Bedrijfskundig onderzoek vragenderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bedrijfskundig onderzoek vragenderwijs"

Transcriptie

1 Bedrijfskundig onderzoek vragenderwijs een set met vragen als hulpmiddelen bij het uitvoeren en beoordelen van bedrijfskundig onderzoek Drs. B.J.W. Pennink faculteit Bedrijfskunde Rijksuniversiteit Groningen juli 2000

2 1 INLEIDING Stelt u zich de volgende s i t u a t i e voor: in e e n bedrijf vr a a g t e e n b e d r i j f s l e i d e r z i c h a f h o e e e n buitenstaander n a a r zijn bedrijf zou kijken en deze zou beschri j v e n ( e e n z g n. f r i s s e b l i k ). Daarbij heeft h i j in h e t achterhoofd de hoop d a t de buitenstaander tegelijkertijd opmerkingen m a a k t ove r de wijze waarop het werk wordt uitgevoerd en wellicht leiden die opmerkingen e r t o e d a t h e t we rk efficiënter kan worden uitgevoerd. Stelt u zich verder eens voor, dat die buitenstaander e e n (bedrijfskundig) onderzoeker i s en d a t h i j (of zij) zich vervolgens afvraagt hoe h i j in de beschrijving en beoordeling verantwo o r d t e w e r k k a n g a a n. H i e r m e e i s d e onderzoeker aangekomen b i j de methodologie van h e t uitvoeren va n e e n o n d e r z o e k. H i j z o e k t e e n verantwoording voor de weg waarlangs h i j t o t zijn beschri j v i n g e n b e o o r d e l i n g k o m t. In d i t artikel komen vragen aan de orde waarover e e n bedrijfskundig onderzoeker moet na d e n k e n om op verantwoorde wijze onderzoek te kunnen uitvoeren en te kunnen beoordelen. Bedrijfskundig onderzoek streeft n a a r e e n combinatie van het verkrijgen van kennis over o r g a n i s a t i e s e n d e m o g e l i j k h e i d o m i n e e n o r g a n i s a t i e e e n b i j d r a g e t e k u n n e n l e v e r e n a a n h e t handelen van organisatieleden. In tegenstelling tot ander wetenschappelijk onderzoek waar ook gestreefd wordt n a a r k e n n i s over e e n ob j e c t v a n o n d e r z o e k e n d e m o g e l i j k h e i d t o t g e n e r a liseren wordt in bedrijfskundig onderzoek h e t toepassingsgerichte benadrukt. Welke consequenties heeft dat voor de uitvoering en beoordeling van bedrijfskundig onderzoek? Allereerst plaatsen we bedrijfskundig onderzoek in e e n veld tuss e n d e b e l a n g e n v a n e e n bedrijf, de belangen vanuit de wetenschap en h e t referentiek a d e r v a n d e o n d e r z o e k e r z e l f. Deze drie e l e m e n t e n plaatsen we op de hoekpunten van e e n driehoek. Binnen dez e d r i e h o e k wordt bedrijfskundig onderzoek uitgevoerd. In de tweede paragraaf gaan we daarvoor in op de rol van onderzoeker. Het i s mogelijk om in de driehoek a l l e r l e i onderz o e k s p o s i t i e s t e b e s c h r i j ven. In de derde paragraaf wordt de rol van onderzoeker verder uitgewerkt in de vorm van aandacht voor de wijze waarop hij kennis kan verkrijgen in organisaties. Die paragraaf gaat verder m e t e e n uitweiding over de context waarbinnen onderzoek gedaan wordt, is de onderzoeker opzoek n a a r nieuwe inzichten of probeert hi j v e r o n d e r s t e l d e / b e s t a a n d e i n z i c h t e n t e toetsen. In de vierde paragraaf gaat h e t om de uitvoering van bedri j f s k u n d i g o n d e r z o e k. E e n open en een gesloten onderzoeksvraag verlangen ieder een eigen onderzoekssystematiek. A l s tweede onderdeel van deze paragraaf besteden we aandacht aan keuzes op het paradigm a t i s c h e niveau. Met behulp van een typologie van Arbnor en Bjerke laten we zien dat ook vanuit d i t oogpunt consistentie gewenst is. In de v i j f d e p a r a g r a a f k o m t h e t b e o o r d e l e n a a n d e orde. E e n oordeel over e e n uitgevoerd bedrijfskund ig onderzoek begint m e t a a n d a c h t voor de inhoud. Het i s belangrijk om de inhoudelijke redenering zichtbaar t e m a k e n. P a s dan i s e e n beoordeling op de consistentie en relevantie voor de bedrijfskundige situatie mogelijk. De beoordeling gaat verder m e t vragen n a a r de validiteit, betrou w b a a r h e i d, c o n t r o l e e r b a a r h e i d, navolgbaarheid en bruikbaarheid (afhankelijk van e e n gesloten of e e n open aanpak). C e n t r a a l s t a a t de e x p l i c i t e r i n g en de geloofwaardigheid van alle keuzen en dan met name in hun on derlinge verband. In de slotparagraaf 6 geven wij een samenvatting van voorgaande en openen de discussie waarin we beweren dat ontwerpen net zoals ander bedrijfskundig onderzoek kan plaats vinden met behulp van de vragen die in dit artikel worden gepresenteerd. - 2

3 2 DE ROL VAN ONDERZOEKER Het uitvoeren van bedrijfskundig onderzoek heeft als pretentie dat de resultaten van het onderzo e k e n e r z i j d s m o e t e n v o l d o e n a a n e i s e n v a n u i t d e w e r e l d v a n d e w e t e n s c h a p e n a n d e r zijds m o e t e n voldoen a a n de eisen van de wereld van h e t bedrijf. De z e e i s e n z i j n n i e t a l t i j d i d e n t i e k (Ramondt, 1996) en in d i e z i n m o e t d e o n d e r z o e k e r z i c h i n t w e e r i c h t i n g e n v e r a n t woorden. E e n bedrijfskundig onderzoek m o e t verantwoord worden opgezet, systematisch en controleerbaar zijn, om op die wijze kennis te leveren die bijdraagt aan de body of knowlegde van de bedrijfskunde. De resultaten, de k e n n i s die e e n o n d e r z o e k o p l e v e r t, m o e t e n o o k zodanig zijn d a t d i e k e n n i s wordt geac c e p t e e r d en gehanteerd in e e n bedrijf. Hoe de k e n n i s kan worden gehanteerd roept onder a n d e r e de vraag op wie de k e n n i s g e b r u i k t, w i e d e k e n n i s mag gebruiken en hoe de kennis gebruikt wordt (Karsten, 1998). Bovenstaande situati e k u n n e n w e w e e r g e v e n i n e e n m o d e l w a a r i n d e i n t e r p r e t a t i e v a n d e onderzoeker, de wereld van h e t bedrij f e n d e w e r e l d v a n d e w e t e n s c h a p d e h o e k p u n t e n v o r m e n van e e n driehoek. Dat we de i n t e r p r e t a t i e en visie van de onderzoeker ook n e m e n a l s hoekpunt berust op t w e e a r g u m e n t e n. D e o n d e r z o e k e r h e e f t o o k i d e e ë n o v e r h e t o n d e r z o e k d i e bruikbaar kunnen zijn. Daarbij kan de onderzoeker n i e t besc h o u w d w o r d e n a l s e e n m a c h i n e d i e standpuntloos en zonder enige eigen i n t e r p r e t a t i e s e e n onderzoek uitvoert. Daarom i s h e t m a a r b e t e r om de i n t e r p r e t a t i e s van de onderzoeker e x p l i c i e t op t e voeren b i j h e t uitvoeren en beoordelen van onderzoek. A l s tweede argument o m d e i n t e r p r e t a t i e s v a n d e o n d e r z o e k e r e x p l i c i e t op t e voeren wijzen we naar Morgan (1993). In de bijlage van zijn boek Imanigazation m a a k t h i j b i j de d a t a verzameling o n d e r s c h e i d t u s s e n v e r s c h i l l e n d e t y p e n d a t a. E e r s t e o r d e gegevens over e e n organisatie zijn kengetalle n, de m e e r hardere gegevens. T w e e d e orde gegevens zijn de verhalen van de mensen uit de organisatie en de derde orde gegevens zijn de i n t erpretaties van de onderzoeker zelf. Dus ook Morgan geeft aan dat de interpretaties van de onderzoeker een rol kunnen spelen in een bedrijfskundig onderzoek. Zie figuur 1 Het i d e e van de driehoek i s e e n vrije vertaling van Lee (1991). Het onderzoek bevindt zich in de driehoek en de onderzoeker wordt zo geconfron t e e r d m e t d e s p a n n i n g t u s s e n d e w e r e l d v a n h e t bedrijf m e t de d a a r b i j horende inzichten en belangen, de wereld van de wetenschap met de d a a r b i j behorende k e n n i s en zijn eigen r e f e r e n t i e k a d e r m e t d e d a a r b i j b e h o r e n d e i n z i c h t e n. De onderzoeker zal b i j h e t uitvoeren van e e n onderzoek rekening m o e t e n houden m e t de wereld van de wetenschap, de wereld van h e t bedrijf en zijn e i g e n i n t e g r i t e i t e n i n z i c h t e n ( z i e voor dat laatste ook de basisassumpties van Arbnor en Bjerke). T ijdens de uitvoering van e e n goed onderzoek zou de onderzoeker kunnen volstaan m e t h e t kiezen van slec h t s e e n p o s i t i e i n d e d r i e h o e k. K i e z e n v o o r a l l e e n d e w e r e l d v a n h e t b e d r i j f houdt in d a t de resultaten sterk gebonden zijn a a n e e n bed r i j f e n d a t d e k a n s o p e e n b i j d r a g e a a n de t h e o r i e ontw i k k e l i n g l a a g z a l z i j n. V o o r h e t b e d r i j f e c h t e r w o r d t d e k a n s o p t o e p a s b a r e k e n n i s vele m a l e n groter. Kiezen voor a l l e e n de wereld van de wetenscha p h e e f t a l s c o n s e q u e n t i e d a t de kans op h e t toepassen van de resultaten m i n d e r h o o g z a l z i j n m a a r d e k a n s o p e e n bijdrage a a n de t h e o r i e wordt groter. Het l aten afwisselen van de posities is gunstiger. Een keuze voor de wereld van het bedrijf (anders omschreven als toegepast onderzoek) kan in waarde t o e n e m e n door e e n stevige inbreng vanuit de theorie, de wereld van de wetenschap. In d i t verband past goed de uitspraak van Kurt Lewin:? N i e t s i s zo pr aktisch a l s e e n goede t h e o r i e. Het afwisselen van b e i d e p o s i t i e s of e e n mengvorm kan gunstig zijn m a a r m a a k t h e t wel lastiger om onderzoek t e beoordelen. A l s w e o n s e c h t e r r e a l i s e r e n d a t v e e l t o e g e p a s t onderzoek b e s t a a t u i t m e e r d e r e onderzoeken zoals e e n vooronderzoek en e e n hoofdonderz o e k, dan valt h e t m e e. Binnen e e n <d e e l o n d e r z o e k m o e t e e n o n d e r z o e k e r c o n s i s t e n t z i j n. O v e r d e - 3

