Klassieke motieven in de moderne Nederlandse letterkunde : Aanvullingen XI

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Klassieke motieven in de moderne Nederlandse letterkunde : Aanvullingen XI"

Transcriptie

1 Inhoud 2-9 R.Th. van der Paardt, O.J. Schrier Klassieke motieven in de moderne Nederlandse letterkunde : Aanvullingen XI R.TH. VAN DER PAARDT, O.J. SCHRIER Klassieke motieven in de moderne Nederlandse letterkunde : Aanvullingen XI I Algemeen PAUL CLAES, De Gulden Tak: Antieke mythe en moderne literatuur (Amsterdam 2000) bespreekt de uiteenlopende wijzen waarop antieke mythen gebruikt worden door, onder anderen, Ida Gerhardt, Lucebert, Mulisch, Claus, Ten Berge en Faverey. PIET GERBRANDY geeft in Boeken die ertoe doen: Over klassieke literatuur (Amsterdam 2000) op zeer betrokken wijze informatie over werk van Brakman, Mulisch en Faverey en over de gang der Muzen door de Nederlandse letterkunde. De Gids, jrg. 163 nr. 1 (januari 2000), aan de ldassieke oudheid gewijd, bevat naast essays op antieke motieven geïnspireerd oorspronkelijk werk: proza van Huub Beurskens en Piet Meeuse, poëzie van Anneke Brassinga, Anton Korteweg, Wiel Kusters, Peter van Lier, Ed Leeflang, Leo Vroman en Huub Beurskens. YVAN DE MAESSCHALK, Het gedicht als vergelijking, Hermeneus 73, 4 (2001) , bespreekt gedichten van C. Buddingh, Jan Hanlo, Judith Herzberg, Rutger Kopland en van de Vlamingen Herman de Coninck, Hugo Claus en Marc Tritsmans die gebaseerd zijn op de homerische vergelijking ('zoals...zo'). Meulenhoffs Dagkalender van de Nederlandse en Vlaamse poëzie 2002, nog samengesteld door de in 2001 overleden Hans Warren en Mario Molegraaf, is gewijd aan De klassieke oudheid. ERIC M. MOORMANN wijst in Hermeneus 75, 2 (2003) op gedichten van Gerhardt, Komrij, Nijhoff en Slauerhoff waarin de veerman van de dood, Charon, een rol speelt. RUDI VAN DER PAARDT brengt in de bloemlezing Het lied van Orpheus: De antieke hellevaart in de modeme Nederlandse literatuur (Amsterdam 2003) niet alleen gedichten en prozafragmenten bijeen van Achterberg, Ten Berge, Brakman, Brouwers, Couperus, Dèr Mouw, Freriks, Ida Gerhardt, Guépin, Gijsen, Hella Haasse, Hermans, Lucebert, Matsier, Mulisch, Ramsey Nasr, Nolthenius, Otten, Presser, Puthaar, Rijdes, Hedwig Speliers, Verwey, Vestdijk, Warren en Augusta de Wit, maar ook een aantal (fragmenten van) essays waarin de Orpheus-mythe zelve of zijn rol in het werk van Dèr Mouw, Haasse, Hermans en Lucebert wordt geanalyseerd. RUDI VAN DER PAARDT analyseert in Lampas 36 (2003) vier gedichten, van res- pectievelijk Hans Berghuis, L.Th. Lehmann, Willem Jan Otten en Marjoleine de Vos, die variëren op thema's uit de Aeneis van Vergilius. II Auteurs A.F.TH.

2 Nieuwe schijversnaam van A.F.Th. van der Heijden (cf. 59, 210). Als deel 0 van een aangekondigde reeks van zeven romans Homo duplex, geïnspireerd door de mythe van Oedipus, verscheen De Movo Tapes. Een carrière als ander (Amsterdam 2003), waarin Apollo als verteller optreedt. AKEN, JAN VAN (1961) Zijn debuut, de historische roman Het oog van de Basilisk (Amsterdam 2000), zet de ontrnoeting tussen paus Leo de Grote en Attila de Hun (451) in onverwacht licht. In zijn inmiddels derde roman, De dwaasvan Palmyra (Amsterdam 2003), staat de verhalen- rijkdom over de rondreizende profeet Apollonius van Tyana (1ste eeuw n.chr.) centraal. BERGE, H.C. TEN (cf.72, 33) Lit.: Paul Claes analyseert de verwijzingen naar de Orpheus-mythe in Texaanse elegieën, zie onder I Algemeen III-120. BERGHUIS, HANS (cf.72, 33) Lit.: Zie Rudi van der Paardt, Lampas (zie onder I Algemeen) 92 en BOUTENS, P.C. (cf. 72, 34) Lit.: Murk Salverda in De Parelduiker 6, 2 (2001) over Boutens' proefschrift Exercitationes Citicae in Scholia ad Aristophanis Achamenses (Utrecht 1899, cum laude, maar het proefschrift heeft weinig waarde). BRAKMAN, WILLEM (cf. 72, 34) Lit.: Gerbrandy (zie onder I Algemeen) over de roman Een vreemde stam heeft mij geroofd (1992), waarin de Argonautentocht naar Nederlandse streken verplaatst is. BROUWERs, JEROEN (cf. 68, 168) In zijn nieuwe roman Geheime kamers (Amsterdam 2000) komen enkele verwijzingen voor naar fatale man-vrouw relaties uit de klassieke oudheid; zie Rudi van der Paardt in Ons Erfdeel 44 (2001) BURNIER, ANDREAS (cf. 68, 168) Haar laatste roman, De wereld is van glas (Amsterdam 1997), over joodse mystiek, stelt ook veel klassieke filosofie aan de orde, zoals bij Burnier gebruikelijk. Zij stierf op 18 september Lit.: Onder de titel 'Van harmonieuze paarden en mislukte reizen' schreef Rudi van der Paardt in Tetradio 8 (1999) over Platonisme bij de Vlaming Johan Daisne en in Burniers' roman De reis naar Kíthira. COUPERUS, LOUIS (cf. 72, 34) Lit.: Noodlot en Wederkeer: De betekenis van de filosofie in het werk van Louis Couperus (Maastricht 2000) bevat herschreven opstellen van de Couperus-specialist Maarten Klein; voor de relatie tussen Couperus en de oudheid zijn van belang hfdst. 4 'Van Het naar Het geheim' (over Couperus en de gnosis), hfdst. 5 'Friedrich Nietzsche' (over Dionyzos), hfdst. 6 'Androgynie' (over De berg van licht), hfdst. 7 'Herboren worden in dit leven' (over Antiek toerisme), hfdst. 8 'Alexandros als Dionysos' (over Iskander). Ook de verspreide opstellen van F.L. Bastet over Couperus zijn verzameld, in zijn Al die verloren paradijzen... (Amsterdam 2001). Guépin publiceerde een uitgebreide versie van een ouder opstel over Couperus en de oudheid, zie onder Guépin. In de reeks Couperus Cahiers verschenen twee titels gewijd aan Couperus en de oudheid. Manfred Horstmanshoff schreef over het Romeinse verhaal 'De naumachie' in cahier nr. VI (2001) 'En ik verheugde mij over de rijzende zon'; Ineke Sluiter publiceerde

3 in cahier nr. VII (2002) Hoogmoed en Ironie: Couperus' Xerxes, een analyse van Couperus' omgang met Aeschylus en Herodotus in de genoemde roman. DÈR MOUW, J.A. (cf. 68, 169) Lit.: Dèr Mouws proefschrift, handelend over de natuurbeleving in de oudheid, bevatte reeds elementen van het latere gedachtengoed van deze dichter en denker, zie Marcel F. Fresco in De Parelduiker 5, 2 (2000) 28-36; Fresco's analyse van Dèr Mouws Orpheus is herdrukt in Van der Paardts Het lied van Orpheus, zie onder I Algemeen ; Sanne van Tongeren analyseert de samenhang tussen raam- en binnenvertelling (over de Oresteia van Aeschylus) in het grote gedicht Sleetocht in Hermeneus 72, 5 (2000) DUINKERKEN, ANTON VAN (cf. 52, 265). Lit.: zie Van der Paardt onder Gerhardt. FAVEREY, HANS (cf.72, 34) Spingvossen: Nagelaten gedichten (Arnsterdam 2000) geeft op enkele plaatsen blijk van zijn fascinatie voor Sappho; p. 36 toont aantekeningen bij en vertalingen van twee regels van de dichteres (58, 25-6 ed. Lobel-Page). Lit.: Gerbrandy (zie onder I Algemeen) over de vraag in hoeverre herkenning van verwijzingen naar antieke auteurs in veel van zijn gedichten bijdraagt tot een betere interpretatie; Rein Bloem in Bzzlletin 274 (okt. 2000) over Faverey en Sappho; Paul Claes brengt vele antieke scherven uit het werk van Faverey bijeen, zie onder I Algemeen ; zie ook Rudi van der Paardt onder Gerhardt. GERHARDT, IDA (cf.72, 34) Aan een herdruk van haar Verzamelde Gedichten is een derde deel toegevoegd (Amsterdam 1999), dat alle vertalingen bevat die Gerhardt, soms in samenwerking met Marie van der Zeyde, gemaakt heeft: Lucretius, De rerum natura I en V; Vergilius, Georgica; tien gedichten uit de Anthologia Palatina; verder: de Psalmen. Frédéric Bastet verzorgde in De Parelduiker 6 (2001) nr een geannoteerde editie van de 11brieven die Ida Gerhardt hem gezonden heeft, o.m. handelende over haar relatie met het klassieke Leiden en de interpretatie van een van haar gedichten. Lit.: Paul Claes belicht de beeldspraak in 'Winterwende' uit De adelaarsvarens, zie onder I Algemeen J.D.F.van Halsema schetst in Nederandse Letterkunde 7 (2002) een fijnvertakt beeld van de betekenis die J. H. Leopold gekregen heeft in leven en werk van Ida Gerhardt, o.m. in haar Epicurus- en Lucretius-gedichten. Manfred Horstmanshoff, Mieke Koenen, Maaike van der Mooren, Sander van der Waal (samenst.), 'Wat ontsprong aan hun verwondering en stralend de millennia, doorscheen': Ida Gerhardt ( ) & de klassieke oudheid (Leiden 2000), de catalogus bij de gelijknamige tentoonstelling in de universiteitsbibliotheek in Leiden, bevat, naast een biografie van de hand van Mieke Koenen, interpretaties van verschillende gedichten van de hand van verscheidene auteurs. Mieke Koenen biedt in Stralend in gestrenge samenhang: Ida Gerhardt en de klassieke oudheid (Groningen 2002) veel nieuwe informatie en inzichten; recensies in Hermeneus 74.5 (2002) (F.J.P.Verbrugge), Lampas 36 (2003) (Vincent Hunink), Ons Erfdeel 45 (2002) (Luc Devoldere). In Hermeneus 74,1 (2002) zoekt Rudi van der Paardt, door enkele van Gerhardts gedichten te vergelijken met gedichten met een verwant thema van Vasalis (zie ook bii Oranje, hieronder), Van Duinkerken, De Roy van Zuydewijn en Faverey, naar het eigene van 'Ida Gerhardts visie op de oudheid'. Hans Oranje vergelijkt in Hermeneus 75,2 (2003) Ida Gerhardts 'Dertig eeu-

