Bedrijfskundig onderzoek vragenderwijs

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bedrijfskundig onderzoek vragenderwijs"

Transcriptie

1 Bedrijfskundig onderzoek vragenderwijs een set met vragen als hulpmiddelen bij het uitvoeren en beoordelen van bedrijfskundig onderzoek Drs. B.J.W. Pennink faculteit Bedrijfskunde Rijksuniversiteit Groningen juli 2000

2 1 INLEIDING Stelt u zich de volgende s i t u a t i e voor: in e e n bedrijf vr a a g t e e n b e d r i j f s l e i d e r z i c h a f h o e e e n buitenstaander n a a r zijn bedrijf zou kijken en deze zou beschri j v e n ( e e n z g n. f r i s s e b l i k ). Daarbij heeft h i j in h e t achterhoofd de hoop d a t de buitenstaander tegelijkertijd opmerkingen m a a k t ove r de wijze waarop het werk wordt uitgevoerd en wellicht leiden die opmerkingen e r t o e d a t h e t we rk efficiënter kan worden uitgevoerd. Stelt u zich verder eens voor, dat die buitenstaander e e n (bedrijfskundig) onderzoeker i s en d a t h i j (of zij) zich vervolgens afvraagt hoe h i j in de beschrijving en beoordeling verantwo o r d t e w e r k k a n g a a n. H i e r m e e i s d e onderzoeker aangekomen b i j de methodologie van h e t uitvoeren va n e e n o n d e r z o e k. H i j z o e k t e e n verantwoording voor de weg waarlangs h i j t o t zijn beschri j v i n g e n b e o o r d e l i n g k o m t. In d i t artikel komen vragen aan de orde waarover e e n bedrijfskundig onderzoeker moet na d e n k e n om op verantwoorde wijze onderzoek te kunnen uitvoeren en te kunnen beoordelen. Bedrijfskundig onderzoek streeft n a a r e e n combinatie van het verkrijgen van kennis over o r g a n i s a t i e s e n d e m o g e l i j k h e i d o m i n e e n o r g a n i s a t i e e e n b i j d r a g e t e k u n n e n l e v e r e n a a n h e t handelen van organisatieleden. In tegenstelling tot ander wetenschappelijk onderzoek waar ook gestreefd wordt n a a r k e n n i s over e e n ob j e c t v a n o n d e r z o e k e n d e m o g e l i j k h e i d t o t g e n e r a liseren wordt in bedrijfskundig onderzoek h e t toepassingsgerichte benadrukt. Welke consequenties heeft dat voor de uitvoering en beoordeling van bedrijfskundig onderzoek? Allereerst plaatsen we bedrijfskundig onderzoek in e e n veld tuss e n d e b e l a n g e n v a n e e n bedrijf, de belangen vanuit de wetenschap en h e t referentiek a d e r v a n d e o n d e r z o e k e r z e l f. Deze drie e l e m e n t e n plaatsen we op de hoekpunten van e e n driehoek. Binnen dez e d r i e h o e k wordt bedrijfskundig onderzoek uitgevoerd. In de tweede paragraaf gaan we daarvoor in op de rol van onderzoeker. Het i s mogelijk om in de driehoek a l l e r l e i onderz o e k s p o s i t i e s t e b e s c h r i j ven. In de derde paragraaf wordt de rol van onderzoeker verder uitgewerkt in de vorm van aandacht voor de wijze waarop hij kennis kan verkrijgen in organisaties. Die paragraaf gaat verder m e t e e n uitweiding over de context waarbinnen onderzoek gedaan wordt, is de onderzoeker opzoek n a a r nieuwe inzichten of probeert hi j v e r o n d e r s t e l d e / b e s t a a n d e i n z i c h t e n t e toetsen. In de vierde paragraaf gaat h e t om de uitvoering van bedri j f s k u n d i g o n d e r z o e k. E e n open en een gesloten onderzoeksvraag verlangen ieder een eigen onderzoekssystematiek. A l s tweede onderdeel van deze paragraaf besteden we aandacht aan keuzes op het paradigm a t i s c h e niveau. Met behulp van een typologie van Arbnor en Bjerke laten we zien dat ook vanuit d i t oogpunt consistentie gewenst is. In de v i j f d e p a r a g r a a f k o m t h e t b e o o r d e l e n a a n d e orde. E e n oordeel over e e n uitgevoerd bedrijfskund ig onderzoek begint m e t a a n d a c h t voor de inhoud. Het i s belangrijk om de inhoudelijke redenering zichtbaar t e m a k e n. P a s dan i s e e n beoordeling op de consistentie en relevantie voor de bedrijfskundige situatie mogelijk. De beoordeling gaat verder m e t vragen n a a r de validiteit, betrou w b a a r h e i d, c o n t r o l e e r b a a r h e i d, navolgbaarheid en bruikbaarheid (afhankelijk van e e n gesloten of e e n open aanpak). C e n t r a a l s t a a t de e x p l i c i t e r i n g en de geloofwaardigheid van alle keuzen en dan met name in hun on derlinge verband. In de slotparagraaf 6 geven wij een samenvatting van voorgaande en openen de discussie waarin we beweren dat ontwerpen net zoals ander bedrijfskundig onderzoek kan plaats vinden met behulp van de vragen die in dit artikel worden gepresenteerd. - 2

3 2 DE ROL VAN ONDERZOEKER Het uitvoeren van bedrijfskundig onderzoek heeft als pretentie dat de resultaten van het onderzo e k e n e r z i j d s m o e t e n v o l d o e n a a n e i s e n v a n u i t d e w e r e l d v a n d e w e t e n s c h a p e n a n d e r zijds m o e t e n voldoen a a n de eisen van de wereld van h e t bedrijf. De z e e i s e n z i j n n i e t a l t i j d i d e n t i e k (Ramondt, 1996) en in d i e z i n m o e t d e o n d e r z o e k e r z i c h i n t w e e r i c h t i n g e n v e r a n t woorden. E e n bedrijfskundig onderzoek m o e t verantwoord worden opgezet, systematisch en controleerbaar zijn, om op die wijze kennis te leveren die bijdraagt aan de body of knowlegde van de bedrijfskunde. De resultaten, de k e n n i s die e e n o n d e r z o e k o p l e v e r t, m o e t e n o o k zodanig zijn d a t d i e k e n n i s wordt geac c e p t e e r d en gehanteerd in e e n bedrijf. Hoe de k e n n i s kan worden gehanteerd roept onder a n d e r e de vraag op wie de k e n n i s g e b r u i k t, w i e d e k e n n i s mag gebruiken en hoe de kennis gebruikt wordt (Karsten, 1998). Bovenstaande situati e k u n n e n w e w e e r g e v e n i n e e n m o d e l w a a r i n d e i n t e r p r e t a t i e v a n d e onderzoeker, de wereld van h e t bedrij f e n d e w e r e l d v a n d e w e t e n s c h a p d e h o e k p u n t e n v o r m e n van e e n driehoek. Dat we de i n t e r p r e t a t i e en visie van de onderzoeker ook n e m e n a l s hoekpunt berust op t w e e a r g u m e n t e n. D e o n d e r z o e k e r h e e f t o o k i d e e ë n o v e r h e t o n d e r z o e k d i e bruikbaar kunnen zijn. Daarbij kan de onderzoeker n i e t besc h o u w d w o r d e n a l s e e n m a c h i n e d i e standpuntloos en zonder enige eigen i n t e r p r e t a t i e s e e n onderzoek uitvoert. Daarom i s h e t m a a r b e t e r om de i n t e r p r e t a t i e s van de onderzoeker e x p l i c i e t op t e voeren b i j h e t uitvoeren en beoordelen van onderzoek. A l s tweede argument o m d e i n t e r p r e t a t i e s v a n d e o n d e r z o e k e r e x p l i c i e t op t e voeren wijzen we naar Morgan (1993). In de bijlage van zijn boek Imanigazation m a a k t h i j b i j de d a t a verzameling o n d e r s c h e i d t u s s e n v e r s c h i l l e n d e t y p e n d a t a. E e r s t e o r d e gegevens over e e n organisatie zijn kengetalle n, de m e e r hardere gegevens. T w e e d e orde gegevens zijn de verhalen van de mensen uit de organisatie en de derde orde gegevens zijn de i n t erpretaties van de onderzoeker zelf. Dus ook Morgan geeft aan dat de interpretaties van de onderzoeker een rol kunnen spelen in een bedrijfskundig onderzoek. Zie figuur 1 Het i d e e van de driehoek i s e e n vrije vertaling van Lee (1991). Het onderzoek bevindt zich in de driehoek en de onderzoeker wordt zo geconfron t e e r d m e t d e s p a n n i n g t u s s e n d e w e r e l d v a n h e t bedrijf m e t de d a a r b i j horende inzichten en belangen, de wereld van de wetenschap met de d a a r b i j behorende k e n n i s en zijn eigen r e f e r e n t i e k a d e r m e t d e d a a r b i j b e h o r e n d e i n z i c h t e n. De onderzoeker zal b i j h e t uitvoeren van e e n onderzoek rekening m o e t e n houden m e t de wereld van de wetenschap, de wereld van h e t bedrijf en zijn e i g e n i n t e g r i t e i t e n i n z i c h t e n ( z i e voor dat laatste ook de basisassumpties van Arbnor en Bjerke). T ijdens de uitvoering van e e n goed onderzoek zou de onderzoeker kunnen volstaan m e t h e t kiezen van slec h t s e e n p o s i t i e i n d e d r i e h o e k. K i e z e n v o o r a l l e e n d e w e r e l d v a n h e t b e d r i j f houdt in d a t de resultaten sterk gebonden zijn a a n e e n bed r i j f e n d a t d e k a n s o p e e n b i j d r a g e a a n de t h e o r i e ontw i k k e l i n g l a a g z a l z i j n. V o o r h e t b e d r i j f e c h t e r w o r d t d e k a n s o p t o e p a s b a r e k e n n i s vele m a l e n groter. Kiezen voor a l l e e n de wereld van de wetenscha p h e e f t a l s c o n s e q u e n t i e d a t de kans op h e t toepassen van de resultaten m i n d e r h o o g z a l z i j n m a a r d e k a n s o p e e n bijdrage a a n de t h e o r i e wordt groter. Het l aten afwisselen van de posities is gunstiger. Een keuze voor de wereld van het bedrijf (anders omschreven als toegepast onderzoek) kan in waarde t o e n e m e n door e e n stevige inbreng vanuit de theorie, de wereld van de wetenschap. In d i t verband past goed de uitspraak van Kurt Lewin:? N i e t s i s zo pr aktisch a l s e e n goede t h e o r i e. Het afwisselen van b e i d e p o s i t i e s of e e n mengvorm kan gunstig zijn m a a r m a a k t h e t wel lastiger om onderzoek t e beoordelen. A l s w e o n s e c h t e r r e a l i s e r e n d a t v e e l t o e g e p a s t onderzoek b e s t a a t u i t m e e r d e r e onderzoeken zoals e e n vooronderzoek en e e n hoofdonderz o e k, dan valt h e t m e e. Binnen e e n <d e e l o n d e r z o e k m o e t e e n o n d e r z o e k e r c o n s i s t e n t z i j n. O v e r d e - 3

4 < deel onder-zoeken heen moet een verantwoording gegeven worden maar hoeft niet steeds dezelfde keus gemaakt te worden. B e i d e werelden stellen wel verschillende eisen a a n de resultaten en hier ontstaat e e n spanning voor bedrijfskundig onderzoekers. Vanuit de wereld van het bedrijf moet de kennis betrekking hebben op e e n c o n c r e t e situatie, e e n probleemsituatie en d a a r b i j behorende p r o b l e e m o p l o s singsruimte. Het i s k e n n i s d i e in i e d e r geval door het management begrijpbaar, en toepasbaar m o e t zijn. Vanuit de wereld van de wetenschap worden aan kennis, de resultaten van een onderzoek a n d e r e c r i t e r i a aangemeten. De kennis moet systematisch en controleerbaar ontwikkeld en nauwkeurig omschreven zijn, soms in de vorm van hypothesen. Op die manier is een bijdrage mogelijk a a n de theorie. T o t slot zal de onderzoeker ook rekeni n g m o e t e n h o u d e n m e t zijn eigen i n t e r p r e t a t i e s. I n p l a a t s v a n h e t n e g e r e n v a n z i j n e i g e n i n z i c h t e n k a n h i j e r o o k voor kiezen om zijn eigen inbreng t e e x p l i c i t e r e n e n m e e t e l a t e n w e g e n. I n z i j n r o l v a n onderzoeker zal h i j b i j de uitvoering en beoordeling m o e t e n nadenken voor wie het onderzoek wordt uitgevoerd en op welke wijze zijn eigen inbreng wel of niet een rol moet spelen. Dat l a a t s t e heeft betrekking op de vraag: Hoe i s z i j n v e r h o u d i n g t o t d i e o r g a n i s a t i e? I s h i j e e n expert d i e voorschrijft hoe h e t m o e t? Is h i j e e n p r o c e s begele i d e r d i e k e n n i s a a n d r a a g t? A l s bedrijfskundig onderzoeker m o e t h i j zich ook afvrage n a a n w i e h i j i e t s v o o r s c h r i j f t e n w i e worden begeleid. In zijn rol a l s onderzoeker m o e t h i j over d i t t h e m a nadenken, w a n t h e t k a n gevolgen hebben voor de uitvoering en beoordeling van zijn werk. De rol van de onderzoeker kan d a a r b i j goed beschre v e n w o r d e n m e t h e t o n d e r s c h e i d tussen instru m e n t e e l, s t r a t e g i s c h e n c o m m u n i c a t i e f h a n d e l e n z o a l s H a b e r m a s d a t d o e t. W a n n e e r mensen instrumenteel m e t e l k a a r omgaan dan beschouwen ze ande r e m e n s e n i n d e z i n van goed t e beschrijven, voorspelbaar en n i e t verand e r b a a r. Z e m a k e n e e n p l a n, v o e r e n d a t u i t e n b i j h e t m a k e n v a n h e t p l a n h e b b e n a n d e r e n g e e n i n s p r a a k. D e t w e e d e m a n i e r v a n h a n d e l e n wordt getypeerd a l s < strategisch. Deze vorm van handelen houdt rekening met belangen van - 4

5 de anderen en d i e belangen worden betrokken in h e t plannen m a k e n e n u i t v o e r e n. A n d e r e n hebben weliswaar belangen waar rekening m e e g e h o u d e n m o e t w o r d e n m a a r v e r d e r d a n d a t gaat h e t n i e t. In de derde m a n i e r wordt i n h e t h a n d e l e n d e a n d e r h e t m e e s t b e t r o k k e n. Z o w e l b i j h e t m a k e n van de plannen a l s b i j de uitvoering. De ander i s n i e t e e n instrum e n t o f e e n a c t o r m e t e e n e i g e n o m l i j n d b e l a n g d i e t e m a n i p u l e r e n i s m a a r e e n m e d e p l a n n e n m a k e r. D e z e laatste manier wordt getypeerd als <c ommunicatief. Uitgaande van e e n keuze voor instrumenteel handelen zal de onde r z o e k e r v o o r d e o p drachtgever e e n rapport schrijven waarin h i j veelal a l s expert, a l s buitenstaander n a a r d e p r o b l e m a t i e k zal kijken en op die manier oplossingen zal aandragen. Uitgaande van het strategisch handelen zal de onderzoeker ook a l s buitenstaander oplossingen aandragen. Hij zal d a a r b i j wel rekening houden m e t onderzochten en opdrachtgever(s). Uitgaande v a n h e t communicatieve handelen zal de onderzoeker samen m e t opdrachtgever en onderzochten oplossingen zoeken en d i e in samenspraak m e t he n a a n d r a g e n. H i e r b i j w o r d e n n i e t a l l e e n mogelijke oplossingen m a a r ook de k e n n i s over de org a n i s a t i e s a m e n o n t w i k k e l d. W e l k e onderzoekspositie de onderzoeker moet kiezen is niet op voorhand vast te leggen. De onderzoekspositie wordt b e p a a l d door e e n a a n t a l belangrijke keuze mogelijkheden d i e h e t best t o t uiting komen door de e x t r e m e n t e bespreken. Zijn de onderzoeksresultaten bestemd voor e e n s e l e c t e groep zoals een bedrijf of voor iedereen. In het laatste geval zal het onderzoek m e e r t h e o r i e gericht zijn. Hoe s t e l t de onderzoeker zich op, a l s e e n expert o f a l s een proces begeleider. Daar mee samenhangend is de keuze of hij als onderzoeker een objectieve beschrijving zal geven of e e n m e e r subjectieve beschrijving. Is hij als het ware deelnem e r in het verhaal of de verteller. Tot slot kiest de onderzoeker in zijn verhouding tot de t h e o r i e voor h e t toepassen of h e t ontwikkelen van theorie. Dat l a a t s t e kan ve r d e r u i t g e w e r k t worden naar een gesloten aanpak waarin hypothesen worden getoetst of een open aanpak waarin hypothesen ontwikkelen centraal staat. Wanneer e e n onde r z o e k e r z i j n p o s i t i e d u i d e l i j k m a a k t, k a n h i j v e r v o l g e n s i n e e n o r g a nisatie gaan kijken. In de volgende paragraaf gaan we daar verder op in. 3 HOE KOMT EEN ONDERZOEKER IETS TE WETEN OVER EEN ORGANISATIE? Om goed bedrijfskundig onde r z o e k u i t t e k u n n e n v o e r e n e n d e r o l v a n d e o n d e r z o e k e r d a a r b i j zichtbaar t e m a k e n stellen wij voor om in ieder geval twee vragen te stellen. De eerste is een kentheoretische vraag: Hoe kan e e n onder zoeker e e n bedrijf kennen? De tweede vraag l u i d t : Wil de onderzoeker nieuwe inzichten zoeken of wil h i j toetsten o f z i j n i n z i c h t e n h o u d b a a r zijn? Oftewel wat weet de onderzoeker na het onderzoek. Zijn het nieuwe inzichten of zijn veronderstelde inzichten getoetst? Op de eerste vraag zijn in e x t r e m e vorm twee antwoorden mogelijk. Het e n e uiterste i s h e t antwoord? door de ogen van e e n ander. Het a n d e r e uiterste is:? door de e i g e n o g e n. W a n n e e r e e n o n d e r z o e k e r e r v a n u i t g a a t d a t h i j d e w e r e l d a l l e e n m a a r k a n k e n n e n v i a d e o g e n v a n de ander, dan g a a t h i j e r d a a r b i j v a n u i t d a t h i j a l l e e n k e n n i s o v e r e e n s i t u a t i e k a n v e r k r i j g e n doordat bet r o k k e n e n h e m d a t m o e t e n v e r t e l l e n. A l l e e n z i j w e t e n h o e h u n e i g e n s i t u a t i e e r u i t ziet en als onderzoeker dien je dat te respecteren. Wanneer de onderzoeker wil weten hoe e e n bedrijf e r u i t ziet, dan k a n h i j n a t u u r l i j k e e n b e p a a l d i d e e ontwikkelen en vervolgens gaat hij vragen of zijn idee klopt. Op die manier e c h t e r kan h i j van a l l e s missen, vooral o m d a t h i j a l l e e n gericht i s op h e t be vestigen of weerleggen van zijn i d e e. Zijn i d e e i s e e n k a d e r, e e n s o o r t b r i l w a a r m e e h i j k i j k t. B u i t e n d i e b r i l om kan h i j n i e t s of n a u w e l i j k s i e t s z i e n. M a a r d e k e e r z i j d e i s d a t e e n o n d e r z o e k e r z o n d e r b r i l - 5

6 ook n i e t s kan zien. Dat b e t e k e n t in h e t onderzoek dat de onderzoeker heel nauwkeurig zijn bril m o e t omschrijven. In onderzoekstermen vertaald: de onderzoeker z a l e e n c o n c e p t u e e l m o d e l formuleren, vooronderstellingen moeten expliciteren en toetsingsprocedures beschrijven. H i e r m e e heeft h i j <zijn bril nauwkeurig aangeduid en op d i e basis wordt kennis van de organisatie verkregen. Het ontwikkelen van e e n i d e e en vandaar u i t e e n organisatie be k i j k e n noemen we <h et kijken met de eigen (selectieve) ogen. Wanneer e e n onderzoeker zich juist nie t w i l l a t e n i n p e r k e n d o o r z i j n e i g e n b r i l d a n z a l h i j gebruik m o e t e n m a k e n van <d e ogen van e e n ander. Het ligt dan voor de hand om daa r v o o r d e ogen van de l e d e n v a n e e n b e d r i j f t e n e m e n. H e t i s h u n w e r k e l i j k h e i d, z i j l e v e n d a a r i n. W i l d e onderzoeker die werkelijkheid ook nog eens beïnvloeden dan zal hij daarvoor de leden van de o r g a n i s a t i e n o d i g h e b b e n. V o o r d e o n d e r z o e k e r i s h e t d a n a a n t r e k k e l i j k o m t e w e t e n h o e d e werkelijkheid gezien wordt door d i e leden, de anderen. Kijken door de ogen va n d e a n d e r heeft a l s consequentie om <d e eigen bril zoveel mogelijk u i t t e schakelen. H e l e m a a l lukt d a t n i e t want e lke waarneming is theorie gebonden (Koningsveld, 1986). Door een open houding van de onderzoeker, e e n open onderzo eksvraag, en veel zoekgedrag hoopt de onderzoeker er toch in t e slagen om k e n n i s t e o n t w i k k e l e n v a n e e n o r g a n i s a t i e v i a e e n c o m b i n a t i e v a n k i j k e n door <d e ogen van de ander en door de <eigen ogen. We hebben deze vraag en de twee a ntwoord mogelijkheden bewust e x t r e e m geformuleerd. Hierdoor worden onderzoekers m i n of m e e r gedwongen om e r over na t e denken. Door de vereenvoudiging wordt he t m o g e l i j k o m de m o e i l i j k e vragen op h e t gebied van paradigma keuzes m e e r c o n c r e e t en bespreekbaar t e maken. De tweede vraag: Wil de onderzoeker nieuwe inzichten zoeken of wil h i j t o e t st e n o f z i j n inzichten houdbaar zijn? i s e e n vraag n a a r h e t klassieke onderschei d t u s s e n d e <c o n t e x t of justification en de <c o n t e x t of discovery (Koningsveld, ). I n d e <c o n t e x t of discovery wordt gezocht n a a r inzichten, h e t i s de inductieve fase van e e n ond e r z o e k. D e o n d e r z o e k e r heeft een grote mate van vrijheid, dit alles met het doel om nieuwe inzichten te verwerven. Het zijn inzichten d i e nauw aansluiten bij het object van onderzoek en daarmee heeft deze c o n t e x t de m e e s t e overeenkomst m e t de wereld van h e t bedrij f. In h e t onderzoek s t a a t de inductieve aanpak c e n t r a a l. Op a l l e r l e i m a n i e r e n zal de onderzo e k e r o p z o e k g a a n n a a r i n z i c h ten. De onderzoeker zal gebruik m a k e n van open interviews, p a r t i c i p e r e n d e ob s e r v a t i e s, delphi achtige aanpak en a c t i e onderzoeksmanieren om zoveel mogelijk e n zo divers mogelijk materiaal te verzamelen om daarmee de kans te vergroten om inzichten te vinden. In de <c o n t e x t of justifica t i o n l i g g e n d e z a k e n a n d e r s. W i l d e o n d e r z o e k e r t o t s y s t e m a t i sche en controleerbare k e n n i s komen dan zal de k e n n i s binnen deze c o n t e x t f o r m e e l m o e t e n zijn omschreven en volgens strakke toetsingsprocedures kan e e n onderzoeke r t o e t s e n o f z i j n k e n n i s houdbaar is. Vanuit h e t kla s s i e k e o n d e r s c h e i d t u s s e n b e i d e c o n t e x t e n z o u h e t h e e l ge m a k k e l i j k k u n n e n z i j n o m d e <c o n t e x t of justification t e verbinden m e t de e e r d e r omschreven wereld van de wetens c h a p e n d e <c o n t e x t of discovery t e verbinden m e t de wereld van h e t bedrijf. Deze gevolg trekking l i j k t n i e t vruchtbaar. In b e i d e werelden i s h e t mogelijk om inzichten t e ontwikkelen en ook i s h e t mogelijk om in b e i d e werelden inzichten t e toetsen. Voor h e t uitvoeren van e e n onde r z o e k i s h e t e c h t e r w e l v a n b e l a n g o m t e w e t e n v a n u i t w e l k e context het onderzoek wordt uitgevoerd, dus waar de onderzoeker voor gekozen heeft. De wereld van de wetenschap heeft zich e c h t e r in de loop van de historie op h e e l s p e c i f i e ke wijze o n t w i k k e l d. V o o r a l d e n a d r u k o p h e t t o e t s e n v a n h y p o t h e s e n e n d e m e c h a n i s c h e r a t i o n a l i t e i t zijn de boventoon gaan voeren (Kunneman, 1986 en Karsten, 1998). Onde r z o e k d a t in de c o n t e x t of discovery thuishoort wordt n i e t a l tijd meer als belangrijk gezien. De onderzoeker wordt hierdoor minder vrij om te kiezen. Door wiens bril kijkt d e o n d e r z o e k e r n a a r e e n o r g a n i s a t i e? e n v a n u i t w e l k e c o n t e x t gebeurt d a t? De e e r ste vraag heeft vooral consequenties voor de uitvoering van een onder - 6

7 zoek. De t weede vraag heeft daarnaast consequenties voor de beoordeling. Wanneer een onderzoek verricht werd om veronderstelde inzichten t e toetsen d a n z a l i n d e b e o o r d e l i n g voornamelijk gelet worden op de manier waarop getoetst is en vooral of dat op een van te voren afgesproken manier is gebeurd. In de volgende paragraaf gaan we nader in op het uitvoeren van bedrijfskundig onderzoek. 4 HET CONSISTENT UITVOEREN VAN BEDRIJFSKUNDIG ONDERZOEK 4.1 Inleiding In deze paragraaf komen twee aspecten van h e t uitvoeren van e e n bedrijfskun d i g o n d e r z o e k a a n de orde. Allereerst komen e e n <gesloten en e e n <open uitvoering a a n d e o r d e. D e z e t w e e m a n i e r e n om e e n onderzoek u i t t e voeren zijn verbonden m e t onde r s c h e i d t u s s e n e e n g e s l o t e n en open onderzoeksvraag. Vervolgens gaan we nader in op de consistentie d i e in e e n onderzoek m o e t bestaan tussen de paradigmatische keuze, de methodologie en de methoden en t e c h n i e k e n d i e binnen e e n onderzoek gehanteerd worden. Hiervoor introduceren we de typologie van Arbnor en Bjerke. In hun typologie zijn de a l e e r d e r o m s c h r e v e n k e u z e m o m e n t e n gecombineerd. Met behulp van deze aspecten, een onderscheid in een open en gesloten aanpak en de typologie van Arbnor en Bjerke wordt het mogelijk om bedrijfskundig onderzoek consistent uit te voeren en op zijn consistentie te beoordelen. 4.2 Gesloten vraagstelling: systematisch werken In ve el handboeken worden stappenplannen weergegeven over de wijze waarop onderzoek verricht zou m o e t e n worden. Althans zo worden ze gebracht, het lijkt erop alsof onderzoekers zo t e werk m o e t e n gaan tijdens e e n onderzoek. Veel b e t e r i s h e t d i e stappenplannen t e g e b r u i ken om achteraf a l l e onderzoeksactiviteiten in k a a r t t e b r e n g e n e n t e o r d e n e n, o f o m v ooraf de consequenties te overzien van bepaalde keuzes. Het proces van onderzoek bevat als het goed gaat wel de e l e m e n t e n u i t h e t s t a p p e n p l a n m a a r d e v o l g o r d e h o e f t n i e t a l t i j d z o t e z i j n. H e t hier gebruikte a c t i v i t e i t e n ove rzicht: de blokkendoos in figuur 2 moet ook zo gezien worden. Vanuit de organisatie wordt een situatie aangekaart, d a t noemen wij e e n probleem. Vanuit diverse hoeken kunnen we n a a r d i t p r o b l e e m k i j k e n. Van wie i s h e t p r o b l e e m?, Waarom komt h e t probleem nu bove n? e n H o e k u n j e n a a r d i t p r o bleem kijken? zijn vragen die we moeten stellen (De Leeuw, 1990) Uitgaande - 7

8

9 - 9

10 van het probleem formuleert een onderzoeker een daarbij passende onderzoeksvraag. Die onderzo eksvraag op zijn beurt wordt beantwoord. Het antwoord bestaat uit conclusies en vandaar u i t worden aanbevelingen gedaan d i e kunnen bijdragen aan de oplossing van het probleem. In de blokkendoos zijn de belangrijkste activiteiten van onderzoek opgenomen. Bij een gesloten vraag is het een verdere invulling van de empirische cyclus van De Groot. Zoals het gebruiken van t h e o r i e en c o n c e p t u e l e modellen, operationaliseren e t c. (zie voor e e n besc h r i j ving van d i e e lementen: Emory and Cooper, 1995, Arbnor and Bjerke, 1997). Naarmate in een onderzoek de nadruk m e e r ligt op h e t toetsen van hypothesen, zullen de onderzoeksa c t i v i t e i ten meer via een chronologische volgorde verricht moeten worden. In tegenstelling t o t veel a n d e r e stappenplannen ( C h u r c h i l l, e n E m o r y a n d C o o p e r ) w o r d t i n d e b l o k k e n d o o s o o k d e w e n s o m t o e g e p a s t o n d e r z o e k, d a t w i l z e g g e n o n d e r zoek dat relevant is voor de wereld van de bedrijven, uit te voeren benadrukt. Bij elke invulling van d e s t a p p e n i n e e n o n d e r z o e k m o e t w o r d e n g e k e k e n n a a r d e e f f e c t e n o p d e t o e p a s b a a r heid. N i e t a l l e e n d e t o e p a s b a a r h e i d k a n d a n b e k e k e n w o r d e n. O o k m o e t h e t m o g e l i j k z i j n o m onderzochten h e t onderzoek m ee te laten beïnvloeden. Op die wijze kan de onderzoeker vorm geven a a n c o m m u n i c a t i e f handelen. N a a r m a t e e c h t e r h e t toetsen van hyp o t h e s e n m e e r c e n traal staat, bestaan er minder mogelijkheden voor vormen van communicatief handelen. Het onderscheid tussen e nerzijds probleem/oplossing en anderzijds onderzoeksvraag/ onderzoeksantwoord d a t door veel auteurs wordt gebruikt zou in de loop va n h e t o n d e r z o e k minder sterk hoeven te zijn. Kiest de onderzoeker voor een rol waarin het communicatieve handelen e e n rol speelt dan zal vaker h e t onderscheid overbrugd worden, dan w a n n e e r e e n onderzoeker k i e st voor een rol waarin het instrumentele handelen de boventoon voert. De wijze waarop hij de communicatie verwerkt in het onderzoeksproces vraagt om aandacht (Ramondt, 1996) en is gerelateerd aan de rol die de onderzoeker inneemt. 4.3 Open vraagstelling: een eigen systematiek De grondhouding b i j deze m a n i e r van onderzoek kan g e k e n m e r k t w o r d e n a l s t h e o r i e v o r m e n d, t h e oriezoekend. In deze uitvoering van onderzoek streeft men ernaar om de werkelijkheid te begrijpen op e e n zodanige wijze d a t de a c t o r e n u i t h e t veld ahw h e t m e e s t e r e c h t w o r d t gedaan. De gevonden en de t e zoeken theor i e ë n m o e t e n o o k d o o r h e t v e l d, d e o n d e r z o c h t e n begrepen worden en bruikbaar zijn. Het uitvoeren van dit onderzoek is geen vrijbrief om zomaar in het wilde weg te interviewen en op b a s i s van gelezen i n t e r v i e w s b e w e r i n g e n t e d o e n. H e t i s b i n n e n d e z e a a n p a k juist van belang om vanuit m a t e r i a a l d a t wordt verzameld, systematisch te zoeken en ook zodanig dat de navolgbaarheid groot is. B i j h e t uitvoeren van onderzoek wordt veel a a n d a c h t besteed a a n h e t z o b r e e d m o g e l i j k zoeken, zowel tijdens de data verzameling als tijdens de data analyse. In de figuur worden de belangrijkste stappen onderscheiden. Daarbij wordt naast d a t zoeken ook a a n d a c h t besteed, a a n h e t zo open mogelijk, zo onbevooroordeeld mogelijk t e kijken n a a r h e t m a t e r i a a l. O m d e openheid t e bevorderen zal de ond erzoeker het beste ook zijn eigen interpretaties zichtbaar m o e t e n maken. B i j h e t afnemen van b i j voorbeeld een diepte interview hoort dus ook een verslag van de indrukken van de interviewer zelf. B i j h e t a n a l y s e r e n v a n h e t i n t e r v i e w m o e t d e onderzoeker steeds kunnen aangeven b i j welke passages h i j we l k e i d e e ë n k r e e g e n d e o n d e r zoeker moet die ideeën ook aan de geïnter - 9

11

12 viewde a c h t e r a f kunnen uitleggen. Deze a a n p a k w o r d t u i t w e r k t i n d e <grounded theory van Glaser en Strauss (Strauss and Corbin, 1990). De o n d e r z o e k e r m o e t e x p l i c i e t a a n g e v e n w a a r h i j in e e n stuk tekst of i n t e r v i e w v e r s l a g d e n k t i e t s t e z i e n e n h o e h i j d a t z i e t. O o k i n d e analyse t e c h n i e k van Toulmin (Bromley, 1986) m o e t d e o n d e r z o e k e r e x p l i c i e t a a n g e v e n h o e h i j h e t m a t e r i a a l beoordeelt. Samen m e t J a n i k en Ri e k e n ( T o u l m i n, R i e k e n e n J a n i k, ) beschrijft h i j e e n m a n i e r om de e l e m e n t e n van e e n redene r i n g t e b e n o e m e n e n o m m e t b e h u l p van d i e e l e m e n t e n e e n redenering op t e bouwen. In tegenstelling tot een logische redenering d i e of waar i s of niet waar, leidt hun manier van opbouwen van een redenering tot een oordeel over de m a t e van aanvaardbaarheid (i.p.v. waar of n i e t waar). D e l a a t s t e t i j d z i j n v e l e t e c h n i e ken ontwikkeld om de kwali t a t i e v e a a n p a k e e n m e e r s y s t e m a t i s c h k a r a k t e r t e g e v e n ( M i l e s and Huberman, 1994). Ke n m e r k e n d b i j d e z e o p e n a a n p a k v a n o n d e r z o e k i s h e t z o e k e n n a a r i n z i c h t e n e n h e t streven van de onderzoeker om tijdens a l l e fasen van e e n onderzoek zoveel mog e l i j k t e vinden. Niet a l l e e n b i j h e t uitvoeren van de open aanpak van onderzoek m a a r o o k b i j d e beoordeling van deze m a n i e r van onderzoek komt h e t eigen karakt e r n a a r voren. Veel auteurs hebben zich gebogen over criteria. Achtergrond voor al die overwegingen is dat veel bestaande c r i t e r i a gericht zijn op onderzoek d a t e e n sterk gesloten karakter heeft. C e n t r a a l s t a a n daarin validiteit en betrouwbaarheid. Nemen we bijvoorbeeld b e t r o u w b a a r h e i d, d a n i s d a t voor h e t toetsen van hypothesen een belangrijk criterium. Bij herhaling van dat onderzoek m o e t hetzelfde gevonden worden m i t s de omstandigheden gelijk zijn gebleve n. B i j e e n o p e n aanpak van onderzoek, dus d a a r waar h e t zoeken c e n t r a a l staat, i s hetzelf d e v i n d e n n i e t e e n gara n t i e voor e e n goed onderzoek. De waarde van e e n zoekproces komt u i t e i n d e l i j k t o t uiting doordat e r nieuwe inzichten ontwikkeld worden en d a t de we r k w i j z e o m d a t t e r e a l i s e r e n inzichtelijk en navolgbaar is. De gebruikelijke beoordelingsmaatstaven voldoen niet of laten n i e t voldoende de waarde van deze manier van onderzoek zien, terwijl onderzoekers hun werk juist wel willen beoordelen. Ze willen verder komen da n d e o p m e r k i n g :? E e n open onderzoeksaanpak s t e l t h e t ontwikkelen van t h e o r i e c e n t r a a l en hoort op zi j n h o o g s t t h u i s i n d e c o n t e x t of discovery en d a a r m a g a l l e s. Om de waarde van e e n o p e n a a n p a k v a n o n d e r z o e k a a n t e geven en m e e r gewicht t e geven, zijn onderzoekers naast h e t m e e r systematisch gaan werken, bezig om criteria te beschrijven en te ontwikkelen (zie Silverman, 1993). In e e n open aanpak spelen de betrokkenen, de onderzochten en opdrachtgever een belangr i j k e rol. Daar m o e t de onderzoeker zijn k e n n i s v a n d a a n h a l e n. V a n d a a r d a t i n d e z e b l o k k e n doos de grootste c i r k e l e e n onderbrok en l i j n is. B i j deze aanpak i s h e t veel waarschijnlijker d a t h e t communicatieve handelen vaker en in m e e r vormen gestalte zal krijg e n. O o k b i j h e t beoordelen ligt h e t v o o r d e h a n d d a t h i j d a a r v o o r b i j o p d r a c h t g e v e r e n o n d e r z o c h t e n t e r a d e gaat. Navolgbaarheid, transparantheid en begrijpelijkheid spelen b i j deze vorm van onderzoek een belangrijke rol bij de beoordeling. 4.4 Paradigmatische overwegingen: de typologie van Arbnor en Bjerke Het uitvoeren van bedrijfskundig onderzoek vraagt n e t a l s ander onderzoek om keuzes op h e t gebied van de methodologie. In d i t a r t i k e l hebben we d a t k e u z e v e l d g e s c h e t s t m e t b e h u l p v a n e e n driehoek. Vervolgens hebben we e e n a a n t a l belangrijke keuzen afzonderlijk bespr o k e n. Vanuit wiens ogen wordt e e n organisatie bekeken? I s d e o n d e r z o e k e r d e e l n e m e r o f e e n buitenstaander? Is h e t onderzoek gericht op t h e o r i e ë n toetsen of t h e o r i e ë n ontwikkelen? Door de keuzes a f z o n d e r l i j k t e b e l i c h t e n w o r d t d e c o n s e q u e n t i e v o o r h e t u i t v o e r e n e n b e o o r d e l e n p a s e c ht duidelijk. De samenhang echter kan daarmee wel verloren gaan. Om dat te voorko - 11

13 m e n stellen we voor om ook de typologie van Arbnor e n Bjerke te gebruiken. Zij schetsen allereerst zes paradigma's (zie figuur 4). De zes mogelijke paradigma's worden op e e n continuüm gezet waarbij de e x t r e m e n t e t y p e r e n zijn m e t behulp van de door ons a l e e r d e r g e f o r m u l e e r d e v r a a g p a r a g r a a f d r i e : K a n e e n onderzoeker e e n b e d r i j f l e r e n k e n n e n v i a d e o g e n v a n e e n a n d e r o f a l l e e n v i a z i j n e i g e n o g e n? Het eerste antwoord, de organisatie kennen via de eigen ogen i s h e t e n e ui t e r s t e o p h e t c o n t i nuüm, h e t tweede antwoord i s h e t a n d e r e uiterste van h e t continuüm: de organisati e k e n n e n via de ogen van de ander. B e i d e o p t i e s zijn mogelijk en b e i d e zijn in beginsel even a c c e p t a b e l. Op voorhand is niet een van beide op normatieve gronden uit te sluiten. Maar voor het uitvoeren en beoordelen van onderzoek heeft h e t beantwoorden van deze vr a a g w e l g r o t e c o n s e quenties, zoals we verder op zullen zien. De keuze vo or een paradigma wordt door Arbnor en Bjerke (1997) gecombineerd met vragen over de rol van kennis, de manier van verklaren (en begrijpen) en hoe het resultaat van e e n onderzoek e r u i t kan zien. Uiteindelijk levert d a t drie m e t h o d o l o g i s c h e b e n a d e r i n g e n, d e analytische, de systeem en de a c t o r benadering op. I n h u n b o e k g e v e n z e e e n u i t s t e k e n d e beschrijving van elk van de benaderingen. Zie tabellen 1, 2 en 4. De m e e r w a a r d e van Arbnor en Bjerke zit v o o r a l i n h e t o n d e r s c h e i d t u s s e n b e n a d e r i n g e n o p h e t vlak van de m a n i e r van verklaren en hoe de resultaten e r u i t zien. De a n a l yt i s c h e b e n a d e ring m a a k t gebruik van verklaringen d i e berusten op variab e l e n. I n o n d e r z o e k v e r t a a l t z i c h d a t veelal m o d e l l e n we e rgegeven in p l a a t j e s waarin e e n a a n t a l variabelen in blokken worden weergeven met pijlen daartussen. De blokken bevatten variabelen die benoemd worden als af - 12

14 Tabel 1 De systeem benadering Tabel 2 De analystische benadering

15 hankelijke, onafhankelijke en De systeem benadering m a a k t b i j h e t ve r k l a r e n v o o r a l g e b r u i k van h e t onderscheiden van de e l e m e n t e n van e e n ge d e f i n i e e r d s y s t e e m e n d e r e l a t i e s t u s s e n d i e e l e m e n t e n. De a c t o r benadering t o t slot zal in h a a r verklari n g e n v o o r a l g e b r u i k m a k e n v a n de wijze wa arop betrokkenen in het veld van onderzoek hun werkelijkheid begrijpen en verklaren. In hun boek werken Arbnor en Bjerke dit duidelijk uit (hoofdstuk 3, 1997). De indeling kent natuurlijk ook zijn beperkin g e n. H e t l i j k t a l s o f c o m b i n a t i e s v a n b e n a d e r i n g e n binnen e e n onderzoek n i e t mogelijk zijn en op h e t gebied van de systeem benadering zijn nieuwe ontwikkelingen gaande. E e n ontwikkeling zoals de Soft Systems Methodology hebben zij nog n i e t verwerkt. De kracht van hun typologie, o n t s t a a n u i t e e n a a n t a l c o m p l e x e v r a g e n, ligt in de eenvoud ervan en de bruikbaarheid. Door h e t g e b r u i k i s t e b e o o r d e l e n h o e c o n s i s t e n t e e n onderzoek i s uitgevoerd. Daarbij herhalen we nogmaals dat veel onderzoek bestaat uit m i n i m a a l e e n vooronderzoek en e e n hoofdonderzoek. Het is daarbij heel goed mogelijk dat in h e t vooronderzoek e e n andere benadering wordt gebruikt dan in het hoofdonderzoek. De consistentie heeft betrekking op de beide <deel onderzoeken afzonderlijk. 5 VRAGEN DIE HET BEOORDELEN VAN BEDRIJFSKUNDIG ONDERZOEK MO- GELIJK MAKEN Het beoordelen van bedrijfskundig onderzoek i s n i e t m o g e l i j k z o n d e r a a n d a c h t t e b e s t e d e n aan de inhoud. Welke argumenten worden gebruikt? en in welke volgorde? Zijn alle argument e n even sterk? Om d e i n t e r n e s a m e n h a n g t e k u n n e n b e o o r d e l e n i s h e t z a a k o m d i e z i c h t b a a r

16 t e maken. Daarvoor i s h e t handig om van h e t gedachten g o e d v a n T o u l m i n g e b r u i k t e m a k e n. Het beoordelen van bedrijfskundig onderzoek begi n t m e t d e i n h o u d e n p a s d a a r n a r i c h t e n w e ons op andere criteria. We hebben a l gezien in de vorige paragraaf d a t de klassieke begrippen betrouwbaa r h e i d en validiteit n i e t voldoende zijn om bedrijfskundig onderzoek t o t z i j n r e c h t t e l a t e n k o m e n. B i j e e n gesloten aanpak zijn h e t nuttige begrippen m a a r b i j e e n open aanpak zijn ze van veel minder belang. Dan spelen de navolgbaarheid en begrijpbaarheid een meer belangrijke rol. Voor bedrijfskundig onderzoek speelt daarnaast ook nog de bruikbaarheid een rol. Bij die b r u i k b a a r h e i d m a g e c h t e r n i e t u i t h e t o o g v e r l o r e n w o r d e n d a t d a a r o o k d e v r a a g n a a r b r u i k baarheid voor wie hoort. Wie heeft e r mogen m e e p r a t e n? Wie wa s e n w o r d t b e t r o k k e n b i j d e dialoog over de onderzoeksresultaten? A l l e m a a l vragen d i e bij h e t b e o o r d e l e n v a n b e d r i j f s kundig onderzoek een rol moeten spelen. In d i t a r t i k e l he bben we een hele serie vragen gesteld. Tezamen zijn ze te gebruiken om bedrijfskundig onderzoek te beoordelen:! Vooruitkijkend bij het onderzoek: Voor wie is het onderzoek bestemd? Hoe stelt de onderzoeker zich op naar de mensen in de organisatie? Langs welke weg krijgt de onderzoeker kennis uit de organisatie?! Tijdens de uitvoering van het onderzoek: Is de onderzoek er op zoek naar nieuwe inzichten of toets hij veronderstelde inzicht e n? Is de onderzoeksvraag open of gesloten? Zijn de beoordelingscriteria in overeenstemming met de aanpak? Hoe ziet de inhoudelijke redenering eruit? Welke paradigmatische keuze heeft de onderzoeker gemaakt?! Terugkijkend op het onderzoek: H o e s t a a t h e t m e t d e b r u i k b a a r h e i d? Voor wie is het bruikbaar? B i j h e t beoordelen van bedrijfsku ndig onderzoek kunnen de vragen en de gegeven antwoorden gebruikt worden. Daarbij i s het n i e t z o d a t s l e c h t s e e n s e t m e t a n t w o o r d e n a c c e p t a b e l i s. H e t gaat e r om d a t de onderzoeker aangeeft hoe zijn set m e t antwoord e n e r u i t z i e t e n w a a r o m d i e set, gegeven een onderzoekssituatie, plausibel is. 6 CONCLUSIE: VRAGEN ALS MIDDEL OM HET UITVOEREN EN BEOORDELEN VAN BEDRIJFSKUNDIG ONDERZOEK MOGELIJK TE MAKEN Voor h e t uitvoeren van be d r i j f s k u n d i g o n d e r z o e k i s h e t allereerst van belang om in t e gaan op de rol d i e e e n bedrijfskundig onderzoeker wi l e n k a n a a n n e m e n i n e e n s p e c i f i e k e s i t u a t i e. B i j die rol moet hij nadenken over een aantal zaken die we puntsgewijs opnoemen:! Hoe wordt naar een organisatie gekeken: door de eigen ogen of door die van anderen?! H oe worden de eigen interpretaties mee gewogen tijdens het onderzoek?! Is de onderzoeker verteller of deelnemer?! Worden veronderstelde inzichten getoetst of worden nieuwe inzichten gezocht?! Hoe verhoudt de onderz oeker zich t o t opdrachtgever en onderzochten: instrumenteel, strategisch of communicatief? - 15