4 < deel onder-zoeken heen moet een verantwoording gegeven worden maar hoeft niet steeds dezelfde keus gemaakt te worden. B e i d e werelden stellen wel verschillende eisen a a n de resultaten en hier ontstaat e e n spanning voor bedrijfskundig onderzoekers. Vanuit de wereld van het bedrijf moet de kennis betrekking hebben op e e n c o n c r e t e situatie, e e n probleemsituatie en d a a r b i j behorende p r o b l e e m o p l o s singsruimte. Het i s k e n n i s d i e in i e d e r geval door het management begrijpbaar, en toepasbaar m o e t zijn. Vanuit de wereld van de wetenschap worden aan kennis, de resultaten van een onderzoek a n d e r e c r i t e r i a aangemeten. De kennis moet systematisch en controleerbaar ontwikkeld en nauwkeurig omschreven zijn, soms in de vorm van hypothesen. Op die manier is een bijdrage mogelijk a a n de theorie. T o t slot zal de onderzoeker ook rekeni n g m o e t e n h o u d e n m e t zijn eigen i n t e r p r e t a t i e s. I n p l a a t s v a n h e t n e g e r e n v a n z i j n e i g e n i n z i c h t e n k a n h i j e r o o k voor kiezen om zijn eigen inbreng t e e x p l i c i t e r e n e n m e e t e l a t e n w e g e n. I n z i j n r o l v a n onderzoeker zal h i j b i j de uitvoering en beoordeling m o e t e n nadenken voor wie het onderzoek wordt uitgevoerd en op welke wijze zijn eigen inbreng wel of niet een rol moet spelen. Dat l a a t s t e heeft betrekking op de vraag: Hoe i s z i j n v e r h o u d i n g t o t d i e o r g a n i s a t i e? I s h i j e e n expert d i e voorschrijft hoe h e t m o e t? Is h i j e e n p r o c e s begele i d e r d i e k e n n i s a a n d r a a g t? A l s bedrijfskundig onderzoeker m o e t h i j zich ook afvrage n a a n w i e h i j i e t s v o o r s c h r i j f t e n w i e worden begeleid. In zijn rol a l s onderzoeker m o e t h i j over d i t t h e m a nadenken, w a n t h e t k a n gevolgen hebben voor de uitvoering en beoordeling van zijn werk. De rol van de onderzoeker kan d a a r b i j goed beschre v e n w o r d e n m e t h e t o n d e r s c h e i d tussen instru m e n t e e l, s t r a t e g i s c h e n c o m m u n i c a t i e f h a n d e l e n z o a l s H a b e r m a s d a t d o e t. W a n n e e r mensen instrumenteel m e t e l k a a r omgaan dan beschouwen ze ande r e m e n s e n i n d e z i n van goed t e beschrijven, voorspelbaar en n i e t verand e r b a a r. Z e m a k e n e e n p l a n, v o e r e n d a t u i t e n b i j h e t m a k e n v a n h e t p l a n h e b b e n a n d e r e n g e e n i n s p r a a k. D e t w e e d e m a n i e r v a n h a n d e l e n wordt getypeerd a l s < strategisch. Deze vorm van handelen houdt rekening met belangen van - 4

5 de anderen en d i e belangen worden betrokken in h e t plannen m a k e n e n u i t v o e r e n. A n d e r e n hebben weliswaar belangen waar rekening m e e g e h o u d e n m o e t w o r d e n m a a r v e r d e r d a n d a t gaat h e t n i e t. In de derde m a n i e r wordt i n h e t h a n d e l e n d e a n d e r h e t m e e s t b e t r o k k e n. Z o w e l b i j h e t m a k e n van de plannen a l s b i j de uitvoering. De ander i s n i e t e e n instrum e n t o f e e n a c t o r m e t e e n e i g e n o m l i j n d b e l a n g d i e t e m a n i p u l e r e n i s m a a r e e n m e d e p l a n n e n m a k e r. D e z e laatste manier wordt getypeerd als <c ommunicatief. Uitgaande van e e n keuze voor instrumenteel handelen zal de onde r z o e k e r v o o r d e o p drachtgever e e n rapport schrijven waarin h i j veelal a l s expert, a l s buitenstaander n a a r d e p r o b l e m a t i e k zal kijken en op die manier oplossingen zal aandragen. Uitgaande van het strategisch handelen zal de onderzoeker ook a l s buitenstaander oplossingen aandragen. Hij zal d a a r b i j wel rekening houden m e t onderzochten en opdrachtgever(s). Uitgaande v a n h e t communicatieve handelen zal de onderzoeker samen m e t opdrachtgever en onderzochten oplossingen zoeken en d i e in samenspraak m e t he n a a n d r a g e n. H i e r b i j w o r d e n n i e t a l l e e n mogelijke oplossingen m a a r ook de k e n n i s over de org a n i s a t i e s a m e n o n t w i k k e l d. W e l k e onderzoekspositie de onderzoeker moet kiezen is niet op voorhand vast te leggen. De onderzoekspositie wordt b e p a a l d door e e n a a n t a l belangrijke keuze mogelijkheden d i e h e t best t o t uiting komen door de e x t r e m e n t e bespreken. Zijn de onderzoeksresultaten bestemd voor e e n s e l e c t e groep zoals een bedrijf of voor iedereen. In het laatste geval zal het onderzoek m e e r t h e o r i e gericht zijn. Hoe s t e l t de onderzoeker zich op, a l s e e n expert o f a l s een proces begeleider. Daar mee samenhangend is de keuze of hij als onderzoeker een objectieve beschrijving zal geven of e e n m e e r subjectieve beschrijving. Is hij als het ware deelnem e r in het verhaal of de verteller. Tot slot kiest de onderzoeker in zijn verhouding tot de t h e o r i e voor h e t toepassen of h e t ontwikkelen van theorie. Dat l a a t s t e kan ve r d e r u i t g e w e r k t worden naar een gesloten aanpak waarin hypothesen worden getoetst of een open aanpak waarin hypothesen ontwikkelen centraal staat. Wanneer e e n onde r z o e k e r z i j n p o s i t i e d u i d e l i j k m a a k t, k a n h i j v e r v o l g e n s i n e e n o r g a nisatie gaan kijken. In de volgende paragraaf gaan we daar verder op in. 3 HOE KOMT EEN ONDERZOEKER IETS TE WETEN OVER EEN ORGANISATIE? Om goed bedrijfskundig onde r z o e k u i t t e k u n n e n v o e r e n e n d e r o l v a n d e o n d e r z o e k e r d a a r b i j zichtbaar t e m a k e n stellen wij voor om in ieder geval twee vragen te stellen. De eerste is een kentheoretische vraag: Hoe kan e e n onder zoeker e e n bedrijf kennen? De tweede vraag l u i d t : Wil de onderzoeker nieuwe inzichten zoeken of wil h i j toetsten o f z i j n i n z i c h t e n h o u d b a a r zijn? Oftewel wat weet de onderzoeker na het onderzoek. Zijn het nieuwe inzichten of zijn veronderstelde inzichten getoetst? Op de eerste vraag zijn in e x t r e m e vorm twee antwoorden mogelijk. Het e n e uiterste i s h e t antwoord? door de ogen van e e n ander. Het a n d e r e uiterste is:? door de e i g e n o g e n. W a n n e e r e e n o n d e r z o e k e r e r v a n u i t g a a t d a t h i j d e w e r e l d a l l e e n m a a r k a n k e n n e n v i a d e o g e n v a n de ander, dan g a a t h i j e r d a a r b i j v a n u i t d a t h i j a l l e e n k e n n i s o v e r e e n s i t u a t i e k a n v e r k r i j g e n doordat bet r o k k e n e n h e m d a t m o e t e n v e r t e l l e n. A l l e e n z i j w e t e n h o e h u n e i g e n s i t u a t i e e r u i t ziet en als onderzoeker dien je dat te respecteren. Wanneer de onderzoeker wil weten hoe e e n bedrijf e r u i t ziet, dan k a n h i j n a t u u r l i j k e e n b e p a a l d i d e e ontwikkelen en vervolgens gaat hij vragen of zijn idee klopt. Op die manier e c h t e r kan h i j van a l l e s missen, vooral o m d a t h i j a l l e e n gericht i s op h e t be vestigen of weerleggen van zijn i d e e. Zijn i d e e i s e e n k a d e r, e e n s o o r t b r i l w a a r m e e h i j k i j k t. B u i t e n d i e b r i l om kan h i j n i e t s of n a u w e l i j k s i e t s z i e n. M a a r d e k e e r z i j d e i s d a t e e n o n d e r z o e k e r z o n d e r b r i l - 5

