Handleiding Nieuwsservice Primair Onderwijs

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Anders voeren. Les b r i e f

Anders voeren. Les b r i e f Anders voeren Les b r i e f Uitgave: Amsterdams NME Centrum Anders voeren Les b r i e f Een samenwerkingsproject van de Gemeentelijke Gezondheidsdienst Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum met ondersteuning

Nadere informatie

Handleiding leerkracht

Handleiding leerkracht Meer van Galilea Inleiding Thema: het Meer van Galilea en de watervoorziening. Er komt aan de orde waar het Meer van Galilea ligt, bijzonderheden van het meer, het Meer Galilea van de Bijbel en het meer

Nadere informatie

Anders voeren. lesbrief

Anders voeren. lesbrief Anders voeren lesbrief Uitgave: ANMEC Anders voeren Lesbrief Een samenwerkingsproject van de Gemeentelijke Gezondheidsdienst Amsterdam en ANMEC. Redactie/layout: Mirella Vierveijzer, Jolanda van der Heijden

Nadere informatie

THEMA 3 WEER & KLIMAAT. LES 2 Golfstromen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs

THEMA 3 WEER & KLIMAAT. LES 2 Golfstromen. Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 3 WEER & KLIMAAT LES 2 Golfstromen Deze les gaat over: Golfstromen in de oceanen Verschil landijs zee-ijs Bij dit thema horen ook: Les 1 In het ISS Les 3 Weer

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING. Inleiding

DOCENTENHANDLEIDING. Inleiding DOCENTENHANDLEIDING Inleiding Wat leuk dat u met uw klas het Woudagemaal gaat bezoeken! Dit prachtige monument speelt nog altijd een belangrijke rol in de waterbeheersing van Friesland. Dit lesmateriaal

Nadere informatie

WATER TOOLKIT HANDLEIDING

WATER TOOLKIT HANDLEIDING WATER TOOLKIT HANDLEIDING Inhoudsopgave Algemeen Inleiding Materiaal Water Toolkit Digitaal lesmateriaal Groep 1/2 Lesinhoud Werkbladen Groep 3/4 Lesinhoud Werkbladen Groep 5/6 Lesinhoud Werkbladen Groep

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

ROTZOOIEN MET WATER. Docentenhandleiding WATER ALS WAPEN

ROTZOOIEN MET WATER. Docentenhandleiding WATER ALS WAPEN E ROTZOOIEN MET Docentenhandleiding N N Lesdoelen - Leerlingen weten dat Nederland verschillende waterhoogtes heeft en dat je gemalen, dijken en sluizen nodig hebt om het water te kunnen managen. - Leerlingen

Nadere informatie

Energie: hoe duurzaam is jouw school? Esther van der Meer. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.

Energie: hoe duurzaam is jouw school? Esther van der Meer. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs. Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Esther van der Meer 05 June 2013 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/31896 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Teken een architect. Lees het volgende verhaal:

Teken een architect. Lees het volgende verhaal: Teken een architect Lees het volgende verhaal: Een architect heeft een hele dag nagedacht over een nieuwe brug die gebouwd moet worden. Via de brug moet het verkeer, ook zware vrachtwagens, over een brede

Nadere informatie

Vervolg aantekeningen H1 Nat. Hulpbronnen. Omgaan met Natuurlijke Hulpbronnen Hoofdstuk 1.1 Aardrijkskunde CA-3

Vervolg aantekeningen H1 Nat. Hulpbronnen. Omgaan met Natuurlijke Hulpbronnen Hoofdstuk 1.1 Aardrijkskunde CA-3 Vervolg aantekeningen H1 Nat. Hulpbronnen Water kent geen grenzen. Het stroomt van land naar land. Het teveel aan water moet ergens naartoe. Het zoekt een weg naar zee. Zee is het laagste punt in een landschap.

Nadere informatie

Toeristen in Nederland

Toeristen in Nederland Toeristen in Nederland Het is bijna zomer. Veel Nederlanders gaan lekker op vakantie naar het buitenland. Maar er komen ook heel veel buitenlandse toeristen naar Nederland. Hoeveel zijn dat er eigenlijk?

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging?

Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Practicum: Hoezo Zeespiegelstijging? Op de Aarde wonen er ongeveer 6 446 131 400 mensen. In België wonen er 10 584 534. De meeste mensen wonen in de bergen / in de woestijn / in de nabijheid van water/

Nadere informatie

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast?

grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond wat kunt u doen tegen grondwateroverlast? grondwater doorgrond Grondwater bestaat uit regenwater en oppervlaktewater dat in de bodem is weg gezakt en kwelwater dat onder druk uit lager

Nadere informatie

Leven onder water Pompen of verzuipen Project voor MBO

Leven onder water Pompen of verzuipen Project voor MBO Voor: Studenten van de MBO opleidingen op het gebied van: watermanagement, landbouw, veeteelt, tuinbouw, groene ruimte, loonwerk en verwante opleidingen. Door: Wetterskip Fryslân, Stichting Ir. D.F. Woudagemaal

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

3 havo 4 water, 2 t/m 4

3 havo 4 water, 2 t/m 4 3 havo 4 water, 2 t/m 4 Mozambique: soms te veel India: vaak te weinig De blauwe planeet: alles stroomt Welke kringloop heeft de meeste betekenis voor de mens en waarom? De lange kringloop (B) omdat deze

Nadere informatie

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit

Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit Schoner water in sloten en plassen Maatregelen voor een betere waterkwaliteit We leven in een land vol water. Daar genieten we van. We zwemmen, vissen, besproeien de tuin, varen in bootjes en waarderen

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen, zoals China.

Nadere informatie

Wat betekent het wanneer je drie talen spreekt? Hoe organiseer je dat? Zouden ze dit spreken en schrijven?

Wat betekent het wanneer je drie talen spreekt? Hoe organiseer je dat? Zouden ze dit spreken en schrijven? episode 1-1 les. Friezen om utens Lesdoel: Leerlingen verplaatsen zich in het leven van de familie Terpstra De leerkracht vertelt over de familie Terpstra: vader, moeder en een tweeling van 11 (jongen

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING GROEP 3-4

DOCENTENHANDLEIDING GROEP 3-4 1 INLEIdING Droppiewater.nl is al jaren dé kinderwebsite van de Nederlandse waterschappen. Het bekende stripfiguurtje Droppie Water nodigt de kinderen uit om kennis te maken met alles wat speelt rondom

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Aardrijkskunde Toets. Leontine Helmer. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/67408

Aardrijkskunde Toets. Leontine Helmer. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/67408 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Leontine Helmer 15 October 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/67408 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Inhoud. Pagina. Water is leuk en belangrijk. Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater. Een proefje om in de klas te doen

Inhoud. Pagina. Water is leuk en belangrijk. Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater. Een proefje om in de klas te doen Spreekbeurt 1 Inhoud Pagina Water is leuk en belangrijk Waar komt water vandaan? Spreekbeurt 1: Van drol tot drinkwater Een proefje om in de klas te doen Spreekbeurt 2: Water: vaak een vriend, soms een

Nadere informatie

Sectoren. Inhoud. 1. Het sectorwerkstuk. Stappenplan, tips en ideeën Sectorwerkstuk

Sectoren. Inhoud. 1. Het sectorwerkstuk. Stappenplan, tips en ideeën Sectorwerkstuk Ben je op zoek naar een onderwerp voor je sectorwerkstuk? Dan is het misschien interessant voor je. Sectoren Volg je de sector Techniek, dan zit je goed! Want in dit stappenplan kijken we vooral naar de

Nadere informatie

Water & waterzuivering. Inlage

Water & waterzuivering. Inlage Water & waterzuiv waterzuiv Inlage Water & waterzuiv Proef 1 Ik en water - 2x Werkblad 1 - Schaar Dit is een memoryspel. Je speelt dit dus minstens met zijn tweeën. Het gaat over dingen die je niet kunt

Nadere informatie

TASTBARE TIJD, LEIDSCHE RIJN

TASTBARE TIJD, LEIDSCHE RIJN TASTBARE TIJD, LEIDSCHE RIJN WERKBLAD Tijdlaag tot 1000 Thema: verdwenen rivieren en de Limes 1. Ligt landgoed De Haar binnen het projectgebied? o ja o nee 2. Wat is zavel? 3. Zet de woorden zand, zavel

Nadere informatie

Handleiding voor de digitale les Internet in 2025 Kinderen tekenen de toekomst

Handleiding voor de digitale les Internet in 2025 Kinderen tekenen de toekomst Handleiding voor de digitale les Internet in 2025 Kinderen tekenen de toekomst Een digitale les voor groep 6, 7 en 8 van het primair onderwijs waarbij leerlingen nadenken over innovatieve toepassingen

