Kennisboom van de bouw in bloei!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kennisboom van de bouw in bloei!"

Transcriptie

1 Kennisboom van de bouw in bloei! Taskforce Kennisontwikkeling Bouw Taskforce Kennisontwikkeling Bouw

2

3 Kennisboom van de bouw in bloei! Taskforce Kennisontwikkeling Bouw Auteur: Joris Houben Oktober 2009

4 Voorwoord 5 Samenvatting, conclusies en aanbevelingen 6 Kennisboom van de bouw in bloei! 4 Inhoud 1. Inleiding Stakeholders analyse De kennisinfrastructuur bouw Agenderende acties Algemeen Stuurgroep Kennisinstituten Bouw (Commissie Andersson) MIA Bouw TU Speerpunt Bouw Strategische verkenning HBO Bouw & Ruimte Conclusie agendasetting Programma s en implementatie Algemeen FES-ronde 2009 Water, Klimaat, Ruimte, Mobiliteit en Bouw Valorisatieagenda Kennis moet circuleren RAAK PRO NWO/STW European Construction Technology Platform (ECTP) Praktijklabs Algemeen Praktijklabs kennisagenda bouwprogrammering Praktijklabs kennisagenda bouwketen Praktijklabs kennisagenda bouwarbeidsmarkt Tot slot 56 Bijlage 1. Prioriteiten voor de Kennisagenda Bouwnijverheid 58 (Kennisagenda Commissie Andersson) Bijlage 2. Kenniscentra en lectoraten bij Hogescholen 76 Bijlage 3. Samenstelling Taskforce Kennisontwikkeling Bouw 82

5 Voorwoord Medio 2008 namen Regieraad Bouw en PSIBouw gezamenlijk het initiatief tot instelling van de bouwbrede Taskforce Kennisontwikkeling Bouw. De Taskforce rapporteert in Kennisboom van de bouw in bloei! over zijn werkzaamheden en bevindingen. De titel van het rapport drukt uit dat er veel in beweging is op het gebied van kennisontwikkeling in de bouw. De Taskforce kon haar werk verrichten onder een gunstig gesternte. Er kon volop geprofiteerd worden van de resultaten die beschikbaar kwamen uit initiatieven die parallel liepen in kringen van bedrijfsleven, onderwijs, onderzoek en overheid. Daarom is er niet voor gekozen om een eigen nieuwe kennisagenda te gaan optuigen. De Taskforce heeft het juist als zijn taak gezien om al de lopende initiatieven van een bouwbreed, integraal denkraam te voorzien, zodat er meer samenhang in acties zal komen. En dat is hard nodig! Immers, het is mijn vaste overtuiging, dat de doorwerking van nieuw ontwikkelde en bestaande kennis in de bouwpraktijk, een verantwoordelijkheid is van alle partijen in de bouwketen, samen met overheid, onderwijs en onderzoek. Het komt er nu echt op aan dat er samen gewerkt wordt aan de bouwbrede integrale kennisagenda, die er toe moet leiden dat het oude hokjesdenken wordt uitgebannen! De Taskforce is veel dank verschuldigd aan de Commissie Andersson, het 3TU Speerpunt Bouw onder leiding van prof. Mick Eekhout, de interdepartementale directie Kennis en Innovatie, Stichting Innovatie Alliantie, Hoger Onderwijs Groep (HOG) Bouwen en Ruimte en Stichting Kennis Transfer Bouw (KTB). Het onderhavige rapport is mede het resultaat van het vele werk dat door deze organisaties en vele anderen is verricht. Het rapport geeft naast concrete aanbevelingen, ook een doorkijkje in de wereld van de praktijklabs. Het is zeer de moeite waard om daar kennis van te nemen, omdat daarmee het overtuigende bewijs wordt geleverd dat de Kennisboom van de bouw daadwerkelijk in bloei staat en dus rijke vruchten kan gaan dragen. Hans Blankert Voorzitter Taskforce Kennisontwikkeling Bouw Kennisboom van de bouw in bloei! 5

6 Samenvatting, conclusies en aanbevelingen Kennisboom van de bouw in bloei! 6 Samenvatting De kenniswereld van de bouw is volop in beweging. De impulsen die van velerlei zijden zijn gegeven aan de vernieuwing van de bouw, krijgen ook steeds meer doorwerking naar de werelden van onderwijs en onderzoek. En vice versa. En juist deze wisselwerking geeft dynamiek aan de kennisontwikkeling in de bouw. Vanuit de Regieraad Bouw en PSIBouw werd in 2008 de Taskforce Kennisontwikkeling Bouw gestart. De taskforce opereert sindsdien onder de vleugels van de Regieraad Bouw. Doel van de taskforce is het stimuleren van de vernieuwing in de bouw door een efficiëntere en effectievere kennisontwikkeling. De stuurgroep Kennisinstituten Bouw (Commissie Andersson) presenteerde medio 2009 een bouwbrede kennisagenda, mede op basis van onderzoeken uitgevoerd door EIB en EIM. Deze kennisagenda moet in de ogen van de Taskforce Kennisontwikkeling Bouw richtinggevend zijn voor de kennisontwikkeling in de bouw voor de komende jaren. De rode draad in de kennis- agenda is Duurzaamheid. Het realiseren van duurzaamheid in al haar schakeringen vereist toepassing van bestaande kennis, maar ook ontwikkeling van nieuwe kennis over producten en processen. Zowel de ontwikkeling van nieuwe kennis als de toepassing van bestaande kennis in de bouw, kennen vele belemmeringen. Een van de belangrijkste belemmeringen is het gebrek aan integraliteit. Ontwikkeling van kennis over duurzaamheid moet een multidisciplinair proces zijn. Realisatie van duurzaamheiddoelstellingen kan alleen vanuit een benadering van integrale Life Cycle Costs. En deze benadering vraagt integrale organisatie van het ontwerp-, uitvoerings- en beheersproces. De huidige versnippering van de bouw- en Installatiesector, zowel in het onderzoek, ontwerp als in de uitvoering, met de daarbij horende belangentegenstellingen vormt een belangrijke belemmering voor integraliteit. Toepassing van Bouw Informatie Modellen (BIM) kan hierbij een belangrijk hulpmiddel zijn. Bouwend Nederland heeft samen met de departementen van V&W en VROM de nota

7 Voorzet voor de inrichting van een nieuwe kennisinfrastructuur voor de bouw (15 mei 2009) samengesteld. Deze nota koos als speerpunt om de verschillende activiteiten van de kennisinstituten, met name CROW en CURNET en mogelijk ook SBR, meer in samenhang te laten plaatsvinden. Hierbij wordt ingezet op het bereiken van meer synergie door het clusteren van de kennisinstituten. De werktitel is het Huis van de Bouw. Het Huis van de Bouw moet een kennismakelaar zijn die thema s op de maatschappelijke agenda vertaalt voor belanghebbende partijen, een innovatie-impuls levert en de verbinding vormt tussen kennisinstellingen, overheid en bedrijfsleven. Het is niet noodzakelijk dat andere kennisinstellingen (TU s, TNO) fysiek aanhaken, maar hun kennis moet wel via het Huis van de Bouw ontsloten kunnen worden. De Regieraad schaart zich achter het idee om de kennisinstellingen te clusteren en adviseert om dit met een big bang te laten verlopen. De Regieraad Bouw verwijst daarbij naar het succesvolle voorbeeld van Deltares. Het bleek ook daar dat de oude cultuur makkelijker los wordt gelaten door alle mensen op een nieuwe locatie samen te laten werken. De Taskforce Kennisontwikkeling Bouw ondersteunt de voorstellen van de Regieraad tot clustering van de kennisinstituten. De bepleite krachtenbundeling zou nog een extra dimensie kunnen krijgen als ook ISSO (als kennisinstituut van de installatiesector) en STABU (als belangrijke speler in de B&U) betrokken zouden worden bij het zoeken naar meer samenhang en synergie. Het zou goed zijn als de strategie die het O&Ofonds Bouw en Infra gaat kiezen, afgestemd zou zijn op de keuzes die ook andere O&Ofondsen (zoals OTIB, OOM, A+O) voor het eigen deeldomein maken. Door gerichte programmasturing kan een bouwbrede kennisontwikkeling van de bouw, vraaggestuurd tot stand worden gebracht. De bouwsector kan niet gedijen zonder de vernieuwingsimpulsen die vraaggestuurd bouwonderzoek opleveren. Het 3TU Speerpunt Bouw heeft in april 2009 met zijn startplan een goede aanpak gepresenteerd voor zijn bijdrage aan de kennisontwikkeling in de bouw voor de komende jaren. Door te focussen op maatschappelijke vraagstukken sluit dit startplan aan op de kennisagenda van de bouw, zoals gepresenteerd door de Commissie Andersson. De dialoog met de sector over de gewenste ontwikkeling van nieuwe kennis verdient prioriteit en kan vorm en inhoud krijgen op basis van het Startplan dat het 3TU Speerpunt Bouw heeft gepresenteerd. De resultaten van deze acties zullen ook bijdragen aan het referentiekader voor de sturing van middelen voor onderzoek naar de bouw vanuit NWO/STW en internationale onderzoekprogramma s zoals ECTP. Kennisboom van de bouw in bloei! 7