6 ook n i e t s kan zien. Dat b e t e k e n t in h e t onderzoek dat de onderzoeker heel nauwkeurig zijn bril m o e t omschrijven. In onderzoekstermen vertaald: de onderzoeker z a l e e n c o n c e p t u e e l m o d e l formuleren, vooronderstellingen moeten expliciteren en toetsingsprocedures beschrijven. H i e r m e e heeft h i j <zijn bril nauwkeurig aangeduid en op d i e basis wordt kennis van de organisatie verkregen. Het ontwikkelen van e e n i d e e en vandaar u i t e e n organisatie be k i j k e n noemen we <h et kijken met de eigen (selectieve) ogen. Wanneer e e n onderzoeker zich juist nie t w i l l a t e n i n p e r k e n d o o r z i j n e i g e n b r i l d a n z a l h i j gebruik m o e t e n m a k e n van <d e ogen van e e n ander. Het ligt dan voor de hand om daa r v o o r d e ogen van de l e d e n v a n e e n b e d r i j f t e n e m e n. H e t i s h u n w e r k e l i j k h e i d, z i j l e v e n d a a r i n. W i l d e onderzoeker die werkelijkheid ook nog eens beïnvloeden dan zal hij daarvoor de leden van de o r g a n i s a t i e n o d i g h e b b e n. V o o r d e o n d e r z o e k e r i s h e t d a n a a n t r e k k e l i j k o m t e w e t e n h o e d e werkelijkheid gezien wordt door d i e leden, de anderen. Kijken door de ogen va n d e a n d e r heeft a l s consequentie om <d e eigen bril zoveel mogelijk u i t t e schakelen. H e l e m a a l lukt d a t n i e t want e lke waarneming is theorie gebonden (Koningsveld, 1986). Door een open houding van de onderzoeker, e e n open onderzo eksvraag, en veel zoekgedrag hoopt de onderzoeker er toch in t e slagen om k e n n i s t e o n t w i k k e l e n v a n e e n o r g a n i s a t i e v i a e e n c o m b i n a t i e v a n k i j k e n door <d e ogen van de ander en door de <eigen ogen. We hebben deze vraag en de twee a ntwoord mogelijkheden bewust e x t r e e m geformuleerd. Hierdoor worden onderzoekers m i n of m e e r gedwongen om e r over na t e denken. Door de vereenvoudiging wordt he t m o g e l i j k o m de m o e i l i j k e vragen op h e t gebied van paradigma keuzes m e e r c o n c r e e t en bespreekbaar t e maken. De tweede vraag: Wil de onderzoeker nieuwe inzichten zoeken of wil h i j t o e t st e n o f z i j n inzichten houdbaar zijn? i s e e n vraag n a a r h e t klassieke onderschei d t u s s e n d e <c o n t e x t of justification en de <c o n t e x t of discovery (Koningsveld, ). I n d e <c o n t e x t of discovery wordt gezocht n a a r inzichten, h e t i s de inductieve fase van e e n ond e r z o e k. D e o n d e r z o e k e r heeft een grote mate van vrijheid, dit alles met het doel om nieuwe inzichten te verwerven. Het zijn inzichten d i e nauw aansluiten bij het object van onderzoek en daarmee heeft deze c o n t e x t de m e e s t e overeenkomst m e t de wereld van h e t bedrij f. In h e t onderzoek s t a a t de inductieve aanpak c e n t r a a l. Op a l l e r l e i m a n i e r e n zal de onderzo e k e r o p z o e k g a a n n a a r i n z i c h ten. De onderzoeker zal gebruik m a k e n van open interviews, p a r t i c i p e r e n d e ob s e r v a t i e s, delphi achtige aanpak en a c t i e onderzoeksmanieren om zoveel mogelijk e n zo divers mogelijk materiaal te verzamelen om daarmee de kans te vergroten om inzichten te vinden. In de <c o n t e x t of justifica t i o n l i g g e n d e z a k e n a n d e r s. W i l d e o n d e r z o e k e r t o t s y s t e m a t i sche en controleerbare k e n n i s komen dan zal de k e n n i s binnen deze c o n t e x t f o r m e e l m o e t e n zijn omschreven en volgens strakke toetsingsprocedures kan e e n onderzoeke r t o e t s e n o f z i j n k e n n i s houdbaar is. Vanuit h e t kla s s i e k e o n d e r s c h e i d t u s s e n b e i d e c o n t e x t e n z o u h e t h e e l ge m a k k e l i j k k u n n e n z i j n o m d e <c o n t e x t of justification t e verbinden m e t de e e r d e r omschreven wereld van de wetens c h a p e n d e <c o n t e x t of discovery t e verbinden m e t de wereld van h e t bedrijf. Deze gevolg trekking l i j k t n i e t vruchtbaar. In b e i d e werelden i s h e t mogelijk om inzichten t e ontwikkelen en ook i s h e t mogelijk om in b e i d e werelden inzichten t e toetsen. Voor h e t uitvoeren van e e n onde r z o e k i s h e t e c h t e r w e l v a n b e l a n g o m t e w e t e n v a n u i t w e l k e context het onderzoek wordt uitgevoerd, dus waar de onderzoeker voor gekozen heeft. De wereld van de wetenschap heeft zich e c h t e r in de loop van de historie op h e e l s p e c i f i e ke wijze o n t w i k k e l d. V o o r a l d e n a d r u k o p h e t t o e t s e n v a n h y p o t h e s e n e n d e m e c h a n i s c h e r a t i o n a l i t e i t zijn de boventoon gaan voeren (Kunneman, 1986 en Karsten, 1998). Onde r z o e k d a t in de c o n t e x t of discovery thuishoort wordt n i e t a l tijd meer als belangrijk gezien. De onderzoeker wordt hierdoor minder vrij om te kiezen. Door wiens bril kijkt d e o n d e r z o e k e r n a a r e e n o r g a n i s a t i e? e n v a n u i t w e l k e c o n t e x t gebeurt d a t? De e e r ste vraag heeft vooral consequenties voor de uitvoering van een onder - 6

7 zoek. De t weede vraag heeft daarnaast consequenties voor de beoordeling. Wanneer een onderzoek verricht werd om veronderstelde inzichten t e toetsen d a n z a l i n d e b e o o r d e l i n g voornamelijk gelet worden op de manier waarop getoetst is en vooral of dat op een van te voren afgesproken manier is gebeurd. In de volgende paragraaf gaan we nader in op het uitvoeren van bedrijfskundig onderzoek. 4 HET CONSISTENT UITVOEREN VAN BEDRIJFSKUNDIG ONDERZOEK 4.1 Inleiding In deze paragraaf komen twee aspecten van h e t uitvoeren van e e n bedrijfskun d i g o n d e r z o e k a a n de orde. Allereerst komen e e n <gesloten en e e n <open uitvoering a a n d e o r d e. D e z e t w e e m a n i e r e n om e e n onderzoek u i t t e voeren zijn verbonden m e t onde r s c h e i d t u s s e n e e n g e s l o t e n en open onderzoeksvraag. Vervolgens gaan we nader in op de consistentie d i e in e e n onderzoek m o e t bestaan tussen de paradigmatische keuze, de methodologie en de methoden en t e c h n i e k e n d i e binnen e e n onderzoek gehanteerd worden. Hiervoor introduceren we de typologie van Arbnor en Bjerke. In hun typologie zijn de a l e e r d e r o m s c h r e v e n k e u z e m o m e n t e n gecombineerd. Met behulp van deze aspecten, een onderscheid in een open en gesloten aanpak en de typologie van Arbnor en Bjerke wordt het mogelijk om bedrijfskundig onderzoek consistent uit te voeren en op zijn consistentie te beoordelen. 4.2 Gesloten vraagstelling: systematisch werken In ve el handboeken worden stappenplannen weergegeven over de wijze waarop onderzoek verricht zou m o e t e n worden. Althans zo worden ze gebracht, het lijkt erop alsof onderzoekers zo t e werk m o e t e n gaan tijdens e e n onderzoek. Veel b e t e r i s h e t d i e stappenplannen t e g e b r u i ken om achteraf a l l e onderzoeksactiviteiten in k a a r t t e b r e n g e n e n t e o r d e n e n, o f o m v ooraf de consequenties te overzien van bepaalde keuzes. Het proces van onderzoek bevat als het goed gaat wel de e l e m e n t e n u i t h e t s t a p p e n p l a n m a a r d e v o l g o r d e h o e f t n i e t a l t i j d z o t e z i j n. H e t hier gebruikte a c t i v i t e i t e n ove rzicht: de blokkendoos in figuur 2 moet ook zo gezien worden. Vanuit de organisatie wordt een situatie aangekaart, d a t noemen wij e e n probleem. Vanuit diverse hoeken kunnen we n a a r d i t p r o b l e e m k i j k e n. Van wie i s h e t p r o b l e e m?, Waarom komt h e t probleem nu bove n? e n H o e k u n j e n a a r d i t p r o bleem kijken? zijn vragen die we moeten stellen (De Leeuw, 1990) Uitgaande - 7

8

9 - 9

10 van het probleem formuleert een onderzoeker een daarbij passende onderzoeksvraag. Die onderzo eksvraag op zijn beurt wordt beantwoord. Het antwoord bestaat uit conclusies en vandaar u i t worden aanbevelingen gedaan d i e kunnen bijdragen aan de oplossing van het probleem. In de blokkendoos zijn de belangrijkste activiteiten van onderzoek opgenomen. Bij een gesloten vraag is het een verdere invulling van de empirische cyclus van De Groot. Zoals het gebruiken van t h e o r i e en c o n c e p t u e l e modellen, operationaliseren e t c. (zie voor e e n besc h r i j ving van d i e e lementen: Emory and Cooper, 1995, Arbnor and Bjerke, 1997). Naarmate in een onderzoek de nadruk m e e r ligt op h e t toetsen van hypothesen, zullen de onderzoeksa c t i v i t e i ten meer via een chronologische volgorde verricht moeten worden. In tegenstelling t o t veel a n d e r e stappenplannen ( C h u r c h i l l, e n E m o r y a n d C o o p e r ) w o r d t i n d e b l o k k e n d o o s o o k d e w e n s o m t o e g e p a s t o n d e r z o e k, d a t w i l z e g g e n o n d e r zoek dat relevant is voor de wereld van de bedrijven, uit te voeren benadrukt. Bij elke invulling van d e s t a p p e n i n e e n o n d e r z o e k m o e t w o r d e n g e k e k e n n a a r d e e f f e c t e n o p d e t o e p a s b a a r heid. N i e t a l l e e n d e t o e p a s b a a r h e i d k a n d a n b e k e k e n w o r d e n. O o k m o e t h e t m o g e l i j k z i j n o m onderzochten h e t onderzoek m ee te laten beïnvloeden. Op die wijze kan de onderzoeker vorm geven a a n c o m m u n i c a t i e f handelen. N a a r m a t e e c h t e r h e t toetsen van hyp o t h e s e n m e e r c e n traal staat, bestaan er minder mogelijkheden voor vormen van communicatief handelen. Het onderscheid tussen e nerzijds probleem/oplossing en anderzijds onderzoeksvraag/ onderzoeksantwoord d a t door veel auteurs wordt gebruikt zou in de loop va n h e t o n d e r z o e k minder sterk hoeven te zijn. Kiest de onderzoeker voor een rol waarin het communicatieve handelen e e n rol speelt dan zal vaker h e t onderscheid overbrugd worden, dan w a n n e e r e e n onderzoeker k i e st voor een rol waarin het instrumentele handelen de boventoon voert. De wijze waarop hij de communicatie verwerkt in het onderzoeksproces vraagt om aandacht (Ramondt, 1996) en is gerelateerd aan de rol die de onderzoeker inneemt. 4.3 Open vraagstelling: een eigen systematiek De grondhouding b i j deze m a n i e r van onderzoek kan g e k e n m e r k t w o r d e n a l s t h e o r i e v o r m e n d, t h e oriezoekend. In deze uitvoering van onderzoek streeft men ernaar om de werkelijkheid te begrijpen op e e n zodanige wijze d a t de a c t o r e n u i t h e t veld ahw h e t m e e s t e r e c h t w o r d t gedaan. De gevonden en de t e zoeken theor i e ë n m o e t e n o o k d o o r h e t v e l d, d e o n d e r z o c h t e n begrepen worden en bruikbaar zijn. Het uitvoeren van dit onderzoek is geen vrijbrief om zomaar in het wilde weg te interviewen en op b a s i s van gelezen i n t e r v i e w s b e w e r i n g e n t e d o e n. H e t i s b i n n e n d e z e a a n p a k juist van belang om vanuit m a t e r i a a l d a t wordt verzameld, systematisch te zoeken en ook zodanig dat de navolgbaarheid groot is. B i j h e t uitvoeren van onderzoek wordt veel a a n d a c h t besteed a a n h e t z o b r e e d m o g e l i j k zoeken, zowel tijdens de data verzameling als tijdens de data analyse. In de figuur worden de belangrijkste stappen onderscheiden. Daarbij wordt naast d a t zoeken ook a a n d a c h t besteed, a a n h e t zo open mogelijk, zo onbevooroordeeld mogelijk t e kijken n a a r h e t m a t e r i a a l. O m d e openheid t e bevorderen zal de ond erzoeker het beste ook zijn eigen interpretaties zichtbaar m o e t e n maken. B i j h e t afnemen van b i j voorbeeld een diepte interview hoort dus ook een verslag van de indrukken van de interviewer zelf. B i j h e t a n a l y s e r e n v a n h e t i n t e r v i e w m o e t d e onderzoeker steeds kunnen aangeven b i j welke passages h i j we l k e i d e e ë n k r e e g e n d e o n d e r zoeker moet die ideeën ook aan de geïnter - 9