4 wen' met Vasalis' even bekende 'Aan een boom in het Vondelpark' en met de manier waarop in epos en tragedie de dood van een held wordt getekend. GORTER, HERMAN (cf. 68, 169) Lit.: In Karl Enenkel en Paul van Heck (redd.), De mensen van vroeger, de hoven van weleer (Voorthuizen 2001) , bespreekt Rudi van der Paardt onder meer de visie van een zeer jeugdige Gorter op Horatius en wijst hij op de overeenkomst tussen beide taalkunstenaars. GUÉPIN, J.P. (cf. 72,35) Schreef een trilogie bedoeld als inleiding tot de klassieke poëzie: De rozen welken snel: Liefdespoëzie voor knapen en meisjes (Amsterdam 2000), Vermakelijkheden van liefde en dood (Amsterdam 2002), Zoete epigrammen (Amsterdam 2002); in deze drie delen veel vertalingen van Ovidius, Propertius, Tibullus en Neolatijnse dichters, met inleidingen en commentaren. De studie Drietaligheid (Amsterdam 2003) bevat een hoofdstuk over Louis Couperus en de oudheid, met onder meer een uiwoerige bespreking van de roman De berg van licht; het geheel is een uitgebreide versie van een eerder in De Tweede Wet van Guépin (1974) opgenomen opstel. HAASSE, HELLA (cf. 72, 35) Publiceerde in Hermeneus 72, 2 (2000) een kort verhaal 'Een kruik uit Arelate'. Het oermanuscript van Hella Haasse werd onder de titel Een doolhof van relaties uitgebracht (Amsterdam 2002), met essays van Rudi van der Paardt en Dorien Cumps over het labyrinth-motief in vroege verhalen van de schrijfster. Lit.: Rudi van der Paardts analyse van de rol van de Orpheus-mythe in De wegen der verbeelding is herdrukt in zijn Het lied van Orpheus, zie onder I Algemeen HANLO, JAN (cf. 72, 36) Lit.: Zie De Maesschalk onder I Algemeen. HERMANS, W.F. (cf. 72, 36) Lit.: Diverse specialisten schreven bijdragen voor de door R. Benders en W. Smulders geredigeerde bundel Apollo in Brasserie Lipp (Amsterdam 2001); in hun Woord vooraf gaan de redacteuren in op de strijd tussen Apollo en Python, 'de slang der zelfgenoegzaamheid', in het verhaal 'Het grote medelijden' (1967). Arno van der Valk bespreekt in Tonnie Luiken (red.), Sterfboek 2: WFH-Verzamelkrant (Amsterdam 1999) , enkele aspekten van de de relatie tussen WFH en de klassieke oudheid, in het bijzonder in de novelle De zegelring (1964) en de roman Au pair (1989). Het essay van Susannah Herman en Rudi van der Paardt over de Orpheus-symboliek in Geyerstein's dynamiek is herdrukt in Van der Paardt, Het lied van Orpheus, zie onder I Algemeen HEIJDEN, A.F.TH. VAN DER Zie onder A.F.Th. JURG, WIM (geb. 1953) Schrijver en historicus. Zijn historische roman De secretaris (1999) speelt tijdens de regering van keizer Heraclius ( ) en brengt het grimmige einde van de oudheid in beeld. KNIBBE, HESTER (cf. 72, 37) De dichtbundel Een dunne duurzaamheid (Amsterdam 1999) bevat een cyclus waarin mythologische figuren paarsgewijs (Persephone-Demeter, Eurydice-Orpheus, Icarus-

5 Daedalus) onverwacht commentaar geven op hun streven en lot. LEHMANN, L.TH. (cf. 68,170) Lit.: zie Van der Paardt, Lampas, onder I Algemeen LEOPOLD, J.H. (cf. 72, 37) Lit.: zie onder Gerhardt. LUCEBERT (cf.72, 37) In de nieuwe editie van de Verzamelde gedichten (Amsterdam 2002) zijn enige tientallen nagelaten gedichten opgenomen, waaronder een tweede 'Orpheus'-gedicht. Lit.: Paul Claes verheldert 'orfuis' uit van de afgrond en de luchtmens, zie onder I Algemeen 83-93, herdukt in Van der Paardt, Het lied van Orpheus, zie onder I Algemeen ; zie verder P.H. Schrijvers in Lampas 33 (2000) MEIJSING, DOESCHKA (cf. 68, 171) In haar roman De tweede man (Amsterdam 2000) ziet de classicus-dichter Robert Martin zijn relatie met zijn daadkrachtige en succesvolle broer weerspiegeld in de relatie tussen Hephaestion en Alexander de Grote; via de Dode Zeerollen komt ook de verhouding aan de orde tussen Jezus en zijn twee 'tweede mannen', zijn broer Jacobus en de apostel Paulus; een recensie schreef Rudi van der Paardt in Ons Erfdeel 43 (2000) MEIJSING, GEERTEN (cf. 72, 38) In de roman Dood meisje (Amsterdam 2000) tracht een Plato-kenner een licht meisje te redden uit haar onderwereld, met hetzelfde succes als Orpheus ten opzichte van Eurydice. MULISCH, HARRY (cf. 72, 38) Zijn Vonk [fragment]: Kiem van De ontdekking van de hemel (Amsterdam 2002) is gebouwd op de platoonse gedachte van de pre-existentie van de ziel; Mulisch zelf wijst op invloed van het Corpus Hermeticum en Macrobius in dit werk en De ontdekking van de hemel. Lit.: Gerbrandy (zie onder I Algemeenl over De elementen (1988); over hetzelfde werk Paul Claes (zie onder I Algemeen) ; Sarah Laevaert over de Orpheus-mythe in Het zwarte licht (1956) in Didactica Classica Gandensia 39 (1999) 35-56; het opstel van Rudi van der Paardt over de Orpheus-traditie in Twee vrouwen (vgl. Hermeneus 61, 210 en 68, 167 is herdrukt in Mulisch toegesproken (Amsterdam 2002) ; daarin is ook opgenomen (105-27) Freddy Decreus' essay over Mulisch' Oidipous Oidipous, waarin hij het stuk typeert als een 'verkort parcours' van Sophocles' Oedipus Rex en Oedipus in Kolonos. NOOTEBOOM, CEES (cf. 72, 39) Lit.: Rudi van der Paardt, 'Nootebooms poëzie voor ingewijden', Ons Erfdeel 42 (1999) 751-2, vooral over de presocratici. OTTEN, WTLLEM JAN (cf. 72, 39) Volgt in zljn nieuwe dichtbundel Op de hoge (Amsterdam 2003) een oude traditie door in een Alexander-cyclus te wijzen op de vergankelijkheid van de mens en de beperktheid van zijn macht. Lit.: zie Van der Paardt, Lampas, onder I Algemeen

6 PFEIJFFER, ILJA LEONARD (geb. 1968) Classicus, dichter. Promoveerde, niet toevallig, op de taalvirtuoos Pindarus. Over de klassieke intertextualiteit in zijn debuut Van de vierkante man (Amsterdam 1998) schreef P.H. Schrijvers in Lampas 33 (2000) 27-31, over de apollinische aspecten van deze bundel Rudi van der Paardt in Ons Erfdeel 43 (2000) Ook in zijn dichtbundel Het glimpen van de welkwiek (Amsterdam-Antwerpen 2001) wordt vaak aan antieke thema's gerefereerd; zie Rudi van der Paardt in Ons Erfdeel 45 (2002) De bundel Het geheim van het vermoorde geneuzel: Een poëtica (Antwerpen-Amsterdam 2003) bevat geleerde verhandelingen over Sappho, Pindarus en Horatius, alsmede korte besprekingen van recente dichtbundels. POLET, SYBREN (geb. 1924) Ps. voor S. Minnema. Roman- en toneelschrijver, dichter, bloemlezer, essayist. In enkele verhalen uit zijn 'geschiedboek' De hoge hoed der historie (Amsterdam 1999) levert de oudheid de thema's (de arena, Petronius' Gastmaal van Trimalchio) voor het spel der variaties. ROY VAN ZUYDEWTJN, H.J. DE (cf. 72, 40) Ontving de Martinus Nijhoff Prijs (2002) voor zijn vertalingen van Homerus' Ilias en Odyssee; het juryrapport werd gepubliceerd in Hermeneus 75,1 (2003) 2-5.Zie verder Van der Paardt onder Gerhardt. VASALIS, M. ( ) Ps. voor M. Droogleever Fortuyn-Leenmans, psychiater. Kreeg in 1974 de Constantijn Huyghensprijs en in 1982 de P.C. Hooftprijs voor haar weinige, maar geliefde dichtbundels Parken en woestijnen (1940), De vogel Phoenix (1947), en Vergezichten en gezichten (1954). Onlangs verscheen De oude kustlijn: Nagelaten gedichten (Amsterdam 2002).In haar oeuvre speelt de klassieke oudheid slechts een bescheiden rol, maar vooral haar evocatie van het lot van Hector in 'Aan een boom in het Vondelpark' (1954) trekt nog vaak de aandacht, zie Van der Paardt en Oranje onder Gerhardt. VESTDTIJK, SIMON (cf. 72, 40) Lit.: Rudi van der Paardt over het in de Griekse oudheid gesitueerde De held van Temesa (1962) als theologische roman in Vestdijkkroniek 97 (2001) In zijn proefschrift Hoofdstukken over S. Vestdijk (Nijmegen 2001) bracht J.H. de Roder eerder gepubliceerde essays bijeen; 'Tussen slijk en zonnegod' gaat over de 'Apollinische Ode', in 'Bezegeling van spiegelavonturen' staat het vroege gedicht 'Narcissus' centraal, terwijl ook een Narcissus-motief wordt aangetroffen in de roman De koperen tuin blijkens het hoofdstuk 'Het heilig huwelijk'. VOS, MARJOLEINE DE (geb. 1957) Columniste, essayiste, schrijfster van jeugdboeken. Een kleine cyclus over Dido en Aeneas en enkele andere antieke elementen komen voor in de bundel waarmee ze als dichteres debuteerde, Zeehond graag (Amsterdam 2000); zie Van der Paardt, Lampas, onder I Algemeen 92-4.In haar tweede bundel Kat van sneeuw (Amsterdam 2003) geven figuren uit de Griekse mythologie mede vorm aan onvoorziene emoties. WARREN, HANS (cf. 72, 41) In de bundel Een stip op de wereldkaart (2001) spelen ook voorwerpen uit de Griekse

7 oudheid een rustgevende rol. Warren gaf met Mario Molegraaf Meulenhoffs Dagkalender van de Nederlandse en Vlaamse poëzie 2002 uit. Hij stierf op 19 december Naschrift van de redactie Het eerste artikel onder de titel Klassieke motieven in de moderne Nederlandse letterkunde, van de hand van R.Th. van der Paardt, verscheen in Hermeneus 50, 3 (1978) De vindplaatsen van de reeks Aanvullingen zijn: I Hermeneus 51, 3 (1979) II 52, 3 (1980) III 53, 3 (1981) IV 56, 3 (1984) V 57, 5 (1985) VI 59, 3 (1987) VII 61, 3 (1989) VIII 63, 3 (1991) X 68, 3 (1996) X 72, 1 (2000) Alle Aanvullingen zijn van de hand van R.Th. van der Paardt en O.J. Schrier, met uitzondering van nr. II (A. Welkenhuysen) en V (A. Welkenhuysen en P. Claes). Deze laatste twee bijdragen hadden hooftlzakelijk betrekking op de Zuid-Nederlandse literatuur; de auteurs kondigen er het voornemen aan 'dit deel van de arbeid voortaan voor onze rekening te nemen' (Hermeneus 57,5, 1985, 307).