17 De antwoorden op deze vragen geven zicht op de wijze waarop de onderzoeker zich gedraagt en hebben consequenties voor h e t uitvoeren van e en bedrijfskundig onderzoek. Ze geven aan waar de onderzoeker zich op een gegeven moment tijdens een onderzoek bevindt in de driehoek. Het verwisselen van de positie in de d r i e h o e k o o k t i j d e n s e e n o n d e r z o e k, b i e d t d e onderzoeker ook de gelegenheid om t e e x p l i c i t e r e n hoe, waarbij en w a n n e e r h i j o r g a n i s a t i e l e den wil betrekken tijdens h e t onderzoek. De onderzoeker k a n o p d e z e w i j z e h e l d e r m a k e n o f h i j zijn resultaten a l l e e n formuleert en a a n b i e d t in de rol van expert of d a t h i j zijn resultaten in samenspraak formuleert en a a n b i e d t in de rol van p r o c e s bege l e i d e r. H i e r k o m t d e v r a a g n a a r zijn eigen inzichte n e n z i j n e i g e n i n t e g r i t e i t a a n d e o r d e. I n h e t l i c h t v a n d e d r i e h o e k i s d i t d e vraag n a a r wijze waarop de o n d e r z o e k e r o r g a n i s a t i e - l e d e n e n e e n o r g a n i s a t i e w i l h e l p e n. Wordt de k e n n i s u i t e e n onderzoek aangeboden m e t de bedoeling om e e n verbetering a a n t e brengen zonder d a t bet r o k k e n e n i n s p r a a k h a d d e n? O f w o r d e n d e o r g a n i s a t i e l e d e n o o k b e t r o k ken b i j h e t t o t stand komen van oplossingen. Hier ligt e e n d u i d e l i j k e link m e t de a l e e r d e r genoemde drie mogelijkheden van h e t (samen) h a n d e l e n : r e s p e c t i e v e l i j k o m s c h r e v e n a l s instrumenteel, strategisch en communicatief handelen. B i j h e t uitvoeren van bedrijfskundig onderzoek hebben we verder gewezen op h e t o n d e r scheid tussen open en gesloten onderzoeksvragen. Het onderscheid heeft direc t g e v o l g e n v o o r de uitvoering van e e n onderzoek. B i j de uitvoering i s h e t van be l a n g o m a a n d a c h t t e b e s t e d e n a a n h e t consequent zijn in de keuzes. Vanuit de typologie van Arbnor en Bjerke hebben we l a t e n zien d a t keuzes op h e t niveau v a n p a r a d i g m a z i j n g e v o l g e n h e e f t v o o r d e t e h a n t e r e n m e t h odologie en de vorm waarin over organisaties gesproken wordt door onderzoekers. Om d e i n h o u d e l i j k e r e d e n e r i n g i n e e n o n d e r z o e k t e k u n n e n b e o o r d e l e n m o e t d i e e e r s t z i c h t b a a r gemaakt worden. Toulmin geeft daar een handig hulpmiddel voor. Wat betreft het beoordelen van bedrijfskundig onderzoek: Om h e t beoordelen mogelijk t e m a k e n hebben we e e n set m e t vragen geïntroduceerd. De vragen en de antwoorden tezamen m a k e n h e t mogelijk om bedrijfskundig onderzoek in zijn volle breedte te kunnen beoordelen. E e n goed onderzoek vraagt om h e l d e r e keuzes en d u i d e l i j k e antwoorden die in hun onderlinge verband door de onderzoeker plausibel gemaakt moeten worden. 7 DISCUSSIE We openen de discussie over twee onderwerpen: bedrijfskundig ontwerpen kan n e t zoals e l k ander bedrijfskundig onderzoek beoordeeld worden met de door ons ontwikkelde vragen en a l s tweede onderwerp de inbreng va n d e k e n n i s v a n o p d r a c h t g e v e r s, v e e l a l h e t m a n a g e m e n t, op het probleemoplossen. We beginnen de discussie met het vraagstuk van het beoordelen van het bedrijfskundig on twerpen. Auteurs als Van Aaken omschrijven een deel van bedrijfskundig onderzoek als ontwerpen. In d a t onderzoek wordt i e t s gemaakt op e e n m a n i e r zoals ingenieurs i e t s m a k e n (Kroonenberg en Siers, 1998). Ontwerpen zou door zijn s p e c i a l e karakter nie t b e o o r d e e l d kunnen worden met bestaande criteria voor (bedrijfskundig) onderzoek. Gezien vanuit dit a r t i k e l beweren wij d a t h e t ontwerpen in de bedrijfskundige context praktisch altijd te typeren i s h e t zij a l s e e n open aanpak h e t zij a l s e e n gesloten aanpak zoals w i j d i e o m s c h r e v e n h e b b e n. E e n ontw erp kan worden gemaakt of worden getoetst. In d a t l a a t s t e geval i s e r sprake van e e n gesloten aanpak. In h e t eerst e g e v a l i s e r s p r a k e v a n e e n o p e n a a n p a k. D o o r h e t o n t w e r p e n t e beschouwen als een van beide vormen kan het beoordelen vervolgens plaatsvinden met behulp van de geformuleerde vragen, de antwoorden daarop en de verantwoording ov e r d e i n t e r n e - 16

18 samenhang tussen de antwoorden. Ontwerpers zullen bij h e t b e o o r d e l e n o o k i n m o e t e n g a a n op d e v r a a g v o o r w i e h e t o n t w e r p b r u i k b a a r i s e n o f z i j t i j d e n s h e t o n t w e r p e n b e t r o k k e n e n i n organisaties m e e l a t e n doen en vanuit welke samenwerkingsintentie van i n s t r u m e n t e e l t o t communicatief dat gebeurt. Tot slot openen we de discussie over de kennis bijdrage van managers aan het onderzoek en het oplossen van management vraagstukken. In paragraaf 2 hebben we de driehoek van Lee vrij vertaald en aangegeven dat onderzoek zich in d i e driehoek bevindt. Maar in p l a a t s van e e n driehoek t e beschrijven m e t drie hoeken i s h e t ook a a n t r e k k e l i j k om e e n vierde hoekpunt t e introduceren. U i t d e w e r e l d v a n h e t b e d r i j f stellen we ons h e t management a l s e e n afzonderlijke factor voor. In p l a a t s v a n e e n d r i e h o e k krijgen we nu e e n vierkant. Onderzoek be vindt zich d a a r b i j in d a t vierkant. Het voordeel van deze weergave i s dat het mogelijk wordt om op deze wijze de rol van de managers en hun c o n c e p t e n t e e x p l i c i t e r e n. Het bedrijfskundig onderzoek wordt op verschillende momenten geconfronteerd met de k e n n i s van de managers. Die k e n n i s komt onder m e e r duidelijk t o t uiting d o o r d e s p e c i f i e k e c o n c e p t e n d i e gebruikt worden. Het kan nogal wat u i t m a k e n of e e n m a n a g e r g e b r u i k m a a k t van c o n c e p t e n a l s B a l a n c e Score Card of Total Quality Management etc. Bij het aandragen van een management vraagstuk voor onderzoek is het in eerste instantie hun schets van de stand van zaken. Welk e w o o r d e n e n w e l k e b e g r i p p e n h e b b e n z i j g e k o z e n o m d e s t a n d v a n zaken t e beschrijven? Benoemen ze e e n situatie als een kwaliteitsvraagstuk of als iets anders? V e r v o l g e n s z a l d e o n d e r z o e k e r m o e t e n o v e r w e g e n w e l k t h e o r e t i s c h k a d e r h i j k i e s t. H i e r z a l d e m a n i e r w a a r o p m a n a g e r s h e t p r o b l e e m h e b b e n o m s c h r e v e n o o k e e n r o l s p e l e n. O f h e t t h e o r e tisch kader van h e t onderzoek i s e e n uitwerking van de omschrijving van de managers of e r wordt duidelijk afstand van genomen. B i j h e t vertalen van o n d e r z o e k s r e s u l t a t e n n a a r m o g e l i j k e oplossingen i s h e t opnieuw van belang om rekening t e houden m e t de wijze waarop m a n a gers hun praktijk benoemen. Hier ligt voor de bedrijfskundig onderzoeker een boeiend aangrijpingspunt voor h e t uitvoeren van zijn onderzoek. Moet de onderzoeker meegaan met die c o n c e p t e n e n in hoeverre moet hij afwijken van die concepten. Hoe concepten in de loop van de t i j d zijn gebruikt komt uitgebreid t e r sprake in M a n a g e m e n t c o n c e p t e n v a n K a r s t e n e n V a n - 17

19 Veen (1999). Ook in de syl l a b u s w o r d t a a n d a c h t b e s t e e d a a n d e o n t w i k k e l i n g e n r o n d o m concepten die managers gebruiken. - 18