11

12 viewde a c h t e r a f kunnen uitleggen. Deze a a n p a k w o r d t u i t w e r k t i n d e <grounded theory van Glaser en Strauss (Strauss and Corbin, 1990). De o n d e r z o e k e r m o e t e x p l i c i e t a a n g e v e n w a a r h i j in e e n stuk tekst of i n t e r v i e w v e r s l a g d e n k t i e t s t e z i e n e n h o e h i j d a t z i e t. O o k i n d e analyse t e c h n i e k van Toulmin (Bromley, 1986) m o e t d e o n d e r z o e k e r e x p l i c i e t a a n g e v e n h o e h i j h e t m a t e r i a a l beoordeelt. Samen m e t J a n i k en Ri e k e n ( T o u l m i n, R i e k e n e n J a n i k, ) beschrijft h i j e e n m a n i e r om de e l e m e n t e n van e e n redene r i n g t e b e n o e m e n e n o m m e t b e h u l p van d i e e l e m e n t e n e e n redenering op t e bouwen. In tegenstelling tot een logische redenering d i e of waar i s of niet waar, leidt hun manier van opbouwen van een redenering tot een oordeel over de m a t e van aanvaardbaarheid (i.p.v. waar of n i e t waar). D e l a a t s t e t i j d z i j n v e l e t e c h n i e ken ontwikkeld om de kwali t a t i e v e a a n p a k e e n m e e r s y s t e m a t i s c h k a r a k t e r t e g e v e n ( M i l e s and Huberman, 1994). Ke n m e r k e n d b i j d e z e o p e n a a n p a k v a n o n d e r z o e k i s h e t z o e k e n n a a r i n z i c h t e n e n h e t streven van de onderzoeker om tijdens a l l e fasen van e e n onderzoek zoveel mog e l i j k t e vinden. Niet a l l e e n b i j h e t uitvoeren van de open aanpak van onderzoek m a a r o o k b i j d e beoordeling van deze m a n i e r van onderzoek komt h e t eigen karakt e r n a a r voren. Veel auteurs hebben zich gebogen over criteria. Achtergrond voor al die overwegingen is dat veel bestaande c r i t e r i a gericht zijn op onderzoek d a t e e n sterk gesloten karakter heeft. C e n t r a a l s t a a n daarin validiteit en betrouwbaarheid. Nemen we bijvoorbeeld b e t r o u w b a a r h e i d, d a n i s d a t voor h e t toetsen van hypothesen een belangrijk criterium. Bij herhaling van dat onderzoek m o e t hetzelfde gevonden worden m i t s de omstandigheden gelijk zijn gebleve n. B i j e e n o p e n aanpak van onderzoek, dus d a a r waar h e t zoeken c e n t r a a l staat, i s hetzelf d e v i n d e n n i e t e e n gara n t i e voor e e n goed onderzoek. De waarde van e e n zoekproces komt u i t e i n d e l i j k t o t uiting doordat e r nieuwe inzichten ontwikkeld worden en d a t de we r k w i j z e o m d a t t e r e a l i s e r e n inzichtelijk en navolgbaar is. De gebruikelijke beoordelingsmaatstaven voldoen niet of laten n i e t voldoende de waarde van deze manier van onderzoek zien, terwijl onderzoekers hun werk juist wel willen beoordelen. Ze willen verder komen da n d e o p m e r k i n g :? E e n open onderzoeksaanpak s t e l t h e t ontwikkelen van t h e o r i e c e n t r a a l en hoort op zi j n h o o g s t t h u i s i n d e c o n t e x t of discovery en d a a r m a g a l l e s. Om de waarde van e e n o p e n a a n p a k v a n o n d e r z o e k a a n t e geven en m e e r gewicht t e geven, zijn onderzoekers naast h e t m e e r systematisch gaan werken, bezig om criteria te beschrijven en te ontwikkelen (zie Silverman, 1993). In e e n open aanpak spelen de betrokkenen, de onderzochten en opdrachtgever een belangr i j k e rol. Daar m o e t de onderzoeker zijn k e n n i s v a n d a a n h a l e n. V a n d a a r d a t i n d e z e b l o k k e n doos de grootste c i r k e l e e n onderbrok en l i j n is. B i j deze aanpak i s h e t veel waarschijnlijker d a t h e t communicatieve handelen vaker en in m e e r vormen gestalte zal krijg e n. O o k b i j h e t beoordelen ligt h e t v o o r d e h a n d d a t h i j d a a r v o o r b i j o p d r a c h t g e v e r e n o n d e r z o c h t e n t e r a d e gaat. Navolgbaarheid, transparantheid en begrijpelijkheid spelen b i j deze vorm van onderzoek een belangrijke rol bij de beoordeling. 4.4 Paradigmatische overwegingen: de typologie van Arbnor en Bjerke Het uitvoeren van bedrijfskundig onderzoek vraagt n e t a l s ander onderzoek om keuzes op h e t gebied van de methodologie. In d i t a r t i k e l hebben we d a t k e u z e v e l d g e s c h e t s t m e t b e h u l p v a n e e n driehoek. Vervolgens hebben we e e n a a n t a l belangrijke keuzen afzonderlijk bespr o k e n. Vanuit wiens ogen wordt e e n organisatie bekeken? I s d e o n d e r z o e k e r d e e l n e m e r o f e e n buitenstaander? Is h e t onderzoek gericht op t h e o r i e ë n toetsen of t h e o r i e ë n ontwikkelen? Door de keuzes a f z o n d e r l i j k t e b e l i c h t e n w o r d t d e c o n s e q u e n t i e v o o r h e t u i t v o e r e n e n b e o o r d e l e n p a s e c ht duidelijk. De samenhang echter kan daarmee wel verloren gaan. Om dat te voorko - 11

13 m e n stellen we voor om ook de typologie van Arbnor e n Bjerke te gebruiken. Zij schetsen allereerst zes paradigma's (zie figuur 4). De zes mogelijke paradigma's worden op e e n continuüm gezet waarbij de e x t r e m e n t e t y p e r e n zijn m e t behulp van de door ons a l e e r d e r g e f o r m u l e e r d e v r a a g p a r a g r a a f d r i e : K a n e e n onderzoeker e e n b e d r i j f l e r e n k e n n e n v i a d e o g e n v a n e e n a n d e r o f a l l e e n v i a z i j n e i g e n o g e n? Het eerste antwoord, de organisatie kennen via de eigen ogen i s h e t e n e ui t e r s t e o p h e t c o n t i nuüm, h e t tweede antwoord i s h e t a n d e r e uiterste van h e t continuüm: de organisati e k e n n e n via de ogen van de ander. B e i d e o p t i e s zijn mogelijk en b e i d e zijn in beginsel even a c c e p t a b e l. Op voorhand is niet een van beide op normatieve gronden uit te sluiten. Maar voor het uitvoeren en beoordelen van onderzoek heeft h e t beantwoorden van deze vr a a g w e l g r o t e c o n s e quenties, zoals we verder op zullen zien. De keuze vo or een paradigma wordt door Arbnor en Bjerke (1997) gecombineerd met vragen over de rol van kennis, de manier van verklaren (en begrijpen) en hoe het resultaat van e e n onderzoek e r u i t kan zien. Uiteindelijk levert d a t drie m e t h o d o l o g i s c h e b e n a d e r i n g e n, d e analytische, de systeem en de a c t o r benadering op. I n h u n b o e k g e v e n z e e e n u i t s t e k e n d e beschrijving van elk van de benaderingen. Zie tabellen 1, 2 en 4. De m e e r w a a r d e van Arbnor en Bjerke zit v o o r a l i n h e t o n d e r s c h e i d t u s s e n b e n a d e r i n g e n o p h e t vlak van de m a n i e r van verklaren en hoe de resultaten e r u i t zien. De a n a l yt i s c h e b e n a d e ring m a a k t gebruik van verklaringen d i e berusten op variab e l e n. I n o n d e r z o e k v e r t a a l t z i c h d a t veelal m o d e l l e n we e rgegeven in p l a a t j e s waarin e e n a a n t a l variabelen in blokken worden weergeven met pijlen daartussen. De blokken bevatten variabelen die benoemd worden als af - 12

14 Tabel 1 De systeem benadering Tabel 2 De analystische benadering

15 hankelijke, onafhankelijke en De systeem benadering m a a k t b i j h e t ve r k l a r e n v o o r a l g e b r u i k van h e t onderscheiden van de e l e m e n t e n van e e n ge d e f i n i e e r d s y s t e e m e n d e r e l a t i e s t u s s e n d i e e l e m e n t e n. De a c t o r benadering t o t slot zal in h a a r verklari n g e n v o o r a l g e b r u i k m a k e n v a n de wijze wa arop betrokkenen in het veld van onderzoek hun werkelijkheid begrijpen en verklaren. In hun boek werken Arbnor en Bjerke dit duidelijk uit (hoofdstuk 3, 1997). De indeling kent natuurlijk ook zijn beperkin g e n. H e t l i j k t a l s o f c o m b i n a t i e s v a n b e n a d e r i n g e n binnen e e n onderzoek n i e t mogelijk zijn en op h e t gebied van de systeem benadering zijn nieuwe ontwikkelingen gaande. E e n ontwikkeling zoals de Soft Systems Methodology hebben zij nog n i e t verwerkt. De kracht van hun typologie, o n t s t a a n u i t e e n a a n t a l c o m p l e x e v r a g e n, ligt in de eenvoud ervan en de bruikbaarheid. Door h e t g e b r u i k i s t e b e o o r d e l e n h o e c o n s i s t e n t e e n onderzoek i s uitgevoerd. Daarbij herhalen we nogmaals dat veel onderzoek bestaat uit m i n i m a a l e e n vooronderzoek en e e n hoofdonderzoek. Het is daarbij heel goed mogelijk dat in h e t vooronderzoek e e n andere benadering wordt gebruikt dan in het hoofdonderzoek. De consistentie heeft betrekking op de beide <deel onderzoeken afzonderlijk. 5 VRAGEN DIE HET BEOORDELEN VAN BEDRIJFSKUNDIG ONDERZOEK MO- GELIJK MAKEN Het beoordelen van bedrijfskundig onderzoek i s n i e t m o g e l i j k z o n d e r a a n d a c h t t e b e s t e d e n aan de inhoud. Welke argumenten worden gebruikt? en in welke volgorde? Zijn alle argument e n even sterk? Om d e i n t e r n e s a m e n h a n g t e k u n n e n b e o o r d e l e n i s h e t z a a k o m d i e z i c h t b a a r

16 t e maken. Daarvoor i s h e t handig om van h e t gedachten g o e d v a n T o u l m i n g e b r u i k t e m a k e n. Het beoordelen van bedrijfskundig onderzoek begi n t m e t d e i n h o u d e n p a s d a a r n a r i c h t e n w e ons op andere criteria. We hebben a l gezien in de vorige paragraaf d a t de klassieke begrippen betrouwbaa r h e i d en validiteit n i e t voldoende zijn om bedrijfskundig onderzoek t o t z i j n r e c h t t e l a t e n k o m e n. B i j e e n gesloten aanpak zijn h e t nuttige begrippen m a a r b i j e e n open aanpak zijn ze van veel minder belang. Dan spelen de navolgbaarheid en begrijpbaarheid een meer belangrijke rol. Voor bedrijfskundig onderzoek speelt daarnaast ook nog de bruikbaarheid een rol. Bij die b r u i k b a a r h e i d m a g e c h t e r n i e t u i t h e t o o g v e r l o r e n w o r d e n d a t d a a r o o k d e v r a a g n a a r b r u i k baarheid voor wie hoort. Wie heeft e r mogen m e e p r a t e n? Wie wa s e n w o r d t b e t r o k k e n b i j d e dialoog over de onderzoeksresultaten? A l l e m a a l vragen d i e bij h e t b e o o r d e l e n v a n b e d r i j f s kundig onderzoek een rol moeten spelen. In d i t a r t i k e l he bben we een hele serie vragen gesteld. Tezamen zijn ze te gebruiken om bedrijfskundig onderzoek te beoordelen:! Vooruitkijkend bij het onderzoek: Voor wie is het onderzoek bestemd? Hoe stelt de onderzoeker zich op naar de mensen in de organisatie? Langs welke weg krijgt de onderzoeker kennis uit de organisatie?! Tijdens de uitvoering van het onderzoek: Is de onderzoek er op zoek naar nieuwe inzichten of toets hij veronderstelde inzicht e n? Is de onderzoeksvraag open of gesloten? Zijn de beoordelingscriteria in overeenstemming met de aanpak? Hoe ziet de inhoudelijke redenering eruit? Welke paradigmatische keuze heeft de onderzoeker gemaakt?! Terugkijkend op het onderzoek: H o e s t a a t h e t m e t d e b r u i k b a a r h e i d? Voor wie is het bruikbaar? B i j h e t beoordelen van bedrijfsku ndig onderzoek kunnen de vragen en de gegeven antwoorden gebruikt worden. Daarbij i s het n i e t z o d a t s l e c h t s e e n s e t m e t a n t w o o r d e n a c c e p t a b e l i s. H e t gaat e r om d a t de onderzoeker aangeeft hoe zijn set m e t antwoord e n e r u i t z i e t e n w a a r o m d i e set, gegeven een onderzoekssituatie, plausibel is. 6 CONCLUSIE: VRAGEN ALS MIDDEL OM HET UITVOEREN EN BEOORDELEN VAN BEDRIJFSKUNDIG ONDERZOEK MOGELIJK TE MAKEN Voor h e t uitvoeren van be d r i j f s k u n d i g o n d e r z o e k i s h e t allereerst van belang om in t e gaan op de rol d i e e e n bedrijfskundig onderzoeker wi l e n k a n a a n n e m e n i n e e n s p e c i f i e k e s i t u a t i e. B i j die rol moet hij nadenken over een aantal zaken die we puntsgewijs opnoemen:! Hoe wordt naar een organisatie gekeken: door de eigen ogen of door die van anderen?! H oe worden de eigen interpretaties mee gewogen tijdens het onderzoek?! Is de onderzoeker verteller of deelnemer?! Worden veronderstelde inzichten getoetst of worden nieuwe inzichten gezocht?! Hoe verhoudt de onderz oeker zich t o t opdrachtgever en onderzochten: instrumenteel, strategisch of communicatief? - 15

17 De antwoorden op deze vragen geven zicht op de wijze waarop de onderzoeker zich gedraagt en hebben consequenties voor h e t uitvoeren van e en bedrijfskundig onderzoek. Ze geven aan waar de onderzoeker zich op een gegeven moment tijdens een onderzoek bevindt in de driehoek. Het verwisselen van de positie in de d r i e h o e k o o k t i j d e n s e e n o n d e r z o e k, b i e d t d e onderzoeker ook de gelegenheid om t e e x p l i c i t e r e n hoe, waarbij en w a n n e e r h i j o r g a n i s a t i e l e den wil betrekken tijdens h e t onderzoek. De onderzoeker k a n o p d e z e w i j z e h e l d e r m a k e n o f h i j zijn resultaten a l l e e n formuleert en a a n b i e d t in de rol van expert of d a t h i j zijn resultaten in samenspraak formuleert en a a n b i e d t in de rol van p r o c e s bege l e i d e r. H i e r k o m t d e v r a a g n a a r zijn eigen inzichte n e n z i j n e i g e n i n t e g r i t e i t a a n d e o r d e. I n h e t l i c h t v a n d e d r i e h o e k i s d i t d e vraag n a a r wijze waarop de o n d e r z o e k e r o r g a n i s a t i e - l e d e n e n e e n o r g a n i s a t i e w i l h e l p e n. Wordt de k e n n i s u i t e e n onderzoek aangeboden m e t de bedoeling om e e n verbetering a a n t e brengen zonder d a t bet r o k k e n e n i n s p r a a k h a d d e n? O f w o r d e n d e o r g a n i s a t i e l e d e n o o k b e t r o k ken b i j h e t t o t stand komen van oplossingen. Hier ligt e e n d u i d e l i j k e link m e t de a l e e r d e r genoemde drie mogelijkheden van h e t (samen) h a n d e l e n : r e s p e c t i e v e l i j k o m s c h r e v e n a l s instrumenteel, strategisch en communicatief handelen. B i j h e t uitvoeren van bedrijfskundig onderzoek hebben we verder gewezen op h e t o n d e r scheid tussen open en gesloten onderzoeksvragen. Het onderscheid heeft direc t g e v o l g e n v o o r de uitvoering van e e n onderzoek. B i j de uitvoering i s h e t van be l a n g o m a a n d a c h t t e b e s t e d e n a a n h e t consequent zijn in de keuzes. Vanuit de typologie van Arbnor en Bjerke hebben we l a t e n zien d a t keuzes op h e t niveau v a n p a r a d i g m a z i j n g e v o l g e n h e e f t v o o r d e t e h a n t e r e n m e t h odologie en de vorm waarin over organisaties gesproken wordt door onderzoekers. Om d e i n h o u d e l i j k e r e d e n e r i n g i n e e n o n d e r z o e k t e k u n n e n b e o o r d e l e n m o e t d i e e e r s t z i c h t b a a r gemaakt worden. Toulmin geeft daar een handig hulpmiddel voor. Wat betreft het beoordelen van bedrijfskundig onderzoek: Om h e t beoordelen mogelijk t e m a k e n hebben we e e n set m e t vragen geïntroduceerd. De vragen en de antwoorden tezamen m a k e n h e t mogelijk om bedrijfskundig onderzoek in zijn volle breedte te kunnen beoordelen. E e n goed onderzoek vraagt om h e l d e r e keuzes en d u i d e l i j k e antwoorden die in hun onderlinge verband door de onderzoeker plausibel gemaakt moeten worden. 7 DISCUSSIE We openen de discussie over twee onderwerpen: bedrijfskundig ontwerpen kan n e t zoals e l k ander bedrijfskundig onderzoek beoordeeld worden met de door ons ontwikkelde vragen en a l s tweede onderwerp de inbreng va n d e k e n n i s v a n o p d r a c h t g e v e r s, v e e l a l h e t m a n a g e m e n t, op het probleemoplossen. We beginnen de discussie met het vraagstuk van het beoordelen van het bedrijfskundig on twerpen. Auteurs als Van Aaken omschrijven een deel van bedrijfskundig onderzoek als ontwerpen. In d a t onderzoek wordt i e t s gemaakt op e e n m a n i e r zoals ingenieurs i e t s m a k e n (Kroonenberg en Siers, 1998). Ontwerpen zou door zijn s p e c i a l e karakter nie t b e o o r d e e l d kunnen worden met bestaande criteria voor (bedrijfskundig) onderzoek. Gezien vanuit dit a r t i k e l beweren wij d a t h e t ontwerpen in de bedrijfskundige context praktisch altijd te typeren i s h e t zij a l s e e n open aanpak h e t zij a l s e e n gesloten aanpak zoals w i j d i e o m s c h r e v e n h e b b e n. E e n ontw erp kan worden gemaakt of worden getoetst. In d a t l a a t s t e geval i s e r sprake van e e n gesloten aanpak. In h e t eerst e g e v a l i s e r s p r a k e v a n e e n o p e n a a n p a k. D o o r h e t o n t w e r p e n t e beschouwen als een van beide vormen kan het beoordelen vervolgens plaatsvinden met behulp van de geformuleerde vragen, de antwoorden daarop en de verantwoording ov e r d e i n t e r n e - 16

18 samenhang tussen de antwoorden. Ontwerpers zullen bij h e t b e o o r d e l e n o o k i n m o e t e n g a a n op d e v r a a g v o o r w i e h e t o n t w e r p b r u i k b a a r i s e n o f z i j t i j d e n s h e t o n t w e r p e n b e t r o k k e n e n i n organisaties m e e l a t e n doen en vanuit welke samenwerkingsintentie van i n s t r u m e n t e e l t o t communicatief dat gebeurt. Tot slot openen we de discussie over de kennis bijdrage van managers aan het onderzoek en het oplossen van management vraagstukken. In paragraaf 2 hebben we de driehoek van Lee vrij vertaald en aangegeven dat onderzoek zich in d i e driehoek bevindt. Maar in p l a a t s van e e n driehoek t e beschrijven m e t drie hoeken i s h e t ook a a n t r e k k e l i j k om e e n vierde hoekpunt t e introduceren. U i t d e w e r e l d v a n h e t b e d r i j f stellen we ons h e t management a l s e e n afzonderlijke factor voor. In p l a a t s v a n e e n d r i e h o e k krijgen we nu e e n vierkant. Onderzoek be vindt zich d a a r b i j in d a t vierkant. Het voordeel van deze weergave i s dat het mogelijk wordt om op deze wijze de rol van de managers en hun c o n c e p t e n t e e x p l i c i t e r e n. Het bedrijfskundig onderzoek wordt op verschillende momenten geconfronteerd met de k e n n i s van de managers. Die k e n n i s komt onder m e e r duidelijk t o t uiting d o o r d e s p e c i f i e k e c o n c e p t e n d i e gebruikt worden. Het kan nogal wat u i t m a k e n of e e n m a n a g e r g e b r u i k m a a k t van c o n c e p t e n a l s B a l a n c e Score Card of Total Quality Management etc. Bij het aandragen van een management vraagstuk voor onderzoek is het in eerste instantie hun schets van de stand van zaken. Welk e w o o r d e n e n w e l k e b e g r i p p e n h e b b e n z i j g e k o z e n o m d e s t a n d v a n zaken t e beschrijven? Benoemen ze e e n situatie als een kwaliteitsvraagstuk of als iets anders? V e r v o l g e n s z a l d e o n d e r z o e k e r m o e t e n o v e r w e g e n w e l k t h e o r e t i s c h k a d e r h i j k i e s t. H i e r z a l d e m a n i e r w a a r o p m a n a g e r s h e t p r o b l e e m h e b b e n o m s c h r e v e n o o k e e n r o l s p e l e n. O f h e t t h e o r e tisch kader van h e t onderzoek i s e e n uitwerking van de omschrijving van de managers of e r wordt duidelijk afstand van genomen. B i j h e t vertalen van o n d e r z o e k s r e s u l t a t e n n a a r m o g e l i j k e oplossingen i s h e t opnieuw van belang om rekening t e houden m e t de wijze waarop m a n a gers hun praktijk benoemen. Hier ligt voor de bedrijfskundig onderzoeker een boeiend aangrijpingspunt voor h e t uitvoeren van zijn onderzoek. Moet de onderzoeker meegaan met die c o n c e p t e n e n in hoeverre moet hij afwijken van die concepten. Hoe concepten in de loop van de t i j d zijn gebruikt komt uitgebreid t e r sprake in M a n a g e m e n t c o n c e p t e n v a n K a r s t e n e n V a n - 17