8 MOORD, MUITERIJ EN RODDELPRAAT UITSLAG NKV VERTAALWEDSTRIJD 2003 Traditiegetrouw vond ook in 2003 weer de jaarlijkse vertaalwedstrijd van het NKV plaats. Ditmaal stond een drietal tamelijk pittige teksten op het programma. Het pittige karakter was zowel gelegen in de thematiek als in de stilistische moeilijkheid. De teksten behandelden weinig zachtzinnige thema's: een ruwe moord op een Romeinse meester door zijn slaven, een opstandig leger dat door zijn generaal bestraffend wordt toegesproken en een kernachtige schets van een aartsroddelaar. Alledrie de teksten vergden ook in stijl en woordkeus nogal wat van lezers en vertalers. De jury was daarom eens te meer verheugd dat zij ondanks deze mogelijk remmende factoren een'normaal' aantal inzendingen mocht ontvangen (veertig vertalingen). Daaronder bevonden zich, zoals ook in andere jaren, weer een aantal interessante en opmerkelijke teksten. Een aantal daarvan heeft de jury kunnen bekronen met een prijs of vermelding. Latijns proza Voor het belangrijkste en populairste onderdeel van de wedstrijd, de opgave voor Latijns proza, was dit jaar een tekst gekozen van Plinius de Jongere (Brief 3, 14). Daarin wordt op gedetailleerde wijze beschreven hoe een wrede meester door zijn slaven wordt vermoord, tot ontzetting van Plinius zelf. Voor deze tekst kreeg de jury dit jaar 13 inzendingen van scholieren en 11 van niet-scholieren. Het aantal inzendingen van scholieren is verheugend hoog, al mag daarbij aangetekend worden dat de score voornamelijk te danken is aan enkele scholen in Vlaanderen, die per klas een of meerdere inzendingen leverden. Een eervolle vermelding gaat naar klas 4LWia/LMT van het Sint-Bernarduscollege te Oudenaarde. Een groep leerlingen, te weten: Rebecca Verhofstede, Tim Vander Linden, Tom De Ruycke, Matthias Van Ooteghem, Matthieu de Martelaere en ]udith Van Doorselaer, maakte een gedurfde vertaling van de brief waarin het wrede karakter van de anecdote en tevens Plinius' verontrusting erover goed naar voren komt. Een fragment: Hij nam een bad in zijn villa in Formiae. Van het ene moment op het andere werd hij omsingeld door zijn slaven. De ene greep hem bij zijn strot, een andere verbouwde zijn gezicht, nog een andere timmerde op zijn borst en buik en sloeg zelfs - sorry dat ik het zo zeg - zijn edele delen tot moes. Toen ze dachten dat het laatste greintje leven uit hem weggevloeid was, gooiden ze hem op de gloeiendhete badvloer om te zien of hij nog leefde. Voelde hij de hitte niet of deed hij enkel alsof? Hoe dan ook, hij lag zo onbeweeglijk uitgestrekt op de vloer dat hij hen ervan wist te overtuigen dat hij goed en wel dood was. Vervolgens droegen ze hem naar buiten en wendden voor dat hij door de hitte bevangen was. Trouwere dienaren ontfermden zich over de man, zijn concubines kwamen huilend en krijsend aanrennen. Gewekt door hun stemmen en verkwikt door de koelte van deze plek, sloeg hij, nu hij in veiligheid was, zijn ogen op, bewoog zijn lichaam en gaf te kennen dat hij nog in leven was. De slaven vluchtten naar alle kanten. Onder de niet-scholieren zijn twee eervolle vermeldingen toegekend. De eerste gaat naar: Aagie Monballieu uit Brugge. Deze vertaalster gaf de brief echt weer als een brief,, compleet met aanhef ('mijn beste Acilius') en afsluiting ('zorg goed voor jezelf ) en in een trefzekere vertaalstijl. Hetzelfde fragment:

9 Nu nam hij een bad in zijn villa in Formiae: plots werd hij door zijn slaven omsingeld! De een sloeg hem in zijn hals, een tweede gaf hem klappen in zíjn gezicht, een derde in zijn borst en buik en trof hem zelfs - ik schaam me het te zeggen - in het kruis... Toen hij wel dood moest zijn, smakten ze hem neer op de hete, stenen vloer om te zien of hij nog leefde. Macedo voelde het niet - of deed alsof -, hij bleef languit liggen en roerde zich niet. Dat versterkte hun vermoeden dat hij echt wel dood was. Uiteindelijk droegen ze hem naar buiten alsof hij door de hitte was bezweken. Zijn slaven die van meer loyaliteit getuigden, tilden hem op, zijn concubines kwamen krijsend en gillend aangelopen. Macedo schrok op van het lawaai. De frisse omgeving deed hem goed: hij kwam bij zijn positieven. Hij opende zíjn ogen en bewoog zich. Nu hij in veiligheid was, maakte hij duidelijk dat hij nog in leven was. Zijn slaven stoven uiteen. De tweede eervolle vermelding voor niet-scholieren komt toe aan André Mens uit Edegem. Zijnvefialing is ook een echte brief geworden ('Beste Acilius, Verschrildcelijk wat ik heb gehoord!') en bevat levendige passages. Nogmaals het wrede tafereel van de moord: Hij nam een bad in zijn villa te Formiae. Plotseling omsingelen zijn slaven hem. De eerste grijpt hem bij de keel, de tweede slaat hem in het gezicht, een derde raakt hem in de borst, buik en (afschuwelijk detail) in de edele delen. Toen ze dachten dat hij dood was, gooiden ze hem op de hete grond om te zien of hij nog leefde. Ofwel was hij niet bij bewustzijn, ofwel deed hij alsof. Hij bleef onbeweeglijk op de grond liggen. Hij gaf de indruk dat hij gecrepeerd was. Dan pas - ze deden alsof hij door de hitte was flauwgevallen - brachten ze hem weg. Hij wordt opgenomen door de slaven die hem trouw zijn gebleven. Zijn minnaressen komen luid gillend toesnellen. Hij wordt gewekt door hun kreten, komt weer tot bewustzijn door de koele plaats, doet zijn ogen open, beweegt zijn lichaam, en - nu er geen gevaar meer is - geeft te kennen dat hij nog leeft. De slaven slaan op de vlucht. Naast deze eervolle vermeldingen kon de jury voor Latijns proza helaas geen eerste prijs toekennen, noch in de categorie scholieren, noch in die van niet-scholieren. Vrijwel alle vertalingen bevatten fouten (zo vertaalden velen het latijnse nimium met 'helemaal niet' in plaats van het toch fundamenteel andere 'te veel') of stilistische oneffenheden, zoals te grove of te formele taal. Veel vermaak had de jury bij de soms nogal barokke weergave van de zinsnede uerenda contundit. De fraaiste weergave van deze pijnlijke stoot onder de gordel was wel: 'de Jef moest eraan geloven'. Hoe goed sommige vondsten ook waren, een eerste prijs kan natuurlijk alleen worden gegeven bij een werkelijk in alle opzichten overtuigende prestatie. Latijnse poëzie De passage die voor Latijnse poëzie was gekozen, mag gelden als een moeilijke tekst. Het betrof een passage van Lucanus (5, ), waarin de demonische veldheer Caesar zijn troepen, die willen muiten, toespreekt. Lucanus' kleurrijke en retorisch getinte Latijn, vol verrassende wendingen en gevallen van onverwachte woordvolgorde, was duidelijk niet geschikt voor beginners. Slechts één scholier waagde zich aan de tekst. Een officiële 'eervolle vermelding' kon de jury aan deze vertaling niet toekennen, maar ze vermeldt met genoegen de naam van deze scholier: Jessie Mensink uit Schalkhaar (NL). Haar vertaling van de passage was gesteld in Nederlandse hexameters, wat op zichzelf een knappe prestatie is. Onder de niet-scholieren, samen goed voor 6 inzendingen, trof de jury veel mooie vondsten aan. Zo vertaalde Pieter van Hilten uit Nijmegen de passage op een

10 pakkende manier, waarbij vooral enkele typisch Lucaanse sententiae goed uit de verf kwamen: 'Laat mij maar over aan rnijn lot om oorlog te voeren', 'Voor jullie wapens vind ik wel andere handen' en de meesterlijke slotzin: 'Want heel de mensheid leeft slechts voor een enkeling'. Een eervolle vermelding gaat hier naar, opnieuw, André Mens uit Edegem (B), die krachtige jambische verzen hanteert, zij het in een enigszins onregelmatig patroon. Een geslaagd fragment: In mijn afwezigheid ging jij zojuist te keer, soldaat, je ogen straalden haat, je hief je vuist. Hier is mijn naakte borst, bereid je slagen op te vangen. Doorsteek mij met je zwaard en zet het op een lopen, als jij naar 't einde van de oorlog snakt. Jij bent een lafaard die niets durft, en bang denk jij alleen maar aan de vlucht of kiest voor muiterij en wijst succes en veldheer af die altijd wint. Ga weg! Ik heb genoeg aan eigen oorlogslot. Mijn wapens vinden wel een hand. Ik wil je niet meer zien, en de Fortuin zai zoveel mannen geven als ik zwaarden heb. Pompeius vlucht; Italië gaat hem achterna: ja, met een grote vloot. Jij denkt dat ik niet winnen zal Mijn zege brengt een menigte soldaten aan: die krijgen alle buit van 'n oorlog die bijna beëindigd is, die nemen zonder slag of stoot de prijs van jullie strijd. Dat leger volgt mijn wagens met laurier getooid! En jullie, vies en oud, een bende zonder levenskracht, kom kijken naar mijn stoet, gewoon zoals het plebs. Gelukkig kan de jury hier een eerste prijs toekennen, en wel met bijzonder veel genoegen, om niet te zeggen: grote lof. Marianne Arts uit Berlicum (NL) koos voor een vorm die radicaal breekt met de antieke metrische vorm maar wel onmiskenbaar poëtisch is, en die aan de felle, opzwepende toon van Lucanus zeer goed recht doet, misschien wel door de duidelijk gemaakte keuzes. Haar vertaling laat zich volledig zelfstandig lezen en voert de lezer als vanzelf mee van climax naar climax net als in het spannende Latijn van Lucanus. Met grote complimenten citeren we de hele vertaling: Soldaten, zonet gingen jullie tekeer tegen mij, toen ik er niet was: Hier sta ik! hier heb je mijn borst, Onbeschermd: Steek! Laat je zwaard achter in mijn borst en vlucht als het einde van de oorlog is wat je wilt. Deze muiterij toont jullie laffe karakter, geen dappere daden heb je verricht, jullie, jonge kerels hebben alleen aan vluchten gedacht en zljn afgemat, afgemat door het succes van jullie onoverwinnelijke leider! Ga!