20 8 LITERATUUR Arbnor, I. and B. Bjerke (1997) Methodology for creating business knowlegde, Sage, London. Bromley, D.B. (1986) The c a s e - s t u d y m e t h o d i n p s y c h o l o g y a n d r e l a t e d d i s c i p l i n e s, Wiley, Chichester. Churchill, G.A (1976) Marketing research, methodological foundations, New York. Cooper, D.R. and C.W. Emory (1985) Business Research Methods, Irwin, Chicago. Gioia, xxx and xxx Pitri (19..)? Multiparadigm perspectives on theory building. A cademy of Management Review, 15, 4, pp Guba, E.G. and Y. S. Lincoln (1994)? Competing Paradigms in Qualitative Resear c h p p i n : N.K. Denzin and Y.S. L i n c o l n ( e d s. ) Handbook of Qualitative Research, Sage, London. Henwood, K.L. and N. F. P i d g e o n ( )? Qualitative research and psychological theorizing, pp i n : M. Hammersley, Social research, philosophy, p o l i t i c s a n d p r a c t i c e, Sage, London. Jonker, J. (1993) In termen van beelden, Van Gorcum & Comp, Assen. Jonker, J. en Pennink, B.J.W. (2000) De kern van methodologie, Van Gorcum & Comp, Assen. Karsten, L. (1998) Wetenschapsgeschiedenis en wetenschapsfilosof i e : e e n v e r k e n n i n g, Syllabus faculteit Bedrijfskunde. Karsten, L. en K. Van Veen (1999), Management c o n c e p t e n in beweging: tussen f e i t e n en v l u c h t i g h e i d. Van Gorcum & Comp, Assen. Koningsveld, H. (1976) Het verschijnsel wetenschap, e e n inleiding t o t de w e t e n s c h a p s f i l o s o f i e, Boom, Meppel. Koningsveld, H. en Mertens J. (1986) Communicatief en st r a t e g i s c h h a n d e l e n. E e n i n l e i d i n g t o t de handelingstheorie van Habermas, Couthinho, Muiderberg. Kroonenberg, H.H. van den, en F.J. Siers (1998) Method i s c h o n t w e r p e n, o n t w e r p m e t h o d e n, voorbeelden, cases oefeningen, Houten, Educatieve partners Nederland. Kunneman, H., (1986) De waarheidstrechter, Boom, Meppel. Lee, A.S. (1991)? Integrating positivist and interpretetive a p p r o a c h e s to organizational research, pp , Organization Science, vol. 2 no. 4. Leeuw, A. C. J. de (1996) Bedrijfskundige methodologie management van o n d e r z o e k, Van Gorcum, Assen. Miles, M.B. and Huberman A.M. (1994) Qualitativ e d a t a a n a l y s i s, a n e x p a n d e d s o u r c e b o o k, Sage, London. Morgan, G. (1993) Imaginization, the art of creative management, Sage, Newbury Park, CA. Pennink, B.J.W. (1995) Le debut de la r e c h e r c h e, Polycope, Cooperation Universitaire Univerisite de Ouagadougou et Rijksuniversiteit Groningen, Faseg/Faculteit Bedrijfskunde. Ramondt, J. J. (1996) Organisatiediagnostiek; e e n methode voor vraaggericht onderzoek, Academic Service, Schoonhoven. Silverman, D. (1993) Interpreting q u a l i t a t i v e data, methods for analysing t a l k, t e x t and interaction, Sage, London. Strauss, A. and J. C o r b i n ( ) B a s i c s of q u a l i t a t i v e research, grounded theory, procedures and techniques, London, Sage. Toulmin, S., R. Rieken en A. J a n i k (1984) An introduction to reasoning, MacMillan Publishing Company. Yin, R.B. (1989) Case study research, design and methods, London, Sage. - 19

Beoordelingscriteria scriptie Nemas HRM

Beoordelingscriteria scriptie Nemas HRM Beoordelingscriteria scriptie Nemas HRM Instructie Dit document hoort bij het beoordelingsformulier. Op het beoordelingsformulier kan de score per criterium worden ingevuld. Elk criterium kan op vijf niveaus

Nadere informatie

Seminarie kwalitatieve onderzoeksmethoden

Seminarie kwalitatieve onderzoeksmethoden Seminarie kwalitatieve onderzoeksmethoden Tineke Cappellen 17 november 2006 Onderzoeksproces Probleemstelling Onderzoeksvra(a)g(en) Onderzoeksmethode Bepaling van de steekproef Uitvoering van het onderzoek

Nadere informatie

Onderzoek de spreekkamer!

Onderzoek de spreekkamer! Onderzoek de spreekkamer! Lennard Voogt Inleiding Het wetenschappelijk fundament van de manuele therapie wordt sterker. Manueel therapeuten krijgen steeds meer inzicht in de effectiviteit van hun inspanningen

Nadere informatie

Voor de sanctie-uitvoering

Voor de sanctie-uitvoering Voor de sanctie-uitvoering Grounded Theory Approach Het projectteam Koers en kansen voor de sanctie-uitvoering heeft volgens de methode van de Grounded Theory (Glaser en Strauss, 1967) gewerkt bij de verzameling

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Palliatieve Zorg Onderdeel: Kwalitatief onderzoek Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Inhoudsopgave Inleiding Blz 2 Zoekstrategie Blz 3 Kwaliteitseisen van Cox et al, 2005 Blz 3 Kritisch

Nadere informatie

Methodologie. NWO promotiebeurs leraren. dr Frits van Engeldorp Gastelaars docent Hora est! Promoveren kun je leren (Erasmus Academie)

Methodologie. NWO promotiebeurs leraren. dr Frits van Engeldorp Gastelaars docent Hora est! Promoveren kun je leren (Erasmus Academie) Methodologie NWO promotiebeurs leraren dr Frits van Engeldorp Gastelaars docent Hora est! Promoveren kun je leren (Erasmus Academie) Introductie Wetenschap: Een systematisch geheel van kennis verworven

Nadere informatie

Take-home toets: Kwalitatief onderzoek

Take-home toets: Kwalitatief onderzoek vrijdag 18 januari 2013 Take-home toets: Kwalitatief onderzoek Naam: Lisa de Wit Studentnummer: 500645721 Klas: LV12-2G1 Vak: Kwalitatief onderzoek Docent: Marjoke Hoekstra 1 Inleiding Voor het vak: Kwalitatief

Nadere informatie

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden een handreiking 71 hoofdstuk 8 gegevens analyseren Door middel van analyse vat je de verzamelde gegevens samen, zodat een overzichtelijk beeld van het geheel ontstaat. Richt de analyse in de eerste plaats

Nadere informatie

Methodologie voor onderzoek in de verpleegkunde. Foeke van der Zee

Methodologie voor onderzoek in de verpleegkunde. Foeke van der Zee Methodologie voor onderzoek in de verpleegkunde Foeke van der Zee Inhoudsopgave 1. Onderzoek, wat is dat eigenlijk... 1 1.1 Hoe is onderzoek te omschrijven... 1 1.2 Is de onderzoeker een probleemoplosser

Nadere informatie

Waar Bepaal ten slotte zo nauwkeurig mogelijk waar het onderwerp zich afspeelt. Gaat het om één plek of spelen meer plaatsen/gebieden een rol?

Waar Bepaal ten slotte zo nauwkeurig mogelijk waar het onderwerp zich afspeelt. Gaat het om één plek of spelen meer plaatsen/gebieden een rol? Hoe word ik beter in geschiedenis? Als je beter wilt worden in geschiedenis moet je weten wat er bij het vak geschiedenis van je wordt gevraagd, wat je bij een onderwerp precies moet kennen en kunnen.

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Afdeling VAVO. Praktische opdracht HAVO/VWO. Handleiding

Afdeling VAVO. Praktische opdracht HAVO/VWO. Handleiding Afdeling VAVO Praktische opdracht HAVO/VWO Handleiding Inleiding Voor verschillende vakken dient u een praktische opdracht te maken. In deze handleiding staan instructies voor het maken van een praktische

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

Beoordeling van het PWS

Beoordeling van het PWS Weging tussen de drie fasen: 25% projectvoorstel, 50% eindverslag, 25% presentatie (indien de presentatie het belangrijkste onderdeel is (toneelstuk, balletuitvoering, muziekuitvoering), dan telt de presentatie

Nadere informatie

Format beoordelingsformulier FEM voor geschreven afstudeerwerk: de afstudeeropdracht Toelichting over het gebruik van het formulier:

Format beoordelingsformulier FEM voor geschreven afstudeerwerk: de afstudeeropdracht Toelichting over het gebruik van het formulier: Bijlage bij Andriessen, D. en Van der Marel, I. (2015) Beoordelingsmodel voor eindwerkstukken voor een Faculteit Economie & Manage-ment in het hbo. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, Jaargang 33, Nr. 2,

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/20965

Nadere informatie

Doelen Praktijkonderzoek Hogeschool de Kempel

Doelen Praktijkonderzoek Hogeschool de Kempel Doelen Praktijkonderzoek Hogeschool de Kempel Auteurs: Sara Diederen Rianne van Kemenade Jeannette Geldens i.s.m. management initiële opleiding (MOI) / jaarcoördinatoren 1 Inleiding Dit document is bedoeld

Nadere informatie

Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk. april 2012

Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk. april 2012 Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk april 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. De tijdlijn 3. De verschillende fasen 4. Onderwerp zoeken 5. Informatie zoeken 6. Nog 10 tips 7. De beoordeling

Nadere informatie

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Situatie John volgt een opleiding coaching. Hij wil dat vak dolgraag leren. Beschikt ook over de nodige bagage in het begeleiden van mensen, maar

Nadere informatie

Rubrics onderzoeksopzet

Rubrics onderzoeksopzet Eindbeoordeling LA51 Praktijkgericht onderzoek 2012-2013 Naam: J. Rietjens Cijfer: 7.3 De beoordeling van de verschillende onderdelen zijn geel gemarkeerd. Door Eline Ossevoort en Hanneke Koopmans Feedback

Nadere informatie

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN INHOUD Kwantitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Enquête Experiment Kwalitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Observatie Interview Kwaliteit van het onderzoek

Nadere informatie

1 Inleiding. 1.1 De thematiek

1 Inleiding. 1.1 De thematiek 1 Inleiding 1.1 De thematiek Voor ondernemers is de relatie tussen organisatie en markt van cruciaal belang. De organisatie ontleent haar bestaansrecht aan de markt. De omzet wordt tenslotte op de markt

Nadere informatie

IMPRESSIE WORKSHOP 4. praktijkgericht juridisch onderzoek. G.A.F.M. van Schaaijk

IMPRESSIE WORKSHOP 4. praktijkgericht juridisch onderzoek. G.A.F.M. van Schaaijk IMPRESSIE WORKSHOP 4 praktijkgericht juridisch onderzoek G.A.F.M. van Schaaijk AANKONDIGING VAN EEN NIEUW BOEK: PRAKTIJKGERICHT JURIDISCH ONDERZOEK DOOR GEERTJE VAN SCHAAIJK Verwachte verschijningsdatum:

Nadere informatie

Kris Verbeeck (KPC Groep) en Liesbeth Baartman (TU Eindhoven) Waarom samenhangend toetsbeleid?

Kris Verbeeck (KPC Groep) en Liesbeth Baartman (TU Eindhoven) Waarom samenhangend toetsbeleid? Opbrengstgericht werken: samenhangend beleid bij toetsen en volgen van de ontwikkeling van leerlingen in het basisonderwijs en het voortgezet onderwijs Kris Verbeeck (KPC Groep) en Liesbeth Baartman (TU

Nadere informatie

Voorwoord... iii Verantwoording... v

Voorwoord... iii Verantwoording... v Inhoudsopgave Voorwoord... iii Verantwoording... v INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker als probleemoplosser of de onderzoeker als adviseur...