19 Veen (1999). Ook in de syl l a b u s w o r d t a a n d a c h t b e s t e e d a a n d e o n t w i k k e l i n g e n r o n d o m concepten die managers gebruiken. - 18

20 8 LITERATUUR Arbnor, I. and B. Bjerke (1997) Methodology for creating business knowlegde, Sage, London. Bromley, D.B. (1986) The c a s e - s t u d y m e t h o d i n p s y c h o l o g y a n d r e l a t e d d i s c i p l i n e s, Wiley, Chichester. Churchill, G.A (1976) Marketing research, methodological foundations, New York. Cooper, D.R. and C.W. Emory (1985) Business Research Methods, Irwin, Chicago. Gioia, xxx and xxx Pitri (19..)? Multiparadigm perspectives on theory building. A cademy of Management Review, 15, 4, pp Guba, E.G. and Y. S. Lincoln (1994)? Competing Paradigms in Qualitative Resear c h p p i n : N.K. Denzin and Y.S. L i n c o l n ( e d s. ) Handbook of Qualitative Research, Sage, London. Henwood, K.L. and N. F. P i d g e o n ( )? Qualitative research and psychological theorizing, pp i n : M. Hammersley, Social research, philosophy, p o l i t i c s a n d p r a c t i c e, Sage, London. Jonker, J. (1993) In termen van beelden, Van Gorcum & Comp, Assen. Jonker, J. en Pennink, B.J.W. (2000) De kern van methodologie, Van Gorcum & Comp, Assen. Karsten, L. (1998) Wetenschapsgeschiedenis en wetenschapsfilosof i e : e e n v e r k e n n i n g, Syllabus faculteit Bedrijfskunde. Karsten, L. en K. Van Veen (1999), Management c o n c e p t e n in beweging: tussen f e i t e n en v l u c h t i g h e i d. Van Gorcum & Comp, Assen. Koningsveld, H. (1976) Het verschijnsel wetenschap, e e n inleiding t o t de w e t e n s c h a p s f i l o s o f i e, Boom, Meppel. Koningsveld, H. en Mertens J. (1986) Communicatief en st r a t e g i s c h h a n d e l e n. E e n i n l e i d i n g t o t de handelingstheorie van Habermas, Couthinho, Muiderberg. Kroonenberg, H.H. van den, en F.J. Siers (1998) Method i s c h o n t w e r p e n, o n t w e r p m e t h o d e n, voorbeelden, cases oefeningen, Houten, Educatieve partners Nederland. Kunneman, H., (1986) De waarheidstrechter, Boom, Meppel. Lee, A.S. (1991)? Integrating positivist and interpretetive a p p r o a c h e s to organizational research, pp , Organization Science, vol. 2 no. 4. Leeuw, A. C. J. de (1996) Bedrijfskundige methodologie management van o n d e r z o e k, Van Gorcum, Assen. Miles, M.B. and Huberman A.M. (1994) Qualitativ e d a t a a n a l y s i s, a n e x p a n d e d s o u r c e b o o k, Sage, London. Morgan, G. (1993) Imaginization, the art of creative management, Sage, Newbury Park, CA. Pennink, B.J.W. (1995) Le debut de la r e c h e r c h e, Polycope, Cooperation Universitaire Univerisite de Ouagadougou et Rijksuniversiteit Groningen, Faseg/Faculteit Bedrijfskunde. Ramondt, J. J. (1996) Organisatiediagnostiek; e e n methode voor vraaggericht onderzoek, Academic Service, Schoonhoven. Silverman, D. (1993) Interpreting q u a l i t a t i v e data, methods for analysing t a l k, t e x t and interaction, Sage, London. Strauss, A. and J. C o r b i n ( ) B a s i c s of q u a l i t a t i v e research, grounded theory, procedures and techniques, London, Sage. Toulmin, S., R. Rieken en A. J a n i k (1984) An introduction to reasoning, MacMillan Publishing Company. Yin, R.B. (1989) Case study research, design and methods, London, Sage. - 19

Onderzoek de spreekkamer!

Onderzoek de spreekkamer! Onderzoek de spreekkamer! Lennard Voogt Inleiding Het wetenschappelijk fundament van de manuele therapie wordt sterker. Manueel therapeuten krijgen steeds meer inzicht in de effectiviteit van hun inspanningen

Nadere informatie

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden een handreiking 71 hoofdstuk 8 gegevens analyseren Door middel van analyse vat je de verzamelde gegevens samen, zodat een overzichtelijk beeld van het geheel ontstaat. Richt de analyse in de eerste plaats

Nadere informatie

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2

Palliatieve Zorg. Onderdeel: Kwalitatief onderzoek. Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Palliatieve Zorg Onderdeel: Kwalitatief onderzoek Naam: Sanne Terpstra Studentennummer: 500646500 Klas: 2B2 Inhoudsopgave Inleiding Blz 2 Zoekstrategie Blz 3 Kwaliteitseisen van Cox et al, 2005 Blz 3 Kritisch

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Afdeling VAVO. Praktische opdracht HAVO/VWO. Handleiding

Afdeling VAVO. Praktische opdracht HAVO/VWO. Handleiding Afdeling VAVO Praktische opdracht HAVO/VWO Handleiding Inleiding Voor verschillende vakken dient u een praktische opdracht te maken. In deze handleiding staan instructies voor het maken van een praktische

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Situatie John volgt een opleiding coaching. Hij wil dat vak dolgraag leren. Beschikt ook over de nodige bagage in het begeleiden van mensen, maar

Nadere informatie

Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk. april 2012

Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk. april 2012 Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk april 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. De tijdlijn 3. De verschillende fasen 4. Onderwerp zoeken 5. Informatie zoeken 6. Nog 10 tips 7. De beoordeling

Nadere informatie

IMPRESSIE WORKSHOP 4. praktijkgericht juridisch onderzoek. G.A.F.M. van Schaaijk

IMPRESSIE WORKSHOP 4. praktijkgericht juridisch onderzoek. G.A.F.M. van Schaaijk IMPRESSIE WORKSHOP 4 praktijkgericht juridisch onderzoek G.A.F.M. van Schaaijk AANKONDIGING VAN EEN NIEUW BOEK: PRAKTIJKGERICHT JURIDISCH ONDERZOEK DOOR GEERTJE VAN SCHAAIJK Verwachte verschijningsdatum:

Nadere informatie

Beoordeling van het PWS

Beoordeling van het PWS Weging tussen de drie fasen: 25% projectvoorstel, 50% eindverslag, 25% presentatie (indien de presentatie het belangrijkste onderdeel is (toneelstuk, balletuitvoering, muziekuitvoering), dan telt de presentatie

Nadere informatie

Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1

Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1 Kwaliteit begrotingsprogramma's Gemeente Dordrecht Bijlage 1 Beoordelingskader, ofwel hoe wij gekeken en geoordeeld hebben Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Uitgangspunten 2 3 Beoordelingscriteria 3 4 Hoe

Nadere informatie

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN INHOUD Kwantitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Enquête Experiment Kwalitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Observatie Interview Kwaliteit van het onderzoek

Nadere informatie

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s

R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s R e s u l t a a t g e r i c h t h e i d e n c o m p e t e n t i e m a n a g e m e n t b i j d r i e o v e r h e i d s o r g a n i s a t i e s O p le i d i n g: M a s t e r P u b l i c M a n a g e m e n

Nadere informatie

Afdeling VAVO. Praktische opdracht VMBO. Handleiding

Afdeling VAVO. Praktische opdracht VMBO. Handleiding Afdeling VAVO Praktische opdracht VMBO Handleiding Inleiding In deze inleiding staat hoe u het maken van een praktische opdracht het beste kunt aanpakken. De aanwijzingen, die gegeven worden zijn niet

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal Agro Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die worden uitgevoerd om uit het gevonden bronnenmateriaal

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR NAJAAR 2014

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR NAJAAR 2014 ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR NAJAAR 2014 Titel van het project (Kort en krachtige weergave van het onderwerp) Flexplekken in de praktijk case study Essent en/of Enexis en/of Provincie Drenthe Korte omschrijving

Nadere informatie

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Pagina 1 Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Je gaat een profielwerkstuk maken. Dan is euthanasie een goed onderwerp. Het is misschien niet iets waar je dagelijks over praat of aan denkt, maar

Nadere informatie

Denken als een jurist. Jan Struiksma

Denken als een jurist. Jan Struiksma Denken als een jurist Jan Struiksma VU-alumni 2013 Welke jurist? Advocaat Notaris Bedrijfsjurist Rechter Docent Onderzoeker Student Privaatrecht Strafrecht Staatsrecht Bestuursrecht Denken en rechtsvinding

Nadere informatie

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!!

Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13!! Hoorcollege 1: Onderzoeksmethoden 06-01-13 Stof hoorcollege Hennie Boeije, Harm t Hart, Joop Hox (2009). Onderzoeksmethoden, Boom onderwijs, achtste geheel herziene druk, ISBN 978-90-473-0111-0. Hoofdstuk

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education

Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen. Master Innovation & Leadership in Education Onderzoek Module 10.3 Het empirisch onderzoek ontwerpen Master Innovation & Leadership in Education Leerdoelen Aan het eind van deze lesdag heb je: Kennis van de dataverzamelingsmethodes vragenlijstonderzoek,

Nadere informatie

Voorwoord... iii Verantwoording... v

Voorwoord... iii Verantwoording... v Inhoudsopgave Voorwoord... iii Verantwoording... v INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker als probleemoplosser of de onderzoeker als adviseur...