Nadere informatie

Een spreekbeurt houden

Een spreekbeurt houden Een spreekbeurt houden Kies je onderwerp Je kiest natuurlijk een onderwerp waar je veel belangstelling voor hebt. Misschien weet je er al veel van, of je wilt dat nu juist gaan onderzoeken! Ga vervolgens

Nadere informatie

Zoekopdrachten bij Het water komt. **

Zoekopdrachten bij Het water komt. ** Module 1 De geschiedenis van de Delta. 1 Strijd tussen land en water 2 Overstromingen door de eeuwen heen 3 Oorzaken van overstromingen: de mens zelf 4 Waterbeheer. Blz. 4 Achter de duinen had je veengronden

Nadere informatie

612671 Speelkaarten.indd 1 12-06-2006 16:14:06

612671 Speelkaarten.indd 1 12-06-2006 16:14:06 NEDERLANDS > Mondeling taalonderwijs De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. 1 612671 Speelkaarten.indd

Nadere informatie

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW ZAND BOVEN WATER Rotterdam is de belangrijkste haven van Europa. Steeds meer spullen reizen via Rotterdam. Sinds 2008 wordt hard gewerkt om de haven uit te breiden.

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

hoofdstuk 1 - werkschrift - handleiding - toetsboek hoofdstuk 1 - werkschrift - handleiding - toetsboek Aardrijkskunde voor het basisonderwijs

hoofdstuk 1 - werkschrift - handleiding - toetsboek hoofdstuk 1 - werkschrift - handleiding - toetsboek Aardrijkskunde voor het basisonderwijs hoofdstuk 1 - werkschrift - handleiding - toetsboek hoofdstuk 1 - werkschrift - handleiding - toetsboek 6 6 Aardrijkskunde voor het basisonderwijs Aardrijkskunde voor het basisonderwijs Proefles ZZ6_1_Ws.indd

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Een lesmodule over veilig, voldoende & schoon water voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs

Een lesmodule over veilig, voldoende & schoon water voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs geschikt voor het Digibord! Een lesmodule over veilig, voldoende & schoon water voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs www.waterwise.nl Inleiding Waterbeheer, Nederland is er goed in. Dat moet

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

What s up Zuiderzeeland? Natuurkunde, theoretische opdracht

What s up Zuiderzeeland? Natuurkunde, theoretische opdracht What s up Zuiderzeeland? Natuurkunde theoretische opdracht kernmodule, 2HV Naam: Klas: Pompen of verzuipen Zoals de werktitel al doet vermoeden is het kernthema van deze module het afvoeren van overtollig

Nadere informatie

Waterland Overal en altijd 2

Waterland Overal en altijd 2 Doorlopende leerlijn cultuuronderwijs groep 7 Waterland Overal en altijd 2 WATERLAND Overal en altijd 2 Inhoud Leerlijn cultuuronderwijs... 4 Inleiding... 6 Opzet Waterland... 7 Relevante kerndoelen...

Nadere informatie

Het probleem is: 160 miljard. September2009 (niet ingewerkt in het Technisch rapport 2003) September2009

Het probleem is: 160 miljard. September2009 (niet ingewerkt in het Technisch rapport 2003) September2009 Het probleem is: De zeespiegel stijgt! De rivieren stijgen mee! De bodem daalt! Grondwaterdruk stijgt! Nederland verzilt! Door Deltacommissie geschatte kosten, deze eeuw 120-160 160 miljard 1 September2009

Nadere informatie

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie:

Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: ENERGIE Wat is energie? Als een lichaam arbeid kan leveren bezit het energie Wet van het behoud van energie: energie kan noch ontstaan, noch verdwijnen (kan enkel omgevormd worden!) Energie en arbeid:

Nadere informatie

Iedereen online, van 9 tot 99 jaar. Les 7 ... Facebook, sociaal zijn op het internet. Deze iconen tonen aan voor wie het document is

Iedereen online, van 9 tot 99 jaar. Les 7 ... Facebook, sociaal zijn op het internet. Deze iconen tonen aan voor wie het document is Les 7... Facebook, sociaal zijn op het internet Deze iconen tonen aan voor wie het document is Leerkrachten WebExperts Senioren Leerlingen Achtergrondinformatie Achtergrondinformatie voor de leerkracht