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014 ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014 Invulinstructie: Dit formulier is bedoeld voor onderzoeksopdrachten die in een periode van gemiddeld 4 maanden (kunnen) worden uitgevoerd. Voor kortere klussen komt

Nadere informatie

AOS docentonderzoek. Rapporteren en presenteren

AOS docentonderzoek. Rapporteren en presenteren Het forum AOS docentonderzoek Rapporteren en presenteren Wanneer is je onderzoek geslaagd? Evalueren en beoordelen Oefening 4 (pagina 316 of 321) Rapporteren en presenteren Verspreiding van resultaten

Nadere informatie

Bijlagen ( ) Eisen aan het onderzoeksvoorstel

Bijlagen ( ) Eisen aan het onderzoeksvoorstel Bijlagen (2008-2009) Eisen aan het onderzoeksvoorstel Het onderzoeksvoorstel dat na vier weken bij de begeleider moet worden ingediend omvat een (werk)titel, een uitgewerkte probleemstelling (die een belangrijke

Nadere informatie

L i mb u r g s e L a n d m a r k s

L i mb u r g s e L a n d m a r k s L i mb u r g s e L a n d m a r k s P r o g r a m m a I n v e s t e r e n i n S t ed e n e n D o r p e n, l i j n 2 ; D e L i m b u r g s e I d e n t i t e i t v e r s i e 1. 0 D o c u m e n t h i s t o

Nadere informatie

Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Faculteit Educatie Instituut voor Leraar en School

Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Faculteit Educatie Instituut voor Leraar en School Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Faculteit Educatie Instituut voor Leraar en School Feedforward en beoordeling Afstudeeronderzoek eindfase studiejaar 2014-2015 VT-DT Feedforwardformulier afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1

Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1 Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1 Beoordelingskader, ofwel hoe wij gekeken en geoordeeld hebben Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Uitgangspunten 2 3 Beoordelingscriteria 3 4 Hoe

Nadere informatie

Methodologie voor onderzoek in marketing en management. Foeke van der Zee

Methodologie voor onderzoek in marketing en management. Foeke van der Zee Methodologie voor onderzoek in marketing en management Foeke van der Zee Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar worden gemaakt,

Nadere informatie

Ver naast het doel trappen

Ver naast het doel trappen Commentaar op het artikel van Harrie Jansen Fijgje de Boer * Harrie Jansen stelt in bovengenoemde bijdrage twee kwesties aan de orde over kwalitatief onderzoek. Ten eerste de gewoonte om kwalitatief onderzoek

Nadere informatie

Beoordelingsmodel scriptie De beoordelaars gaan niet over tot een eindbeoordeling indien een van de categorieën een onvoldoende is.

Beoordelingsmodel scriptie De beoordelaars gaan niet over tot een eindbeoordeling indien een van de categorieën een onvoldoende is. Beoordelingsmodel scriptie De beoordelaars gaan niet over tot een eindbeoordeling indien een van de categorieën een is. Plan van aanpak 1.aanleiding (10 punten) Er is geen duidelijk omschreven aanleiding

Nadere informatie

Denken als een jurist. Jan Struiksma

Denken als een jurist. Jan Struiksma Denken als een jurist Jan Struiksma VU-alumni 2013 Welke jurist? Advocaat Notaris Bedrijfsjurist Rechter Docent Onderzoeker Student Privaatrecht Strafrecht Staatsrecht Bestuursrecht Denken en rechtsvinding

Nadere informatie

Faculteit Economie en Management Opleiding HBO-Rechten AFSTUDEEROPDRACHT (AOD) BEOORDELINGSFORMULIER VERDEDIGINGSWAARDIGHEID. studiejaar

Faculteit Economie en Management Opleiding HBO-Rechten AFSTUDEEROPDRACHT (AOD) BEOORDELINGSFORMULIER VERDEDIGINGSWAARDIGHEID. studiejaar Faculteit Economie en Management Opleiding HBO-Rechten AFSTUDEEROPDRACHT (AOD) BEOORDELINGSFORMULIER VERDEDIGINGSWAARDIGHEID studiejaar 2013-2014 Naam student Studentnummer Titel AOD Datum 1 Competenties

Nadere informatie

Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi

Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi Inhoudsopgave Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker

Nadere informatie

Bijlage 1: het wetenschappelijk denk- en handelingsproces in het basisonderwijs 1

Bijlage 1: het wetenschappelijk denk- en handelingsproces in het basisonderwijs 1 Bijlage 1: het wetenschappelijk denk- en handelingsproces in het basisonderwijs 1 Bijlage 1: Het wetenschappelijk denk- en handelingsproces in het basisonderwijs: Stadium van het instructie model Oriëntatiefase

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die worden uitgevoerd om uit het gevonden bronnenmateriaal

Nadere informatie

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Pagina 1 Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Je gaat een profielwerkstuk maken. Dan is euthanasie een goed onderwerp. Het is misschien niet iets waar je dagelijks over praat of aan denkt, maar

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR NAJAAR 2014

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR NAJAAR 2014 ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR NAJAAR 2014 Titel van het project (Kort en krachtige weergave van het onderwerp) Flexplekken in de praktijk case study Essent en/of Enexis en/of Provincie Drenthe Korte omschrijving

Nadere informatie

Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Faculteit Educatie Instituut voor Leraar en School

Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Faculteit Educatie Instituut voor Leraar en School Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Faculteit Educatie Instituut voor Leraar en School Beoordeling Afstudeeronderzoek eindfase 2014-2015 VT-DT ONDERZOEKSVERSLAG Bijlage 5d Beoordelingsformulier onderzoeksverslag

Nadere informatie

T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M +

T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M + T I P S I N V U L L I N G E N H O O G T E T E G E N P R E S T A T I E S B O M + A a n l e i d i n g I n d e St a t e nc o m m i s si e v o or R ui m t e e n G r o e n ( n u g e n o em d d e St at e n c

Nadere informatie

Handvesttoets; Wat is het? Wat levert het op? Februari 2016

Handvesttoets; Wat is het? Wat levert het op? Februari 2016 Handvesttoets; Wat is het? Wat levert het op? Februari 2016 Inhoudsopgave Aanleiding en Doelstelling... 1 In het kort... 1 Handvesttoets... 1 Resultaten... 2 Doorpakken op basis van de handvesttoets...

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen Master Innovation & Leadership in Education Leerdoelen Aan het eind van deze lesdag heb je: Kennis van de dataverzamelingsmethodes vragenlijstonderzoek,

Nadere informatie

1. Onderwerp van de klacht schending van wetenschappelijke integriteit bij uitbrengen deskundigenbericht aan rechtbank

1. Onderwerp van de klacht schending van wetenschappelijke integriteit bij uitbrengen deskundigenbericht aan rechtbank 2011 1. Onderwerp van de klacht schending van wetenschappelijke integriteit bij uitbrengen deskundigenbericht aan rechtbank 2. Advies Commissie Wetenschappelijke Integriteit KLACHT Bij brief van 2010,

Nadere informatie

Methodologie voor sociaalwetenschappelijk onderzoek. Foeke van der Zee

Methodologie voor sociaalwetenschappelijk onderzoek. Foeke van der Zee Methodologie voor sociaalwetenschappelijk onderzoek Foeke van der Zee Niets uit deze uitgave mag worden verveelvuldigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar worden gemaakt, in

Nadere informatie

Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Faculteit Educatie Instituut voor Leraar en School

Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Faculteit Educatie Instituut voor Leraar en School Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Faculteit Educatie Instituut voor Leraar en School Beoordeling Afstudeeronderzoek eindfase 2014-2015 VT-DT ONDERZOEKSVERSLAG 1 Bijlage 5c Beoordelingsformulier onderzoeksverslag

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

KWALITEIT 1 SITUATIE 2 TEST

KWALITEIT 1 SITUATIE 2 TEST KWALITEIT drs. D. Dresens & drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Managers spreken tegenwoordig steeds vaker over kwaliteit. 'De organisatie moet maximale kwaliteit leveren.' Maar wat is kwaliteit? Alhoewel

Nadere informatie

Bepaling toezichtvorm gemeente Stein

Bepaling toezichtvorm gemeente Stein Bepaling toezichtvorm 2008-2011 gemeente Stein F i n a n c i e e l v e r d i e p i n g s o n d e r z o e k P r o v i n c i e L i m b u r g, juni 2 0 0 8 V e r d i e p i n g s o n d e r z o e k S t e i

Nadere informatie

Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren

Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren Dit format is bedoeld voor docenten die onderzoekend-lerenopdrachten gaan maken voor het gebruik in hun eigen groep en/of voor gebruik door

Nadere informatie

Paper beschrijft het probleem (de wens) en motiveert de keuze hiervoor, zij het enigszins schetsmatig.

Paper beschrijft het probleem (de wens) en motiveert de keuze hiervoor, zij het enigszins schetsmatig. Paper 1 Ontwerpplan Criterium Onvoldoende Voldoende Ruim voldoende Excellent Probleembeschrijving Paper maakt niet duidelijk welk probleem (welke wens) centraal staat en om welke reden. Paper beschrijft

Nadere informatie

H O E D U U R I S L I M B U R G?

H O E D U U R I S L I M B U R G? H O E D U U R I S L I M B U R G? N AD E R E I N F O R M A T I E S T A T E N C O M M I S S I E S OV E R O N D E R AN D E R E A F V A L S T O F F E N H E F F I N G E N I N L I M B U R G 1 6 a u g u s t u

Nadere informatie

Introductie stage-scriptie combi. Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011

Introductie stage-scriptie combi. Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011 Introductie stage-scriptie combi Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011 Welkom toekomstige Scientist-Practitioners Achtergrond Vanuit Orthopedagogiek:GenG steeds meer accent op scientist-practitioner model

Nadere informatie

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!!

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!! Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13 Stof hoorcollege Hennie Boeije, Harm t Hart, Joop Hox (2009). Onderzoeksmethoden, Boom onderwijs, achtste geheel herziene druk, ISBN 978-90-473-0111-0. Hoofdstuk

Nadere informatie

1 Voor de medewerker is duidelijk waarom het voor de organisatie belangrijk is om de motieven voor vertrek te horen

1 Voor de medewerker is duidelijk waarom het voor de organisatie belangrijk is om de motieven voor vertrek te horen EXITINTERVIEW drs. D. Dresens 1 SITUATIE Het exitinterview is een gesprek dat uw organisatie met een vertrekkende medewerker kan voeren. Het doel van dit gesprek is duidelijk te krijgen wat de reden van

Nadere informatie

Afdeling VAVO. Praktische opdracht VMBO. Handleiding

Afdeling VAVO. Praktische opdracht VMBO. Handleiding Afdeling VAVO Praktische opdracht VMBO Handleiding Inleiding In deze inleiding staat hoe u het maken van een praktische opdracht het beste kunt aanpakken. De aanwijzingen, die gegeven worden zijn niet

Nadere informatie

Doelstelling: Bijsturing van de opvattingen van de leerlingen met betrekking tot magnetische eigenschappen

Doelstelling: Bijsturing van de opvattingen van de leerlingen met betrekking tot magnetische eigenschappen 6-8 jaar Wetenschappelijk inhoud: Natuurkunde Beoogde concepten: Magnetische eigenschappen van verschillende voorwerpen, intensiteit van een magnetisch vel. Beoogde leeftijdsgroep: Leerlingen van 8 jaar

Nadere informatie

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W +

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + D o e l m a t i g h e i d s t o e t s v o o r g e b i e d e n w a a r v o o r g e e n b o d e m b e h e e r p l a n i s v a s t g e s

Nadere informatie

Beweging in veranderende organisaties

Beweging in veranderende organisaties Beweging in veranderende organisaties Kilian Bennebroek Gravenhorst Werken met vragenlijsten voor versterking van veranderingsprocessen PROFESSIONEEL ADVISEREN 5 Inhoud Voorwoord 7 Opzet van het boek 9

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014 ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014 Invulinstructie: Dit formulier is bedoeld voor onderzoeksopdrachten die in een periode van gemiddeld 4 maanden (kunnen) worden uitgevoerd. Voor kortere klussen komt

Nadere informatie

Rapport bij de jaarstukken 2007 provincies Noord-Brabant en Limburg

Rapport bij de jaarstukken 2007 provincies Noord-Brabant en Limburg Startnotitie Rapport bij de jaarstukken 2007 provincies Noord-Brabant en Limburg 1 Aanleiding voor het onderzoek In de jaarrekening en het jaarverslag leggen Gedeputeerde Staten jaarlijks verantwoording

Nadere informatie

Naam student. Examennummer. Handtekening

Naam student. Examennummer. Handtekening Business Administration / Bedrijfskunde Naam student Examennummer : : Handtekening : Schriftelijk Tentamen Algemeen Vak: Wetenschapsleer Groep: 1 Vakcode: BKB0016 Soort tentamen Gesloten boek (open of

Nadere informatie

Een visie op het natuurkundig practicum

Een visie op het natuurkundig practicum Een visie op het natuurkundig practicum Martijn Koops, Peter Duifhuis en Floor Pull ter Gunne; vakgroep Nastec, FE, HU Inleiding Practicum is belangrijk bij het vak natuurkunde. Het kan de theorie ondersteunen

Nadere informatie

SW-B-K1-W2 (C) Maakt een plan van aanpak. Oefenopdracht C Niveau 4 Crebo: Cohort: Geldig vanaf

SW-B-K1-W2 (C) Maakt een plan van aanpak. Oefenopdracht C Niveau 4 Crebo: Cohort: Geldig vanaf SW-B-K1-W2 (C) Maakt een plan van aanpak Oefenopdracht C Niveau 4 Crebo: 23185 Cohort: Geldig vanaf 01-08-2015 Colofon * Daar waar hij staat, wordt ook zij bedoeld en omgekeerd. * Waar cliënt staat, kan

Nadere informatie

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s O p le i d i n g: M a s t e r P u b l i c M a n a g e m e n

Nadere informatie

Studiehandleiding Onderzoeksmethoden

Studiehandleiding Onderzoeksmethoden Studiehandleiding Onderzoeksmethoden Modulenaam: Onderzoeksmethoden Afdeling: Pedagogiek Studiejaar: 1 Semester: 1 Ects: 5 Docenten: Mieke de Waal (vt), Peter Karstanje (dt), Hans Steenvoorden (vkrt) Datum:

Nadere informatie

Bepaling toezichtvorm gemeente Simpelveld

Bepaling toezichtvorm gemeente Simpelveld Bepaling toezichtvorm 2008-2011 gemeente Simpelveld F i n a n c i e e l v e r d i e p i n g s o n d e r z o e k P r o v i n c i e L i m b u r g, j u n i 2 0 0 8 V e r d i e p i n g s o n d e r z o e k

Nadere informatie

Zelfevaluatie-instrument

Zelfevaluatie-instrument Zelfevaluatie-instrument voor het bepalen van de kwaliteit van een toets Faculteit Management en Bestuur Zoëzi Opleidingsadvies Drs. Hilde ter Horst Drs. Annemiek Metz Versie 4.0, 11 september 2008 1.

Nadere informatie

Sociaal wetenschappelijk onderzoek. Lezing voor het congres juridisch onderzoek in het hbo op 15 juni 2010 Peter Geurts

Sociaal wetenschappelijk onderzoek. Lezing voor het congres juridisch onderzoek in het hbo op 15 juni 2010 Peter Geurts Sociaal wetenschappelijk onderzoek Lezing voor het congres juridisch onderzoek in het hbo op 15 juni 2010 Enkele stellingen Voor zover een wetenschappelijk juridische activiteit een empirisch element bevat

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Jaarlijks doen vele jeugdigen met een lichte verstandelijke beperking In Nederland een beroep op de hulpverlening. Een aanmerkelijk aantal van hen krijgt deze hulp van een LVG-instituut.

Nadere informatie

Opdrachtgever en begeleider: Dhr. J. Schilder, sectievoorzitter economie & M&O op het Baken Park Lyceum te Almere

Opdrachtgever en begeleider: Dhr. J. Schilder, sectievoorzitter economie & M&O op het Baken Park Lyceum te Almere Paper 1 Opdrachtgever en begeleider: Dhr. J. Schilder, sectievoorzitter economie & M&O op het Baken Park Lyceum te Almere Plan van aanpak profielproduct Inleiding Leerlingen die het vak M&O hebben gekozen

Nadere informatie

Theorie toetsen in kwalitatief onderzoek

Theorie toetsen in kwalitatief onderzoek Essay, debat en dialoog Deze rubriek is een forum voor debat over kwalitatief methodologische kwesties. Wie een idee heeft voor een thema of reactie wil leveren op een eerder verschenen stuk, vragen wij

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding Inleiding Overgewicht en obesitas bij kinderen is een serieus volksgezondheidsprobleem. Het wordt veroorzaakt door een complex geheel van onderling samenhangende persoonlijke, sociale en omgevingsfactoren.

Nadere informatie

Bijlage 3. Beoordelingscriteria onderzoeksplan

Bijlage 3. Beoordelingscriteria onderzoeksplan Bijlage 3. Beoordelingscriteria onderzoeksplan Naam student: Joost den Hollander Naam afstudeerbegeleider: Ceciel Zandee Naam tweede beoordelaar: Winifred paulis Datum: 9-0-05 Voorlopige titel onderzoek

Nadere informatie

Profielwerkstuk Het stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk Het stappenplan, tips en ideeën Profielwerkstuk Het stappenplan, tips en ideeën Ga je een profielwerkstuk maken? Dan is orgaan- en weefseldonatie een goed onderwerp! Hier vind je allerlei tips, bronnen en ideeën om een profielwerkstuk

Nadere informatie

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Navolgbaarheid bij kwalitatief onderzoek: consistentie van vraagstelling tot eindrapportaged van de Ven Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Piet Verschuren en Hans Doorewaard (2015)

Nadere informatie

Integrale Handhaving. Opzet Quick Scan. Inhoudsopgave. 1. Achtergrond en aanleiding

Integrale Handhaving. Opzet Quick Scan. Inhoudsopgave. 1. Achtergrond en aanleiding Integrale Handhaving Opzet Quick Scan Rekenkamer Weert Oktober 2008 Inhoudsopgave 1. Achtergrond en aanleiding 2. Centrale vraagstelling 3. Deelvragen 4. Aanpak en resultaat 5. Organisatie en planning

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Stettina, Christoph Johann Title: Governance of innovation project management

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

Beoordelingsmodel Profielwerkstuk Lyceum Elst Deel 1: onderzoeksvoorstel (havo/vwo)

Beoordelingsmodel Profielwerkstuk Lyceum Elst Deel 1: onderzoeksvoorstel (havo/vwo) Beoordelingsmodel Profielwerkstuk Lyceum Elst 2016-2017. Deel 1: onderzoeksvoorstel (havo/vwo) Afspraken Om te worden beoordeeld, moet worden voldaan aan de volgende voorwaarden: 1) Het onderzoeksvoorstel

Nadere informatie

Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren

Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren Management, finance en recht Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren KWALON Conferentie Kwalitatief onderzoek in het hoger onderwijs: lessen leren van elkaar 13 december 2012

Nadere informatie

Laag Vaardigheden Leerdoelen Formulering van vragen /opdrachten

Laag Vaardigheden Leerdoelen Formulering van vragen /opdrachten Blooms taxonomie Laag Vaardigheden Leerdoelen Formulering van vragen /opdrachten Evalueren Evalueren = de vaardigheid om de waarde van iets (literatuur, onderzoeksrapport, presentatie etc) te kunnen beoordelen

Nadere informatie

NEUROMOTOR TASK TRAINING

NEUROMOTOR TASK TRAINING NEUROMOTOR TASK TRAINING Hulp aan bewegingszwakke kinderen vanuit een wetenschappelijk fundament. Cursuscoördinator Theo de Groot Neuromotor task training (NTT) is een wetenschappelijk onderbouwde behandelmethode

Nadere informatie

Bepaling toezichtvorm gemeente Venray

Bepaling toezichtvorm gemeente Venray Bepaling toezichtvorm 2007-2010 gemeente Venray F i n a n c i e e l v e r d i e p i n g s o n d e r z o e k P r o v i n c i e L i m b u r g, april 2 0 0 7 V e r d i e p i n g s o n d e r z o e k V e n

Nadere informatie

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV Plan van aanpak Project : Let s Drop Bedrijf : DropCo BV Plaats, datum: Horn, 28 september 2012 Opgesteld door: 1205366 1205366smit@zuyd.nl Plan van Aanpak project Let s Drop pagina 1 Inhoudsopgave plan

Nadere informatie

DEEL III. Het bestuursprocesrecht

DEEL III. Het bestuursprocesrecht DEEL III Het bestuursprocesrecht Inleiding op deel III In het voorgaande deel is het regelsysteem van art. 48 (oud) Rv besproken voor zover dit relevant was voor art. 8:69 lid 2 en 3 Awb. In dit deel

Nadere informatie

Competentie-invullingsmatrix

Competentie-invullingsmatrix Competentie-invullingsmatrix masterprf Master of Science in de wiskunde Academiejaar 2016-2017 Legende: W=didactische werkvormen E=evaluatievormen Competentie in één of meerdere wetenschappen Wetenschappelijke

Nadere informatie

Verder met je merk in een middag

Verder met je merk in een middag Verder met je merk in een middag Workshops over merken en positioneren door # Verder met je merk in een middag Veel merken hebben minder ruimte om aan hun uitstraling of positionering te werken. Tegelijkertijd

Nadere informatie

INSTRUMENTEN TER ONDERSTEUNING VAN SCRIPTIESTUDENTEN

INSTRUMENTEN TER ONDERSTEUNING VAN SCRIPTIESTUDENTEN INSTRUMENTEN TER ONDERSTEUNING VAN SCRIPTIESTUDENTEN Medewerkers van de Bibliotheek Rechten hebben voor studenten, die starten met het schrijven van de scriptie, instrumenten ontwikkeld. De instrumenten

Nadere informatie

Rekenkamer. Súdwest-Fryslân. Plan van aanpak Inkopen en Aanbesteden

Rekenkamer. Súdwest-Fryslân. Plan van aanpak Inkopen en Aanbesteden Rekenkamer Súdwest-Fryslân Plan van aanpak Inkopen en Aanbesteden Maart 2013 Rekenkamer Súdwest-Fryslân Plan van aanpak Inkopen en Aanbesteden Maart 2013 Rekenkamer Súdwest-Fryslân drs. J.H. (Jet) Lepage

Nadere informatie

Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten

Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten vertrouwen, transparantie & Verbondenheid 2 Voor het Volledige rapport: www.regieraadbouwzuid.nl Een nieuwe marktbenadering Bij Wonen Limburg

Nadere informatie

Beoordelingsformulier Proeve van Bekwaamheid 2 (Rol Ontwerper) 3.12

Beoordelingsformulier Proeve van Bekwaamheid 2 (Rol Ontwerper) 3.12 Beoordelingsformulier Proeve van Bekwaamheid 2 (Rol Ontwerper) 3.12 Naam student: Studentnummer: Naam beoordelende docent: Datum: Toets code Osiris: Algemene eisen (voor een voldoende beoordeling van het

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Profielen. Inhoud. 1. Het profielwerkstuk. Stappenplan, tips en ideeën Profielwerkstuk

Profielen. Inhoud. 1. Het profielwerkstuk. Stappenplan, tips en ideeën Profielwerkstuk Ben je op zoek naar een onderwerp voor je profielwerkstuk? Dan is het Woudagemaal misschien interessant voor je. Profielen Volg je het profiel Natuur & Techniek, dan zit je goed! Want in dit stappenplan

Nadere informatie

Onderzoek: het aannemelijk maken van beweringen

Onderzoek: het aannemelijk maken van beweringen Onderzoek: het aannemelijk maken van beweringen Prof. Dr. Joseph W.M. Kessels Universiteit Twente Open Universiteit Ontwerpgericht Wetenschappelijk Onderzoek DSRG Utrecht 3 november 2011 Noodzaak tot Handelingsondersteuning

Nadere informatie

DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 3-4)

DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 3-4) Excellente gespreksvoering met excellente leerlingen DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 3-4) Deze uitgave maakt onderdeel uit van het product Excellente gespreksvoering met excellente leerlingen. Dit product

Nadere informatie