Nadere informatie

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Navolgbaarheid bij kwalitatief onderzoek: consistentie van vraagstelling tot eindrapportaged van de Ven Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Piet Verschuren en Hans Doorewaard (2015)

Nadere informatie

Onderzoek: het aannemelijk maken van beweringen

Onderzoek: het aannemelijk maken van beweringen Onderzoek: het aannemelijk maken van beweringen Prof. Dr. Joseph W.M. Kessels Universiteit Twente Open Universiteit Ontwerpgericht Wetenschappelijk Onderzoek DSRG Utrecht 3 november 2011 Noodzaak tot Handelingsondersteuning

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014 ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR februari 2014 Invulinstructie: Dit formulier is bedoeld voor onderzoeksopdrachten die in een periode van gemiddeld 4 maanden (kunnen) worden uitgevoerd. Voor kortere klussen komt

Nadere informatie

Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren

Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren Bijlage 3: Format beschrijving opdrachten onderzoekend leren Dit format is bedoeld voor docenten die onderzoekend-lerenopdrachten gaan maken voor het gebruik in hun eigen groep en/of voor gebruik door

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W +

H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + H a n d l e i d i n g d o e l m a t i g h e i d s t o e t s M W W + D o e l m a t i g h e i d s t o e t s v o o r g e b i e d e n w a a r v o o r g e e n b o d e m b e h e e r p l a n i s v a s t g e s

Nadere informatie

Theorie toetsen in kwalitatief onderzoek

Theorie toetsen in kwalitatief onderzoek Essay, debat en dialoog Deze rubriek is een forum voor debat over kwalitatief methodologische kwesties. Wie een idee heeft voor een thema of reactie wil leveren op een eerder verschenen stuk, vragen wij

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13

Inhoud. 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13 Inhoud 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13 2 Tevredenheid en beleid 15 2.1 Het doel van tevredenheid 16 2.2 Tevredenheid in de beleidscyclus 19 2.3

Nadere informatie

Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi

Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi Inhoudsopgave Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker

Nadere informatie

Studiehandleiding Onderzoeksmethoden

Studiehandleiding Onderzoeksmethoden Studiehandleiding Onderzoeksmethoden Modulenaam: Onderzoeksmethoden Afdeling: Pedagogiek Studiejaar: 1 Semester: 1 Ects: 5 Docenten: Mieke de Waal (vt), Peter Karstanje (dt), Hans Steenvoorden (vkrt) Datum:

Nadere informatie

Een kwestie van vrijheidsgraden!

Een kwestie van vrijheidsgraden! Een reactie op het artikel van Merlijn van Hulst en Sabine van Zuydam Edward Groenland * Inleiding Van Hulst en Van Zuydam poneren al in de eerste regel een intrigerende stelling: In onderzoek worden algemene

Nadere informatie

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans

Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans Leadership in Project-Based Organizations: Dealing with Complex and Paradoxical Demands L.A. Havermans LEADERSHIP IN PROJECT-BASED ORGANIZATIONS Dealing with complex and paradoxical demands Leiderschap

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Jaarlijks doen vele jeugdigen met een lichte verstandelijke beperking In Nederland een beroep op de hulpverlening. Een aanmerkelijk aantal van hen krijgt deze hulp van een LVG-instituut.

Nadere informatie

1 Voor de medewerker is duidelijk waarom het voor de organisatie belangrijk is om de motieven voor vertrek te horen

1 Voor de medewerker is duidelijk waarom het voor de organisatie belangrijk is om de motieven voor vertrek te horen EXITINTERVIEW drs. D. Dresens 1 SITUATIE Het exitinterview is een gesprek dat uw organisatie met een vertrekkende medewerker kan voeren. Het doel van dit gesprek is duidelijk te krijgen wat de reden van

Nadere informatie

14 Onderzoeksmethodologie in de bedrijfskunde

14 Onderzoeksmethodologie in de bedrijfskunde 14 Onderzoeksmethodologie in de bedrijfskunde Jac Christis en Ben Fruytier 14.1 Inleiding: over praktijkgericht en toegepast onderzoek Het methodologieonderwijs wordt gedomineerd door het onderscheid tussen

Nadere informatie

Profielwerkstuk Het stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk Het stappenplan, tips en ideeën Profielwerkstuk Het stappenplan, tips en ideeën Ga je een profielwerkstuk maken? Dan is orgaan- en weefseldonatie een goed onderwerp! Hier vind je allerlei tips, bronnen en ideeën om een profielwerkstuk

Nadere informatie

Een visie op het natuurkundig practicum

Een visie op het natuurkundig practicum Een visie op het natuurkundig practicum Martijn Koops, Peter Duifhuis en Floor Pull ter Gunne; vakgroep Nastec, FE, HU Inleiding Practicum is belangrijk bij het vak natuurkunde. Het kan de theorie ondersteunen

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

Methoden van Organisatieonderzoek. ABK 34 Januari Maart 2012. Hans Doorewaard (coördinator) Brian Tjemkes Arnoud van de Ven

Methoden van Organisatieonderzoek. ABK 34 Januari Maart 2012. Hans Doorewaard (coördinator) Brian Tjemkes Arnoud van de Ven Methoden van Organisatieonderzoek ABK 34 Januari Maart 2012 Hans Doorewaard (coördinator) Brian Tjemkes Arnoud van de Ven Faculteit der Managementwetenschappen Radboud Universiteit Nijmegen Tentamen *

Nadere informatie

Proeve van Bekwaamheid. Onderzoeken en presenteren. Crebonummer 93500. Opleiding Onderwijsassistent Kwalificatieniveau 4 BOL/BBL

Proeve van Bekwaamheid. Onderzoeken en presenteren. Crebonummer 93500. Opleiding Onderwijsassistent Kwalificatieniveau 4 BOL/BBL Proeve van Bekwaamheid Onderzoeken en presenteren Crebonummer 93500 Opleiding Onderwijsassistent Kwalificatieniveau 4 BOL/BBL EXAMENBANK PROVE2MOVE Kwalificatiedossier 2012-2013 Inhoudsopgave Inleiding

Nadere informatie

3 De hoofdvraag 43 3.1 Functies van de hoofdvraag 43 3.2 Criteria voor een goede hoofdvraag bij praktijkonderzoek 45 Opdrachten 50

3 De hoofdvraag 43 3.1 Functies van de hoofdvraag 43 3.2 Criteria voor een goede hoofdvraag bij praktijkonderzoek 45 Opdrachten 50 Inhoud Inleiding 7 1 Onderzoek en de probleemstelling 9 1.1 Het ontwikkelen van een visie op een praktijkprobleem 10 1.2 De relevantie van het probleem 12 1.3 Het formuleren van een probleemstelling 13

Nadere informatie

DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 3-4)

DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 3-4) Excellente gespreksvoering met excellente leerlingen DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 3-4) Deze uitgave maakt onderdeel uit van het product Excellente gespreksvoering met excellente leerlingen. Dit product

Nadere informatie

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands

Verslaglegging. P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Verslaglegging P. Broekhuizen F. Sijsling G. Zandvliet Docenten Nederlands Leeuwarden, 13 september 2011 Verslaglegging Door : P. Broekhuizen, F. Sijsling en G. Zandvliet Docenten Nederlands Klas : LBLV.2

Nadere informatie

Vergaderen. Auteur: Mark van der Lee. Plaats: Delft. Datum: 17 januari 2014. Organisatie: Haagsche Hogeschool Delft

Vergaderen. Auteur: Mark van der Lee. Plaats: Delft. Datum: 17 januari 2014. Organisatie: Haagsche Hogeschool Delft Vergaderen Auteur: Mark van der Lee Plaats: Delft Datum: 17 januari 2014 Organisatie: Haagsche Hogeschool Delft Binnen projecten is het erg belangrijk dat er communicatie is. Dit kan op verschillende manieren

Nadere informatie

Introductie stage-scriptie combi. Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011

Introductie stage-scriptie combi. Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011 Introductie stage-scriptie combi Orthopedagogiek G&G, 25 augustus 2011 Welkom toekomstige Scientist-Practitioners Achtergrond Vanuit Orthopedagogiek:GenG steeds meer accent op scientist-practitioner model

Nadere informatie

Toetstermen en taxonomiecodes

Toetstermen en taxonomiecodes Toetstermen en taxonomiecodes Door middel van toetstermen is vastgelegd wat deelnemers moeten kennen en kunnen. Een toetsterm is bepalend voor de inhoud van de opleiding en de toetsing. Dit betekent dat

Nadere informatie

Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten

Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten Partnerselectie ketensamenwerking: succesfactoren en leerpunten vertrouwen, transparantie & Verbondenheid 2 Voor het Volledige rapport: www.regieraadbouwzuid.nl Een nieuwe marktbenadering Bij Wonen Limburg

Nadere informatie

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl Inhoudsopgave: 1. Inleiding 1.1 Een vervelende ervaring of de kroon op je studie? 1.2 Hoe dit boekje te gebruiken 2. Het begin 2.1 De gouden basisregels 2.2 Het kiezen van een onderwerp 3. Onderzoeksopzet

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

De ervaringen met doen alsof van volwassenen met ASS en NT-partners

De ervaringen met doen alsof van volwassenen met ASS en NT-partners De ervaringen met doen alsof van volwassenen met ASS en NT-partners Een kwalitatief onderzoek naar Dramatherapie Rik Koot rik.koot@zuyd.nl Presentatie Introductie Methode Resultaten Discussie Introductie

Nadere informatie

DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 5-8)

DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 5-8) Excellente gespreksvoering met excellente leerlingen DEEL 2: Leerdoelenoverzicht (groep 5-8) Deze uitgave maakt onderdeel uit van het product Excellente gespreksvoering met excellente leerlingen. Dit product

Nadere informatie

(Hoe) kan onze communicatie beter?

(Hoe) kan onze communicatie beter? Deel 3 Onderzoek (Hoe) kan onze communicatie beter? Marijke Manshanden* Uw organisatie heeft een communicatieprobleem. U wilt dit probleem oplossen, maar mist de informatie om tot een goede oplossing te

Nadere informatie

DATATEAMS VOOR ONDERWIJSVERBETERING. SOK studiedag, 6 juni 2014 Kim Schildkamp: k.schildkamp@utwente.nl

DATATEAMS VOOR ONDERWIJSVERBETERING. SOK studiedag, 6 juni 2014 Kim Schildkamp: k.schildkamp@utwente.nl DATATEAMS VOOR ONDERWIJSVERBETERING SOK studiedag, 6 juni 2014 Kim Schildkamp: k.schildkamp@utwente.nl Programma Opbrengstgericht werken Wat is het en waarom belangrijk? Datateam methode Resultaten onderzoek

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN 4 Soorten berekeningen 12 AUGUSTUS 2013 IR. PAUL DURLINGER Durlinger Consultancy Management Summary In dit paper worden vier methoden behandeld om veiligheidsvoorraden te

Nadere informatie

een theorie. Dan weten we in welk domein we de diverse processen kunnen lokaliseren.

een theorie. Dan weten we in welk domein we de diverse processen kunnen lokaliseren. Samenvatting Inleiding In deze studie wordt een start gemaakt met de ontwikkeling van een toetsbare en bruikbare theorie over wetgeving, in het bijzonder over de werking van wetgeving. Wij weten weliswaar

Nadere informatie

Voor verdere vragen kunt u terecht bij het vliegende keep-team op. Succes met de beoordeling!

Voor verdere vragen kunt u terecht bij het vliegende keep-team op. Succes met de beoordeling! Track record Als onderdeel van de selectieprocedure voor partnerschappen op het gebied van pleiten en beïnvloeden in het subsidiekader Samenspraak en tegenspraak leveren aanvragers drie tot vijf cases

Nadere informatie

Hoe kan ik Inspectieview gebruiken in mijn toezichtproces?

Hoe kan ik Inspectieview gebruiken in mijn toezichtproces? Hoe kan ik Inspectieview gebruiken in mijn toezichtproces? Versie 1.0 Datum 2 april 2014 Status Definitief Colofon ILT Ministerie van Infrastructuur en Milieu Koningskade 4 Den Haag Auteur ir. R. van Dorp

Nadere informatie

Bestuurskunde Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Bestuurskunde - 2012-2013

Bestuurskunde Vrije Universiteit Amsterdam - Faculteit der Sociale Wetenschappen - P Bestuurskunde - 2012-2013 Bestuurskunde Vrije Universiteit Amsterdam - - P Bestuurskunde - 2012-2013 Vrije Universiteit Amsterdam - - P Bestuurskunde - 2012-2013 I Inhoudsopgave Premasterprogramma Bestuurskunde 1 Vak: Beleid en

Nadere informatie

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV

Plan van aanpak. Project : Let s Drop. Bedrijf : DropCo BV Plan van aanpak Project : Let s Drop Bedrijf : DropCo BV Plaats, datum: Horn, 28 september 2012 Opgesteld door: 1205366 1205366smit@zuyd.nl Plan van Aanpak project Let s Drop pagina 1 Inhoudsopgave plan

Nadere informatie

Handleiding Gespreksvormen Discussie

Handleiding Gespreksvormen Discussie Handleiding Gespreksvormen Discussie Inhoud Overzicht 1. Inleiding 2. Doel 3. Werkvormen 4. Tips voor het begeleiden van een discussie 4.1. Onderwerp inleiden 4.2. Voorlopig standpunt bepalen 4.3. Discusieren

Nadere informatie

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl Inhoudsopgave: 1. Inleiding 1.1 Een vervelende ervaring of de kroon op je studie? 1.2 Hoe dit boekje te gebruiken 2. Het begin 2.1 De gouden basisregels 2.2 Het kiezen van een onderwerp 3. Onderzoeksopzet

Nadere informatie

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping

Onderwijsbehoeften: - Korte instructie - Afhankelijk van de resultaten Test jezelf toevoegen Toepassing en Verdieping Verdiepend Basisarrange ment Naam leerlingen Groep BBL 1 Wiskunde Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 5 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten.

Nadere informatie

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention

De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention De invloed van Vertrouwen, Relatietevredenheid en Commitment op Customer retention Samenvatting Wesley Brandes MSc Introductie Het succes van CRM is volgens Bauer, Grether en Leach (2002) afhankelijk van

Nadere informatie

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden

Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Ondersteuning en certificering van digitaal leren voor laagopgeleiden Kaders voor een digitale leer- en oefenomgeving Onderzoekssamenvatting Drs. Maurice de Greef Onderzoeker, Adviseur en Trainer Artéduc

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Een voorlopige balans (Periode 1)

Een voorlopige balans (Periode 1) Een voorlopige balans (Periode 1) Omschrijving van deze periode We hebben tijdens dit schooljaar al heel wat gediscussieerd, besproken, nagedacht, Je hebt in deze gesprekken, maar ook in de logboekopdrachten

Nadere informatie

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding

Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Onderzoek naar het effect van de Novius Architectuur Academy Bedrijfsarchitectuur sterker door opleiding Door met meerdere collega s deel te nemen aan een opleiding voor bedrijfsarchitecten, werden mooie

Nadere informatie

Communicatie & Multimedia Design. Onderzoeksopzet. Afstudeerstage mt&v

Communicatie & Multimedia Design. Onderzoeksopzet. Afstudeerstage mt&v Communicatie & Multimedia Design Onderzoeksopzet Afstudeerstage mt&v Michel Janse 24 6 2010 Inleiding. In dit document geef ik een conceptuele weergave van het pad dat ik tijdens mijn onderzoek en het

Nadere informatie

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde

Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Thuiswerktoets Filosofie, Wetenschap en Ethiek Opdracht 1: DenkTank De betekenis van Evidence Based Practice voor de verpleegkunde Universitair Medisch Centrum Utrecht Verplegingswetenschappen cursusjaar

Nadere informatie

Prestatiemeting op maat:

Prestatiemeting op maat: PRESTATIEMETING Drs. K.B.M. Bessems is recent als bedrijfseconoom afgestudeerd aan de Universiteit van Tilburg. Drs. J.M.C. Niederer (niederer@telenet.be) is werkzaam in de controllerspraktijk en heeft

Nadere informatie

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal

Bachelorproject (15 EC), BSK. Docent: MSc, Drs. C. Nagtegaal Vakbeschrijvingen derde jaar EBM: In het derde jaar volg je enkele verdiepende vakken, schrijf je de bachelorscriptie en heb je een vrije keuzeruimte. Je kunt deze ruimte invullen met keuzevakken (o.a.

Nadere informatie

Kwaliteit van toetsing onder de loep. kwaliteitszorg rondom toetsing 6 februari 2014

Kwaliteit van toetsing onder de loep. kwaliteitszorg rondom toetsing 6 februari 2014 Kwaliteit van toetsing onder de loep kwaliteitszorg rondom toetsing 6 februari 2014 Ochtendprogramma inleiding op methodiek werken aan methodiek terugkoppelen opbrengsten presentatie opzet vervolgonderzoek

Nadere informatie

Sessie 5: Methodes voor dataverzameling

Sessie 5: Methodes voor dataverzameling Sessie 5: Methodes voor dataverzameling en -analyse Overzicht van de presentatie Deel I: Fien Depaepe Vragenlijsten Interviews Observaties Deel II: Kristof De Witte Methodologische heterogeniteit Voor-

Nadere informatie

Hoe voer ik een onderzoek uit? Een stappenplan om te helpen een onderzoek uit te voeren.

Hoe voer ik een onderzoek uit? Een stappenplan om te helpen een onderzoek uit te voeren. Hoe voer ik een onderzoek uit? Een stappenplan om te helpen een onderzoek uit te voeren. Bij het doen van onderzoek onderscheid je vier fasen: 1 De fase van voorbereiding 2 De fase van uitvoering 3 De

Nadere informatie

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag. Onderzoek Naam leerling:. Onderzoeksplan Er is een onderzoeksplan, maar de hoofdvraag is onduidelijk. Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

Nadere informatie

Zappenonderzoek begeleiden en ontwerpen

Zappenonderzoek begeleiden en ontwerpen Zappenonderzoek begeleiden en ontwerpen Ondersteuning stap voor stap bij zelfstandig onderzoek doen door Henk Ankoné, SLO De uitgebreidere stappenplannen voor het doen van onderzoek gaan uit van ongeveer

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Stettina, Christoph Johann Title: Governance of innovation project management

Nadere informatie

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt?

Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Diepteanalyse loopbaangesprekken Welk docentgedrag helpt? Peter den Boer Esther Stukker Lectoraat keuzeprocessen ROC West-Brabant Opzet workshop 1. Introductie en voorstellen 2. U (kort) 3. Presentatie

Nadere informatie

Competenties van organisatieadviseurs Resultaten van een onderzoek naar wat organisatieadviseurs in hun adviestrajecten goed moeten kunnen.

Competenties van organisatieadviseurs Resultaten van een onderzoek naar wat organisatieadviseurs in hun adviestrajecten goed moeten kunnen. Competenties van organisatieadviseurs Resultaten van een onderzoek naar wat organisatieadviseurs in hun adviestrajecten goed moeten kunnen. Auteurs: Léon de Caluwé en Elsbeth Reitsma Organisatieadvies

Nadere informatie

HET ZELFSTANDIG UITVOEREN VAN EEN ONDERZOEK

HET ZELFSTANDIG UITVOEREN VAN EEN ONDERZOEK HET ZELFSTANDIG UITVOEREN VAN EEN ONDERZOEK Inleiding In de beroepspraktijk zal het geregeld voorkomen dat u een beslissing moet nemen ( moet ik dit nu wel of niet doen? ) of dat u inzicht moet krijgen

Nadere informatie

Programma LOOWI 1 november 2013

Programma LOOWI 1 november 2013 Programma LOOWI 1 november 2013 13:30 Inloop en welkom 13:35 Schets start project Informatievaardigheden - Sonja Harmsen (manager Mediatheek Politieacademie) 13:45 Literatuurvaardigheden bij de School

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT

WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT WAAR JE ZIT IS WAAR JE STAAT Posities als antecedenten van management-denken over concernstrategie ACHTERGROND (H. 1-3) Concernstrategie heeft betrekking op de manier waarop een concern zijn portfolio

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren

Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Codesign als adviesstrategie bij curriculumontwikkeling: Fasen, hoofdvragen, belangrijkste activiteiten, beoogde resultaten en succesfactoren Ineke van den Berg, Magda Ritzen & Albert Pilot Universiteit

Nadere informatie

Inschatting wilsbekwaamheid volgens KNMG richtlijn

Inschatting wilsbekwaamheid volgens KNMG richtlijn Naam patiënt:.. Geboortedatum patiënt:... Naam afnemer: Datum afname: Inschatting wilsbekwaamheid volgens KNMG richtlijn 1. Wilsbekwaamheid wordt altijd beoordeeld ter zake een bepaald onderzoek of bepaalde

Nadere informatie

Palliatieve zorg: Kwalitatief onderzoek

Palliatieve zorg: Kwalitatief onderzoek Palliatieve zorg: Kwalitatief onderzoek Hogeschool van Amsterdam Naam: Lauri Linn Konter Studentnr: 500642432 Klas: Lv12-2E2 Jaar: 2012-2013 Docent: M. Hoekstra Inhoudsopgave Inleiding Blz: 3 Verpleegprobleem

Nadere informatie

Het proces dat probleemhebbers bij SODA en SSM volgen, mist een objectieve manier om tot beslissingen te komen.

Het proces dat probleemhebbers bij SODA en SSM volgen, mist een objectieve manier om tot beslissingen te komen. Het proces dat probleemhebbers bij SODA en SSM volgen, mist een objectieve manier om tot beslissingen te komen. Auteur : drs. ir. Maikel J. Mardjan Datum : maart 2002 MBM Het proces dat probleemhebbers

Nadere informatie

Kernenergie. Van uitstel komt afstel

Kernenergie. Van uitstel komt afstel 23 Kernenergie. Van uitstel komt afstel Bart Leurs, Lenny Vulperhorst De business case van Borssele II staat ter discussie. De bouw van een tweede kerncentrale in Zeeland wordt uitgesteld. Komt van uitstel

Nadere informatie