8 Kennisboom van de bouw in bloei! 8 Inzet van RAAK-middelen (RAAK MKB, RAAK Publiek, RAAK PRO en RAAK Internationaal) in projecten die uitstralen naar de bouw, geeft extra impulsen aan samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen. Hier liggen prima kansen om de verbindingen van het MKB-bouw met de universiteiten en de hbo-instellingen in regionale projecten te verstevigen. De Rijksoverheid, gepersonifieerd in de interdepartementale directie Kennis en Innovatie, moet een belangrijke bijdrage leveren door voorrang te geven aan het opstellen van een Maatschappelijke Innovatieagenda Bouw(MIA Bouw). Met de MIA Bouw wordt een kader gecreëerd waarbinnen de voor de bouw relevante kenniswerkers vanuit een bouwbrede en integrale visie gaan samenwerken aan de kennisontwikkeling. De Taskforce bepleit krachtig de totstandkoming van de MIA Bouw. Nu de bouwsector, het bouwonderzoek en het bouwonderwijs initiatieven in eigen kring hebben ontplooid, mag de Rijksoverheid niet achterblijven. Dat geldt zowel voor de agendering via de MIA Bouw, als ook voor de programmerende acties, zoals bij de allocatie van FES-middelen en de inrichting van Valorisatieagenda s. De bouwsector had grootse plannen met de FES-ronde 2009, zoals die begin dit jaar heeft gespeeld. Inmiddels is duidelijk dat de beoordeling van het voorstel door de Commissie van Wijzen, negatief is uitgevallen. Dit standpunt is door het Kabinet overgenomen. Wel is een bedrag van euro 25 miljoen gereserveerd voor een nieuw op te zetten (bouwgerelateerd) programma dat in 2010 van start zou kunnen gaan. De Taskforce benadrukt dat de vernieuwing van de bouw zeer gebaat is bij de vernieuwing en professionalisering van het opdrachtgeverschap naar de bouw. Ruimte creëren voor dialoog tussen opdrachtgevers en opdrachtnemers, vormt een belangrijke voorwaarde voor proces- en productinnovaties in de bouw. Het is nodig dat het bouwonderwijs een actieve rol neemt in de valorisatie van kennis naar de bouwsector. Universiteiten en hogescholen moeten zich vanuit het eigen domein (en gezamenlijk) bezinnen op hun rol in het valorisatieproces en naar buiten treden om daar samen met het bedrijfsleven de schouders onder te zetten. De initiatieven van KTB en Hoger Onderwijs Groep Bouwen&Ruimte om door middel van een strategische verkenning tot een vraaggestuurde agendering te komen, verdienen brede steun. De Valorisatieagenda van het Innovatieplatform verbindt onderzoek, onderwijs, maatschappelijke sectoren en bedrijfsleven in gezamenlijke acties om kennis naar de praktijk te laten doorstromen. De uitwerking van de Valorisatieagenda voor de Bouw is een voorwaarde om deze

9 kenniscirculatie ook echt op gang te brengen. De gedachten van de Taskforce over kennisclusters/praktijklabs sluiten prima aan op de ontmoeting- en marktplaatsen waar de Valorisatieagenda over spreekt. De Taskforce doet een beroep op bouwbedrijfsleven en opdrachtgevers om de kennisontwikkeling vanuit een bouwbrede visie ter hand te nemen. Daartoe is het van groot belang dat de kennisontwikkeling een prominente plaats gaat innemen op de agenda s van Cencobouw en het Opdrachtgeversforum. De discussie over de manier waarop het beste vervolg kan worden gegeven aan het werk van de Regieraad Bouw houdt de gemoederen van velen bezig. Hoe dan ook is duidelijk dat de Kennisontwikkeling van de Bouw hoog op de prioriteitenlijst voor de toekomst hoort te blijven staan. Er liggen legio kansen voor de bouw, die echter alleen geëffectueerd zullen worden als opdrachtgevers en opdrachtnemers de vernieuwing samen blijven aanjagen. De Regieraad Bouw, ondersteund door het werk van de Regionale Regieraden Bouw, is daarbij de afgelopen jaren een effectief vehikel gebleken. Kennisboom van de bouw in bloei! 9

10 Conclusies Om een effectieve bijdrage te kunnen leveren aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken is het noodzakelijk dat er een proactieve samenwerking in de kennisontwikkeling tot stand komt tussen de bouw, de overheid, het onderwijs en het onderzoek. Commissie Andersson (vanuit de bouw) en 3TU Speerpunt Bouw (vanuit onderzoek) geven gezamenlijk een stevige basis waarop overheid en onderwijs met hun strategie zouden moeten gaan aansluiten. Kennisboom van de bouw in bloei! De Bouwsector heeft geïnvesteerd in de Kennisagenda door inzet van de Commissie Andersson. In deze kennisagenda spelen de maatschappelijke vraagstukken: Mobiliteit en infra, Woningmarkt, Energie, Water en Leefbaarheid een centrale rol. De Commissie Andersson kiest verder voor drie hoofdthema s bouwprogrammering, bouwketen en bouwarbeidsmarkt met als rode draad Duurzaamheid. Duurzaamheid in de bouw wordt bereikt door integraliteit in aanpak en Life Cycle Costs-benadering. Aanbevelingen De Kennisontwikkeling en -toepassing in de Bouw dienen hoog op de agenda van Cencobouw en het Opdrachtgeversforum te worden geplaatst. Initiatieven die genomen worden om een vervolg te geven aan het werk van de Regieraad Bouw II zullen eveneens vanuit het perspectief van de kennisontwikkeling in de bouw moeten worden ingestoken. Kennistoepassing en het helpen wegnemen van belemmeringen voor praktijklabs verdienen hoge prioriteit. 10 De Universiteiten van Delft, Eindhoven en Twente hebben het voortouw genomen voor een Kennisagenda vanuit de onderzoekswereld. Het Startplan van het 3TU Speerpunt Bouw sluit door zijn benadering vanuit de maatschappelijke vraagstukken goed aan op de Kennisagenda van de Commissie Andersson. De overheid kan het beste zijn bijdrage aan de agendering leveren met een Maatschappelijke Innovatieagenda Bouw (MIA Bouw). De onderwijssector wordt opgeroepen zich te positioneren door invulling te geven aan de strategische agenda waartoe de Stichting Innovatie Alliantie (SIA) de aanzet heeft gegeven. Hoger Onderwijs

11 Groep Bouwen&Ruimte en Kennis Transfer Bouw (KTB) pakken dit initiatief op. Op deze wijze wordt vanuit de bouw, de overheid, het onderwijs en het onderzoek samen gewerkt aan een integrale, bouwbrede kennisagenda die recht doet aan de rol en de belangen van de deeldomeinen. Aansluitend op deze bouwbrede Kennisagenda zijn programmerende acties noodzakelijk: - Vanuit de overheid vanuit de kaders die geboden worden door de Valorisatieagenda Bouw, de FES-ronde 2009, de besteding van RAAK-middelen en de inzet van NWO/STW. - Vanuit de bouwsector door bouwbrede afstemming over besteding van O&O-middelen. - Vanuit internationaal perspectief moet vanuit Nederland gezamenlijk actief worden ingespeeld op het European Construction Technology Platform (ECTP). Belangrijk in de kennisontwikkeling is de directe interactie tussen bouw, overheid, onderwijs en onderzoek. Dit leidt tot de aanbeveling om in programma s een centrale plek te geven aan action research en action learning in aansluiting en naar analogie van de praktijklabs. Het aantal praktijklabs zal in de komende jaren stelselmatig moeten groeien om de doorwerking van kennis naar de praktijk tot stand te brengen. De programmerende acties en daarbij behorende subsidies (FES, RAAK, etc.) zijn onontbeerlijk om de vele belemmeringen te slechten die initiatiefnemers van praktijklabs ondervinden. Effectiviteit en efficiency van de kennisontwikkeling zullen gebaat zijn bij het tot stand komen van Het huis van de bouw waarvoor Bouwend Nederland, VROM en V&W als belangrijke stakeholders, een lans hebben gebroken. De Taskforce doet, in navolging van de Regieraad Bouw, een dringend beroep op alle betrokken partijen om dit voorstel voortvarend (bij voorkeur big bang ) ter hand te nemen en daarbij alle belangrijke kennisinstituten uit de bouw- en installatiewereld te betrekken. Kennisboom van de bouw in bloei! 11

12 1 Inleiding Kennisboom van de bouw in bloei! 12 De kenniswereld van de bouw is volop in beweging. De impulsen die van velerlei zijden zijn gegeven aan de vernieuwing van de bouw, krijgen ook steeds meer doorwerking naar de werelden van onderwijs en onderzoek. En vice versa. En juist deze wisselwerking geeft dynamiek aan de kennisontwikkeling in de bouw. Vanuit de Regieraad Bouw en PSIBouw werd in 2008 de Taskforce Kennisontwikkeling Bouw gestart. De taskforce opereert sindsdien onder de vleugels van de Regieraad Bouw. Doel van de taskforce is het stimuleren van de vernieuwing in de bouw door een efficiëntere en effectievere kennisontwikkeling. Door het stroomlijnen van de kennisontwikkeling en de daarbij behorende budgetten kan kennis effectiever ontwikkeld en verspreid worden. Als belangrijke taken voor de taskforce werden gezien: het opstellen van een strategische kennisagenda en het stimuleren en coördineren van de clustering van de kennisontwikkeling. Eerder hadden de Regieraad Bouw en PSIBouw opdracht gegeven aan AEF om de kennisontwikkeling in de bouw aan een kritische analyse te onderwerpen. De AEFpublicatie Kennis werkt door (juni 2008) stelt dat er ten aanzien van kennisontwikkeling veel op gang is gebracht. Een aantal grote en middelgrote ondernemingen geeft zelfstandig en met elan vorm en inhoud aan de vernieuwing. Het aantal vernieuwende bedrijven is echter nog te beperkt. Het belangrijkste element van de vernieuwingsopgave in de bouw is dat ondernemingen lerende organisaties moeten worden om de bouw systematisch te veranderen. Dat betekent dat kennis op de balans moet: bedrijven moeten meer gaan investeren in het opleidingsniveau van hun medewerkers. Cruciaal daarbij is dat er samenwerking tot stand komt tussen bedrijfsleven, onderzoekwereld en de onderwijswereld.

13 Het bouwonderwijs was overigens in een eerdere fase al onder de loep genomen. Dat gebeurde in de sleutelpublicatie Bouwen aan het vak, die december 2006 werd uitgebracht door de Regieraad Bouw en PSIBouw. Voortbouwend op deze ontwikkelingslijnen brengt de Taskforce Kennisontwikkeling Bouw in de onderhavige publicatie verslag uit over zijn werkzaamheden en formuleert aanbevelingen hoe de kennisontwikkeling zich verder kan ontwikkelen als een van de belangrijke dragers van de vernieuwing in de bouw. Kennisboom van de bouw in bloei! 13

14 2 Stakeholders analyse Kennisboom van de bouw in bloei! 14 De taskforce heeft bij zijn aantreden een analyse gemaakt van de stakeholders die een rol spelen in de aansturing van het onderzoek en onderwijs van de bouw. Schema 1 visualiseert het speelveld. Opvallend daarbij is dat de inzet vanuit het bouwbedrijfsleven (bovenste helft van het schema) in hoofdzaak gestructureerd is langs de lijnen van de Bouw-CAO s, die worden afgesloten tussen brancheorganisaties van werkgevers en de betrokken vakbonden. Deze CAO s weerspiegelen de traditionele fragmentatie van de bouwkolom. Per CAO resulteert dit in fondsvorming op het gebied van Ontwikkeling & Onderzoek, kenniscentra en onderwijsfaciliteiten. Een zekere clustering is in de afgelopen jaren op gang gekomen, maar verloopt moeizaam en met kleine stapjes. De grote brancheorganisaties intensiveren geleidelijk aan hun periodiek overleg in Cencobouw. Dat is een belangwekkende ontwikkeling omdat daarmee het gezamenlijk optrekken van ketenpartners wordt bevorderd en er meer sturing ontstaat vanuit de overall-belangen van de bouwsector in zijn geheel. Aan de onderzijde van het schema zijn organisaties opgenomen die rollen vervullen vanuit de opdrachtgevers van de bouw, de Rijksoverheid en de kennisinstellingen. De opdrachtgeverswereld vanuit het publieke en semipublieke en het private domein heeft zijn stem gemobiliseerd in het Opdrachtgeversforum Bouw. Veel koepels van opdrachtgevers hebben een Vernieuwingsakkoord met de Regieraad Bouw ondertekend en sturen op vernieuwing naar de eigen achterban. Door het gezamenlijke optreden van opdrachtgevers in het forum, ontstaat gelijkrichting in acties en ontstaat focus en massa op de voor de bouw belangrijke vernieuwingsthema s. In het domein van de Rijksoverheid is de centrale rol herkenbaar van het Innovatieplatform en de daaronder opererende Interdepartementale directie Kennis en

15 Innovatie. Via de Sleutelgebieden (Innovatieplatform I) en de Maatschappelijke Innovatie Agenda s (Innovatieplatform II) wordt sturing gegeven aan de kennisontwikkeling in Nederland gericht op het oplossen van de grote maatschappelijke vraagstukken en het versterken van de internationale concurrentiepositie van de BV Nederland. Veel van deze programma s hebben direct of indirect grote betekenis voor de toekomst van de bouwsector (water, klimaat, energie, mobiliteit, ruimte, etc.) Rechtsonder in het schema is onder Kennisinstellingen een opsomming gegeven van de organisaties die (voor de bouw) belangrijk zijn in de kenniswereld in het algemeen, de specifieke kennisinstituten van de bouw en de tijdelijke kennisprogramma s die bouwgerelateerd zijn. Ook zijn daarin de organisaties geduid die vanuit de onderwijswereld activiteiten ontplooien die de bouw direct aanbelangen. Geconstateerd kan worden dat de aldus gepresenteerde stakeholders tezamen de kennisinfrastructuur van de bouw belichamen. De kennisinfrastructuur weerspiegeld in hoge mate de diversiteit en versnipperdheid, die zo kenmerkend is voor de bouwsector. Toch kan worden geconstateerd dat er de afgelopen jaren veel in beweging is gekomen in de bouw. In verschillende onderdelen van het stakeholdersdomein spelen op dit moment belangwekkende vernieuwingsinitiatieven op het gebied van de kennisontwikkeling. In het vervolg van deze publicatie zal worden stilgestaan bij: de Stuurgroep Kennisinstituten Bouw (Commissie Andersson); het Maatschappelijk Innovatieprogramma Bouw (MIA Bouw); het 3TU Speerpunt Bouw; en de Strategische verkenning HBO Bouw en Ruimte. De vier genoemde initiatieven zijn met name gefocust op agendasetting van de kennisontwikkeling. Simultaan met de aldus opgetuigde agenda s worden programma s opgezet voor kennisontwikkeling en implementatie. Als zodanig kunnen worden genoemd. de FES-ronde 2009 Water, Klimaat, Ruimte, Mobiliteit en Bouw de Valorisatieagenda van het Innovatieplatform RAAK-PRO NWO/STW-programma s bouwgerelateerd ECTP (Europese (Kader)programma s). Kennisboom van de bouw in bloei! 15

16 Sturing kennis en onderwijs in de bouwsector Metalektro Metaalbewerking Technische installatie Bouw en Infra FME CMW Metaalunie NVKL Uneto-VNI Bouwend Nederland AFN VHP Metalektro, FNV, CNV, De Unie FNV, CNV, De Unie HZC, FNV, A+O OOM OTIB Cordares O&O B Kenteq Fundeon Kennisboom van de bouw in bloei! Opdrachtgeversforum in de bouw Vernieuwingspartners RRB opdrachtgevers VNG IPO UvW Rijksopdrachtgevers RGD RWS DLG EZ Rijksoverheid Innovatieplatform AWT FES/ICES-KIS Interdepartementale Programmadirectie Kennis en Innovatie OCW VenW VROM... VWS Cenco Aedes DVD Maatschappelijke innovatieagenda s CBZ Zorg Onderwijs Energie Water Veiligheid 16 Neprom NVB Flowers & food High-Tech Materialen Chemie Water Creatieve industrie Pensioen/ sociale verzekeringen Sleutelgebieden ETP E(C)TP Erabuild Europa/mondiaal

17 Afbouw Hout en Meubel Toelevering en handel Zakelijke dienstv. NOA Fosag CBM NBvT VVNH NVTB HIBIN BNA ONRI CNV FNV, CNV, De Unie 2 Fondsen Savantis 8 Fondsen SH&M SFA Ecabo / Handel bouw Kennisinstellingen Kennisinstellingen algemeen Kennisinstellingen bouw Planbureau s Universiteiten 3TU Speerpunt CROW TTI s Hogescholen HOG B&R SBR KNAW Deltares KTB CUR Regieraden Wetsus Betonvereniging ISSO Ices-kis gebouwde omgeving Systeeminnovatie Ruimtegebruik Gebiedsontwikkeling Leven met Water Transitie duurzame mobiliteit Kennisboom van de bouw in bloei! STW GTI s IBR STABU PSIBouw NWO WUR/DLO COB EIB Klimaat voor Ruimte 17 SenterNovem TNO Ruimte voor Geoinformatie Syntens RWS-Instituten Expertise Centrum Ondergrond Stichting Innovatie Alliantie RIVM Habiforum

18 3 Om De kennisinfrastructuur bouw Kennisboom van de bouw in bloei! 18 een analyse te maken van de samenhang en de (gewenste) samenwerking tussen de verschillende initiatieven is de onderlinge positionering van de betrokken stakeholders van belang. Daarbij zal gebruik worden gemaakt van een gecomprimeerde versie van het uitgebreidere stakeholdersschema dat hiervoor in deze publicatie werd beschreven. De kennisinfrastructuur is opgebouwd uit vier deeldomeinen van stakeholders. Dat zijn de bouwsector, de overheid, de onderzoekswereld en de onderwijswereld. Schematisch kan dat als volgt in beeld worden gebracht. De bouwsector vormt samen met de overheid, het onderwijs en het onderzoek de backbone van de Kennisinfrastructuur Bouw. De kennisontwikkeling zal op een hoger plan kunnen worden gebracht, als de actoren in de onderscheiden deeldomeinen tot samenwerking komen. Vanuit elk van de deeldomeinen worden er momenteel acties ondernomen om de samenwerking op gang te brengen en van nieuwe impulsen te voorzien. Om de acties meer precies te kunnen karakteriseren qua bereik zijn de domeinen onderzoek en onderwijs in het schema verbijzonderd. Het onderwijs in drie niveaus; (V)MBO, HBO en Universitair. Onderzoek naar vier typen onderzoekinstelling; in belangrijke mate door de bouwsector gestuurde kennisinstellingen aangeduid met Copi s, HBO-kenniscentra, GTI s en Universitair onderzoek. Beseft moet uiteraard worden dat onderzoek en onderwijs voor een groot deel plaats vindt binnen de poorten van dezelfde kennisinstellingen. Toch lijkt een onderscheid in de onderhavige beschouwing niet overbodig, omdat binnen de kennisinstellingen de koppeling tussen de onderzoeksactiviteiten en de onderwijsactiviteiten lang niet altijd vanzelfsprekend is. De hiervoor opgesomde lopende acties worden in het vervolg van deze publicatie nader onder de loep genomen en geplaatst in het denkraam van het bovenomschreven schema. Belangrijk daarbij is een onderscheid naar acties die gericht zijn op

19 Bouwsector Opdrachtgevers Opdrachtnemers Onderwijs Overheid (V)MBO HBO Onderzoek COPI S HBO Universitair GTI S agendering en acties die gericht zijn op programmering en implementatie. Daarmee wordt zicht gekregen op samenhang van de acties. Het is goed te beseffen dat klassieke lineaire ontwikkelingsmodellen in de innovatietheorie en -praktijk weinig opgeld meer doen. Mede door de grote vlucht van het internet, kan kennis vrijelijk stromen tussen initiatiefnemers in de verschillende deeldomeinen en is er van een tijdsvolgorde tussen acties vaak geen sprake. De Commissie Andersson signaleert dat ideeën over kennisontwikkeling van met name bouwers (zie EIM-rapportage) nogal afwijken van de voorstellen die uit Universitair de kenniswereld en andere gremia voortkomen. Daar is blijkbaar (nog steeds) sprake van de klassiek gap tussen onderzoek en praktijk. Geopperd wordt dat dit wellicht verklaard kan worden uit een faseverschil / gelaagdheid in het denken over onderwerpen redenerend vanuit: maatschappelijke vraagstukken (water, energie, klimaat, gezondheid, mobiliteit, kwaliteit gebouwde omgeving, etc.); systemen (rolverdeling publiek-privaat, regelgeving, arbeidsmarkt, onderzoeksen onderwijsbestel, etc.); processen (aanbesteden, innovatie, ketenintegratie); Kennisboom van de bouw in bloei! 19

20 Kennisboom van de bouw in bloei! 20 bedrijven (marktonderzoek, acquisitie, rendement, benchmarking, personeelsbeleid, lerende organisatie); en projecten (organisatievormen, contractvormen, risicoverdeling, beter samen werken, ict-gebruik, etc.). Het is zeer belangrijk te constateren dat het hier niet per se hoeft te gaan om tegenstellingen in opvattingen. Alle fases/ lagen spelen waarschijnlijk voortdurend bij opdrachtgevers en bedrijven, alleen is niet iedereen er even intensief mee bezig. De sector in ieder van zijn geledingen (opdrachtgevers, ontwikkelaars, architecten, adviseurs, bouwers, gespecialiseerde aannemers, installateurs, handel, toeleveranciers) bestaat uit koplopers, volgers, peloton en achterblijvers. Kunst is om de koplopers uit de relevante geledingen met elkaar te laten samenwerken aan gewenste vernieuwingen. Vervolgens kan kennis uitwaaieren naar grotere delen van de sector. Maar dat gebeurt niet van zelf. Daar ligt dan ook het grote belang van valorisatie. Valorisatie door samenwerking van overheid, onderzoekswereld, onderwijs en bedrijfsleven zoals beschreven in de Valorisatieagenda van het Innovatieplatform. M.a.w. hoe maak je kennis concreet beschikbaar en toepasbaar voor steeds meer opdrachtgevers en bedrijven in hun bedrijfsvoering en bedrijfsprocessen. Stellingname in de nalatenschap van PSIBouw is dat action research en action learning de sleutel vormen voor het ontwikkelen van bruikbare kennis door koplopers en (te zijner tijd als er geen sprake (meer) is van beschermbare intellectuele eigendomsrechten) het verspreiden van deze kennis naar volgers en peloton. Natuurlijk moet kennis eerst ontwikkeld worden alvorens deze kennis kan worden doorgegeven naar de sector, maar cruciaal is dat ook in de kennisontwikkeling al een actieve rol is weggelegd voor koplopers onder opdrachtgevers en bedrijven. Dat is in de opvatting van PSIBouw dus geen taak die exclusief aan de kennisinstellingen toevalt. Want dan ontstaat de gap, die later zo lastig overbrugd kan worden. Extra complex wordt het als nog bedacht wordt dat ook iedere individuele opdrachtgever of opdrachtnemer in zijn organisatie te maken heeft met koplopers, volgers, peloton en achterblijvers. Naarmate organisaties groter zijn zal dit interne valorisatievraagstuk nadrukkelijker spelen. Ook binnen bedrijven is valorisatie van kennis naar het eigen personeelsbestand en de bedrijfsonderdelen dus voortdurend aan de orde (lerende organisatie). Uiteindelijk zullen investeringen in kennisontwikkeling moeten neerslaan in verbetering van systemen, producten en processen binnen de organisaties. Dat geldt zowel voor het personeel van opdrachtgevers als voor de bedrijven in de keten van de bouw.

21 Agenderende acties Algemeen In deze paragraaf zal nader worden ingegaan op vier actuele initiatieven die gericht zijn op het ontwikkelen van kennisagenda s van de Bouw. Het betreft: de Stuurgroep Kennisinstituten Bouw (Commissie Andersson); het Maatschappelijk Innovatieprogramma Bouw (MIA Bouw); het 3TU Speerpunt Bouw; en de Strategische verkenning HBO Bouw en Ruimte. 4.2 Stuurgroep Kennisinstituten Bouw (Commissie Andersson) Bouwend Nederland, CNV Hout en Bouw en FNV Bouw - de paritaire organisaties in de bouw en infra- hebben in 2006 het initiatief genomen voor de commissie Reigersman. Deze heeft in februari 2007 een advies uitgebracht over de verbetering van de kennisontwikkeling in de bouw. De Stuurgroep Kennisinstituten Bouw, onder leiding van Hans Andersson, werkt anno 2009 aan de implementatie van dit advies. Een van de pijlers in het werk van de Commissie Andersson is de kennisagenda voor de bouw. Die kennisagenda zal uiteindelijk leiden tot de keuze voor een beperkt aantal prioritaire thema s waar de paritaire Overheid Bouwsector Commissie Andersson Onderzoek Onderwijs Kennisboom van de bouw in bloei! 21

Samenvatting. Samenvatting 9

Samenvatting. Samenvatting 9 Samenvatting Sinds de introductie in 2001 van lectoraten in het Nederlandse hoger beroepsonderwijs wordt aan hogescholen steeds meer gezondheidsonderzoek uitgevoerd. De verwachting is dat dit niet alleen

Nadere informatie

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Datum: 22 april 2013 Betreft: Beleidsreactie op het advies "De

Nadere informatie

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009

VISIEdocument. Innovatie in de bouw. April 2009 VISIEdocument April 2009 Innovatie in de bouw Innovatie in de bouw steeds belangrijker Innovatie is voor bouwbedrijven van steeds groter belang om zich in een snel veranderende samenleving te profileren

Nadere informatie

Topsectoren. Hoe & Waarom

Topsectoren. Hoe & Waarom Topsectoren Hoe & Waarom 1 Index Waarom de topsectorenaanpak? 3 Wat is het internationale belang? 4 Hoe werken de topsectoren samen? 5 Wat is de rol voor het MKB in de topsectoren? 6 Wat is de rol van

Nadere informatie

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen

Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Bijlage 1 Overzicht gespreksonderwerpen uit de afgelopen IP-vergaderingen Vergadering van 7 juli Sociale innovatie Gesproken over sociale innovatie. Er is een eerste gesprek geweest tussen leden van de

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren als een regio

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Bijlage 2. Human Capital Agenda s

Bijlage 2. Human Capital Agenda s Bijlage 2 Capital s De topsectoren gaan een human (onderwijs en scholing) voor de langere termijn opstellen en zullen onderwijsinstellingen hierbij betrekken. De s bevatten o.a. een analyse van de behoefte

Nadere informatie

Districtsactiviteitenplan 2014 district Zuid-Holland

Districtsactiviteitenplan 2014 district Zuid-Holland Districtsactiviteitenplan 2014 district Zuid-Holland Basisprincipe DAP 2014 Bij het Districtsactiviteitenplan 2014, hierna DAP 2014, zijn de volgende aspecten van belang: Centrale thema s 2014 Kansen grijpen

Nadere informatie

Roadmap BIM Loket. Versie 7, 1 december 2015. 1.1 Inleiding

Roadmap BIM Loket. Versie 7, 1 december 2015. 1.1 Inleiding Roadmap BIM Loket Versie 7, 1 december 2015 1.1 Inleiding Eind april 2015 is de Stichting BIM Loket opgericht. Afgelopen maanden is de organisatie ingericht en opgestart. Mede op verzoek vanuit de BIR

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2007 2008 31 200 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2008 Nr. 183 BRIEF

Nadere informatie

Typering kennisbehoeften binnen de kennisagenda en relatie met programmering. Strategische kennisbehoeften

Typering kennisbehoeften binnen de kennisagenda en relatie met programmering. Strategische kennisbehoeften Procesgang vanaf de Nationale kennis- en innovatieagenda Water In het Nationaal Waterplan van 22 december 2009 is in Bijlage 2 de nationale kennis- en innovatieagenda Water (NKIAW) opgenomen. Deze kennis-

Nadere informatie

Bijlage 2. } De werkgroep Lange termijn keuzes. } De werkgroep Dynamisering van de kennisketen. } De werkgroep Dynamisering beroepsonderwijs

Bijlage 2. } De werkgroep Lange termijn keuzes. } De werkgroep Dynamisering van de kennisketen. } De werkgroep Dynamisering beroepsonderwijs Bijlage 2 Voor de invulling van de strategische agenda van het Innovatieplatform zijn verschillende werkgroepen in het leven geroepen. De werkgroepen staan onder leiding van een van de leden van het Innovatieplatform.

Nadere informatie

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger.

Voorwoord. In deze brochure geven wij u inzicht in de branche en de rol van NLingenieurs als haar vertegenwoordiger. Voorwoord De Nederlandse advies- en ingenieursbranche levert innovatieve en duurzame oplossingen voor de Nederlandse en internationale samenleving. De branche is bepalend geweest voor het ontstaan van

Nadere informatie

Integrerend samenwerken bij industrieel bouwen

Integrerend samenwerken bij industrieel bouwen Gedeelde kennis geeft meer markt Integrerend samenwerken bij industrieel bouwen NVTB Jaarbijeenkomst 7 november 2002 Introductie P. Huijbregts 1977 afgestudeerd aan TUE, Bouwkunde 1978 Oprichter en directeur

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Kennis ontwikkelen en kennis delen voor het omgevingsbeleid

Kennis ontwikkelen en kennis delen voor het omgevingsbeleid Kennis ontwikkelen en kennis delen voor het omgevingsbeleid Ruimteconferentie Workshop 11 21-05-2013 Jeannette Beck, Lia van den Broek, Olav-Jan van 1 Inhoud presentatie Context Kennis en decentralisatie

Nadere informatie

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland

Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland Samenvatting Operationeel Programma EFRO Noord-Nederland 2014-2020 Inzet op innovatie en een koolstofarme economie oktober 2014 In het Europa van 2020 wil Noord-Nederland zich ontwikkelen en profileren

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG.. Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Branche Innovatie Agenda: Eindresultaat. Contact: Terry Heemskerk, Uneto-VNI Bart Luiten, TNO Jaap Kolk, Syntens

Branche Innovatie Agenda: Eindresultaat. Contact: Terry Heemskerk, Uneto-VNI Bart Luiten, TNO Jaap Kolk, Syntens Branche Innovatie Agenda: Eindresultaat Contact: Terry Heemskerk, Uneto-VNI Bart Luiten, TNO Jaap Kolk, Syntens Uneto-VNI BIA traject Doel: Branche Innovatie Agenda s voor thema s uit Radar 2020 Vijf technische

Nadere informatie

Conclusies enquête The Future Group. November 2015

Conclusies enquête The Future Group. November 2015 November 2015 Conclusies enquête Een zzp er kiest voor zelfstandigheid, vrijheid en ondernemerschap. Daar moet je hem/haar de ruimte voor geven. Verplichte collectieve zaken staan in tegenstelling tot

Nadere informatie

Instituut voor Sociale Opleidingen

Instituut voor Sociale Opleidingen Instituut voor Sociale Opleidingen Naar een nieuwe opleiding Social Work In september 2016 start Hogeschool Rotterdam met de nieuwe opleiding Social Work. Dit betekent dat eerstejaars studenten (die in

Nadere informatie

Innoveren = Marktgericht communiceren

Innoveren = Marktgericht communiceren Innoveren = Marktgericht communiceren Inleiding Adviseurs bij Syntens constateren bij bedrijven vaak een gebrek aan aandacht voor de markt. Veel ondernemingen hebben een verstoorde marktdynamiek. Door

Nadere informatie

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013

Tilburg University 2020 Toekomstbeeld. College van Bestuur, april 2013 Tilburg University 2020 Toekomstbeeld College van Bestuur, april 2013 Strategie in dialoog met stakeholders Open voor iedere inbreng die de strategie sterker maakt Proces met respect en waardering voor

Nadere informatie

Informatie over onze vereniging

Informatie over onze vereniging Informatie over onze vereniging Editie 2014 Uitgebreide en actuele informatie op www.cio-platform.nl CIO Platform Nederland, mei 2014 Informatie over onze vereniging - CIO Platform Nederland mei 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Van Samenhang naar Verbinding

Van Samenhang naar Verbinding Van Samenhang naar Verbinding Sogeti Page 2 VAN SAMENHANG NAAR VERBINDING Keuzes, keuzes, keuzes. Wie wordt niet horendol van alle technologische ontwikkelingen. Degene die het hoofd koel houdt is de winnaar.

Nadere informatie

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING

Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING Samenwerking hogescholen en MKB in de topsectoren ZWAARTEPUNTVORMING PROFILERING SAMENWERKING KWALITEIT DUURZAME VERANKERING 14 december Bedrijfslevenbrief Het kabinet heeft samenleving en bedrijfsleven

Nadere informatie

Innovatiestatement Aannemersfederatie Nederland

Innovatiestatement Aannemersfederatie Nederland Inleiding Aannemersfederatie Nederland is een landelijk werkende vereniging voor brancheorganisaties van MKB aannemers in de bouw & infra. Aannemersfederatie Nederland draagt in haar rol bij aan een zo

Nadere informatie

E V E R B I N D I N G, N I E

E V E R B I N D I N G, N I E innovatie Syntens N I E U W E V E R B I N D I N G, N I E U W E B U S I N E S S Het veld waarin bedrijven opereren is voortdurend in beweging. Om een bedrijf gezond en succesvol te houden, is het belangrijk

Nadere informatie

Een eeuw innovatie in de bouw De specifieke rol van de handel en toelevering. Frens Pries, directeur Balance&Result Peter van Heijgen, directeur HIBIN

Een eeuw innovatie in de bouw De specifieke rol van de handel en toelevering. Frens Pries, directeur Balance&Result Peter van Heijgen, directeur HIBIN Een eeuw innovatie in de bouw De specifieke rol van de handel en toelevering Frens Pries, directeur Balance&Result Peter van Heijgen, directeur HIBIN De bouw staat te boek als een weinig innovatieve, conservatieve

Nadere informatie

CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018

CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018 Hoort bij raadsvoorstel 27-2012 BIJLAGE 2 APPENDIX 1. CONCEPT-OPDRACHT STICHTING EINDHOVEN/BRABANT 2018 1. Doel van de opdracht Winnen van de titel Culturele Hoofdstad van Europa voor het project 2018Brabant

Nadere informatie

Nextport International community Zwolle Region

Nextport International community Zwolle Region Nextport International community Zwolle Region December 2014 1 Ideaalbeeld Zwolle 2020 Wat hebben we bereikt? We schrijven 2020. Regio Zwolle heeft een transitie doorgemaakt en wordt internationaal gezien

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

FME: de bindende kracht. 31 mei 2010 - Geert Huizinga

FME: de bindende kracht. 31 mei 2010 - Geert Huizinga FME: de bindende kracht 31 mei 2010 - Geert Huizinga Vereniging FME-CWM Opgericht door en voor ondernemers in de technologische-industriële sector Nederlands grootste werkgeversorganisatie in de technologisch-industriële

Nadere informatie

Profielschets. Ondernemende school

Profielschets. Ondernemende school Profielschets Ondernemende school Scholen met Succes Postbus 3386 2001 DJ Haarlem www.scholenmetsucces.nl info@scholenmetsucces.nl tel: 023 534 11 58 fax: 023 534 59 00 1 Scholen met Succes Een school

Nadere informatie

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad

DORDRECHT. Aan. de gemeenteraad *P DORDRECHT Retouradres: Postbus 8 3300 AA DORDRECHT Aan de gemeenteraad Gemeentebestuur Spuiboulevard 300 3311 GR DORDRECHT T 14 078 F (078) 770 8080 www.dordrecht.nl Datum 4 december 2012 Begrotingsprogramma

Nadere informatie

HAN en duurzame energie

HAN en duurzame energie Beroepsonderwijs tijdens de energie transitie HAN en duurzame energie Van buiten naar binnen. Tinus Hammink programma-manager SEECE Hogeschool van Arnhem en Nijmegen HBO en topsectoren; keuze van HAN 1.

Nadere informatie

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen.

De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Competentie 1: Creërend vermogen De student kan vanuit een eigen idee en artistieke visie een concept ontwikkelen voor een ontwerp en dat concept tot realisatie brengen. Concepten voor een ontwerp te ontwikkelen

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters

Professionele Masters. Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Professionele Masters Uitgangspunten verdere uitbouw aanbod professionele masters Inhoud 5 Voorwoord 7 Inleiding 8 Professionele

Nadere informatie

Strategie Zuyd 2014-2018

Strategie Zuyd 2014-2018 Strategie Zuyd 2014-2018 Inleiding De strategie van Zuyd voor de periode 2014-2018 is op hoofdlijnen een voortzetting van de strategie van de afgelopen jaren, aangescherpt vanuit een aantal belangrijke

Nadere informatie

TNO-instrumentarium Creatieve Industrie

TNO-instrumentarium Creatieve Industrie TNO-instrumentarium Creatieve Industrie Instrumenten TNO voor Innovatie Vraagarticulatie Kennisoverdracht Kennisontwikkeling Technologisch consult in samenwerking met Syntens Branche Innovatie Agenda Challenge

Nadere informatie

Samenvatting aanvraag

Samenvatting aanvraag Samenvatting aanvraag Algemeen Soort aanvraag (kruis aan wat van toepassing Nieuwe opleiding is): Nieuw Ad programma Nieuwe hbo master Nieuwe joint degree 1 Verplaatsing bestaande opleiding Nevenvestiging

Nadere informatie

VALORISATIE in het HBO/bij de HAN. Christiaan Holland

VALORISATIE in het HBO/bij de HAN. Christiaan Holland VALORISATIE in het HBO/bij de HAN Christiaan Holland TTP vereniging 16 december 2013 Mijn bijdrage in 5 onderdelen: I. Mijn achtergrond II. III. IV. Visie en inleidende beschietingen Valorisatie in het

Nadere informatie

BEDRIJFSOVERDRACHT: EEN STAPJE TERUG OF EEN GROTE STAP VOORUIT?

BEDRIJFSOVERDRACHT: EEN STAPJE TERUG OF EEN GROTE STAP VOORUIT? BDRIJFSOVRDRACHT: STAPJ TRUG OF GROT STAP VOORUIT? Pagina 1 van 6 BDRIJFSOVRDRACHT: STAPJ TRUG OF GROT STAP VOORUIT? Overnames, bedrijfsopvolging en fusies zijn geen zaken waarin een organisatie snel ervaring

Nadere informatie

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst

MKB-ondernemers met oog voor de toekomst M200803 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Bedrijfsstrategieën in het MKB drs. M. Mooibroek Zoetermeer, juli 2008 MKB-ondernemers met oog voor de toekomst Ongeveer de helft van de MKB-ondernemers

Nadere informatie

Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP)

Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP) Visiedocument Expertisenetwerk Kinder- en Jeugdpsychiatrie (EKJP) I/ Inleiding Het aantal kinderen en jongeren met ernstige psychische problemen is goed bekend. Zowel in Nederland als in andere landen

Nadere informatie

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding

Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020. Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Aanpak arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland 2016-2020 Illustratie regionaal arbeidsmarkt dashboard. Inleiding Wil Zuidoost-Nederland als top innovatie regio in de wereld meetellen, dan zal er voldoende en goed

Nadere informatie

Samenvatting. Aanleiding en adviesvraag

Samenvatting. Aanleiding en adviesvraag Samenvatting Aanleiding en adviesvraag In de afgelopen jaren is een begin gemaakt met de overheveling van overheidstaken in het sociale domein van het rijk naar de gemeenten. Met ingang van 2015 zullen

Nadere informatie

1. Versterking dynamiek van het wetenschappelijk onderzoek op het terrein van de cultuur.

1. Versterking dynamiek van het wetenschappelijk onderzoek op het terrein van de cultuur. Werkprogramma 1998 De Ministers van EZ en OCenW hebben, blijkens de Voortgangsrapportage Wetenschapsbeleid (bijlage in het ontwerp Hoger Onderwijs en Onderzoek Plan 1998) met instemming kennis genomen

Nadere informatie

Marktrijpe innovaties. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie. Toepassingsgericht. Innovaties. Energiebesparing. Participanten.

Marktrijpe innovaties. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie. Toepassingsgericht. Innovaties. Energiebesparing. Participanten. Huis van Morgen (HvM) Visie Missie Innovaties Participanten Initiatiefnemers Participeren in innovatie Word participant Voordelen participatie Marktrijpe innovaties Toepassingsgericht Energiebesparing

Nadere informatie

Het Bedrijfslevenbeleid

Het Bedrijfslevenbeleid Het Bedrijfslevenbeleid NAAR DE TOP! Sjoerd Visser Programmadirectie Topsectoren i.o. Inhoud Regeerakkoord Bedrijfslevenbeleid - ambitie - topsectoren - ruimtelijke aspecten - financiering - Proces fasering

Nadere informatie

Regionale Samenwerking in de Zorg Van idee tot innovatie

Regionale Samenwerking in de Zorg Van idee tot innovatie Regionale Samenwerking in de Zorg Van idee tot innovatie Voorwoord Meer dan tien jaar geleden is in Nederland de discussie over het opzetten van een landelijk elektronisch patiëntdossier gestart. Sindsdien

Nadere informatie

C-153 Green Deal Groen Bouwen

C-153 Green Deal Groen Bouwen C-153 Green Deal Groen Bouwen Partijen 1. De Minister van Economische Zaken, de heer H.G.J Kamp, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, mevrouw W.J. Mansveld, ieder handelende in haar of

Nadere informatie

doen Anders denken én De bouwsector is in transitie. We laten keuzes en paradigma s uit het verleden achter ons.

doen Anders denken én De bouwsector is in transitie. We laten keuzes en paradigma s uit het verleden achter ons. Anders denken én doen De bouwsector is in transitie. We laten keuzes en paradigma s uit het verleden achter ons. Sneller, beter, goedkoper en duurzamer werken, met oog voor de eindgebruiker, dat is het

Nadere informatie

Van Kennisbrug naar KennisDC

Van Kennisbrug naar KennisDC Van Kennisbrug naar KennisDC Laat kennis stromen Dick van Damme Lector Logistiek Hogeschool van Amsterdam HAN, Arnhem, 31 januari 2013 Kennis DC Breda Kennis DC Nijmegen Kennis DC Rotterdam Kennis DC Venlo

Nadere informatie

Talent in eigen hand. De positie van jonge wetenschappers in Nederland. december 2006

Talent in eigen hand. De positie van jonge wetenschappers in Nederland. december 2006 Talent in eigen hand De positie van jonge wetenschappers in Nederland december 2006 Statement Talent in eigen hand: De positie van jonge wetenschappers in Nederland Talent heeft de toekomst. In het akkoord

Nadere informatie

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE BUSINESS ASSURANCE STAKEHOLDERS Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 1 DNV GL 2014 Stakeholders 19 November 2015 SAFER, SMARTER, GREENER

Nadere informatie

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken?

Platform Bèta Techniek. Connect 05 2015. Chemiedag 2015. Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Platform Bèta Techniek Connect 05 2015 Chemiedag 2015 Hoe kunnen onderwijs en bedrijfsleven succesvol samenwerken? Succesvolle samenwerking tussen onderwijs en bedrijfsleven is de basis voor groei van

Nadere informatie

De motor van de lerende organisatie

De motor van de lerende organisatie De motor van de lerende organisatie Focus op de arbeidsmarkt Naast het erkennen van leerbedrijven is Calibris verantwoordelijk voor ontwikkeling en onderhoud van kwalificaties in de sectoren zorg, welzijn

Nadere informatie

Wat is voor ons duurzaam bouwen? Hoe kunnen wij daaraan bijdragen? Wat kunnen wij daaraan bijdragen?

Wat is voor ons duurzaam bouwen? Hoe kunnen wij daaraan bijdragen? Wat kunnen wij daaraan bijdragen? Wat is voor ons duurzaam bouwen? Duurzaam bouwen is het op milieubewuste wijze ontwikkelen van de gebouwde omgeving, die de wensen van gebruikers en veranderingen in tijd kan verwerken. Hoe kunnen wij

Nadere informatie

Het schier onmogelijke mogelijk maken

Het schier onmogelijke mogelijk maken Improof, ondernemen met visie Improof is opgericht door Hans Savalle en Tom Touber. Ervaren ondernemers en bestuurders bij grote ondernemingen. Nu helpen zij collega ondernemers hun ambities waar te maken.

Nadere informatie

Ruimte creëren. kennis, p. 17). De oplettende lezer ziet dat in het schema van deze negen aspecten deze ruimte wordt aangeduid met de woorden

Ruimte creëren. kennis, p. 17). De oplettende lezer ziet dat in het schema van deze negen aspecten deze ruimte wordt aangeduid met de woorden VERSLAG REACTIE 20 Over vermeende tegenstellingen die irrelevant zijn In het stuk van Piet van der Ploeg Pabo s varen blind op constructivisme (zie artikel op pagina 13) worden veel tegenstellingen geschetst.

Nadere informatie

RRBOUWRAPPORT 144. Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen

RRBOUWRAPPORT 144. Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen RRBOUWRAPPORT 144 Aan de slag met BIM; gewoon doen! Handreiking, Virtueel Bouwen 2 Handreiking Virtueel Bouwen Aan de slag met BIM, Gewoon doen! Jan Straatman en Willem Pel, Balance & Result Organisatie

Nadere informatie

Beleidsplan & organisatie

Beleidsplan & organisatie Beleidsplan & organisatie 2015-2018 UTRECHT, 28-11-2014 AFRICA IN MOTION, M.KOFFI Inhoudsopgave 1. Organisatiestructuur... 2 1.1 Concept AIM organisatiestructuur... 2 1.1.1 De werkgroep Lobby... 3 1.1.2

Nadere informatie

Actieplan Vernieuwend Verbinden in het kort

Actieplan Vernieuwend Verbinden in het kort Actieplan Vernieuwend Verbinden in het kort Inleiding De bouwsector staat al té lang onder té zware druk. Dat laat zich ook in onze vereniging voelen. U bent kritisch: op de kosten, maar ook op de inhoud

Nadere informatie

32673 Voordracht ter vervulling van twee vacatures in de Hoge Raad

32673 Voordracht ter vervulling van twee vacatures in de Hoge Raad 28753 Publiek-private samenwerking 32673 Voordracht ter vervulling van twee vacatures in de Hoge Raad Nr. 30 Brief van de minister van Economische Zaken en de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en

Nadere informatie

Samenwerkingsconvenant. DataLand en KING

Samenwerkingsconvenant. DataLand en KING Samenwerkingsconvenant DataLand en KING Samen werken aan gemeentelijke ondersteuning, ontzorging en ontwikkeling Het Kwaliteitsinstituut Nederlandse Gemeenten KING en DataLand sluiten dit convenant af

Nadere informatie

contractvorming in de onderwijshuisvesting Louk Heijnders Congres PIANOo 26 mei 2011

contractvorming in de onderwijshuisvesting Louk Heijnders Congres PIANOo 26 mei 2011 Innovatieve contractvorming in de onderwijshuisvesting Louk Heijnders Congres PIANOo 26 mei 2011 Servicecentrum Scholenbouw Opdrachtgevers OCW VNG VO raad PO raad Ketenpartners Steunpunt Seu brede scholen

Nadere informatie

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942

Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe. Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 Aan de Statenleden van de provincies Fryslân, Groningen en Drenthe Groningen 30 juni 2015 Behandeld door bestuurszaken SNN Telefoonnummer 050 5224942 E-mail bestuur@snn.eu Briefnummer UP-15-15096 Bijlage

Nadere informatie

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen

Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen The Next Step: Coalition of the Willing Krachten bundelen, kennis delen en allianties vormen Een regio om trots

Nadere informatie

Verslag Beleidscafé 9 november 2010 Innovatief ondernemerschap. Innovatief ondernemerschap, de sleutel voor groei!

Verslag Beleidscafé 9 november 2010 Innovatief ondernemerschap. Innovatief ondernemerschap, de sleutel voor groei! Verslag Beleidscafé 9 november 2010 Innovatief ondernemerschap Innovatief ondernemerschap, de sleutel voor groei! De economische crisis lijkt het dieptepunt voorbij te zijn: markten trekken weer aan en

Nadere informatie

Zorgwonen als beleggingsproduct Het ontwikkelaarsperspectief

Zorgwonen als beleggingsproduct Het ontwikkelaarsperspectief Zorgwonen als beleggingsproduct Het ontwikkelaarsperspectief drs. ing. Bert Krikke Conferentie Scheiden van Wonen en Zorg in een vergrijzende samenleving Delft, 12 juni 2012 Introductie Strategie, advies,

Nadere informatie

Samenstelling bestuur

Samenstelling bestuur Presentatie KvO 2.0 Samenstelling bestuur Krachtteam Peter Beckers : voorzitter Jan van Loon : initiatiefnemer Theo Vinken : initiatiefnemer Paul Jansen : aanvoerder werkorganisatie 2a Karel Jan van Kesteren

Nadere informatie

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK

DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK DE BOUWCAMPUS GIDS VAN EEN MERK VERSIE JUNI 2014 INLEIDING De Bouwcampus staat in de steigers: hier pakken we de uitdagingen binnen de bouw gezamenlijk op. In vraagstukken die zowel private als publieke

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Inleiding. Samen kunnen we het maken! Projectoverstijgend samenwerken in de bouw! Herbert Zwanen/Gerrit de Heer Projectmanagers/consultants SBR

Inleiding. Samen kunnen we het maken! Projectoverstijgend samenwerken in de bouw! Herbert Zwanen/Gerrit de Heer Projectmanagers/consultants SBR Inleiding Samen kunnen we het maken! Projectoverstijgend samenwerken in de bouw! Herbert Zwanen/Gerrit de Heer Projectmanagers/consultants SBR Inleidende presentatie Aanleiding Waarom samenwerken? Verschillende

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 21 501-30 Raad voor Concurrentievermogen Nr. 147 HERDRUK 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

UNIVERSITY CAMPUS FRYSLÂN

UNIVERSITY CAMPUS FRYSLÂN taken en profielschets hoogleraar-bestuurder februari 2011 De achtergrond Sinds 2009 werken de Provincie Fryslân, de gemeente Leeuwarden en regionale kennispartners samen aan plannen voor de versterking

Nadere informatie

STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND

STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND Nederland moet snel uit de crisis. Steden zijn de economische motor van Nederland. Zij vormen de spil in krachtige netwerken met het bedrijfsleven, het

Nadere informatie

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design

innovatiebevordering RIS3 MKB OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland overheden living labs koolstofarme economie cross-overs design OPZuid Europees Innovatieprogramma voor Zuid-Nederland BIObased logistiek maintenance hightech systems agrofood overheden RIS3 innovatiebevordering duurzaamheid schone energie welzijn samenwerking gezondheid

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : F.K.L. Spijkervet AB CATEGORIE : B-STUK (Beleidsstuk) VERGADERING D.D. : 26 november 2013 NUMMER : WM/MIW/RGo/7977 OPSTELLER : R. Gort, 0522-276805 FUNCTIE

Nadere informatie

SOCIALE INNOVATIE. in de creatieve industrie. Onderzoek bij 908 bedrijven in de creatieve industrie. Mei 2012

SOCIALE INNOVATIE. in de creatieve industrie. Onderzoek bij 908 bedrijven in de creatieve industrie. Mei 2012 SOCIALE INNOVATIE in de creatieve industrie Onderzoek bij 908 bedrijven in de creatieve industrie Mei 2012 Colofon Opdrachtgever: A&O fonds Grafimedia (KVGO, NDP Nieuwsmedia, FNV Kiem, CNV Media) Uitvoering:

Nadere informatie

ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN

ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN VAN AGENDEREN NAAR DOEN Terwijl u dit leest, voltrekt zich een revolutie in het zakelijk landschap. Het Nieuwe Werken (HNW) staat volop in de aandacht. En niet zonder reden:

Nadere informatie

Bijlage 1. Concept convenant leerlingbouwplaatsen.

Bijlage 1. Concept convenant leerlingbouwplaatsen. Bijlage 1 Concept convenant leerlingbouwplaatsen. Opmerkingen: 1. Tekst voorwaarden leerlingbouwplaats (bijlagen 1 en 3 convenant) wordt nog kortgesloten met Fundeon. 2. Definitieve tekst geschiktheidtoets

Nadere informatie

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband

WESTHOEK BUSINESS DISTRICT. een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband WESTHOEK BUSINESS DISTRICT een regionaal contactpunt voor bedrijven d.m.v. een officieel samenwerkingsverband AGENDA 1. Missie, doelstellingen en taakstellingen van Westhoek Business District 2. Inspirerende

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR datum vergadering 17 juni 2010 auteur Daniëlle Vollering telefoon 033-43 46 133 e-mail dvollering@wve.nl afdeling Staf behandelend bestuurder drs. J.M.P. Moons onderwerp agendapunt Uitkomst en benutting

Nadere informatie

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer

Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid Flower Mainport Aalsmeer Plantijnweg 32, 4104 BB Culemborg / Postbus 141, 4100 AC Culemborg Telefoon (0345) 47 17 17 / Fax (0345) 47 17 59 / www.multiconsultbv.nl info@multiconsultbv.nl Eigen initiatief Duurzame bereikbaarheid

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

Profiel. Manager Bibliotheken. 20 maart 2015. Opdrachtgever Stichting Bibliotheek Rotterdam

Profiel. Manager Bibliotheken. 20 maart 2015. Opdrachtgever Stichting Bibliotheek Rotterdam Profiel Manager Bibliotheken 20 maart 2015 Opdrachtgever Stichting Bibliotheek Rotterdam Voor meer informatie over de functie Manon Min, adviseur Leeuwendaal Telefoon (070) 414 27 00 Voor sollicitatie

Nadere informatie

Kennisvalorisatie en Innovatief netwerken met Grote Bedrijven

Kennisvalorisatie en Innovatief netwerken met Grote Bedrijven Kennisvalorisatie en Innovatief netwerken met Grote Bedrijven Best Practices binnen de TU Delft: Ervaringen en Resultaten met Shell Gebaseerd op informatie van Marco Waas en het advies van IJsbrand Haagsma

Nadere informatie

Forum Spoor & Infra; de tijdlijn. 14 februari 2014 Koene Talsma Wim Holleman

Forum Spoor & Infra; de tijdlijn. 14 februari 2014 Koene Talsma Wim Holleman Forum Spoor & Infra Forum Spoor & Infra; de tijdlijn 14 februari 2014 Koene Talsma Wim Holleman De Tijdlijn Instelling Regieraad Bouw 2004 Innovatiebrief 2 e Kamer 2006 Tunnelproblematiek! 2009 Haardvuursessies

Nadere informatie

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking

Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Startnotitie Digitaal Platform voor presentatie van het beste en mooiste van de Vlaams-Nederlandse culturele samenwerking Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen - Nederland Brussel, april 2014 CVN heeft

Nadere informatie

Virtueel Bouwen BIM Stand van toepassing

Virtueel Bouwen BIM Stand van toepassing Virtueel Bouwen BIM Stand van toepassing Jan Straatman, Balance & Result Organisatie Adviseurs b.v. 1 i.s.m. Willem Pel, Balance & Result en Hans Hendriks, debimspecialist 15 november 2010 Virtueel bouwen

Nadere informatie

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort

Collegevoorstel - 1 - Gemeente Amersfoort Collegevoorstel Sector : SOB Reg.nr. : 4540609 Opsteller : J.C. Engels Telefoon : (033) 469 42 99 User-id : ENGH Onderw erp Indiening Europese subsidieaanvraag FI-PPP Media in the City Voorstel: 1. De

Nadere informatie

Samenvatting. Balans van de topsectoren 2014 5

Samenvatting. Balans van de topsectoren 2014 5 Samenvatting Aanleiding In 2010 kondigde het kabinet Rutte I de topsectorenaanpak aan. Inmiddels is de aanpak een aantal jaren in uitvoering en kan er worden geleerd van de ervaringen tot nu toe. Daarom

Nadere informatie

Bachelor of Business Administration (MER opleiding)

Bachelor of Business Administration (MER opleiding) Bachelor of Business Administration (MER opleiding) voor decentrale overheden Het Onderwijs De Bachelor of Business Administration voor decentrale overheden (Management, Economie & Recht, MER) wordt aangeboden

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 2014 2015 34 000 XIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) en de Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2015

Nadere informatie