11 en laat mij over aan mijn Lot: oorlogvoeren. Deze wapens worden wel weer opgenomen en als ik jullie kwijt ben zal Fortuna mij mannen geven zoveel als er vrijgekomen wapens zijn. Als Pompeius op zijn vlucht gevolgd wordt door een zo grote vloot zou de overwinning mij dan niet een massa volk bezorgen, een massa volk die alleen maar de buit van de oorlog - die al beslist is - zal binnenhalen en die, zonder enige verwonding, mijn zegewagen zal vergezellen, terwijl jullie, beroofd van het loon voor jullie werken, als een stelletje verachtelijke, uitgeputte, bloedeloze oude zakken, als het rapaille van Rome mijn triomftocht zullen gadeslaan. Denken jullie soms dat de carrière van Caesar lijdt onder jullie vlucht? Stel dat de bronnen, waarvan de rivieren nu het water naar de zee voeren zouden droogvallen, dan daalt heus de zeespiegel niet, net zo min als hij nu stijgt! Denken jullie soms dat jullie beslissing van enige, laat staan doorslaggevende invloed zal zijn voor mij? Nooit zuilen de Goden in hun Voorzienigheid zich zo verlagen dat zij zich bezighouden met jullie welzijn of jullie dood! Alles is afhankelijk van de inspanningen van de leider! Het leven van een enkeling is de reden van het bestaan van velen! Grieks proza Voor het Grieks stond dit jaar een stuk proza op het programma. Gekozen was voor een passage uit Theophrastus' Karakters (28). Deze niet zo gemakkelijk te plaatsen tekst vol sarcastische wendingen werd vertaald door 2 scholieren en 7 niet-scholieren.

12 Een eervolle vermelding gaat naar, alweer, een groep scholieren. Het betreft klas 4 Grieks-Latijn en 4 Grieks-Wiskunde van het St. Ursula Instituut te Onze-Lieve- Vrouw-Waver (B). Deze scholieren troifen een goede toon in hun vertaling, en kwamen op enkele fraaie vondsten. Twee fragmenten uit hun inzending: Roddel is zich verlagen in woorden. De roddelaar is dan iemand die op de vraag ''Wie is dat?' als volgt antwoordt: 'Wel, 'k zai eerst zijn afkomst uit de doeken doen, zoals men een stamboom opstelt. Zijn vader heette eigenlijk Sosias. In het leger werd dat Sosistratos en als gewone burger liet hij zich Sosidemos noemen. Moederlief was een Thracische edelvrouw. In elk geval wordt dat mens Lelie-kraai genoemd. En naar het schijnt, zijn mensen met zo n naam in hun land van adel. En hijzelf - wat wil je met zo'n afkomst - is geen stuiver waard' ( ) Wanneer anderen roddelen, doet hij er natuurlijk nog een schepje bovenop: 'Die vent haat ik meer dan wie dan ook. Zijn gezicht alleen al is niet om aan te zien. Er bestaat geen schurk als hij. Want aan zijn vrouw en moeder van zijn kind, moet je weten, geeft hij maar een habbekrats voor het huishouden. Nochtans had hij van haar een riante bruidsschat gekregen. En in het putje van de winter moet ze zichwassen met ijskoud water.' Onder de inzendingen van niet-scholieren werd de jury getroffen door enkele frasen in de vertaling van, opnieuw, André Mens uit Edegem (B). Hij noemt de in het bovengeciteerde fragment voorkomende Sosias als 'Jan', wat dan leidt tot varianten als 'Jan de Schacht' en 'Jan Modaal', terwijl diens moeder de mooie naam 'Kraaiepoot' krijgt. De eerste prijs in de categorie Grieks (niet-scholieren) gaat naar Guus Bal uit Amsterdam. Hij leverde een goed leesbare, pakkende vertaling, die vrijwel steeds de juiste, enigszins felle toon raakt. Enkele politiek getinte frasen dragen het hunne bij aan de effectiviteit van deze tekst in het Nederlands. Hier volgt de complete vertaling: Roddelen is een psychische neiging tot het kwade in woorden, en een roddelaar is zo iemand die op de vraag: 'Dingetje-daar, wie is dat?' zegt: 'Welnu dan, willen we zijn doopceel lichten, dan zal ik eerst maar bij zijn komaf beginnen. Die vent z'n vader heette oorspronkelijk Jansen, maar dat werd in diensttijd Jansoldaat en nadat hij eenmaal zijn verblijfsvergunning verkregen had: Janmaat. Tja, en zljn moeder is een volbloed Thracische - de ziel heet tenminste Van Lelieveldt de Ravensteijn en ze zeggen dat dergelijke dames in hun stamland van adel zijn. De man zelf? Als product van dat soort lui: janrap, gajes van de straat.' Ook is hij in staat tegen iemand op te merken: 'ik weet heus wel het een en ander van de hete brij waar jij tegenover mij zo omheen staat te draaien' - om dan fijntjes in detail te treden: 'Die vrouwen waar jij op doelt, plukken voorbijgangers van straat' en: 'Die hele familie waar jij het over hebt, ligt met de benen omhoog; en die zegswijs is echt geen kletspraat, hoor, want ze laten zich gewoon als teven op straat in hun hondsvot pakken' en 'allemaal broekenjagers daar' en: 'l x kloppen en ze doen zéif de buitendeur open.' En hij doet gerust ook wanneer anderen roddelen een duit in het zakje door op te merken: 'Ik haat die kerel als de pest gewoon. Moet je alleen al die lelijke rotkop van hem zien. Ongeëvenaard slecht. Beste bewijs: aan zijn eigen vrouw, hoewel ze een godsvermogen als bruidsschat heeft ingebracht, bij wie hij nota bene een kindje heeft, geeft hij maar een paar grijpstuivers voor wat lekkers bij het eten en dan dwingt hij haar bij winterdag nog zich met koud water te wassen.' En in gezelschap is hij er ook heel goed in om over wie opgestaan is te beginnen en, eenmaal op dreef, er geen been in te zien om zelfs zijn huisgenoten verrot te

13 schelden. En dan nog het meeste kwaad van zijn vrienden en verwanten te vertellen. En van de overledenen. Waarbij hij roddel en 'zeggen-wat-je-denkt', 'een democratisch grondrecht' en 'vrijheid-blijheid' noemt... en van alle dingen des levens dát het liefste doet. Complimenten aan aile inzenders, en speciaal aan de winnaars en eervol vermelden! Hopelijk voelt iedereen zich uitgedaagd om ook het komend jaar weer mee te doen aan de wedstrijd. De nieuwe opgaven vindt u in dit nummer, Hermeneus nr. 1 van de jaargang Een paar opmerkingen tot slot. De jury heeft tot haar genoegen gezien dat de poëzievertalingen gemiddeld een duidelijker poëtisch karakter droegen dan in voorgaande jaren. Dit is misschien een gevolg van de wat anders geformuleerde aanwijzingen bij de opgaven van Toch waren er ook nu vertalers die een prozavertaling inzonden van een stuk poëzie. Hoe correct zo'nvertaling ook is, voor een prijs kan die niet in aanmerking komen! Verder werd de jury in enkele inzendingen onaangenaam verrast door ingelaste voetnoten en aanvullende toelichtingen, soms inclusief parallelplaatsen. Een inzending voor een vertaalwedstrijd is niet de juiste plaats voor instructie van de lezer of wetenschappelijke discussie. In de hoop op een mooie nieuwe oogst van vertalingen in 2004tekent de NKVvertaalcommissie, DIANE VANHERP WIM VERBAAL VINCENT HUNINK

14 VERTAALWEDSTRIJD 2004 Ook dit jaar biedt het NKV iedereen weer de kans om haar of zijn vertaaltalenten te laten zien. We hopen dat velen zich uitgedaagd voelen om mee te doen. We wensen iedereen veel succes bij de voorbereiding. Voor deelname gelden de volgende regels. 1. Een inzending mag vertalingen bevatten van alledrie de teksten, maar dit is niet verplicht. Eén of twee teksten mag ook. De gekozen teksten moeten wel volledig worden vertaald. Voor elke tekst zijn beloningen (een eerste prijs en 'eervolle vermeldingen') beschikbaar, voor zowel scholieren als niet-scholieren (vgl. punt 4). 2.Vrij vertalen mag en wordt door de jury zeer gewaardeerd, bewerken of parafraseren niet. Dit betekent onder meer dat wezenlijke elementen van het origineel niet mogen wegblijven uit de vertaling. 3. Een vertaling in verouderd Nederlands, hoe goed ook gemaakt, heeft weinig kans op een prijs. De jury verwacht vertalingen in goed verzorgd en prettig leesbaar, hedendaags Nederlands. Een eventuele poëtische of speciale kleur van het origineel moet natuurlijk zijn weerslag krijgen in de vertaling. 4. Uw inzendingen moeten - voldoende gefrank eerd. zijn H - in viervoud en op A4 formaat zijn - in de rechterbovenhoek van de vertaling de aanduiding S (scholier) of N (niet-scho- ; lier) dragen - geen naam op de vertaling zelf hebben, maar een zelfgekozen motto. (Sommige trouwe deelnemers verraden hun identiteit door jaren achtereen hetzelfde motto te gebruiken. Gelieve daarom per jaar een nieuw motto te kiezen.) - voorzien zijnvan een gesloten enveloppe met op de buitenzljde het zelfgekozen motto, en binnenin een briefje met uw volledige naam en adresgegevens, bij voorkeur getypt of geprint. 5. De inzendingen moeten uiterlijk r juli zoo4 binnen zijn. 6. Insturen naar: Dr. V. J.Chr. Hunink Katholieke Universiteit Nijmegen Opleiding GLTC, 9.08 Postbus 9103 NL HD Nijmegen Op de enveloppe a.u.b. vermelden: Vertaal wedstnjd NKV Uitslag volgt in het najaar van De jury kent de prijzenen eervolle vermeldingen toe. De officiële prijsuitreiking vindt plaats op de Verbondsdag van het NKV. Nadere berichten over plaats en tijd staan t.z.t. in Hermeneus. Enkele bekroonde vertalingen worden bovendien in Hermeneus gepubliceerd. Alle deelnemers krijgen in het najaar bericht. 8. Over de uitslag van de wedstrijd kan niet worden gecorespondeerd. 9. De jury bestaat uit Dianne Vanherp, Wim Verbaal en Vincent Hunink Latijns proza Petronius Uit de klassieke literatuur zijn weinig teksten bewaard gebleven die even scabreus en verbazend van karakter zijn als het Satyricon, de schelmenroman die door Petronius

15 Arbiter, de ceremoniemeester van Nero, geschreven zou zijn. Het beeld dat hierin van de antieke samenleving wordt gegeven, beantwoordt wel heel weinig aan het hoge ideaal dat ons door de humanisten en de 19de eeuw voor ogen werd gevoerd. Zo ook de volgende episode, waarin de aan lager wal geraakte dichter en filosoof Eumolpus over zijn ervaringen als huisleraar in Pergamon vertelt. Voor de goede verstaander zal Petronius' spottende knipoog naar Plato's Symposium en het verhaal van Socrates en Alcibiades wel duidelijk zijn geweest. Interpositis enim paucis diebus, cum similis casus nos in eandem fortunam rettulisset, ut intellexi stertere patrem, rogare coepi ephebum ut reverteretur in gtattam mecum, id est ut pateretur satis fieri sibi, et cetera quae libido distenta dictat. At ille plane iratus nihil aliud dicebat nisi hoc: 'Aui dormi, aut ego iam dicam patri'. Nihil est tam arduum, quod non improbitas extorqueat. Dum dicit 'Patrem excitabo ', irrepsi tamen et male repugnanti gaudium extorsi. At ille non indelectatus nequitia mea, postquam diu questus est deceptum se et derisum traductumque inter condiscipulos, quibus iactasset censum meum: 'Videris tamen', inquit, 'non ero tui similis. Si quid vis, fac iterum'. Ego vero deposita omni offensa cum puero in gratiam redii, ususque beneficio eius in somnum delapsus sum. Sed non fuit contentus iteratione ephebus plenae maturitatis et annis ad patiendum gestientibus. Itaque excitavit me sopitum et: 'Numquid vis?' inquit. Et non plane iam molestum erat munus. Vtcunque igitur inter anhelitus sudoresque tritus, quod voluerat accepit, rursusque in somnum decidi gaudio lassus. Interposita minus hora pungere me manu coepit et dicere: 'Quare non facimus?' Tum ego toties excitatus plane vehementer excandui et reddidi illi voces suas: 'Aut dormi, aut ego iam patri dicam.' Aantekeningen r. 1: ten gevolge van een aantal feestdagen blijft de dichter thuis bij zijn leerling slapen in dezelfde kamer, waar ook de vader slaapt. r. 3 iratus: de dichter had al enige toenadering gezocht maar door een niet nagekomen belofte de woede van de jongen opgewekt. r. 7 census: de dichter had de jongen namelijk een raspaard beloofd, wat zijn kapitaal echter ver te boven ging. Latijnse poëzie 'Par tibi, Roma, nihil' De val van het Romeinse rijk heeft voor het West-Europese denken bijna een symptomatische betekenis. Indien de vergankelijkheid van al het aardse ergens haar uitdrukking in heeft gevonden, dan leek dit wel de ondergang en verwoesting te moeten zijn van dat machtige imperium. En nergens kon dit beter gezien worden dan in de toenmalige ruïnenstad Rome zelf natuurlijk. Eén van de beroemdste en mooiste klaagzangen over de teloorgang van Romes grootheid werd geschreven door Hildebert van Lavardin ( ), misschien wel de beste vertegenwoordiger van de 12de-eeuwse Renaissance. Hij wijdde er twee elegieën aan in zlttvet klassieke vorm. Hier volgt de eerste, die tijdens de latere Renaissance lang voor een antiek gedicht werd gehouden. In de tweede geeft Rome zelf antwoord aan de dichter. Par tibi, Roma, nihil cum sis prope tota ruina. Quam magni fueris integra, fracta doces.

16 Longa tuos fastus aetas destruxit, et arces Caesaris et superum templa palude iacent. Ille labor, labor ille ruit, quem dirus Araxes et stantem tremuit, et cecidisse dolet; quem gladii regum, quem provida iura senatus, quem superi rerum constituere caput, quem magis optavit cum crimine solus habere Caesar, quam socius et pius esse socer. Qui crescens studiis tribus hostes, crimen, amicos, vi domuit, secuit legibus, emit ope. In quem, dum fieret, vigilavit cura priorum, iuvit opus, pietas hospitis, unda, locum. Materiem, fabros, expensas axis uterque misit se muris obtulit ipse locus. Expendere duces thesauros, fata favorem, artifices studium, totus et orbis opes. Urbs cecidit, de qua, si quicquam dicere dignum moliar, hoc potero dicere 'Roma fuit'. Non tamen annorum series, non flamma, nec ensis ad plenum potuit hoc abolere decus. Tantum restat adhuc, tantum ruit, ut neque pars stans aequari possit, diruta nec refici. Confer opes marmorque novum superumque favorem, arrificum vigilent in nova facta manus, non tamen aut fieri par stanti machina muro, aut restaurari sola ruina Potest. Cura hominum potuit tantam componere Romam, quantam non potuit solvere cura deum. Hic superum formas superi mirantur et ipsi, et cupiunt fictis vultibus esse pares. Non potuit Natura deos hoc ore creare, quo miranda deum signa creavit homo. Vultus adest his numinibus, potiusque coluntur ardficum studio quam deitate sua. Urbs felix, si vel dominis urbs illa careret, vel dominis esset turpe carere fide. Aantekeningen vs. 4 palude: de ondergrond van Rome is attijd erg moerassig geweest. vs. 5 Araxes: de naam van verscheidene rivieren in het Nabije Oosten; hier gewoon op te vatten als een term voor het Nabije Oosten dat voortdurend de twistappel was tussen Rome en het Parthische rijk, maar dat na de val van Rome voorgoed door het Westen als verloren werd beschouwd. vs. 9-10: zinspeling op de burgeroorlogtussen Julius Caesar en Pompeius Magnus, die met Caesars dochter Julia getrouwd,was geweest. vs. 13 vigilare in: vigilare pro/ ad: 'zich inzetten voor'. vs. 15 expensa: uitgave, onkost. Griekse poëzie Sophocles

17 In de Griekse tragedie wordt regelmatig beschreven en bezongen hoe de mens fouten, soms grote fouten, maakt: verblinding, overmoed, bedrog en geweld zijn aan de orde van de dag. Toch is het niet alleen maar negatiefs wat we over de mensheid horen. Een beroemde uitzondering is een koorlied uit de Antigone (vs ), waarin de lof van de mens wordt gezongen. Polla; ta deina; koujde;n ajnqrwvpou deinovteron pevlei tou`to kai poliou pevran povntou ceimerivw/ novtw cwrei`, peribrucivoisin perwǹ ujp oi[dmasin, qewǹ te ta;n ujpertavtan, Gaǹ a[fqiton, ajkamavtan, ajpotruvetai, ijllomevnwn ajrovtrwn e[to~ eij~ e[to~, ijppeivw gevnei poleuvwn. Koufonovwn te fu`lon ojrnivqwn ajmfibalw;n a[gei, kai; qhrwǹ ajgrivwn e[qvh povntou t eijnalivan fuvsin speivraisi diktuoklwvstoi~ perifradh;~ ajnhvr kratei de mhcanai`~ ajgrauvlou qhro;~ ojressibavta, lasiauvcenav q i{ppon ojcmavzetai ajmfi; lovfon zugw ou[reiovn t ajkmh`ta tau`ron. Kai; fqevgma kai ajnemoven frovnhma kai ajstunovmou~ ojrga;~ ejdidavxato, kai dusauvlwn pavgwn ujpaivqreia kai duvsombra feuvgein bevlh pantopovro~ a[poro~ ejp oujde;n e[rcetai to mevllon {Aida movnon feu`xin oujk ejpavxetai, noswn d ajmhcavnwn fuga;~ xumpevfratai. Sofovn ti to mhcanoven tevcna~ ujpe;r ejlpivd ecwn, tote me;n kakovn, a[llot ejp ejsqlo;n e{rpei, novmou~ pareivrwn cqono;~ qewǹ t e[norkon divkan ujyivpoli~ a[poli~ o{tw to mh; kalo;n xuvnesti tovlma~ cavrin mhvt ejmoi; parevsio~ genoito mhvt i[son fronwǹ o{~ tavd e[rdoi.

18 BOEKEN Horatius. Verzamelde gedíchten. Vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Piet Schrijvers. Uitg. Historsche Uitgeverij, Groningen pp.isbn ,95. Een volledige Horatiusvertaling in sterk, modern Nederlands, met het Latijn ernaast - het is een mooi cultuurbezit waarmee ik de vertaler en zijn lezers van harte feliciteer. Het boek is bij eerste verschijning ook in de dagbladpers met gejuich onthaald, terecht en te meer verheugend, omdat verschillende recensenten geen classici waren. Voorlopig zal deze tekst kunnen fungeren als de beste Nederlandse bron voor Horatius, vanwege zijn niveau en volledigheid. Ik maak me sterk dat die bron zelfs fonkelender is dan veel buitenlands kristal, om in de stijl van Horatius' beroemde Ode III, 13 te blijven. Het is misschien moeilijk uit te leggen waarom vooral dat aspect 'volledigheid' er zoveel toe doet, zeker voor het werk van Horatius. De lectuur van enkele oden of brieven of satiren, uit een bloemlezing of uit apart verzamelde onderdelen, is nu eenmaal minder boeiend dan wanneer je kunt bladeren in het hele werk en fragmenten uit een groot geheel kunt kiezen. Ongemerkt plaats je de verschillende teksten in een breder kader, en zeker bij Horatius is dat intrigerend. De charme van de Oden, de intellectuele stroefheid van veel Satiren (ook van het Latijn en het Latijnse metrum ervan), de net niet te schoolmeesterachtige, wijze Brieven - ze tekenen tezamen een bijzonder sympathieke Epicureeër met veel vrienden en een evenwichtige geest. En omdat Horatius zichzelf af en toe beeldend laat spreken - 'ik, klein van stuk, vroeg grijs, liefhebber van de zon, / snel driftig, maar toch ook gemakkelijk te verzoenen...' - krijg je met dit volledige werk in handen een beeld van de man en van het decor waarin hij leefdle zoals dat van geen andere klassieke schrijver mogelijk is. Voor elke moderne lezer zijn de ODEN en Epoden zonder meer het meest indrukwekkende gedeelte van Horatius' gehele werk. Piet Schrijvers heeft het meest wezenlijke aspect ervan, de metrische vormgeving, ook ín zijn vertaling behouden of geïmiteerd. Horatius had voor zijn lyriek de Griekse Sappho, Alcaeus, Archilochus tot voorbeeld, liet 'vorm en versmaat ongewijzigd', en bracht daarmee, zoals hij zelf schrijft, iets nieuws in de Latijnse poëzie. Door Schrijvers imiterende vertaalmetriek geven ziin teksten ook werkelijk een goede indruk van de originele. Gelukkig is hij niet star-consequent op dit punt: achter in zijn boek spreekt hij in een toelichting over 'ritmische navoelbaarheid', 'een niet voor 100 procent metrische correctheid'- en als je daarop gaat letten, zijn er heel wat inconsequenties te bespeuren. Gelukkig ook is een moderne poëzielezer wel vertrouwd met minder verplichte metrische vormnen. Hoe dan ook werkwijze en uitgangspunt zijn geslaagd en leveren binnen een zeeí gevarieerd metrisch corset heel wat krachtige Nederlandse strofen op. Dat is ongetwijfeld bereikt door een tweede Horatiaans gegeven: veel vijlen en herschriiven. Wie Schrijvers' Oden-uitgave van 1993 vergelijkt met deze, herkent het nut van die ambachtelijke raad. Ik heb groot respect voor de vasthoudendheid waarmee de vertaler zijn ideeën over een metrische Horatiusvertaling heeft doorgezet en geperfectioneerd. Nu is perfectie in de literaire kunst een rekkelijk begrip voor elke schrijver en vertaler: het kan altijd anders of beter. Als het om de details gaat, zijn er wel plaatsen, waarbij ik potloodstreepjes zet vanwege een m.i. te gemakkelijke weergave of een minder fraaie constructie, maar die zijn op het grote geheel werkelijk schaars te noemen. Een lijstje ervan heb ik de vertaler voorgelegd, de lezer heeft er hier niets aan. De lezer die het latijn verstaat, kan zichzelf aan een boeiend spel van vergelijken wagen; de lezer die het niet verstaat, komt, zoals gezegd, weinig te kort. De gedichten die geen oden of epoden zijn, dat wil zeggen de Satiren en Brieven, zijn

19 door Horatius in hexameters geschreven, maar hier heeft Schrijvers juist niet geïmiteerd: de dactylen zijn vervangen door jamben - bijna een traditie voor hexametervertalers, zeker als de inhoud van de gedichten niet-episch is. Terwijl die jamben op zich de poëzie soepeler leesbaar moeten maken, zijn vooral de Satiren toch moeilijke lectuur en vragen om een gedisciplineerde manier van lezen. Horatius' gewoonte om in beeldende taal 'lachend de waarheid te zeggen', is niet altijd eenvoudig te volgen, op enkele gedichten na, maar dat zijn dan ook de bekendste. De minder bekende zijn vaak toch ook verrassend en intrigerend, en dat brengt me er nogmaals toe te zeggen hoe belangrijk het is dat hier het integere werk in integere vertaling voorhanden is. Het brengt me ook tot een laatste opmerking, nu gepaard aan een gevoel van onvolledigheid: Horatius lezen gaat niet vanzelf, het is geen treinlectuur. Een ode moet je twee-, driemaal lezen,liefst hardop (zoals alle Latijnse poëzie) - niet alleen voor het goede begrip, ook om de muzikaliteit te vatten. De Brieven kun je niet snel lezen, op de Satiren moet je echt studeren. Geen classicus die deze Latijnse teksten voor de vuist weg leest en doorgrondt; toelichting en commentaren zijn onmisbaar. En nu worden diezelfde teksten in vertaling op de Nederlandse lezer losgelaten, zonder veel verdere informatie of noten. De vertaler helpt af en toe natuurlijk wel door explicerend of 'modern' te vertalen - bijvoorbeeld door in de beroemde Cleopatra-ode ( Nunc est bibendum..., I, 37) de naam van de koningin aan het slot te noemen, terwijl Horatius haar alleen maar omschrijft met 'fatale monstrum en 'non humilis mulier' - maar er blijven voor een niet-classicus-lezer heel wat vraagtekens over. Dat is jammer, maar begrijpelijk: het boek telt al ruim 600 bladzijden, de Latijnse tekst erbij is een groot geschenk dat ik niet zou willen missen, en dan is er nog net ruimte voor een register achterin, dat alleen aan de allereerste behoeften beantwoordt, niet meer. Zolang het om één hanteerbare uitgave gaat, zou ik als uitgever of vertaler ook geen oplossing weten voor dit probleem. Wel wil ik pleiten voor een goedkoop, bescheiden, zelfstandig leesbaar deel II, waarin historische en literaire gegevens op aangename wijze worden aangeboden; een boekje dat aan de hand van Horatius' teksten een mooi tijd- en cultuurbeeld kan bieden. Ik ken iemand die dat heel goed zou kunnen schrijven. M. D'HANE-SCHELTEMA Charles Hupperts, De macht van Eros. Lust,liefde en moraal in Athene - Plato, Symposium. Een analyse. Uitg. G.A. van Oorschot, Amsterdam pp.isbn ,90. 'Eroos. Alweer, alweer! Zijn blauwzwart wimperpaar Ontfloerst het smeltend glanzen van zijn blik; Hij ziet mij aan en door verlokking menigvoud Drijft hij mij vast in Liefdes onontwarbren strik. Ik sta en beef - Ik ril om zijne komst Zoals een renpaard rilt, dat oud en loom Zich weer het juk voelt vallen om den nek en zwenkt Ter renbaan in, onwillig rukkend aan den toom. 'Aldus de dichter Ibukos (einde 6de eeuw) over de macht van Eros (in een vertaling van W.E.J. Kuiper, 1923). Vergelijkbare homo-erotische belijdenissen treffen we aan in de verschillende periodes van de Griekse poëzie, van de archaische lyriek tot het bekende twaalfde boek van de Anthologia Palatina. Homoseksualiteit was inderdaad de diffirentia specifica van de oud-griekse cultuur, in vergelijking met de rest van de (oostelijke) mediterrane wereld - niét in de zin van het bestaan van homoseksuele relaties (zij kwamen zonder de minste twijfel ook elders regelmatig voor), maar in de zin van een openlijke en aanvaarde praktijk en institutie. In aansluiting bij het eeuwenoude taboe in het christelijke Westen tegen sodomie, werd die zogenaamde 'Griekse liefde' ook binnen de klassieke studies jarenlang veroordeeld, verdrongen of verhuld. Sedert ruim een kwart eeuw nochtans is die situatie grondig veranderd. Men kan zelfs gewagen van een ware explosie van publicaties. Het

20 voorliggende boek van Charles Hupperts heeft een dubbel opzet. Zoas de tweevoudige titel ervan (gedeeltelijk) aangeeft, voert het vooreerst een onderzoek naar de homoseksuele praktijk en moraal bij de Grieken in het algemeen en in Athene in het bijzonder. De bestreken periode gaat van de 6de tot en met de 4de eeuw voor onze tijdrekening. Het door de auteur aangewende bronnenmateriaal is voor de 6de en de 5de eeuw overwegend figuratief (namelijk de vele honderden vaasafbeeldingen met homo-erotische motieven en scènes, tot circa het midden van de 5de eeuw); voor de 4de eeuw biedt hij ons een bespreking van Aischines' rede Tegen Timarchos. Overwegend op basis van zijn interpretatie van de vaasafbeeldingen (een selectie van 26 wordt afgedrukt in de tekst) argumenteert hij dat 'het algemeen aanvaarde beeld over dit onderwerp grondig (moet) herzien (worden)' (p. 15). Heel summier samengevat komt die herziening erop neer dat homoseksualiteit in Athene geenszins mag herleid worden tot knapenliefde; anderzijds had de pedofiele omgang tussen volwassenen en adolescenten weinig van doen met opvoeding, maar veel zo niet alles met seks, en dus met lust. In het tweede (en meest omvangrijke) deel van het boek staat Plato's Symposium centraal, nochtans een tekst die volgens de auteur ten onrechte vaak als bron is gebruikt voor een reconstructie van de Atheense homoseksualiteit. Dhr. Hupperts biedt ons vooreerst een nieuwe en, het dient gezegd,voortreffelijke vertaling van de dialoog; vewolgens brengt hij een omstandige analyse ervan. Een belangrijke kanttekening die bij het boek moet gemaakt worden, is dat het niet om een oorspronkelijk werk gaat: het is gebaseerd op het tweedelig proefschrift, Eros Dikaios, waarop dhr. Hupperts in 2000 promoveerde aan de Universiteit van Amsterdam. Begrijpelijkerwijze werd dat grondige onderzoek voor de boekpublicatie tot een meer toegankelijke omvang herleid. Het betekent echter dat, ondanks de toegevoegde noten, de uiteenzetting niet zo gemakkelijk kritisch te evalueren is: er kan immers steeds naar het proefschrift worden verwezen, waar het betreffende punt 'verder uitgewerkt is'. H. DE LEY Randall Lesaffer, Politicus en pleiter. Cicero in turbulent Rome. Uitg. Davidsfonds, Leuven Dit boek beoogt een chronologische beschrijving te geven van Cicero's carrière als politicus en advocaat; het is 'een politieke geschiedenis van Rome aan het einde van de Republiek' (p. 11); een meer psychologische belichting van Cicero's persoonlijkheid moet men hier dus niet verwachten. Na een inleidend hoofdstuk, gewijd aan de crisis van de Romeinse Republiek, behandelt hoofdstuk 2 de periode onder de titel 'Van homo novus tot vader des vaderlands'; hoofdstuk 3 bestrijkt de jaren 63-43onder de titel 'Cicero en het einde van de Republiek'; het laatste hoofdstuk ('Cicero voor de rechtbank') geeft, na een uiteenzetting over de Romeinse rechtspraak, een min of meer excerperende weergave van vier redevoeringen: Pro Sexto Roscio Amerino, Pro Caelio, Pro Rabirio en Pro Milone. Een kaart van het Middellandse Zeegebied, een chronologisch overzicht, een personenindex, een glossarium van termen in het Romeinse staatsbestel en een uitgebreide bibliografie besluiten het boek. In de bibliografie zijn verrassenderwijs ook titels opgenomen van hedendaagse romans waarin Cicero een rol speelt; daarin ontbreekt de Nederlandse roman Terentia van Aleid van Beuningen uit 1999.Het boek bevat acht foto's van antieke overerbliifselen in het hedendaagse Rome, die nergens worden toegelicht. Het is een moeilijke opgave een origineel boek over Cicero te schriiven. Een gestage stroom van studies, waarnaar de auteur verschillende malen verwijst, heeft in de laatste decennia ongeveer alle fasen van Cicero's carrière en alle aspecten van de politiek van zijn dagen belicht. De verdienste van dit boek is dan ook niet zijn originaliteit, maar de wijze waarop het in het bestek van een boek de lezer vertrouwd maakt met de geschiedenis van de 1ste eeuw v.chr. en Cicero's rol daarin, waarbij de schrijver doorlopend citeert uit en verwijst

TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME

TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME TALEN EN CULTUREN VAN GRIEKENLAND EN ROME GRIEKS LATIJN KCV AAN HET STEDELIJK GYMNASIUM JOHAN VAN OLDENBARNEVELT TE AMERSFOORT (Plaatje 1 & 2) De klassieke talen en kcv aan het gymnasium Aan het Gymnasium

Nadere informatie

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS

Vwo+ en Gymnasium WINKLER PRINS Met kop en schouder Vwo+ en Gymnasium OP WINKLER PRINS Grieks en Latijn geven je diploma een gouden randje! Is vwo+ of het gymnasium wat voor jou? Om deze vraag te kunnen beantwoorden, moet je jezelf de

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Bachelorexamen Nederlands

Bachelorexamen Nederlands Bachelorexamen Nederlands 1. Richtlijnen Bachelorexamen Nederlands 1.1. Inleiding 1.2. Scriptie 1.3. Lectuurlijst 1.4. Literair essay 1.5. Map taalkunde 1.6. Map land en volk 1.7. Vertaling 1.8. Conclusie

Nadere informatie

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel?

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel? In de serie Twee op de kansel Rabbijn Albert Ringer (Liberale joodse gemeente Rotterdam) Dr Christiane Berkvens-Stevelinck (Remonstranten Rotterdam) Thema: Wat is ons essentieel? Lezing : Deuteronomium

Nadere informatie

God zoeken met de zinnen?

God zoeken met de zinnen? Aurelius Augustinus God zoeken met de zinnen? De leefwijze van de kerk en de leefwijze van de manicheeërs [De moribus ecclesiae et de moribus manichaeorum] Ingeleid, vertaald en van aantekeningen voorzien

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen vandaag wil ik dit gebod toepassen op het geloofsgesprek onderwerp van de gemeenteavond komende week onze overtuiging is dat zulke gesprekken hard nodig zijn voor de opbouw van onze gemeente tegelijk is

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/ - Trouw 1 van 7 16/03/2009 09:26 16 maart 2009 We hebben niks meer met elkaar Een indrukwekkende rij intellectuelen sombert in een handvol boeken over onze samenleving. Volgens Willem Breedveld biedt de

Nadere informatie

De dood is dood, leve het leven!

De dood is dood, leve het leven! De dood is dood, leve het leven! blok A - nivo 3 - avond 5 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Bijbelstudie Romeinen 6:1-13 19.30 De opstanding als historisch feit 19.45 Zondag 17 HC 20.00

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 34 (31-08)

De Bijbel open 2013 34 (31-08) 1 De Bijbel open 2013 34 (31-08) Onlangs kreeg ik voor ons programma de Bijbel open een vraag over de onvruchtbare vijgenboom in Mattheus 21. Je kunt deze geschiedenis ook in andere evangeliën lezen. We

Nadere informatie

Voorlichtingsavond 9 maart 2015. TTO Gymnasium Gymnasium +

Voorlichtingsavond 9 maart 2015. TTO Gymnasium Gymnasium + Voorlichtingsavond 9 maart 2015 TTO Gymnasium Gymnasium + Welcome Voor wie is tto? Hou je van reizen? Vind je samenwerken leuk? Je wilt goed Engels leren. Hou je van uitdagingen? Brugklas naar Engeland

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

Juryverslag Prijs van de Vlaamse Gemeenschap voor Letteren Vertalen Brussel, 24 maart 2013

Juryverslag Prijs van de Vlaamse Gemeenschap voor Letteren Vertalen Brussel, 24 maart 2013 Juryverslag Prijs van de Vlaamse Gemeenschap voor Letteren Vertalen Brussel, 24 maart 2013 Carlo Van Baelen (voorzitter) Henri Bloemen, Lisette Keustermans, Katrien Lievois, Tom Naaijkens, Désiree Schyns,

Nadere informatie

OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35

OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35 God en je naasten liefhebben LES 3 DEEL 5 DISCIPLE OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Luk 15:11-32 Joh 3:14-17, Joh 15:9-17 Matt 5:43-48, Joh 13:33-35 Wat leer

Nadere informatie

DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS

DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS Bijbel voor Kinderen presenteert DE HEMEL, GODS PRACHTIGE THUIS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door: Bible for

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus Les 5 God: Zoon Doelstelling: de catechisant kan in 1 minuut aan een ander uitleggen wie Jezus voor hem/haar is, weet welke afwijkende meningen er in de loop der tijd geweest is m.b.t. de Here Jezus en

Nadere informatie

15 februari: Ik ben het brood dat leven geeft (Johannes 6:32-40)

15 februari: Ik ben het brood dat leven geeft (Johannes 6:32-40) Liturgisch bloemstuk bij de 40 dagen tijd en Pasen 2015 Elke week wordt één kaars gedoofd, van de kandelaar met 8 kaarsen. Er is elke week een boog bekleed met klimop, als beeld van het verbond van God

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

waarmee de dichter naar zijn eigen activiteit verwijst.

waarmee de dichter naar zijn eigen activiteit verwijst. Tekst 1 Regel 321 Τὸν 1p 1 Noteer de naam van de persoon naar wie Τὸν verwijst. Regel 326 χόλον τόνδ In het vervolg van de tekst voert Paris een andere reden aan voor het feit dat hij niet deelneemt aan

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Spotlight: Joris van Leeuwen

Spotlight: Joris van Leeuwen Om bekende en onbekende schrijvers van Nederlandse bodem die in de genre spanning / fantasy druk bezig zijn en een aantal boeken hebben gepubliceerd, toch wat meer bekendheid te geven, heb ik besloten

Nadere informatie

Bloemlezing van gedichten van de Dichters Kring 2013 2014. Verwondering maakt het leven mooier

Bloemlezing van gedichten van de Dichters Kring 2013 2014. Verwondering maakt het leven mooier Bloemlezing van gedichten van de Dichters Kring 2013 2014 Verwondering maakt het leven mooier Voorwoord Vorig jaar februari kwam de eerste gezamenlijke dichtbundel van de Dichters Kring Nederland tot stand.

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

3 minuten: Geef een samenvatting van het verhaal. 3 minuten: Wat is jouw mening over. Onderbouw je mening.

3 minuten: Geef een samenvatting van het verhaal. 3 minuten: Wat is jouw mening over. Onderbouw je mening. Geef een samenvatting van het verhaal. Geef een samenvatting van het verhaal. Geef een samenvatting van het verhaal. Vertel alles wat je weet over de hoofdpersoon. Vertel alles wat je weet over de hoofdpersoon.

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

DAVID DE HERDERSJONGEN

DAVID DE HERDERSJONGEN Bijbel voor Kinderen presenteert DAVID DE HERDERSJONGEN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Kinderdienst: Helden Over David en Goliath.

Kinderdienst: Helden Over David en Goliath. Kinderdienst: Helden Over David en Goliath. Voor de dienst: *Wat is dat, dat is Goliath *Trek je wapenrusting aan *Ik volg de Heer *Groot en machtig zijt Gij 387 *Van A tot Z 241 opwekking voor kids Welkom

Nadere informatie

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest Themaoverzicht Groep 1 1. In het begin 2. Noach 3. God belooft 4. Abraham 5. Isaak 6. Jakob en Esau 7. Jakob 8. Jozef 9. Dromen 10. Jozef de onderkoning 11. Mozes 12. Mozes naar de farao 13. God straft

Nadere informatie

Organist: Gerrit Spijkerboer, Korianderhof 56, 0546-577636, spiekerboer@hotmail.com VOORBEREIDING

Organist: Gerrit Spijkerboer, Korianderhof 56, 0546-577636, spiekerboer@hotmail.com VOORBEREIDING 27 maart 2016 (1 ste Paasdienst) Lucas 23:56-24:12 De opstanding van Jezus Thema: Liefde is vertel het maar Organist: Gerrit Spijkerboer, Korianderhof 56, 0546-577636, spiekerboer@hotmail.com Welkom door

Nadere informatie

Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje

Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje Aangepaste dienst Liturgie Voor de dienst speelt de band drie liederen Opwekking 11 Er is een Heer Opwekking 277 Machtig God, sterke Rots

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

HET ONTSTAAN VAN DE EERSTE GEMEENTE

HET ONTSTAAN VAN DE EERSTE GEMEENTE Bijbel voor Kinderen presenteert HET ONTSTAAN VAN DE EERSTE GEMEENTE Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Janie Forest Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd

Nadere informatie

De daden van de vergoddelijkte Augustus, met welke hij de wereld aan het oppergezag van het Romeinse volk onderwierp.

De daden van de vergoddelijkte Augustus, met welke hij de wereld aan het oppergezag van het Romeinse volk onderwierp. Het leven van Jezus 2.0 Preek over Handelingen 1:1-5 [dia 1] Pas kregen we van mijn schoonmoeder een foto. Een foto van vroeger, van het gezin van de opa van mijn schoonmoeders moeder. Er staat geen jaartal

Nadere informatie

2

2 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Wij gaan voor even uit elkaar 1. Wij gaan voor e-ven uit el-kaar en de-len nu het licht. Dat.. Licht ver telt ons iets van God op hem zijn wij ge - richt. Straks zoeken

Nadere informatie

In het gras van Anna Enquist en Het onzichtbare labyrinth van Gerrit Komrij

In het gras van Anna Enquist en Het onzichtbare labyrinth van Gerrit Komrij Leeswijzer Poëzie In het gras van Anna Enquist en Het onzichtbare labyrinth van Gerrit Komrij Voor het eerst brengt Senia Literair een leeswijzer uit voor de bespreking van gedichten. In de leeswijzer

Nadere informatie

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová JOOST VAN DEN VONDEL Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová 1. Geboren in Duitsland op 17 november 1587 Overleden te Amsterdam op 5 februari 1679 Vanaf 1596 leefde hij in Amsterdam 2. Streven naar

Nadere informatie

Christelijke Basis School De Brandaris groep 4 t/m 8. Het verhalen waard! Pasen dichterbij!

Christelijke Basis School De Brandaris groep 4 t/m 8. Het verhalen waard! Pasen dichterbij! Christelijke Basis School De Brandaris groep 4 t/m 8 Het verhalen waard! Pasen dichterbij! Gebed Lieve God, Dank U voor het paasfeest: De Heer is opgestaan Jezus heeft overwonnen Dat heeft Hij voor ons

Nadere informatie

Frankenstein. Mary Shelley

Frankenstein. Mary Shelley Frankenstein Frankenstein maakt deel uit van de reeks Wereldverhalen van Uitgeverij Eenvoudig Communiceren. Wereldverhalen is een serie beroemde verhalen. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus 10208

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis.

3e Statie: Jezus valt voor de 1e maal onder het kruis. 1e Statie: Jezus wordt ter dood veroordeeld. De eerste plaats waar Jezus stil stond op de kruisweg, was het paleis van de Romeinse landvoogd Pontius Pilatus. De joodse leiders wilden Jezus uit de weg ruimen.

Nadere informatie

Orde van dienst. Lieke Juliëtte van Elk. op 28 juni 2015. In deze dienst zal door ds. Cees de Gooijer gedoopt worden:

Orde van dienst. Lieke Juliëtte van Elk. op 28 juni 2015. In deze dienst zal door ds. Cees de Gooijer gedoopt worden: Orde van dienst op 28 juni 2015 In deze dienst zal door ds. Cees de Gooijer gedoopt worden: Lieke Juliëtte van Elk Orgelspel Mededelingen We zingen uit Tussentijds: Lied 1 : 1, 2 en 3 2. Dit huis van hout

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

Thema: Aanvaard elkaar Tekst: Romeinen 15: 7. Liturgie: Paulus, wat doe je nou? Ik kan je nu even niet meer volgen. Je spreekt jezelf gewoon tegen.

Thema: Aanvaard elkaar Tekst: Romeinen 15: 7. Liturgie: Paulus, wat doe je nou? Ik kan je nu even niet meer volgen. Je spreekt jezelf gewoon tegen. Thema: Tekst: Romeinen 15: 7 Liturgie: Lied voor de dienst: EL 212: 1,2: Heer, wat een voorrecht Welkom Lied 971: 1,2,3: Zing een nieuw lied Stilte en begroeting Klein gloria Gebed Kinderkerk Zingen: Samen

Nadere informatie

Claudel Het kleine meisje 12e:Claudel Het kleine meisje 2e 21-09-2009 11:18 Pag

Claudel Het kleine meisje 12e:Claudel Het kleine meisje 2e 21-09-2009 11:18 Pag Meneer Linh luistert naar de stem van de dikke man, de stem die hem zo vertrouwd is, ook al zegt hij dingen die hij niet begrijpt. De stem van zijn vriend is diep en hees. Hij lijkt langs stenen en enorme

Nadere informatie

STRIJD OM JE IDENTITEIT

STRIJD OM JE IDENTITEIT STRIJD OM JE IDENTITEIT BIJBELSTUDIE VGSU BLOK 4 2010-2011 INHOUD Inleiding... 5 Avond 1... 6 Avond 2... 8 Avond 3... 10 Avond 4... 11 3 4 INLEIDING We zijn snel geneigd om onze identiteit te halen uit

Nadere informatie

Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67

Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67 Johanneskerk, Laren NH 31 december 2015 Psalm 67 Als op s levenszee de stormwind om u loeit, als u tevergeefs uw arme hart vermoeit, tel uw zegeningen, tel ze een voor een en u zegt verwonderd, Hij liet

Nadere informatie

EEN VERWONDERDE BOODSCHAP

EEN VERWONDERDE BOODSCHAP Joh. 4:29 - gehouden op 16092012 - p. 1 EEN VERWONDERDE BOODSCHAP Liturgie Votum en groet Zingen: Psalm 125:1.2 Gebed Schriftlezing; Joh. 4:5-30 Zingen: Liedboek 75:4.5.6 Preek: Joh. 4:29 Zingen: Ps. 36:2.3

Nadere informatie

Romeinen. Romeinen. Germanen

Romeinen. Romeinen. Germanen Romeinen Romeinen Grieken en Romeinen lijken op elkaar qua levensstijl. Het Romeinse rijk is ontstaan in Rome (753 v. Chr.). De Romeinen kwamen 50 v. Chr. naar Nederland. De Romeinen hebben het Latijns

Nadere informatie

Examen VWO. Latijn Latijn. tijdvak 2 woensdag 22 juni 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Latijn Latijn. tijdvak 2 woensdag 22 juni 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2011 tijdvak 2 woensdag 22 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma Latijn Latijn Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 22 vragen en een vertaalopdracht. Voor dit examen zijn

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

EEN MAN DOOR GOD GESTUURD

EEN MAN DOOR GOD GESTUURD Bijbel voor Kinderen presenteert EEN MAN DOOR GOD GESTUURD Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12?

Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Wat zegt Paulus in Romeinen 7:7-12? Romeinen 7:7. Paulus stelt weer een vraag, die het voorafgaande mogelijk oproept bij mensen. Hij zei immers, dat de wet (vroeger) zondige hartstochten in ons opriep

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het zijn wonderlijke verhalen, de verhalen rond de geboorte van Jezus: Maria, die zwanger is door de heilige Geest, Jozef, die in een droom een engel

Nadere informatie

HET ONTSTAAN VAN DE EERSTE GEMEENTE

HET ONTSTAAN VAN DE EERSTE GEMEENTE Online Bijbel voor kinderen presenteert HET ONTSTAAN VAN DE EERSTE GEMEENTE Geschreven door Edward Hughes Illustraties door Janie Forest and Lazarus Aangepast door Lyn Doerksen Alle Bijbelcitaten zijn

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 25 (29-06)

De Bijbel open 2013 25 (29-06) 1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden.

Nadere informatie

Preek 26jul2015, Opstandingskerk Tilburg - De zichtbare kerk. Gemeente van onze Heer Jezus Christus,

Preek 26jul2015, Opstandingskerk Tilburg - De zichtbare kerk. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Preek 26jul2015, Opstandingskerk Tilburg - De zichtbare kerk Gemeente van onze Heer Jezus Christus, - Wat voor kerk wil je zijn? Wat vind je belangrijk als kerk? En waar wil je voor staan en je voor inzetten?

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan

Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004. Pasen is opstaan Gelezen: Genesis 1 en 2 enkele verzen Marcus 16: 1 8 11-04-2004 Pasen is opstaan Gemeente, Het woord, het werkwoord dat bij Pasen hoort is: opstaan. Daarbij horen de afgeleide zelfstandige naamwoorden:

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 13:1-20 8 maart 2015 Thema 7: Geroepen om te dienen

Deel het leven Johannes 13:1-20 8 maart 2015 Thema 7: Geroepen om te dienen Preek Gemeente van Christus, Wat heeft je geloof te maken met de afwas? Wat een vreemde vraag is dat! Geloof en afwas, hebben die iets met elkaar te maken dan? Bij geloof denk je aan naar de kerk gaan,

Nadere informatie

Gymnasium. Op het Hondsrug College. Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst!

Gymnasium. Op het Hondsrug College. Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Gymnasium Op het Hondsrug College Het Hondsrug College, een slimme start voor je toekomst! Gymnasium Hondsrug Het Gymnasium Hondsrug is een afdeling van het Hondsrug College. Het is onderdeel van het vwo,

Nadere informatie

DE GEBOORTE VAN JEZUS

DE GEBOORTE VAN JEZUS Bijbel voor Kinderen presenteert DE GEBOORTE VAN JEZUS Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd door:

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn Spiritualiteit? [Ralf Grossert] M1 Iets voor mensen die graag zweverig doen? Of moet je met je beide benen op de grond staan om spiritueel te kunnen zijn? En welke spiritualiteit past bij mij? Er is zoveel

Nadere informatie

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk

Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Karel de Grote Koning van het Frankische Rijk Eén van de bekendste koningen uit de Middeleeuwen is Karel de Grote. Hij leeft zo'n 1300 jaar geleden, waar hij koning is van het Frankische rijk. Dat rijk

Nadere informatie

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen Lieve gemeente, Afgelopen donderdag was het Hemelvaartsdag. Een feest waar we ons als vrijzinnigen niet zo heel veel bij voor kunnen stellen. Wat moeten we van dit verhaal nog geloven en wat heeft het

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

GOD TEST ABRAHAM S LIEFDE

GOD TEST ABRAHAM S LIEFDE Bijbel voor Kinderen presenteert GOD TEST ABRAHAM S LIEFDE Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Tammy S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 13 (30-03)

De Bijbel open 2013 13 (30-03) 1 De Bijbel open 2013 13 (30-03) Vandaag is het een bijzondere dag, stille zaterdag. De laatste dag van een bijzondere week. Gisteren was het Goede Vrijdag. We stonden stil bij het lijden en sterven van

Nadere informatie

DE PRINS VAN DE RIVIER

DE PRINS VAN DE RIVIER Bijbel voor Kinderen presenteert DE PRINS VAN DE RIVIER Geschreven door: E. Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: M. Maillot en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul Geproduceerd

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/6

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/6 ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/6 EEN MAN NAAR GOD'S HART. Handelingen 13:22 INTRODUCTIE. 1. In zijn toespraak in Antiochië, gaat Paulus kort in op de geschiedenis van Israël, hij citeert een

Nadere informatie

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in 4c Relatie 1 Wat is een relatie? Wanneer je deze vraag aan een aantal verschillende mensen stelt dan zullen zij allen een antwoord geven. Want wat een relatie precies is, is voor ieder persoon verschillend.

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

Vandaag is rood. Pinksteren 2014. Rood is al lang het rood niet meer Het rood van rode rozen De kleur van liefde van weleer Lijkt door de haat gekozen

Vandaag is rood. Pinksteren 2014. Rood is al lang het rood niet meer Het rood van rode rozen De kleur van liefde van weleer Lijkt door de haat gekozen Vandaag is rood. Pinksteren 2014 Rood is al lang het rood niet meer Het rood van rode rozen De kleur van liefde van weleer Lijkt door de haat gekozen Dat mooie rood was ooit voor mij Een kleur van passie

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Janny van der Molen. een inspirerende bruggenbouwer. Janny van der Molen tijdens een optreden in boekhandel Het Leesteken te Purmerend

Janny van der Molen. een inspirerende bruggenbouwer. Janny van der Molen tijdens een optreden in boekhandel Het Leesteken te Purmerend Janny van der Molen een inspirerende bruggenbouwer Janny van der Molen tijdens een optreden in boekhandel Het Leesteken te Purmerend Verhalen die ertoe doen Over engelen, goden en helden verhalen uit de

Nadere informatie

Jezus volgen! Echt? Het evangelie naar Johannes 6:22-71. dinsdag 2 juni 2015

Jezus volgen! Echt? Het evangelie naar Johannes 6:22-71. dinsdag 2 juni 2015 Jezus volgen! Echt? Het evangelie naar Johannes 6:22-71 dinsdag 2 juni 2015 1 ev. Johannes tot nu toe 1:1-18 Jezus is het Woord: bij God en zelf God 1:19-52 Jezus is het Lam van God discipelen volgen Hem

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk. les 4 FOLLOW MENTOR

Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk. les 4 FOLLOW MENTOR Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk van de hemel les 4 DEEL 3 FOLLOW MENTOR ONS HART Matt 5:3 Mensen die nederig van hart zijn, mogen het koninkrijk van de hemel binnengaan. Er

Nadere informatie

LES6. De wegloper belonen. Sabbat. Zondag Lees Lees 'De wegloper. Teken Teken een gympie en. Leer Begin met het uit je hoofd

LES6. De wegloper belonen. Sabbat. Zondag Lees Lees 'De wegloper. Teken Teken een gympie en. Leer Begin met het uit je hoofd De wegloper belonen Sabbat Lees Lees Filemon 1 alvast door. Heb je er ooit over nagedacht van huis weg te lopen? Hoe zou dat zijn? Waar zou je naar toe gaan? Wat zou je kunnen doen? Onesimus bevond zich

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20

Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20 Ontmoetingskerk - Laren NH, 5 april 2015 - Pasen Johannes 20 Zal ik mijn man nog tegenkomen na de dood? Zullen we elkaar herkennen? Dat vroeg een vrouw me, enkele weken geleden. De vraag klinkt niet voor

Nadere informatie

DAVID DE JONG. bij de derde selectie liederen uit eigen kring en uit andere bronnen

DAVID DE JONG. bij de derde selectie liederen uit eigen kring en uit andere bronnen DAVID DE JONG 12 zettingen bij de derde selectie liederen uit eigen kring en uit andere bronnen in eerste lezing vrijgegeven voor gebruik binnen de GKv door de Generale Synode van Zwolle-Zuid 2008 DEN

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Moeilijke kindervragen

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Moeilijke kindervragen DOELSTELLINGEN De ouders hebben ervaren dat hun kind niet het enige is dat moeilijke vragen stelt en dat zij elkaar kunnen ondersteunen in de omgang hiermee. De ouders kunnen met hun kind in gesprek gaan

Nadere informatie

Geestverruimend KOM NAAR DE OPEN DAG OP 23 JUNI IN HUIS TER HEIDE! KIDS Kidzrally in Scherpenzeel één groot feest

Geestverruimend KOM NAAR DE OPEN DAG OP 23 JUNI IN HUIS TER HEIDE! KIDS Kidzrally in Scherpenzeel één groot feest NIEUWS Fam. De Jong Van Donselaar 70 jaar getrouwd NIEUWS WERELDKERK Evangelisatie in Cuba via baseball KIDS Kidzrally in Scherpenzeel één groot feest dvent04 2013 JAARGANG 112 HET KERKBLAD VAN HET HET

Nadere informatie

Marleen Janssen. Alleen voor vrouwen. Het geheim van het vallei-orgasme

Marleen Janssen. Alleen voor vrouwen. Het geheim van het vallei-orgasme Marleen Janssen Alleen voor vrouwen Het geheim van het vallei-orgasme isbn 978-90-225-6824-8 isbn 978-94-6023-774-4 (e-boek) nur 600 Omslagontwerp: Studio Vruchtvlees Zetwerk: Steven Boland 2013 Marleen

Nadere informatie

Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Romeinen studie 2

Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Romeinen studie 2 Bijbelstudies voor de Bruggroepen 2012-2013 Romeinen studie 2 Bijbelstudies voor de Bruggroepen van de protestantse gemeente De Brug in Amersfoort, seizoen 2012-2013 Schrijvers: Iwan Dekker, Leantine Dekker,

Nadere informatie

Openbaring een overzicht. Een overzicht van Openbaring, zoals toegepast in de Bijbelstudies in Christengemeente het Kruispunt, begin van 2010.

Openbaring een overzicht. Een overzicht van Openbaring, zoals toegepast in de Bijbelstudies in Christengemeente het Kruispunt, begin van 2010. Openbaring een overzicht Een overzicht van Openbaring, zoals toegepast in de Bijbelstudies in Christengemeente het Kruispunt, begin van 2010. Openbaring Pagina 2 Een overzicht Inhoud Voorwoord... 3 Mooi

Nadere informatie

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949 Plaatsingslijst Archief T.A. de Jager Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949 Katholiek Documentatie Centrum 2013 1 Binnengekomen

Nadere informatie