Nadere informatie

Les bij klimaatverandering:

Les bij klimaatverandering: Les bij klimaatverandering: Lesdoelen: De leerlingen zijn aan het einde van de les meer te weet gekomen over het gevolg van de opwarming van de aarde. De leerlingen kunnen zich verplaatsen in kinderen

Nadere informatie

Onderdeel 1, basale vragen

Onderdeel 1, basale vragen Introductietekst De risicokaart is een kaart op internet (www.risicokaart.nl) met informatie over risico s in uw omgeving. Denk bijvoorbeeld aan transporten met gevaarlijke stoffen, bedrijven die met gevaarlijke

Nadere informatie

Algemene Docentenhandleiding bij de lesmaterialen over de archeologie van Vlaardingen

Algemene Docentenhandleiding bij de lesmaterialen over de archeologie van Vlaardingen Algemene Docentenhandleiding bij de lesmaterialen over de archeologie van Vlaardingen Inhoudsopgave INLEIDING... 3 1 DE LESPAKKETTEN IN HET KORT... 3 2 DE OPBOUW VAN DE LESSEN... 4 3 ACHTEGRONDINFORMATIE

Nadere informatie

What s up Zuiderzeeland? Natuurkunde, theoretische opdracht

What s up Zuiderzeeland? Natuurkunde, theoretische opdracht What s up Zuiderzeeland? Natuurkunde theoretische opdracht kernmodule, 4vmbo Naam: Klas: Pompen of verzuipen Zoals je aan de titel al kunt zien is het onderwerp van deze module het afvoeren van overtollig

Nadere informatie

Het educatieve programma behorend bij het NAP project. Docentenhandleiding

Het educatieve programma behorend bij het NAP project. Docentenhandleiding 2010 Het educatieve programma behorend bij het NAP project Docentenhandleiding Docentenhandleiding behorende bij het educatieve programma van het NAP Inhoudsopgave 1 Introductie... 2 2 De bouwstenen...

Nadere informatie

Docentenhandleiding CBS in de Klas

Docentenhandleiding CBS in de Klas Docentenhandleiding CBS in de Klas Groep 7/8 Dit lesmateriaal is een initiatief van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De laatste jaren wordt er in het onderwijs steeds meer aandacht besteed

Nadere informatie

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8

Lespakket Water. Instructieblad groep 5-8. Inhoud pakket: Lessuggesties: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Lespakket Water Instructieblad groep 5-8 Inhoud pakket: Achtergrondinformatie Instructieblad groep 5-8 Materialen van het pakket: * 2 plastic potten * 1 potje melk * 1 potje met thee * 1 potje met broodkorstjes/

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Handleiding niveau AA

Handleiding niveau AA Handleiding niveau AA De afgelopen weken stond het water in veel plaatsen in Nederland hoog. Verschillende scholen hebben aangegeven hierover een tekst te willen. Daarom besteedt Nieuwsbegrip er deze week

Nadere informatie

Herdenking watersnood 1916-2016 Waterland onder water Digitale lesbrief voor de bovenbouw van het basisonderwijs DOCENTENHANDLEIDING 1.

Herdenking watersnood 1916-2016 Waterland onder water Digitale lesbrief voor de bovenbouw van het basisonderwijs DOCENTENHANDLEIDING 1. Herdenking watersnood 1916-2016 Waterland onder water Digitale lesbrief voor de bovenbouw van het basisonderwijs DOCENTENHANDLEIDING 1. INLEIDING Wat en voor wie? Waterland onder Water is een compacte

Nadere informatie

Hoog water op het schoolplein?

Hoog water op het schoolplein? Hoog water op het schoolplein? Hoofdstuk 1. Introductie Hoofdstuk 1. Introductie Een rampenbestrijdingsoefening, zin of onzin? Opdracht 1.1: Denk je dat het nuttig is dat er een oefening met een overstromingsramp

Nadere informatie

Portfolio lesmateriaal Basisonderwijs Zwerfafval

Portfolio lesmateriaal Basisonderwijs Zwerfafval Portfolio lesmateriaal Basisonderwijs Zwerfafval Deze portfolio is in 2014 samengesteld door de werkgroep Zwerfafval van het Netwerk NME Diensten. In deze werkgroep zitten 24 NME centra die landelijk samenwerken

Nadere informatie

Regenwater leid je niet om de tuin!

Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater is te waardevol om direct het riool in te laten lopen. Vang het op en gebruik het goed. Kijk voor tips op www.denhaag.nl/water Regenwater leid je niet om

Nadere informatie

WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage

WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage Wereldwijde toename wateroverlast Natuurrampen nemen toe in aantal en in omvang. Het gaat hierbij vooral om weergerelateerde rampen, zoals stormen

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

Studiewijzer Aardrijkskunde 12 e klas VWO

Studiewijzer Aardrijkskunde 12 e klas VWO Studiewijzer Aardrijkskunde 12 e klas VWO Klas: 12vwo Datum: november 2014 Als een les wegens ziekte uitvalt dan kan je zelfstandig door werken. Zorg voor een groot schrift (A4-formaat) waarin je duidelijke

Nadere informatie

Een goede voorbereiding is natuurlijk het halve werk. Daarom moeten jullie voor je naar de Woudse polder gaat eerst wat opzoeken op internet.

Een goede voorbereiding is natuurlijk het halve werk. Daarom moeten jullie voor je naar de Woudse polder gaat eerst wat opzoeken op internet. Wat is het geheim van de Woudse polder? t Woudt is een piepklein dorpje, in de Woudse polder. Al eeuwen staan hier op dezelfde plek een kerkje, een pastorie, een kosterswoning, een rijtje arbeidershuisjes

Nadere informatie

Lespakket. Rioolwaterzuivering. Genoeg schoon water voor iedereen. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lespakket. Rioolwaterzuivering. Genoeg schoon water voor iedereen. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lespakket Rioolwaterzuivering Genoeg schoon water voor iedereen www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lespakket Rioolwaterzuivering Informatie voor de leerkracht Het

Nadere informatie

Werkschrift : Hoe werk ik op WikiKids?

Werkschrift : Hoe werk ik op WikiKids? Werkschrift : Hoe werk ik op WikiKids? WERKBOEK WIKIKIDS Welkom bij het werkboek van WikiKids. In dit werkboek staan opdrachten waarmee je stap voor stap leert werken met WikiKids. Er staan 15 opdrachten

Nadere informatie

Leerlijnen TULE SLO. Jory Tolkamp

Leerlijnen TULE SLO. Jory Tolkamp Leerlijnen TULE SLO Jory Tolkamp Om de doelen van mijn les te bepalen ging ik uit van de leerlijnen. Wat past bij de leerlingen qua stof van een ontwikkelingsgebied, waar zit het niveau? Maar een duidelijke

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Waterbeheer en veiligheid. Leven in een badkuip. Lespakket waterkwantiteit Groep 7 en 8 primair onderwijs Programma Stroom

Waterbeheer en veiligheid. Leven in een badkuip. Lespakket waterkwantiteit Groep 7 en 8 primair onderwijs Programma Stroom 1 Waterbeheer en veiligheid Leven in een badkuip Lespakket waterkwantiteit Groep 7 en 8 primair onderwijs Programma Stroom 2 Colofon Initiatief De Zuid-Hollandse NME-centra en de Zuid-Hollandse waterschappen

Nadere informatie

De Romeinen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/40999

De Romeinen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/40999 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Wassink 16 January 2013 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/40999 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

Werkstuk. En natuurlijk ook spreekbeurt. Gemaakt door: Dimanida Kemkievelden Groep 7abcd

Werkstuk. En natuurlijk ook spreekbeurt. Gemaakt door: Dimanida Kemkievelden Groep 7abcd Werkstuk En natuurlijk ook spreekbeurt Gemaakt door: Dimanida Kemkievelden Groep 7abcd (Op het voorblad komt de titel van je werkstuk, een foto of een plaatje van je onderwerp, je naam en je klas.) Inhoudsopgave

Nadere informatie

Integratie. Wat weten we over nieuwkomers? 3 VMBO. docentenhandleiding

Integratie. Wat weten we over nieuwkomers? 3 VMBO. docentenhandleiding Integratie Wat weten we over nieuwkomers? 3 VMBO docentenhandleiding Colofon Deze lessen zijn gemaakt in opdracht van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Realisatie: Codename Future: www.codenamefuture.nl

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland Tropisch Nederland 1. Aanzetten 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie