HUMUS. Laat elkaar voelen dat je bestaat. maart. ledenblad. Harm Edens, pagina 4. Humanisten bij Justitie in zwaar weer pagina 6

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "HUMUS. Laat elkaar voelen dat je bestaat. maart. ledenblad. Harm Edens, pagina 4. Humanisten bij Justitie in zwaar weer pagina 6"

Transcriptie

1 01 ledenblad maart 2011 HUMUS Humanisten bij Justitie in zwaar weer pagina 6 Goed afscheid nemen pagina 12 De ideale school pagina 14 EN VERDER: p 2 Nieuwe bestuursleden p 3 Weerbaarheid geeft houvast p 7 Nieuw: online HVpanel p 7 Duurzaamheid en humanisme p 8 Humanisme en kunst p 8 Van Praagprijs 2011 p 9 Column Joep Schrijvers p 10 Protagoras en Freud in de Canon p 16 Humanist aan het woord Foto Harm Edens: Elselien van der Wal Laat elkaar voelen dat je bestaat Harm Edens, pagina 4

2 Welkom nieuwe HV-bestuursleden Ina Bakker (1953, pedagoog) was tot eind 2009 lid van de Raad van Bestuur van Vilans, kenniscentrum voor langdurige zorg en daarvoor directeur van het Centrum Professionalisering van het Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn (NIZW). Op dit moment is zij zelfstandig adviseur, onder meer voor het ministerie van VWS (over de toekomst van de langdurige zorg). Mijn ervaring met het professionaliseren van instellingen op het terrein van zorg en welzijn wil ik graag inzetten voor het Humanistisch Verbond. Mensen zien zich in toenemende mate voor lastige ethische en sociale vragen geplaatst. Er is grote keuzevrijheid en tegelijkertijd weinig houvast wat betreft normen en kaders, waardoor mensen soms een kompas nodig hebben. Dit is wat de humanistisch geestelijke verzorging bij uitstek kan bieden. Jan Hein Mooren (1948, klinisch psycholoog) is sinds 1989 werkzaam aan de Universiteit voor Humanistiek. Op dit moment is hij universitair docent Psychologie van zingeving en levensbeschouwing/praktische humanistiek, in het bijzonder geestelijke begeleiding. Vanuit die functie heeft hij geregeld contacten met de GV-werkvelden justitie, defensie en zorg. Mooren heeft deel uitgemaakt van meerdere adviescommissies op het terrein van geestelijke verzorging (Nationale Ziekenhuisraad), laatstelijk als voorzitter van de Commissie Ambtelijke Binding van de VGVZ, de beroepsvereniging GV Zorg ( ). Ik ben al jaren op verschillende niveaus bezig met de belangen van de humanistisch geestelijke verzorging. De komende tijd zal het er in de zorg om spannen, evenals bij justitie en defensie. De kwestie van de ambtelijke binding, die de gelijknamige commissie op de politieke agenda heeft gekregen, heeft de gemoederen de afgelopen jaren intens beziggehouden. Veel zal afhangen van de genootschappen: kunnen ze voldoende massa genereren door samenwerking? Ik blijf daar graag bij betrokken en zet me met liefde in voor de verdere professionalisering van de GV. Foto's: Jeppe van Pruissen Brief aan een middelmatige man Joep Dohmen is boos. Overal ziet hij middelmatigheid, consumentisme en een lege vrijheidsdrang. We hebben huizen bomvol spullen, maar onze levens zijn een puinhoop, zo ageert hij in een interview in Filosofie Magazine (nr. 10, 2010). Wat Dohmen tegenover levensbeschouwelijke leegheid stelt is een nieuwe cultuur van sociale zelfontplooiing. Een vorm van leven waarin mensen, aandachtig en creatief, even bescheiden als zelfbewust, ernaar streven om iets meer van hun leven te maken, niet ten koste van anderen maar samen en met het oog op anderen. De middelmatige man uit de titel is een briefschrijver aan de Volkskrant die wanhopig de vraag stelde hoe hij eindelijk toch met zijn talentjes in iets zou kunnen uitblinken. De vaagheid en onkunde die uit zijn woorden blijken, zijn voor Dohmen aanleiding voor een oproep het leven zelf richting te geven. De brief vormt een ideaal voorbeeld bij de historische en theoretische onderbouwing voor de levenskunst als zelfzorg die Dohmen schetst. Zelfzorg beschrijft Dohmen als een proces van zelfkennis (wie ben je, wie wil je zijn), van oefening (wat is de beste houding in dagelijkse situaties) en morele oriëntatie (hoe waardeer je iets, welke waarden hanteer je). De bestaansethiek van Dohmen heeft twee elementen. Dat licht hij in Filosofie Magazine als volgt toe: Ten eerste uit de notie dat vrijheid heel belangrijk is, maar veel moeilijker te verwerven dan we denken. Ik heb van Foucault geleerd dat het om een vrijheidspraktijk gaat. Ten tweede dat vrijheid geen doel in zichzelf is. Waarden als zorg, verbondenheid en rechtvaardigheid overstijgen de vrijheid. Politiek rechts heeft altijd de vrijheid verdedigd en links de solidariteit. Maar ze horen bij elkaar! Dan is het leven pas werkelijk zinvol. Ik zoek een middenweg tussen beide extremen, en dat is sociale zelfontplooiing. John Min Joep Dohmen, Brief aan een middelmatige man: pleidooi voor een nieuwe publieke moraal. Ambo Anthos, Amsterdam Zie ook: HUMAN-ledenactie Het tijdschrift HUMAN is vorig jaar volledig vernieuwd en daarom doen wij de leden van het Humanistisch Verbond een speciaal aanbod: een jaarabonnement op HUMAN voor maar 19,95 (in plaats van 25,90, niet-leden betalen 32,-). Als u van ons aanbod gebruik wilt maken, kunt u een sturen naar of een bericht naar Boom Uitgevers Amsterdam, o.v.v. HUMAN, Antwoordnummer 10618, 1000 RA Amsterdam (een postzegel is niet nodig). Graag met vermelding van uw lidnummer. Het Humanistisch Verbond bestaat 65 jaar. We hebben veel bereikt, maar gaan nog lang niet met pensioen! Op de HV-website, in Humus maar vooral op de ledendag in november schenken we aandacht aan ons jubileum. Wij houden u op de hoogte. 2 HUMUS no

3 Weerbaarheid geeft houvast Redactioneel door Ineke de Vries, directeur landelijk bureau Foto: Jeppe van Pruissen Op 17 februari 1946, 65 jaar geleden, sprak Jaap van Praag bij de oprichting van het Humanistisch Verbond over de kleine en de grote strijd van humanisten. De kleine strijd, de gelijkberechtiging van buitenkerkelijken, is gestreden. Veel mensen zijn ervan overtuigd dat niet-gelovigen in staat zijn tot een moreel verantwoord leven. Al blijft het nodig daar steeds opnieuw aan te herinneren. De grote strijd ging bij Van Praag over het geestelijk weerbaar maken van buitenkerkelijken, vanuit de gedachte dat de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog zich nooit meer mochten herhalen. De kleine strijd heeft ons voorzieningen gebracht die een belangrijke rol spelen in de grote strijd : geestelijke verzorging, vormingsonderwijs, uitvaartbegeleiding, een omroep en een universiteit. Stuk voor stuk voorzieningen die belangrijk zijn en waar we ook in de toekomst mee willen werken. De vraag is of we daarbij de gelijkwaardigheid ten opzichte van religies als belangrijkste ijkpunt moeten blijven nemen. Het risico daarvan is dat het ons vasthoudt in verzuild denken dat haaks staat op de manier waarop mensen tegenwoordig met levensbeschouwing omgaan en dat bovendien botst met de openheid van onze levensbeschouwing. Humanisme hoort niet echt thuis in het rijtje religies. In de vele boeken die de laatste tijd verschijnen over de verschillen en overeenkomsten tussen wereldreligies ontbreekt het humanisme niet voor niets. En in netwerken van andere religieuze organisaties zijn we een wat vreemde eend in de bijt. Volgens mij staat het humanisme als levensbeschouwing dichter bij filosofie, kunst en cultuur dan bij religie. We doen er dan ook goed aan ons vooral te richten op de grote strijd van nu: een weerwoord vinden tegen de vervlakking van het denken, de uitholling van het culturele leven en het groeiende populisme in Nederland. Samen met de geestelijke verzorging, het vormingsonderwijs, omroep en universiteit moeten we daar de prioriteit leggen. Mijn grote bezwaar tegen populisten is dat zij de mensen niet serieus nemen, ook al pretenderen ze als enigen te weten wat echt onder het volk leeft. Populisme speelt in op onvrede, op de angst voor vreemde invloeden, op het idee dat onze welvaart verloren gaat en we onze zeggenschap inleveren aan Europa of globalisering. Maar de vooronderstelling dat welvaart en vrijheid bewaakt kunnen worden door nieuwe ontwikkelingen buiten de deur te houden, is schijnveiligheid en volksverlakkerij. Het is als de missie naar Kunduz: je schept je eigen werkelijkheid met zelfbedachte grenzen en denkt dat de rest van de wereld zich daaraan gaat houden als je het maar vastlegt in harde afspraken. Wie gelooft nu echt dat de wereld zo in elkaar zit? De onvrede en angst zijn niet goed te begrijpen vanuit traditionele politieke kaders als links en rechts. Deze kaders bieden dan ook geen goed perspectief en nauwelijks inspiratie. Aan mij in ieder geval niet. En met het lokaliseren van de onderbuik als bron van de gevoelens van onvrede schieten we ook niet veel op. Humanisme hoort niet echt thuis in het rijtje religies Iedereen voelt aan dat de verhoudingen in de wereld aan het verschuiven zijn en dat we eigenlijk geen idee hebben wat de uitkomsten daarvan zullen zijn. Daarmee leren leven is verontrustend, ongemakkelijk en hartstikke lastig. Waar vind je houvast voor het omgaan met dat ongemak? Niet in een zelfgeschapen werkelijkheid gebaseerd op schijnzekerheid. Houvast is mijns inziens te vinden in visie en idealen, geworteld zijn in een stevig besef van wat er voor jou toe doet zodat je niet slaafs volgt wat een ander je voorhoudt. Een besef van wat ertoe doet kan je vleugels geven, zoals we zien in de strijd voor vrijheid en democratie in het Midden-Oosten. Misschien moeten we het zoeken in het idee van geestelijke weerbaarheid, belangrijk bij Jaap van Praag, nu weer opgepakt door Joachim Duyndam (UvH). Om weerbaar te worden volg je niet zonder meer degene die het hardst schreeuwt, maar kies je de juiste voorbeelden. En die voorbeelden zijn er, mensen in verleden en heden die tegen trends en verdrukking in, staan voor hun idealen. Van Praag is voor mij zo n voorbeeld. Met de grote strijd om een levenshouding die mensen in staat stelt weerstand te bieden aan de druk en verleiding van markt en media en populisme staan we in zijn traditie en dat vervult me met trots. Ineke de Vries HUMUS no

4 Schrijver en presentator Harm Edens Uiteindelijk draait alles om verwondering Harm Edens leeft met zijn vriend Harm aangenaam en gelukkig in Zutphen. Als ik vanaf de Randstad op weg naar huis weer de brug over de IJssel passeer, geniet ik elke keer opnieuw van het zicht op de uiterwaarden, zie de zwanen dobberen in de verte, op die brede blauwe rivier met haar zanderige oevers. Edens mag dan wel de lach aan zijn kont hebben hangen, hij is ook een denker en reflecteert graag. In het ouderlijk huis van Harm Edens, de schrijver van onder veel meer Het Zonnetje In Huis, werd vroeger praktisch nooit gelachen. Mijn ouders werkten allebei hard, mijn moeder als huisvrouw en mijn vader had zich vanuit een arm milieu via de ulo, de HBS en een rechtenstudie tot de onderwijsspecialist in de gemeente Enschede opgewerkt. Bij ons in huis woonde ook opa van vaderskant. Hoewel hij zo n gesloten, zwijgzame Groninger was, konden we het samen erg goed vinden. Hij was echt mijn opa. Hij bewoonde een ietwat mysterieuze, donkere kamer met zware meubels op de begane grond. Daar ging je niet zo maar naar binnen, het was echt zijn domein, maar een enkele keer werd hij persoonlijk, dan kwam er zo n oud blikken trommeltje uit de kast met stokoude familiefoto s en terwijl de kamer blauw stond van de sigarenrook wees hij me aan wie dat allemaal waren. Tot mijn achtste wilde ik, tot het gereformeerde ongenoegen van mijn andere opa, archeoloog worden. De wereld was geschapen in zes dagen, dus dat vak kon nooit wat zijn. Maar ik was kritisch en eigenwijs. Later ben ik als een waanzinnige gaan sporten, korfbal. Deels, denk ik, om het huis te ontvluchten. Ik korfbalde op hoog niveau maar op mijn zeventiende raakte ik geblesseerd en stopte er helemaal mee. Wat ik ervan heb geleerd? Nooit opgeven en voor jezelf opkomen. Hoe was de sfeer thuis? Mijn vader was atheïst maar heeft zich aan het gereformeerde geloof van mijn moeder aangepast. Het zijn beiden heel serieuze mensen: nauwgezet, nuchter, degelijk en calvinistisch. Een heel enkele keer konden ze wel eens lachen om zoiets als de Mounties, maar omdat ze zo vreselijk voorzichtig, behoedzaam en beheerst waren, was het nooit slaande pret, zo van: we trekken nog een fles open en doen de polonaise. Ik was heel anders, ik hield van lachen en dat deed ik ook. Iedereen was erg op zichzelf. We zaten meestal op onze kamers. Mijn zus zat te lezen en ik zat muziek te luisteren, of ik was weg. Mijn vader was altijd aan het werk en mijn moeder bestierde op onzichtbare wijze het huishouden. We hadden het niet over gevoelens, dat heb ik wel gemist. Ik was heel anders, sprong ook toen ik al wat ouder was af en toe bij mijn moeder op schoot om te knuffelen, hoewel ze dat wel gek vond. Conflicten gingen we uit de weg, want, denk om de buren Mijn vader vroeg wel eens plompverloren: Zeg, jij doet toch niet aan drugs hè, want je weet wat ik daarvan vind. Thuis was ik degene die taart bakte - tot bevreemding van mijn moeder - of ik maakte hele maaltijden en dan was het zo van: dat kun jij helemaal niet! Hoe reageerden je ouders op je coming out? Op mijn tiende realiseerde ik me dat ik jongens gewoon leuker vond dan meisjes, maar ik had niet het gevoel dat ik dat al meteen bekend moest maken. Eigenlijk was de situatie een zegen: ik kon langzaam zelf aan het idee wennen, zonder dat ik het gevoel had dat ik een groot geheim met me meedroeg. Ik verwachtte wel dat mijn ouders er grote moeite mee zouden hebben. Dus stond ik voor de taak om op alle andere fronten te beantwoorden aan hun beeld van het perfecte kind. Zonder dat ze het zich bewust waren, legden ze een grote druk op mijn zus en mij. Als je bijvoorbeeld met een negen en een half thuiskwam, werd er nog een wenkbrauw opgetrokken. De faalangst die dat bij mij veroorzaakte, heb ik later echt van me af moeten schudden. Ik haalde mijn eindexamen met glans, en ging niet naar die enge toneelschool in Amsterdam maar naar de universiteit in Groningen. Pas toen ik op kamers woonde en mijn eerste vriendje kreeg, heb ik het aan mijn moeder verteld. En ze zei: Dat verbaast me niks. Toen dacht ik: waarom ben je er dan zelf nooit over begonnen? Ook mijn vader ging er heel verstandig en redelijk mee om. Terwijl ik een flinke gevoelsuitbarsting van hun kant helemaal niet erg had gevonden Wat heb je van je ouders meegekregen? Mijn familie is er een van geen malle fratsen, wars van spilzucht. Je koopt alleen iets als je het nodig hebt. Ze zijn er nooit in geslaagd mij dat aan te leren. Wat bij mij wel in vruchtbare bodem viel was hun allergie voor autoriteit, zo van: stand maak je zelf en de koningin moet ook naar de wc. Via een omweg ben je toch in de toneelwereld beland Toen ik acht was kreeg ik tijdens een schoolvoorstelling de lachers op mijn hand en toen dacht ik: dit is leuk! Mensen luisteren naar me, zien me. Ik was een dikkerdje en ineens was ik populair. Sindsdien ben ik altijd behoefte blijven houden aan applaus. Het is gezien, het is niet onopgemerkt gebleven. Die prachtige Reve-regel was voor mij helemaal van toepassing. Na mijn kandidaats Nederlands ben ik theaterwetenschap in Amsterdam gaan studeren en kwam al in mijn eerste jaar daar met medestudent Ger Apeldoorn in contact, met wie ik drieën- 4 HUMUS no

5 Je moet je goed realiseren waar je vandaan komt en misschien een beetje waar je heen wilt Foto s: Elselien van der Wal twintig jaar lang een schrijversduo heb gevormd. Ger en ik zijn tijdens het schrijfproces volledig ingelogd op elkaars hersenen. Ik leef graag in een flow en het werk wat ik doe komt aan die behoefte volledig tegemoet. Wat is jouw persoonlijke levensovertuiging? Leven in het hier en nu vind ik het allerbelangrijkste. Je moet je goed realiseren waar je vandaan komt en misschien een beetje waar je heen wilt, zoals in de Tao van Poeh staat. En laat elkaar voelen dat je bestaat en voel je verantwoordelijk voor de ander en de wereld. Volgens mij is dat ook de kern van humanisme. En probeer de vraag te beantwoorden wat je functie hier is. Voor mij is dat troost en geborgenheid bieden, van hé, wij horen bij elkaar en ik wil er voor jou zijn. Voor wie ik liefheb wil ik heten. Ik ben Neeltje Maria Min eeuwig dankbaar voor deze zin. Hij appelleert aan mijn behoefte gezien te worden en aan mijn behoefte aan intimiteit, dat je echt voelt: wat fijn dat we deze dag samen hebben en we gaan er samen wat van maken. Wat houdt je sterk bezig? Ik heb me verbonden aan de doelen van het Wereld Natuur Fonds en werk mee aan hun nieuwe campagne. Ik maak me zorgen over onze planeet en in mijn werk als dagvoorzitter bij symposia over duurzaamheid kan ik daar uitdrukking aan geven. De wetenschap voorspelt met redelijk nauwkeurige onderbouwing dat het leven op deze planeet in 2055 niet meer leefbaar is. Hoewel me dat somber stemt, werk ik liever mee aan de mentaliteitsverandering die er nodig is om dat te voorkomen dan bij de pakken neer te gaan zitten. Wat zijn jouw gedachten bij euthanasie en een menswaardig levenseinde? Vind je dat iemand zelf moet kunnen bepalen wanneer het genoeg is geweest? Daar heb ik geen eenduidig antwoord op. Ik vind dat hierover veel dieper moet worden nagedacht. Hoewel ik bewondering heb voor mensen die het leven helemaal van A tot Z willen leven en bewust willen sterven, hoe pijnlijk het einde ook is, begrijp ik het ook als je op een bepaald moment niet helemaal meer tot het gaatje wil gaan. En dat moment zou je dan zelf moeten kunnen bepalen. Maar als mensen die wens te kennen geven, is het zaak heel goed na te gaan of die wens niet voortkomt uit het oneigenlijke gevoel dat het tijd is om plaats te maken voor de volgende generatie, dat je mensen tot last bent. In je eigen kring van gelijkgestemden kun je deze kwesties ethisch helemaal aftimmeren. Maar vergis je niet: mensen met een zekere ontwikkeling kunnen waarschijnlijk prima bepalen wanneer het genoeg is, maar grote bevolkingsgroepen kunnen die afweging misschien niet zo goed maken. En als je daar al uit komt, blijft de grote vraag: wat is dat, voltooid leven? Ik heb het gevoel dat de discussie daarover nog moet beginnen. Hoe belangrijk vind je vrijheid van meningsuiting? Een groot goed, als je ermee om weet te gaan. Maar hou eens een keer je smoel als het niet werkt, en zeg ook eens een keer sorry. Het lijkt wel of wij zijn gaan denken dat het betekent: ik mag lekker schreeuwen wat ik wil en als ik me vergaloppeer en iemand zegt: u zit er naast, dan zeg ik zeker geen sorry maar hooguit: Oh. Ik word daar heel naar van. Herman Pieter de Boer schreef ooit: Een tikje beschaving maakt alles veel aan genamer. Dat is ook echt zo, hoor. Ken je De Dialoog en de documentaire Help een homo in de klas? Vreselijk toch, dat dat nodig is? Scholen in Nederland zijn stuk gefuseerd en worden al vijfentwintig jaar gebombardeerd met missives uit Den Haag over dat het weer allemaal anders moet. Dan sta je als schoolleiding onder grote stress. En als er dan ook nog zo n stomme nicht naar je toe komt en zegt: Ik geef wiskunde, maar ik ben ook homo, dan kun je dat er helemaal niet meer bij hebben en is het: Terug in je kast! Ik heb er wel begrip voor, want in zo n overspannen atmosfeer is er geen ruimte, geen liefde en geen rust. Betreurenswaardig is het wel, want zo n school zou zijn homo s in het lerarenkorps moeten koesteren. Dan hebben die vijftig kinderen die ontdekken dat ze homo zijn tenminste een aanspreekpunt. Wat inspireert je? Veel. Simon & Garfunkel zijn enorm belangrijk voor me geweest, maar vooral Paul Simon, met zijn melancholieke stem en prachtige teksten. Ik kan ook enorm geraakt worden door klassieke muziek. Zoals Maria João Pires de eerste noten aanslaat bij Chopins Nocturne nr. 1 Daar krijg ik instant tranen van in mijn ogen. Wat betekent levenskunst voor jou? Het doorgeven van de verwondering, die ik dagelijks voel, aan mensen die je dierbaar zijn. Nu ook aan mijn eigen dochter. Verwondering bijvoorbeeld over een schilderij Matisse, de vroege Picasso en Bonnard zijn vaak favoriet een concert, de schoonheid van de natuur, lekker eten. Hoe ouder je wordt, hoe groter ook je referentiekader, waardoor je steeds beter ordening kunt aanbrengen in waar je zelf mee bezig bent en allerlei verbanden kunt leggen. Dat geeft een fijn gevoel van structuur. Machteld Bouman en Roeland Ensie HUMUS no

6 Humanisten bij Justitie in zwaar weer Per januari 2011 is het aantal formatieplaatsen van humanistisch geestelijk raadslieden bij Justitie met 35 procent teruggebracht. Een groot deel daarvan leveren de humanisten in ten gunste van de islamitisch geestelijke verzorging. Daardoor krijgt slechts 1 op de 10 gevangenen toegang tot niet-godsdienstige geestelijke bijstand. Humanisten werken in gevangenissen omdat ook niet-godsdienstigen recht hebben op geestelijke verzorging. Daar heeft de oprichter van het Humanistisch Verbond, Jaap van Praag, zich destijds al persoonlijk hard voor gemaakt. Nu wordt de klok weer teruggedraaid en lijkt dit grondwettelijk recht op vrije keuze voor geestelijke verzorging gevangenen vanaf 1 januari te worden onthouden. Oorzaak Justitie heeft de behoefte aan geestelijke bijstand opnieuw in kaart gebracht. Dat was nodig omdat de vraag van de gevangenen meer en meer zou afwijken van het aanbod. De behoefte aan geestelijke verzorging is gemeten door drie jaar lang ( ) alle gedetineerden een vragenlijst voor te leggen. Het Verbond vindt de gehanteerde methode van voorkeursmeting misleidend. Er werd slechts één vraag gesteld: Welke geestelijke verzorging wilt u? Gedetineerden kwamen op hun lijst ergens halverwege het begrip humanistisch tegen. Veel gevangenen hebben geen idee wat humanisme precies betekent; daarbij is er onder gedetineerden veel argwaan en weerzin tegen godsdienst. Als je dan midden op zo n lijst tussen godsdiensten staat, kun je voorspellen dat je laag scoort. Uit recent onderzoek van de Radboud Universiteit blijkt dat eenderde van de gevangenen niet religieus is. Van de overige tweederde wel religieuze gevangenen geeft de helft aan geen behoefte te hebben aan specifiek godsdienstige geestelijke verzorging. Er zijn dus veel meer gedetineerden niet-religieus dan uit de steekproef van Justitie zou blijken. Het resultaat van de foutieve meting van Justitie leidt tot een aanbod van slechts 10 procent niet-godsdienstige geestelijke verzorging tegen 90 procent godsdienstige geestelijke verzorging. Dit aanbod staat volstrekt haaks op de onderzoeksuitkomsten van de Radboud Universiteit. Onaanvaardbaar Het Humanistisch Verbond is van mening dat er dus absoluut een veel grotere behoefte is aan humanistisch geestelijke verzorging. De aanpak van de humanistisch raadslieden verschilt op één cruciaal punt van haar collega-geestelijk verzorgers die religieus zijn. De humanistische levensovertuiging, waarin de mens centraal staat, speelt daarbij een belangrijke rol. Humanisten vereren geen god. Gevangenen, vinden wij als humanisten, moeten zich bewust worden van hun eigen gedrag en zichzelf onderzoeken. De mens is zelf verantwoordelijk voor zijn daden. Juist in contact met humanisten is het mogelijk zich te bezinnen en ook moreel een nieuwe koers in te slaan. Het Verbond plaatst al langer vraagtekens bij de manier waarop de geestelijke verzorging bij Justitie wordt georganiseerd. Zo mogen gedetineerden die één keer naar een gebedsdienst zijn geweest, niet meer met een humanist in gesprek. Omgekeerd geldt hetzelfde. Dit strookt niet met de wijze waarop mensen in onze tijd omgaan met godsdienst en levensbeschouwing. Wat nu? Op 6 december heeft er een gesprek plaatsgevonden tussen het HV-hoofdbestuur en staatssecretaris Teeven van Veiligheid en Justitie, waarin het standpunt van het Verbond naar voren werd gebracht. Dit standpunt werd terzijde geschoven. Vervolgens heeft het HV een brief gestuurd aan de staatssecretaris en de Tweede Kamer; daarover zijn door meerdere partijen vragen gesteld, maar ook daarop kwam een onbevredigend antwoord. Intussen heeft de kwestie ook de media bereikt (zie berichten in NRC en Trouw). Het Humanistisch Verbond heeft begin januari ook zelf een persbericht uitgebracht. Het laatste woord hierover is echter nog niet gezegd. Het Verbond pleit voor: 1. vrijheid van godsdienst en levensovertuiging voor godsdienstige en niet-godsdienstige gedetineerden; dus geestelijke verzorging naar keuze uit een eigentijds aanbod van levensbeschouwingen 2. het afschaffen van gesloten zuilen binnen de geestelijke verzorging 3. een voldoende aanbod van niet-godsdienstige, humanistisch geestelijke verzorging 4. een onderzoek naar de werkelijke behoefte aan niet-godsdienstige geestelijke verzorging door een onafhankelijk wetenschappelijk instituut. Roeland Ensie Lees meer op de website van het Humanistisch Verbond: 6 HUMUS no

7 Nieuw: het online HVpanel, meldt u aan! Het Humanistisch Verbond introduceert een nieuwe manier van ledenraadpleging: het online HVpanel. Het lijkt ons een geschikte manier om samen met u na te denken over thema s, standpunten en het toekomstig beleid. We hopen zo ons inzicht te vergroten in wat we als vereniging willen, zodat we beter namens de achterban kunnen spreken tijdens (politieke) lobbies en met landelijke media. Ook kunnen we hiermee uw tevredenheid peilen over het Humanistisch Verbond. Doe mee! Waarom deelnemen aan het HVpanel? Door aan het HVpanel mee te doen toont en vergroot u uw betrokkenheid bij het Humanistisch Verbond. En kunt u letterlijk uw stem laten horen. Zo wordt het op het landelijk bureau duidelijk wat er bij u, onze achterban, leeft en kunt u meedenken over zaken die voor u belangrijk zijn. Door inzicht verkregen uit online enquêtes kan het Humanistisch Verbond zich duidelijker en beter namens de leden in publieke discussies mengen. Met behulp van het ledenpanel wordt het inzichtelijk wat uw visies, behoeften en ervaringen zijn. Deze informatie zullen we vervolgens gebruiken bij het opstellen van toekomstig beleid, het verdiepen van diverse thema s, het verbeteren van de humanistische dienstverlening en bij het ontwikkelen van activiteiten. Hoe werkt het? Ieder lid van het Humanistisch Verbond kan deelnemen aan het HVpanel. Leden die zich inschrijven voor het panel ontvangen enkele keren per jaar via een vragenlijst over actuele onderwerpen waar het Humanistisch Verbond zich mee bezighoudt. Als panellid kunt u voor elk onderzoek afzonderlijk kiezen of u hieraan wilt deelnemen of niet. U bepaalt dus zelf de tijd die het u kost. Zodra de resultaten van een onderzoek bekend zijn, wordt u daarvan op de hoogte gebracht. Het eerste onderzoek dat naar verwachting in april zal plaatsvinden betreft uw mening over de onderwerpen waaraan het Humanistisch Verbond in de komende jaren prioriteit dient te geven in haar activiteiten en dienstverlening. De resultaten uit het ledenpanel zullen meegenomen worden in het nieuwe Meerjarenprogramma Belangrijk om te weten Deelname aan het HVpanel is anoniem omdat persoonsgegevens niet worden gekoppeld aan de antwoorden die tijdens een onderzoek worden gegeven. Door een strikte beveiliging zijn de gegevens van de mensen die meedoen beschermd. Hoe meer leden zich aanmelden hoe beter! Om het ledenpanel goed te laten slagen rekenen wij op minimaal 600 deelnemende leden in 2012, maar liever zien wij natuurlijk dat veel meer leden zich aanmelden! Via het HVpanel kunt u ervoor zorgen dat uw stem wordt gehoord. Wilt u zich aanmelden voor het ledenpanel? Ga naar en meldt u aan! Duurzaamheid en humanisme horen bij elkaar Vrijheid, Verbondenheid en Verantwoordelijkheid: drie belangrijke V s van het humanisme. Deze waarden hebben voornamelijk betrekking op onze relaties met andere mensen. Op dit moment lijken deze waarden echter toe aan een bredere interpretatie. Een die niet alleen de mens, maar ook het hele ecosysteem omvat. Individuele vrijheid wordt niet alleen begrensd door de grens van een ander mens, maar ook door de grenzen van het ecosysteem. Mensen zijn niet alleen verbonden met elkaar, maar ook met de wereld waar we in leven. We moeten niet alleen verantwoordelijkheid nemen voor onszelf en onze naasten, maar ook voor toekomstige generaties. De veranderende situatie in de wereld vraagt om een nadere doordenking en herdefiniëring van centrale humanistische waarden. Bij deze doordenking moet uiteraard ook aandacht besteed worden aan vragen als Hoe houden we de waarde autonomie overeind bij deze herdefiniëring? en Hoe voorkomen we dat er humanistische dogma s ontstaan? Dit onderwerp vraagt om aandacht en de roep wordt steeds dringender. In het voorjaar van 2011 inventariseert het Humanistisch Verbond bij zijn leden welke thema s in het Meerjarenprogramma worden opgenomen. Via een ledenpanel kunt u uw stem laten horen. Themagroep Duurzaamheid en Humanisme Wij bieden een workshop aan over bovenstaand thema. Wilt u contact met ons opnemen? Dat kan via: HUMUS no

8 Erkenning via een tegenbeeld Eline Peek schildert mensen in hun kwetsbaarheid. Haar werk schokt en fascineert tegelijk. Je deinst terug, maar je wordt ook aangetrokken door ogen die contact zoeken. Als je alleen kwetsbare ouderen ziet kijk je niet goed, want de schilderijen tonen universeel menselijke trekken. De naakte rimpelige huid is een aanklacht tegen een schoonheidsideaal dat jonge en sexy lijven centraal stelt. Een scheve mond en een uitgezakt lichaam bieden een alternatief soort schoonheid en dat wordt stevig onderstreept door een paar levendige ogen die je zelfverzekerd aankijken. Eline heeft de meeste van haar schilderijen geen naam gegeven, want dat zou alles vastleggen. Met een naam Piet ben je klaar, je hoeft geen verdere vragen meer te stellen, je hoeft het beeld niet te spiegelen aan jezelf. Maar het gaat juist om het nemen van ruimte, vrijheid, de confrontatie met het onbekende. Het is daarom niet interessant of de mensen op de schilderijen van Eline vrouwen of mannen zijn, ook in seksen denken legt te veel vast. Het is, zoals Antony Hegarty, de zanger van Antony en the Johnsons, verwoordde in een uitzending van Wintergasten. Hij worstelt met zijn androgyne verschijning met de gangbare normen rond mannelijk en vrouwelijk, terwijl hij eigenlijk alles in zich heeft. Hij opperde het idee van een hormoonkuur voor ieder mens, die het mogelijk maakt te begrijpen hoe het is om de andere sekse te zijn. Hoe kun je je leven inrichten als een zoektocht en een experiment, hoe kun je steeds veranderen en nieuwsgierig blijven? Eline is continu op zoek naar vernieuwing en verdieping en dat resulteert in hele kleine stapjes verandering. Ze visualiseert met een eigenzinnige creativiteit broze mensen, ouderen maar net zo goed een gehandicapte of een serie dames van lichte zeden. Ze bestudeert niet alleen de naakte buitenkant maar doorgrondt ook het innerlijk van de geportretteerde. Toch schildert ze geen echte portretten, want ze gebruikt geen modellen. Ze verwerkt vooral indrukken van de straat of beelden uit de media. (Chris Will - Museum Boymans van Beuningen). In haar nieuwste werk probeert Eline uitgesprokener te schilderen, meer weg te laten om de kern nóg beter te raken. Aan het slot van ons gesprek in haar atelier constateerde ze: Eigenlijk zit er veel humanisme in mijn schilderijen. Pieter Winsemius winnaar Van Praagprijs 2011 Het Humanistisch Verbond reikt elke twee jaar de Van Praagprijs uit. Een oeuvreprijs voor iemand die zich op een zinvolle en aansprekende wijze inzet voor een menswaardiger en rechtvaardiger samenleving. Iedere uitreiking staat in het teken van een thema. Dit jaar is dat duurzaamheid & kwaliteit van leven. De jury ging op zoek en vond Pieter Winsemius. De opdracht aan de onafhankelijke jury was om kandidaten te zoeken die op onorthodoxe wijze het belang van duurzaamheid & kwaliteit van leven onder de aandacht brengen. De jury bestaande uit voorzitter Cox Habbema, Lucette Terborg, Soheila Najand, Bert Janssens en Harro van Lente, koos voor de eigenzinnige, grappige en bescheiden Pieter Winsemius. Omdat hij naast een analyticus ook een echte doener is. Hij trekt erop uit, koppelt duurzaamheid niet alleen aan duurzame consumptiepatronen of milieueffecten, maar ook aan een leefbaar en verantwoord met elkaar omgaan. En hij heeft een enorm stempel gezet op ons denken over milieu als beleidszaak. Met de prijsuitreiking zet het Verbond de laureaat publiekelijk in het zonnetje en vraagt het aandacht voor het thema duurzaamheid & kwaliteit van leven, twee thema s die volgens het Verbond onlosmakelijk met elkaar en met het humanisme verbonden zijn. Pieter Winsemius (Voorburg, 7 maart 1942) is bedrijfskundige, publicist en voormalig politicus. Hij is opgeleid als natuurkundige en is jarenlang werkzaam geweest bij adviesbureau McKinsey. Namens de VVD was hij tweemaal minister van VROM. Hij bracht belangrijke milieuwetgeving tot stand, waaronder een regeling voor de milieueffectrapportage. Na zijn ministerschap werd hij voorzitter van de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland. Sinds oktober 1999 is Winsemius bijzonder hoogleraar Management duurzame ontwikkeling aan de Universiteit van Tilburg. Bovendien is hij lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Hij schreef diverse boeken over mana gement en maatschappelijke kwesties. Een van de bekendste is Speel nooit een uitwedstrijd (1988) waarin hij leidinggeven vergeleek met professioneel voetballen. In de jaren tachtig was Winsemius co-presentator van het televisieprogramma Aktua in Bedrijf van 8 HUMUS no

9 Handen schudden Eline Peek is in 1970 geboren en woont en werkt in Utrecht. Zij won de Van Dokkumprijs 2004 en de Bernhard Johan Kerkhofprijs Werk van haar is opgenomen in de collecties van de PGGM, het Drents Museum Assen en diverse particuliere verzamelingen. Ze exposeert vanaf In april-mei 2010 had ze een expositie in de Nijmeegse galerie Stills en in oktober 2010 deed ze mee aan de tentoonstelling Broos in de Bergkerk in Deventer. Er is een boekje over haar: Eline Peek, ingeleid door Chris Will (Veenman Publishers 2007, ISBN ) en in april 2010 verscheen een interview met Ad Lansink getiteld Na weerstand de liefde in Beeldspraak nr 5 (uitgave BnM Uitgevers en galerie Stills). Meer informatie: en Jan Schrauwen Wilt u ook exposeren op de website van het Humanistisch Verbond? De werkgroep Humanisme en kunst roept u op om maximaal vijf foto s in jpegformaat van eigen werk te sturen naar vergezeld van een korte toelichting. Vier keer per jaar, bij het uitkomen van Humus, wordt er werk van een nieuwe exposant op de website gepubliceerd. Kijk voor de criteria op de website de TROS. Op 7 maart 2009 werd hij gekozen als meest invloedrijke duurzame Nederlander in een door dagblad Trouw en omroep LLink uitgevoerd onderzoek De Duurzame 10. In Trouw zei hij over zijn inzet voor duurzaamheid: Toen ik nog minister van milieu was in het eerste kabinet-lubbers, begin jaren tachtig, draaide het vooral om de veronderstelde tegenstelling tussen economie en milieu. Om de eerste twee p s dus van de drieslag van duurzaamheid: profit, planet en people. Pas veel later ontdekte ik dat een duurzame wereld niet kan bestaan als het onder de mensen (de people dus) in sociaal opzicht rammelt. Vandaar dat ik me als lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid helemaal op de buurten heb gestort (zie verder duurzamehonderd/article ece/1._pieter_winsemius.html). Saskia Markx De uitreiking De prijs bestaat uit een bronzen beeld van de IJslandse beeldend kunstenaar Sigurdur Gudmundsson. De uitreiking vindt plaats op de 100 e geboortedag van Jaap van Praag, die 65 jaar geleden het Humanistisch Verbond oprichtte. Woensdag 11 mei 2011, Muziekgebouw aan t IJ te Amsterdam. Aanvang uur. Aanmelden via de website van het Humanistisch Verbond. Hoe zou ik het vinden als ik student was op een hogeschool en een docent zou mij weigeren een hand te geven? Niet omdat ik weelderige eczeemplekken op mijn armen heb zitten maar omdat ik homo ben? Als die docent na terugkeer van een bedevaart zou verklaren dat hij vanaf heden homo s geen hand meer zal geven en een gepaste afstand van een meter in acht zal nemen omdat dat moet van zijn profeet? Homo s zijn namelijk wellustig en kunnen een perverse wellust bij hem opwekken met een ferme handdruk. Om zijn respect desondanks te betuigen zal hij OSM (ons soort mensen) voortaan met een hoofdknikje begroeten. Wat zou me dat doen als ik een jonge student was? Waarschijnlijk niet veel. Godsdienstwaanzin, zou mijn diagnose luiden. Weer zo n curieuze smetvrezige reli, die meent dat zijn geloof hem autoriseert de ergste dingen te denken en te uiten. Gelukkig hebben ze niet de macht. Wel zou ik besluiten nooit zijn lessen te volgen. Hoe zou ik het vinden als de bestuurders van mijn hogeschool de man zouden verdedigen met de mantra van respect? Je moet iemands geloof respecteren. Dat is tolerantie. Dat zijn keuze deel uitmaakt van zijn religieuze identiteit en dus toelaatbaar is. Als de bestuursvoorzitter zou zeggen: We staan open voor alle religies en dan is acceptatie van dat wat afwijkt van de norm een groot goed. Wat zou me dat doen als ik een jonge homoseksuele student was? Waarschijnlijk zou dit mij meer raken. Hoe kan een hogeschool, centrum van rationaliteit en wetenschap, meegaan met zulke religieuze waanzin, sterker nog: deze salonfähig maken. Weer zo n links multicultibestuur, dat de weg kwijt is en haar seculiere wortels is vergeten. Dát zou ik denken. Seksuele besmettingstheorieën worden volstrekt niet door de wetenschap ondersteund. Van handen schudden word je geen seksuele psychopaat. Ik zou het niet begrijpen. Hoe zou ik het vinden als humanisten het gedrag van de man zouden goedpraten? Ach joh, het is er maar één. Bovendien, hij groet je toch? Geef hem de tijd om te wennen. Want hoe lang is het geleden dat autochtone Nederlanders? En we hebben toch nog steeds Urk? Ik zou die humanisten verbijsterd aankijken. Door mijn hoofd zou één gedachte spelen: je kiest je loyaliteiten niet goed. Je moet niet die man verdedigen maar mij. Hij discrimineert als een gek en religie is geen verzachtende omstandigheid. Ik zou me verraden voelen. Joep Schrijvers HUMAN zendt een Profiel-aflevering over Pieter Winsemius uit op 18 mei. HUMUS no

10 Nieuw in de Humanistische Canon Protagoras Protagoras van Abdera (ca. 490 tot 420 v.chr.), schrijver van de onsterfelijke zin Van alle dingen is de mens de maat, droeg zijn steentje bij aan de grote veranderingen op politiek en intellectueel gebied in Griekenland. We weten niet veel meer van hem dan dat hij optimist was en geloofde in het menselijke kunnen. Door zijn ruimdenkendheid en afkeer van religieuze orthodoxie hoort hij zeker thuis in de Humanistische Canon. Net als Socrates werd Protagoras beschuldigd van goddeloosheid. Om die reden werd hij in Athene bij verstek ter dood veroordeeld en zijn boeken werden in het openbaar verbrand. Al met al een belangrijke nuancering op de veelgeroemde openheid van het Atheense democratische systeem. Veel weten we niet van hem, maar dat de Atheense generaal Perikles hem vroeg of hij wilde meedoen aan de stichting van de Atheense kolonie Thurii in Zuid-Italië is veelzeggend. Protagoras is het best bekend als een van de vertegenwoordigers van de sofisten. Dat waren rondtrekkende professoren die overal in Griekenland vaak tegen riante betaling hun diensten aanboden en vooral jongeren onderwezen in allerlei disciplines. Hun meest in het oog springende vaardigheid lag op het terrein van retorica (welsprekendheid), een vaardigheid die hard nodig was in democratische stadstaten als Athene. Wie invloed wilde uit oefenen op het politieke besluitvormingsproces in de volksvergadering moest zijn standpunten overtuigend kunnen formuleren. De sofisten meenden dat de mens zich kon ontplooien door het verwerven van kennis, een standpunt dat vooral in conservatieve en aristocratische kringen werd bestreden. Vanwege hun geloof in vooruitgang door ontwikkeling en onderwijs worden de sofisten vaak bestempeld als vertegenwoordigers van een soort verlichtingsdenken in Griekenland (of misschien moet je zeggen: Athene). Van de goden kan ik niet weten of ze bestaan en ook niet of ze niet bestaan en evenmin hoe ze eruitzien; want er zijn veel dingen die in de weg staan om dat te weten, namelijk de onduidelijkheid hierover en het feit dat een mensenleven zo kort is. Al is de context niet bekend, het lijkt wel duidelijk dat een dergelijke zin blijk geeft van een vorm van agnosticisme. Protagoras geeft aan dat het onderzoek naar dit vraagstuk onmogelijk gemaakt wordt door bepaalde factoren die in feite niet te beïnvloeden zijn. Hij was echter wel degelijk geïnteresseerd in de goden, hetgeen niet hoeft te verbazen in een maatschappij als Athene. Het verhaal dat hij werd aangeklaagd wegens goddeloosheid, wordt er alleen maar aannemelijker door. Een belangrijker zin is afkomstig uit het tweede werk en staat bekend onder de naam homo mensura-stelling: Van alle dingen is de mens de maat, van de dingen die zijn dat ze zijn en van de dingen die niet zijn, dat ze niet zijn. Daarmee bedoelt Protagoras dat iemand iets waarneemt en beoordeelt al naar gelang zijn situatie. Dit is een vorm van relativisme waarin duidelijk wordt dat een stand van zaken niet per se op een eenduidige manier beoordeeld kan worden. Wat voor de ene mens geldt in een bepaalde situatie, hoeft voor een ander niet zo te gelden. Ook hier is het moeilijk te beoordelen wat Protagoras nu precies bedoelde: zijn de dingen alleen maar waarneembare feiten als kou, of gaat het ook om kwaliteiten als rechtvaardigheid? Is de mens algemeen bedoeld of individueel, en gaat de stelling alleen over kennis of ook over ethische kwesties? In ieder geval wordt de stelling van Protagoras in de loop van de filosofiegeschiedenis wel degelijk gezien als het begin van relativisme tegenover de theorieën die juist één waarheid poneren. Protagoras ging ervan uit dat alle mensen eigenschappen bezitten die nodig zijn om in harmonie samen te leven en dat het door onderwijs en vorming mogelijk is deze eigenschappen te vervolmaken. Ook in andere opzichten legt de leer van Protagoras getuigenis af van een soort verlichtingsdenken: ruimdenkendheid en afkeer van religieuze orthodoxie. In dat opzicht hoort een figuur als Protagoras zeker thuis in de Humanistische Canon. Gerhard Binkhorst (classicus) Verlichtingsdenken avant la lettre Van Protagoras boeken is vrijwel niets overgeleverd: de bekendste titels zijn Over de goden en De waarheid of weerleggingen. Van het eerste werk is één zin overgeleverd: Meer over de sofisten: G.B. Kerferd, The Sophistic Movement, Cambridge (1981). Lees meer over Freud en Protagoras op 10 HUMUS no

11 Sigmund Freud Sigmund Freud ( ) is gebrand op het ontmaskeren van illusies. Godsdienst is een wensvervullingsfantasie die de menselijke hulpeloosheid dragelijk moet maken en tegemoet moet komen aan het verlangen naar een beschermende vader. De mensheid kan deze collectieve kinderlijke neurose overwinnen door wetenschap en intellect. Die moeten hem opvoeden tot realisme door de menselijke eindigheid en hulpeloosheid te leren accepteren. Alle reden dus om Freud welkom te heten in de Humanistische Canon. In De toekomst van een illusie (1927) schreef Freud: Stellig zal de mens [wanneer men hem de religieuze illusie afpakt] in een lastige situatie verkeren, hij zal zichzelf heel zijn hulpeloosheid, zijn onbeduidendheid in het wereldse raderwerk moeten bekennen, hij zal niet langer het middelpunt van de schepping, niet langer het voorwerp van liefderijke zorg van een goedgunstige voorzienigheid zijn. Hij zal zich in dezelfde positie bevinden als het kind dat het ouderlijk huis verlaten heeft, waarin het zich zo warm en behaaglijk voelde. Maar ( ) de mens kan niet eeuwig kind blijven. Freud is diep overtuigd van de nietigheid en onmacht van de mens in de grote wereld. Religie zoekt een remedie tegen dit gevoel. Freud is echter gekant tegen iedere vorm van religie, omdat er niets te doen valt tegen de slagen van het lot. Men heeft slechts zijn hoofd te buigen. Hij heeft dit ook vaak uitgesproken, bijvoorbeeld in reactie op de plotselinge dood van zijn geliefde dochter Sophie, een gelukkige jeugdige moeder van twee jongens en zwanger van een derde kind. Op 4 februari 1920 schrijft hij aan zijn favoriete leerling Sándor Ferenczi: Omdat ik in mijn diepste wezen ongelovig ben, heb ik niemand te beschuldigen en ik weet, dat er geen plek bestaat waar men een klacht kan deponeren. Hulpeloosheid Critici volharden in de gewoonte om een mens die openlijk uitkomt voor zijn gevoel van menselijke nietigheid en onmacht tegenover de hele wereld, diep religieus te noemen, hoewel niet dit gevoel de kern van religiositeit vormt, maar (...) de reactie erop, die tegen dit gevoel een remedie zoekt. Wie niet verder gaat, wie deemoedig genoegen neemt met de onbeduidende rol van de mens in de grote wereld, is juist in de waarste zin van het woord irreligieus. Daartegenover stelt Freud de gelovige, die wél denkt er iets tegen te kunnen doen, die bidt, vraagt en marchandeert. Daarmee ligt voor Freud godsdienst in de sfeer van magie; zij probeert alsnog de dingen naar eigen hand te zetten. Hierin schuilt de illusie. Een illusie is niet per definitie een dwaling of een waan, maar zij stoelt niet op een bewijs, slechts op de wéns dat iets waar is. Alsof daarmee een remedie zou zijn gevonden tegen de menselijke hulpeloosheid, die voor Freud de diepste wortel vormt van het verschijnsel godsdienst. Religie is een wensvervullende gedachte die tegemoet komt aan het verlangen naar een beschermende vader die over je waakt en voor je zorgt. Zo moet het de menselijke hulpeloosheid dragelijk maken. Dat is een kinderlijk verlangen, dat een volwassen mens moet afleggen. De Schikgodinnen (de godinnen die het menselijk en goddelijk levenslot bepalen) staan bij de Grieken boven de goden en dat beschouwt Freud als een teken van diepe wijsheid: zij knippen de levensdraad door met onverschillige wetmatigheid. Fatum en Anankè, het lot, regeren ons, stelt Freud in navolging van Multatuli. Inderdaad, het beeld van God als de vader van een vierjarig kind kan geen stand houden. Het leven is geen speeltuin en zelfs daar kan een kind zich pijnlijk stoten aan een schommel. Freud is gebrand op het ontmaskeren van illusies, waaronder religie. Hij wenst dat de mensheid deze collectieve kinderlijke neurose overwint. De mens moet het hebben van de wetenschap en met wat zij kan geven moeten wij genoegen nemen. De psychoanalyse is erop gericht mensen op te voeden tot realisme, tot het accepteren van de menselijke eindigheid, beperktheid en hulpeloosheid. De dingen zijn zoals ze zijn. Harry Stroeken Prof. dr. Harry Stroeken is emeritus hoogleraar Godsdienstpsychologie en Geestelijke gezondheidszorg aan de Universiteit Leiden en vrijgevestigd psychoanalyticus. Verder lezen: De Nederlandse vertaling De toekomst van een illusie is te vinden in deel 9 van de 11-delige reeks Werken van Freud (Uitgeverij Boom 2006, red. Wilfred Oranje). Deze is ook opgenomen in De kleine Freud-bibliotheek in het deel Beschouwingen over cultuur (uitgeverij Boom 1999, red. Wilfred Oranje). HUMUS no

12 Goed afscheid nemen is waardevol Vrijwilligers van de Stichting Humanistische Uitvaartbegeleiding (HUB) verzorgen zo n drieduizend keer per jaar een toespraak bij een begrafenis of crematie. Ans van Iersel is zo n vrijwilliger. Al meer dan vijftien jaar treedt zij als spreekster op in de regio Midden-Nederland. Ook leidt ze mensen op. Wat is het geheim van een goede spreker en een passende toespraak? Het is de kunst om bij binnenkomst snel vertrouwen te winnen. Ans van Iersel, geboren in Den Bosch, groeide op in een katholiek gezin. Rond haar vijfendertigste raakte zij geïnspireerd door het feminisme. Ze schudde het geloof van zich af en besloot zich nooit meer aan te sluiten bij waarden-en-normen clubs. Maar na een burn-out (ze had een managementfunctie in de zorg) en een verhuizing, besloot ze een nieuwe weg in te slaan. Ik werd lid van het Humanistisch Verbond omdat ik het weer fijn vind om ergens bij te horen. De waarden waar het Verbond voor staat, zoals zelfbeschikking en menselijke waardigheid, passen bij mijn levensstijl. In het contactblad van het HV las ik een oproep voor sprekers bij uitvaarten. Zou ik dit ook kunnen? vroeg ik mij af. De cursus volgen is het beste besluit dat ik in mijn leven heb genomen. Na afloop zei de cursusleider: Jij bent heel vertrouwenwekkend. Zijn woorden bevestigden mijn gevoel dat ik weer op de goede weg was. De Stichting Humanistische Uitvaartbegeleiding bestaat uit een landelijk bestuur, gevestigd in Amsterdam, en vijf regiobesturen. De uitvaarten worden op regioniveau onder de sprekers verdeeld. Uitvaartverzorgers die een spreker zoeken, nemen direct contact op met de regiocoördinator. De coördinator beheert een gezamenlijke agenda, waarin alle sprekers hebben aangegeven wanneer zij wel of niet beschikbaar zijn. Bij de benadering van een spreker wordt rekening gehouden met de verzoeken van de nabestaanden (bijvoorbeeld voorkeur voor een vrouw of man). Bij de mensen thuis De toespraak vormt een belangrijk onderdeel van de uitvaart. In gesprekken met de nabestaanden wordt de toespraak voorbereid. Ondanks mijn vijftien jaar ervaring voel ik altijd wel een zekere spanning om bij nabestaanden op bezoek te gaan. Je weet niet bij wie je komt. Bij de eerste oogopslag valt de spanning weg. Het is de kunst om bij binnenkomst snel vertrouwen te winnen, mensen het gevoel te geven dat ze alles bij mij kwijt kunnen. Op mijn gemak bekijk en lees ik de rouwkaart. Zo kunnen mensen wennen aan mijn aanwezigheid. Sommige families zijn heel gesloten, dan moet je de verhalen er echt uit trekken. Telkens probeer ik mensen te verleiden om zo persoonlijk mogelijk te vertellen over de overledene. Soms krijg ik te horen: Ans, door jouw vragen is er een totaal ander licht gekomen op het leven van onze moeder. Mensen zijn je daar dankbaar voor. Een enkele keer willen mensen een gesprek bij leven. Dan kan de stervende de wensen voor een toespraak al vastleggen. Van de levensbeschrijving die hij of zij geeft, maak ik een soort biografie. Na het overlijden vormt dit samen met de herinneringen van de nabestaanden het in memoriam. Toespraak Ieder mens wil graag afscheid nemen van een dierbare overledene met een afscheidsbijeenkomst die uitdrukking geeft aan de herinneringen, gevoelens en gedachten van de nabestaanden. Mijn motto bij het schrijven: dit wordt mijn mooiste uitvaart. Essentieel voor een toespraak is een schets van de levensloop, de keuzes die iemand in zijn leven heeft gemaakt. Ook sta ik stil bij hoe iemand door familie of vrienden wordt herinnerd. Welke rol had de overledene in hun leven? Vragen als: wat betekende papa voor je? Wat is je vroegste herinnering aan hem? Een geslaagde toespraak is warm, heeft humor, is speels. Telkens weer schaaf ik aan de juiste formulering, dus niet mama was dominant, maar mama had een sterke persoonlijkheid. Je komt in moeilijke situaties. Een kind dat overleden is. Of een vete die de familie heeft verscheurd. Eens had ik een uitvaart: in de linkerrij zat de ene broer met zijn gezin en in de rechterrij de andere broer. Ze keken elkaar niet aan. Toen ging ik tussen hen in staan, legde mijn handen op hun schouders. Zo verbond ik ze toch in het overlijden van hun moeder. De avond voor de uitvaart lees ik telefonisch de toespraak voor, om fouten te voorkomen. De toespraak moet voor de familie goed voelen: het gaat om jullie verhalen, zeg ik dan. Pas na de plechtigheid krijgen ze de tekst via de , nooit vooraf omdat mijn stem en intonatie een belangrijk onderdeel zijn van de toespraak. Nu ik er zo bij stil sta, sommige onderwerpen zijn wel taboe. Kleine familiegeheimen, maar ook over seksualiteit hoe was dat nou... wordt niet gesproken. Over geld eigenlijk ook niet, behalve in wat algemene termen. Uitvaart De uitvaartbegeleiders denken ook mee over het inhoudelijk vormgeven van de gehele bijeenkomst. Gedacht kan worden aan het kiezen van muziek, een gedicht of ritueel en de tekst op bedankkaartjes. 12 HUMUS no

13 Je moet er steeds van doordrongen zijn dat je niet bent ingehuurd om mee te huilen In het gesprek peil ik wie iets tijdens de uitvaart kan doen. Ook hier verleid ik mensen, spreek ik een zoon aan: Jij kan vast het dankwoord doen. En als hij aarzelt, zeg ik: Ik help je wel bij het vinden van de woorden. Ook ondersteun ik bij het vormgeven Essentieel voor een toespraak is een schets van de levensloop, de keuzes die iemand in zijn leven heeft gemaakt aan een ritueel. Als er bijvoorbeeld kleine kinderen zijn, stel ik voor dat zij de kaarsen aansteken. Zo zetten jullie oma in het licht. En misschien kunnen jullie thuis een kaarsje branden bij haar verjaardag? De kern van mijn werk is de toespraak. Waarbij het ook gaat om een goede samenwerking met familie en uitvaartondernemer samen wil je de plechtigheid mooi maken. Een keer had ik een uitvaart waar de echtgenote en haar kinderen tijdens de dienst luidruchtig bleven huilen. Ik ben toen naar haar toe gegaan: U hebt veel verdriet. En u hebt mij gevraagd een toespraak voor te lezen. Maar ik kan zo niet voorlezen. Het was meteen stil, maar een moeilijk moment was het wel. Je moet er ook steeds van doordrongen zijn dat je niet bent ingehuurd om mee te huilen. Je bent betrokken, maar wel met behoud van distantie. Aspirant-sprekers Humanisten die actief willen worden als uitvaartbegeleider voor de Stichting Humanistische Uitvaartbegeleiding kunnen hiervoor een korte opleiding met stages volgen. Gedurende deze opleiding wordt ingegaan op sterven, dood en rouw en worden praktijksituaties geoefend. We selecteren streng. Bij een aanmelding peil ik zorgvuldig de motieven. Mensen met commerciële motieven vallen direct af. Potentiële nieuwe sprekers ondertekenen een overeenkomst waarmee ze zich voor twee jaar verbinden aan de werkgroep. Aspirantsprekers zijn niet jonger dan 40 en niet ouder dan 65. Een uitvaart is vaak onverwachts, je moet dan alles uit je handen kunnen laten vallen. Daarom is flexibiliteit een voorwaarde voor dit werk. Maar belangrijker is natuurlijk je persoonlijkheid. Je krijgt bijvoorbeeld tijdens de opleiding de opdracht om een in memoriam voor je zelf te schrijven. Een heel emotioneel gebeuren, want je confronteert jezelf met de vraag: wat vind ik belangrijk om na te laten? Mijn werk maakt me bewuster van mijn leven. Wat doe ik met mijn tijd? Ik ben onder andere op aarde om een goed leven vorm te geven en daar hoort het verzorgen van mooie uitvaarten bij. Ieder mens is in zijn diepste existentie alleen door dat te ervaren wordt je leven rijker. Vanuit dat alleen-zijn kun je andere mensen ontmoeten. Het is een leerproces dat begon toen ik de cursus tot uitvaartbegeleider deed. Op mijn uitvaart klinkt Bach: Es ist vollbracht uit de Johannes-Passion. En dat er gezegd kan worden: dit was het leven van Ans, een echte levenskunstenaar. Ter afscheid geeft Ans van Iersel haar visitekaartje met een tekst van Bert Schierbeek: haar credo voor een humanistische uitvaartbegeleider: Mooi zijn de stromen Die komen uit de bron Van het hart Eric de Rooij De cursief gedrukte stukjes zijn overgenomen uit/gebaseerd op de folder Afscheid nemen van een overledene. Meer informatie en aanmelden: tel , Hoe word je uitvaartbegeleid(st)er? Aanmelding kan via de website. Na een intake-gesprek neemt de aspirant-uitvaartbegeleider deel aan de cursus. Er volgen twee kijkstages en twee doe-stages. In de eerste stage kan de kunst van de begeleider worden afgekeken. In de doe-stage houdt de aspirantuitvaartbegeleider een toespraak, die van tevoren door zijn begeleider is goedgekeurd. Na afronding van de opleiding sluit de uitvaartbegeleider zich aan bij de werkgroep en ook bij een intervisiegroep om kennis en kunde op peil te houden. Momenteel bestaat de Humanistische Uitvaartbegeleiding voor driekwart uit vrouwen. HUMUS no

14 Jong HV De ideale school Eric-Wubbo Lameijer schetst de beperkingen van het huidige schoolsysteem en geeft een recept voor de ideale school. School is een raar fenomeen. Twaalf of meer jaar van hun leven laten we miljoenen kinderen er zo n duizend uur per jaar heengaan à euro per kind per jaar. Tegenover deze indrukwekkende investering van tijd en geld staat dat diezelfde kinderen zich het grootste deel van de tijd stierlijk vervelen terwijl ze vaardigheden aanleren die ze later toch niet zullen gebruiken en die twee maanden na het eindexamen voor het grootste deel weer vergeten zijn. Is het een wonder dat veel leerlingen zich gaan afvragen waartoe school dient, en is de verguisde zesjescultuur geen natuurlijke reflex om zo weinig mogelijk tijd en energie te verspillen aan een zinloos lijkend systeem? Als instrument om de jeugd op te leiden tot succesvol mens, laat staan als inspiratie tot grootsheid, lijkt school hier en in het buitenland dan ook even efficiënt als het gebruik van een tandenstoker om verkeerstunnels te graven. Je kunt tegenwerpen dat school minder gaat om opleiding dan om selectie, om de intelligentste en gehoorzaamste jonge mensen te selecteren voor de beste beroepen. In de Tang-dynastie gebeurde dat met het uit het hoofd leren van oude filosofische werken en poëzie-examens, zelfs als je ambtenaar wilde worden. Tegenwoordig moet je weten dat V=IxR is, zelfs al gebruikt 99% van ons dat nooit meer na het eindexamen. School als selectiemiddel, school als middel om de werkloosheid kunstmatig laag te houden, school als relatief goedkope kinderopvang er zijn voldoende redenen om school als instituut te handhaven, ook al leer je er niets wat je in het leven werkelijk nodig hebt. Maar als we kinderen, om wat voor reden ook, dan toch uur op school laten zitten en als we toch docenten en schoolgebouwen betalen, waarom zouden we dan niet van die gelegenheid gebruikmaken om ze iets te leren waar ze later wat aan hebben? En zo ja, wat zou dat dan moeten zijn? Wat heb je nodig? De redenering het leven zelf is de beste leerschool, hef de scholen allemaal op klinkt misschien overtuigend, maar in werkelijkheid is het leven geen efficiënte leermeesteres. Natuurlijk leer je door je ervaringen, maar hoeveel er ook op aan te merken is, school biedt wel een betere leeromgeving dan het echte leven. Zelfs de meest geprivilegieerde kinderen leren op school drie keer zo snel wiskunde en anderhalf keer zo snel lezen dan thuis en in de vakanties. Een slim uitgedacht programma, Sherlock, kon in slechts 25 lesuren monteurs met 2 jaar ervaring op het niveau van monteurs met 10 jaar ervaring brengen! In het echte leven heb je geen coaching, geen in moeilijkheid oplopende uitdagingen en vaak slechts late of weinig informatieve feedback. Scholen kunnen het leerproces fantastisch bevorderen en een goed schoolprogramma zal dan ook bijna altijd effectiever en efficiënter zijn dan welke authentieke ervaring dan ook. Het heeft alleen weinig zin als studenten (zoals nu nog vaak gebeurt) superefficiënt de verkeerde dingen leren. Maar als scholen dan potentieel een zeer krachtig instrument voor opleiding zijn, wat zouden ze dan onze kinderen moeten leren? Wat hebben we nodig als (jong)volwassene om in onze maatschappij op te bloeien, ons potentieel te verwezenlijken en, hopelijk redelijk gelukkig te zijn? Laten we eens kijken naar wat wetenschappelijk onderzoek zegt. De psycholoog Albert Mehrabian vond uit dat succes op ongeveer 7% intelligentie, 10% vakkennis, 7-8% uiterlijk neerkomt, en dat de rest van de score gedomineerd wordt door emotionele stabiliteit en doelgerichtheid. Andere onderzoekers komen ook niet veel verder dan 10% vakkennis. Voor het overige komt het aan op praktische intelligentie: om kunnen gaan met je beroep en functie (weten wat belangrijk en minder belangrijk is), met jezelf (gemotiveerd blijven ondanks tegenslag, stress, enzovoorts) en met anderen (onderhandelen, overtuigen, samenwerken). Nieuwe pijlers Het huidige schoolsysteem besteedt dus vrijwel al zijn lestijd aan het leren van 10-15% van de vaardigheden die een mens nodig heeft. Om aan deze onwenselijke situatie een eind te maken stel ik een ander lespakket voor: 1. Algemene kennis en vaardigheden Basisvaardigheden zoals lezen, schrijven, rekenen blijven belangrijk om te leren. En hoe jonger je met Engels begint hoe beter. Tweetalig onderwijs lijkt schoolprestaties namelijk licht te verbeteren. Muzieklessen stimuleren bij zeer jonge kinderen behalve creativiteit ook de verbindingen tussen de hersenhelften. 2. Leer-kunde Leerlingen zouden daarnaast onderwijs moeten krijgen in hoe te leren, en hoe leerstrategieën aan te passen aan de situatie. Dat bereik je niet door leerlingen met projecten in het diepe te gooien, maar door ze tijdens de schoolvakken expliciet te onderwijzen en na te laten denken over doelen stellen, te leren plannen en te reflecteren over hoe het nog beter zou kunnen. Onderzoek wijst uit dat deze vaardigheden de leerprestaties van ook zwakke leerlingen flink verhogen. Echt leren leren zal betekenen dat leerlingen in het hoger onderwijs meer, sneller en beter kunnen leren dan de huidige studenten doen, wat een licht verminderde basiskennis aan het eind van de middelbare school ruimschoots zal compenseren. 14 HUMUS no

15 Spotje vaker op de radio? 3. Omgaan met jezelf Ook praktische intelligentie kan op school worden aangeleerd. Er zijn al programma s zoals de door de psychologe Carol Dweck ontwikkelde Brainology die kinderen leren dat hersenen slimmer worden als je leert, en leerlingen helpen niet ontmoedigd te raken door tegenslag, maar harder te werken of andere methoden te proberen. Voor jongere kinderen kunnen verhalen over hoe mensen tegenslag hebben overwonnen en vragen hoe ze zelf omgaan met moeilijke dingen, helpen om zelfkennis te verwerven. Oudere kinderen zouden kunnen leren over moderne psychologische methodes zoals cognitieve therapie om zorgen, uitstelgedrag en woede te kunnen analyseren en, als dat nodig is, te verlichten. 4. Omgaan met anderen Acteerlessen helpen om de sociale en emotionele intelligentie van kinderen te vergroten. En zoals duizenden jaren geleden retoricadocenten beroemde sprekers afleverden, is het nu mogelijk jonge mensen te leren een boodschap effectief te brengen. Lessen in basisjournalistiek kunnen daarbij helpen. Onze huidige middelbare scholen besteden al veel meer aandacht aan presentaties dan vroeger. De ideale school zet die ontwikkeling door. Leer daarbij onderhandelingsmethoden aan, waarbij het uitgangspunt is dat je naar win-win-oplossingen streeft die alle partijen ten goede komen. Én leer middelbare scholieren met elkaar samenwerken in projecten en verenigingen; aan de hoeveelheid lidmaatschappen als puber valt de hoogte van het salaris in een later leven af te lezen. Samenwerken met leeftijdgenoten is in elk geval een effectievere manier om sociale vaardigheden op te doen dan door een docent heen te fluisteren. Dit natuurlijke leerproces kan de school versnellen door leerlingen geanonimiseerde probleemsituaties te laten geven en klassikaal te bespreken. En door leerlingen naast het geven van theorie ook te laten nadenken over alternatieve oplossingen. Ten slotte kan school kinderen helpen hun verlegenheid te leren overwinnen; als je gemakkelijk contact maakt, levert dat in onze maatschappij veel kansen op. U kunt ervoor zorgen dat onze radiospotjes vaker uitgezonden worden! Voor het uitzenden van onze radiospotjes kopen we onder andere reclametijd bij de STER, op Radio 1 en op Radio 2. Voor optimale effectiviteit kopen we zendtijd in voor meerdere spotjes op één dag, gedurende een aantal dagen achter elkaar. De nieuwe radiospotjes worden heel goed ontvangen en gewaardeerd. We zouden ze dan ook graag nog veel vaker uitzenden, maar reclametijd is bijzonder kostbaar. Wilt u ook dat onze nieuwe spotjes vaker uitgezonden worden? Doneer dan uitzendseconden! U kunt al vanaf 10 euro doneren. Bij iedere euro die gedoneerd is, kunnen we een week extra uitzendtijd inkopen en de radiospotjes minimaal zo n vijftig keer laten uitzenden. Doe mee: ga naar Een school die zich richt op deze vier basisonderdelen zal beter opgeleide leerlingen opleveren. Jonge mensen die beter zijn voorbereid op een toekomstig beroep en die zich bovendien op school veel minder vervelen. Als ik de keuze zou hebben en de kinderen zou ik ze naar zo n school laten gaan. Integratie met het huidige systeem kan een uitdaging zijn. Maar het is de hoogste tijd dat we afrekenen met de erfenis van de Tang-dynastie en het enorme potentieel dat scholen hebben echt gaan benutten. Niet voor competitie en selectie, maar om van onze kinderen wijzere, gelukkigere en succesvollere mensen te maken. Eric-Wubbo Lameijer HUMUS no

16 humanist aan het woord Marjan Rijnbout (30) koos na school voor een studie aan de Universiteit voor Humanistiek. Niet om het humanisme ik had tot dan toe niet beter geleerd dan dat het stond voor vrijheid-blijheid, en dat zei me niet zo veel. De UvH bood me een programma met zowel aandacht voor filosofie als voor psychologie en ethiek en juist die combi trok mij aan. Ik was bereid om dat humanisme dan maar voor lief te nemen. Inmiddels is Rijnbout niet alleen lid van het HV en voorzitter van de afdeling Nijmegen maar heeft van humanistisch geestelijke verzorging haar vak gemaakt en heeft een eigen zingevingspraktijk. Waarom ben je lid geworden? Toen ik me in mijn eerste studiejaar in het humanisme ging verdiepen, dacht ik meteen: hé, wacht even, zo denk ik ook! Van thuis had ik een kritische houding meegekregen en de Als nalaten u een zorg is Na een overlijden moet er in korte tijd veel geregeld worden. Dat gaat gemakkelijker als u zelf al maatregelen heeft genomen. Veel mensen vinden het moeilijk of onaangenaam om daar over na te denken. Toch is het belangrijk dat op tijd te doen, want het geeft veel rust als deze zaken van tevoren goed geregeld zijn. U kunt de Stichting Steunfonds Humanisme benoemen als executeur. Het Steunfonds heeft deskundige mensen in dienst die uw laatste wens kunnen uitvoeren. Een jarenlange ervaring met deze vorm van dienstverlening staat borg voor zorgvuldigheid en integriteit. JA, Ik wil meer informatie over een executeur van het Steunfonds Humanisme naam m opvatting dat als er al een god bestaat, deze in de mensen zelf zit. Ik vind het belangrijk je altijd vragen te durven blijven stellen, en die levensovertuiging bleek humanistisch te zijn. Je kunt je dan afvragen of het nodig is je bij een club aan te sluiten. Ik heb het gedaan omdat ik vind dat het humanisme meer bekendheid zou moeten krijgen. En omdat ik het zinnig vind om een platform te hebben waar je met z n allen nadenkt over wat je wilt bijdragen aan de samenleving en waar je dieper op thema s als vriendschap, autonomie en vergankelijkheid kunt ingaan. Welke humanistische waarde vind jij het belangrijkst? Verbondenheid, medemenselijkheid. Dat is ook de drijvende kracht in mijn beroepsuitoefening als geestelijk verzorger. Het Verbond hoort nog al eens het verwijt dat humanisten te rationeel te zijn. Maar willen delen en elkaar bijstaan en met pc/woonplaats adres telefoon Stuur de bon in een envelop zonder postzegel naar: Steunfonds Humanisme, Antwoordnummer 10938, 1000 RA Amsterdam v Steunfonds Humanisme elkaar in gesprek gaan en blijven, in de overtuiging dat je veel met elkaar gemeen hebt en in hetzelfde schuitje zit, zou ik niet louter rationeel willen noemen. Het blijkt een hardnekkig meningsverschil. Hoe komen humanistische waarden tot uitdrukking in jouw leven? Dat je je kwetsbaarheid en kracht deelt met anderen. Dat je er bent voor mensen die in zwaar weer zitten. Maar ook op momenten van grote vreugde. Wat hoop je met je lidmaatschap te bewerkstelligen? In mijn voorzitterswerk voor de afdeling Nijmegen hoop ik de humanistische waarden beter voor het voetlicht te brengen. Ik wil laten zien dat humanisme niet gelijkstaat aan het egoïstische vrijheid-blijheid maar staat voor betrokkenheid, saamhorigheid en de diepe wens tot dialoog. Vanzelfsprekend gevoerd vanuit wederzijds respect. Het Steunfonds Humanisme is een werkstichting van het Humanistisch Verbond. Het Humanistisch Verbond zet zich in voor een humane, tolerante samenleving. Vraag gerust meer informatie, telefonisch via nummer of met behulp van de bon. U kunt ook kijken op: Colofon Humus is het ledenblad van het Humanistisch Verbond. Het verschijnt vier keer per jaar. Zelf denken samen leven is de lijfspreuk van het HV. Het ledenblad informeert over ontwikkelingen binnen het Humanistisch Verbond, de humanistische beweging in het algemeen op nationaal en internationaal niveau en de invloed van de humanistische levensbeschouwing op de samenleving. Een HV-lidmaatschap inclusief ledenblad Humus (4x per jaar) bedraagt 60,- per jaar (mensen met een minimuminkomen en studenten tot 27 jaar betalen 30,- per jaar). Lidmaatschappen worden automatisch verlengd tenzij voor 1 november schriftelijk wordt opgezegd. Bereikbaarheid landelijk bureau: tel.: (020) Aan deze uitgave werkten mee: Corrie Blok, Annette Brattinga, Gerhard Binkhorst, Matthijs Koevoets, Eric-Wubbo Lameijer, Maartje Liebregts, Saskia Markx, John Min, Jeppe van Pruissen, Annemarie Rohlfs, Eric de Rooij, Jan Schrauwen, Joep Schrijvers, Harry Stroeken, Ineke de Vries, Esther Wit Hoofdredactie: Roeland Ensie Eindredactie: Machteld Bouman Vormgeving: Foto s Harm Edens: Elselien van der Wal Druk: De Raat & De Vries media services Gesproken Humus: Felicia Brokerhof Uitgave: Humanistisch Verbond (Redactie)adres: Postbus 75490, 1070 AL Amsterdam, tel. (020) of website: Het Humanistisch Verbond is lid van de Humanistische Alliantie Volgende Humus verschijnt: juni 2011 Kopij inleveren tot: 9 mei HUMUS no

zelf denken samen leven

zelf denken samen leven Het Humanistisch Verbond en het Steunfonds Humanisme zijn in bezit van het CBFkeurmerk voor goede doelen. Humanistisch Verbond Vul de antwoordkaart in of bel: (020) 521 90 20 Ik word lid van het Humanistisch

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I Preek Gemeente van Christus, De mooiste dingen in het leven kun je niet als erfernis wegschenken Let er maar eens op. De belangrijkste dingen zijn geen erfstuk. Zeker, je kunt mooie spulletjes erven. Of

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Beste humanistisch uitvaartbegeleiders, regionale en landelijke bestuursleden

Beste humanistisch uitvaartbegeleiders, regionale en landelijke bestuursleden Bunnik, 8 november 2014 Tien Jaar Humanistische Uitvaartbegeleiding Door: Ineke de Vries (directeur Humanistisch Verbond) Beste humanistisch uitvaartbegeleiders, regionale en landelijke bestuursleden en

Nadere informatie

HC zd. 3 nr. 32. dia 1

HC zd. 3 nr. 32. dia 1 HC zd. 3 nr. 32 deze zondag verzet zich tegen fatalisme als grondtrek van veel menselijk denken fatalisme wil zeggen dat het gaat zoals de goden besloten hebben jij kunt daar niets aan veranderen dia 1

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil

pagina 2 van 5 Laten we maar weer eens een willekeurige groep voorwerpen nemen. Er bestaan bijvoorbeeld -- om maar iets te noemen -- allerlei verschil pagina 1 van 5 Home > Bronteksten > Plato, Over kunst Vert. Gerard Koolschijn. Plato, Constitutie (Politeia), Amsterdam: 1995. 245-249. (Socrates) Nu we [...] de verschillende elementen van de menselijke

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Artikelen Een uitvaart tussen kerk en niets

Artikelen Een uitvaart tussen kerk en niets Artikelen Een uitvaart tussen kerk en niets Het omgaan met afscheid nemen, sterven en dood is in onze samenleving aan het veranderen. Steeds vaker zie je dat mensen zelf actief betrokken willen zijn bij

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Golf van de Rode Maan

Golf van de Rode Maan Golf van de Rode Maan Data waarin de golf van de Rode Maan valt: 11-2 t/m 23-2-2015 *29-10 t/m 10-11-2015 *16-7 t/m 28-7-2016 *2-4 t/m 14-4- 17 18-12 t/m 30-12 -2017 * 4-9- t/m 16-9-2018 * 22-5 t/m 3-6-2019

Nadere informatie

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie.

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Via dit mailadres kunt u ook informatie aanvragen over de docentenhandleiding

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen

BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE. voor het doopsel van meerdere kinderen BELOFTE-FORMULES DOOPLITURGIE voor het doopsel van meerdere kinderen In dit boekje vind je een 15-tal voorbeelden van belofte-formules die je als ouders kan uitspreken tijdens de doopviering van je kind.

Nadere informatie

Zingeving, spiritualiteit en verpleegkundige zorg

Zingeving, spiritualiteit en verpleegkundige zorg Zingeving, spiritualiteit en verpleegkundige zorg Annemieke Kuin humanistisch geestelijk verzorger Westfriesgasthuis, Hoorn Spiritualiteit / Zingeving Aandacht voor eigen spiritualiteit In gesprek gaan

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen.

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. 1 Inhoud Voorwoord Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. Tip 4. Ga hem niet verzorgen of bemoederen. Tip 5. Leer van het verleden en kies opnieuw.

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer.

4 Heer, u hebt aan de mensen uw regels gegeven. Zo weet ik wat ik moet doen. 5 Ik wil leven volgens uw wetten, en dat volhouden, elke dag weer. Psalmen Psalm 119 Heer, ik wil leven volgens uw wetten 1 Gelukkig zijn mensen die altijd het goede doen, die leven volgens de wet van de Heer. 2 Gelukkig zijn mensen die altijd denken aan de woorden van

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus!

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Voordat je het onderstaande gaat doorlezen wil ik je vragen om het onderstaande gebed te bidden: Almachtige God, Schepper van hemel en aarde, ik mag op dit

Nadere informatie

Veel mooie herinneringen verzachten onze smart. Voorgoed uit ons midden, voor altijd in ons hart. Iedere moeder is uniek: Zij was dat heel speciaal

Veel mooie herinneringen verzachten onze smart. Voorgoed uit ons midden, voor altijd in ons hart. Iedere moeder is uniek: Zij was dat heel speciaal Veel mooie herinneringen verzachten onze smart. Voorgoed uit ons midden, voor altijd in ons hart. Iedere moeder is uniek: Zij was dat heel speciaal De mensen van voorbij Zij worden niet vergeten De mensen

Nadere informatie

Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk. les 4 FOLLOW MENTOR

Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk. les 4 FOLLOW MENTOR Gelukkig wie nederig van hart is, voor hen is het koninkrijk van de hemel les 4 DEEL 3 FOLLOW MENTOR ONS HART Matt 5:3 Mensen die nederig van hart zijn, mogen het koninkrijk van de hemel binnengaan. Er

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

1. Een bijzonder gezin

1. Een bijzonder gezin 1. Een bijzonder gezin Een samengesteld gezin is een bijzonder gezin. Anders dan een gewoon gezin. De meeste gezinnen worden gevormd door een man en vrouw die besluiten hun leven te delen en vervolgens

Nadere informatie

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Bedrinkt u niet (5:18a) is duidelijk een opdracht waar we

Nadere informatie

Gelezen: Hooglied 4: 1-8, Hooglied 5 : 2 8, Hooglied 7 : 7 10, Hooglied 8 : 6-7

Gelezen: Hooglied 4: 1-8, Hooglied 5 : 2 8, Hooglied 7 : 7 10, Hooglied 8 : 6-7 Zondag 24 april 2016 - Verlangen naar liefde Gelezen: Hooglied 4: 1-8, Hooglied 5 : 2 8, Hooglied 7 : 7 10, Hooglied 8 : 6-7 Enige discussie in de afgelopen week aan de keukentafel. Kunnen we dit lezen?

Nadere informatie

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken

Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Zondag 28 juni 2015 Hem even aan te mogen raken Bij Marcus 5 : 21-43 Voor mensen met school-gaande kinderen nadert de zomervakantie. Hier in de kerk blijven al enige tijd wat meer stoelen leeg om dat dan

Nadere informatie

4e zondag van Pasen - De Goede Herder.

4e zondag van Pasen - De Goede Herder. 4e zondag van Pasen - De Goede Herder. Het is één van de oerbeelden geworden van Jezus in de christelijke geloofstraditie. Elk jaar wordt deze derde zondag na Pasen er naar genoemd: zondag van de Goede

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.]

[IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] 2011 Life Coach Désirée Snelling Berg Desirée [IN 3 STAPPEN JE EX TERUG.] Leer de technieken om met behulp van je onderbewuste en het universum je ex weer terug te krijgen. Inleiding Het is geen geheim

Nadere informatie

TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN

TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN TRAINING POSITIEVER DENKEN, LEVEN, WERKEN INHOUD De training is gebaseerd op 7 hoofdonderwerpen. De 7 sleutels tot positieve verandering: 1. Bevorder je positieve emoties 2. Denk positiever 3. Waardeer

Nadere informatie

De Inner Child meditatie

De Inner Child meditatie De Inner Child meditatie copyright Indra T. Preiss volgens Indra Torsten Preiss copyright Indra T. Preiss Het innerlijke kind Veel mensen zitten met onvervulde verlangens die hun oorsprong hebben in hun

Nadere informatie

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één De scholen van Catent - afzonderlijk en gezamenlijk - zijn als een

Nadere informatie

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10

Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Ontmoetingskerk - Laren NH - 20 april 2014 - Pasen Mattheüs 28: 1-10 Zondagsnacht, terwijl soldaten op wacht staan bij het graf, komt er een luide stem uit de hemel. Ze zien hoe de hemelen zich openen

Nadere informatie

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou.

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou. JUST BE YOU.NL Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen Marian Palsgraaf - www.justbeyou.nl Het mooiste wat je kunt worden is jezelf. Mijn passie is mensen te helpen

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening Over een relatie met een (ex-)zorgvrager Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening 1 Inleiding In 2011 heeft de V&VN Commissie Ethiek de notitie Omgaan met aspecten

Nadere informatie

Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus

Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus Marcus 10,13-16 - Kleine en grote kinderen: iedereen is welkom bij Jezus Gezinsdienst Liturgie Welkom en mededelingen Voorzang: - Gezang 132 - Opwekking 461 - Gezang 146 Stil gebed Votum / groet Zingen:

Nadere informatie

Zondag 18 augustus 2013: Steenmannen Lezingen: Job 1:20-22, 2:9-3:3, 25 en 26, 42:1-6 Lukas 24:13-32

Zondag 18 augustus 2013: Steenmannen Lezingen: Job 1:20-22, 2:9-3:3, 25 en 26, 42:1-6 Lukas 24:13-32 1 Zondag 18 augustus 2013: Steenmannen Lezingen: Job 1:20-22, 2:9-3:3, 25 en 26, 42:1-6 Lukas 24:13-32 Heerlijk is het om in de vakantie weer boeken te elzen en in een ruk te kunnen uitlezen. Je zou kunnen

Nadere informatie

Ouderen, naasten en probleemgedrag

Ouderen, naasten en probleemgedrag Ouderen, naasten en probleemgedrag Omgaan met gedragsveranderingen in de ouderenzorg Dr. Dorothea Touwen Ethiek en Recht LUMC 11 JANUARI 2016 Hannie en Henk 1 Filmfragment 1 2 Hannie en Henk nabespreken

Nadere informatie

Bereid de jongeren voor, rust ze toe en laat ze los voor bediening in hun gemeente, hun maatschappij en in de wereld in zijn geheel.

Bereid de jongeren voor, rust ze toe en laat ze los voor bediening in hun gemeente, hun maatschappij en in de wereld in zijn geheel. Tiener- en jeugdwerk 1 Timotheüs 4:12 Niemand schatte u gering om uw jeugdige leeftijd, maar wees een voorbeeld voor de gelovigen in woord, in wandel, in liefde, in geloof en in reinheid. Jeugd, jongeren,

Nadere informatie

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet.

Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen zien. Wie wil dat niet. 5 e zondag van Pasen - Een woning met vele kamers Bij Johannes 14 : 1-14 Hoe dorsten wij te weten wie Gij zijt. Dat is een verlangen dat wij allemaal, denk ik, wel kennen. Dat we zo graag eens God willen

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

De leerlingen van Jezus zijn in afwachting. Ze voelen het.. er staat iets volkomen nieuws te gebeuren. Het is immers Jezus die spreekt over zijn vertrek bij hen. Voorgoed of is er nog wel een toekomst

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Bij u schuil ik, u bent mijn schild,

Bij u schuil ik, u bent mijn schild, Bij u schuil ik, u bent mijn schild, in uw woord stel ik mijn hoop. Psalm 119:114 inleiding Laten we eerlijk zijn: het is niet zo eenvoudig om regelmatig uit de Bijbel te lezen en te bidden. Onze volle

Nadere informatie

Peer to peer interventie copyright Marieke Kroneman les 3 van 4 debat

Peer to peer interventie copyright Marieke Kroneman les 3 van 4 debat 3. Derde bijeenkomst over gender stereotype verwachtingen Gender stereotype verwachtingen zijn een belangrijke determinant voor een homonegatieve houding. KERNBOODSCHAP van deze les: je hoeft niet je houding

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Hoofdstuk 8 Samenvatting en conclusies

Hoofdstuk 8 Samenvatting en conclusies Hoofdstuk 8 Samenvatting en conclusies 8.1 Het onderzoek Dit rapport beschrijft het onderzoek naar behoefte en aanbod betreffende geestelijke verzorging in detentie vanuit het perspectief van de gedetineerden.

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Inner Child meditatie

Inner Child meditatie De Inner Child meditatie Uit: Je Relatie Helen Een nieuwe weg naar heling van je relatievaardigheid Indra Torsten Preiss De Inner Child meditatie De Inner Child-meditatie is de meditatie bij uitstek om

Nadere informatie

Weg uit he t moeten. Religie als verstrikking en ontknoping. Just van Es. Uitgeverij Meinema, Zoetermeer

Weg uit he t moeten. Religie als verstrikking en ontknoping. Just van Es. Uitgeverij Meinema, Zoetermeer Weg uit het moeten Weg uit he t moeten Religie als verstrikking en ontknoping Just van Es Uitgeverij Meinema, Zoetermeer www.uitgeverijmeinema.nl Ontwerp omslag: Geert de Koning Illustratie omslag: Jos

Nadere informatie

Apostolische rondzendbrief

Apostolische rondzendbrief oktober 9, 2011 Jaargang 1, nummer 1 Lieve mensen, Zo bent u een voorbeeld voor alle gelovigen in Macedonië en Achaje geworden. Wij zijn nu al weer een tijdje hier in het zuiden van Griekenland, in de

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten

Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten Voor iedereen die een gelukkig en succesvol leven niet aan het toeval wil overlaten Anderen over het werk van David en Arjan: Met hun boek en hun seminars maken De Kock en Vergeer heel Nederland gelukkig.

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem

Boek en workshop over het verlies van een broer of zus. Een broertje dood. Door Corine van Zuthem Het overlijden van een broer of zus is een ingrijpende gebeurtenis. Toch wordt het onderwerp in de rouwliteratuur doodgezwegen. Tot verbazing van Minke Weggemans. De pastoraal therapeute schreef er daarom

Nadere informatie

Christus als leerling volgen

Christus als leerling volgen Christus als leerling volgen Voorbereiding voor de huisbezoeken van 2014/2015 Het was in Antiochië dat de leerlingen voor het eerst christenen werden genoemd. In onze verhouding tot de Heer kan het waardevol

Nadere informatie

Scheldwoorden inventariseren, werkvorm, filmpje en gesprek en uitbeelden, filmpje en gesprek en werkvorm, stellingen, handvaardigheidswerk

Scheldwoorden inventariseren, werkvorm, filmpje en gesprek en uitbeelden, filmpje en gesprek en werkvorm, stellingen, handvaardigheidswerk Verliefd, en dan... Leeftijd: 12-16 Soort bijeenkomst: club, catechese Soort werkvorm: heel programma Thema: Liefde, Seksualiteit Tijdsduur: 1 uur 40 min. Scheldwoorden inventariseren, werkvorm, filmpje

Nadere informatie

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes.

Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Gedichten en korte spreuken voor rouwbrieven en dankkaartjes. Rust nu maar uit, je hebt je strijd gestreden. Je hebt het als een moedig man gedaan. Wie kan begrijpen hoe je hebt geleden en wie kan voelen,

Nadere informatie

Moeder Maria en Maria Magdalena vertellen

Moeder Maria en Maria Magdalena vertellen Martha Veerbeek Moeder Maria en Maria Magdalena vertellen Boodschappen voor vrouwen van nu Uitgeverij Akasha Inhoud Voorwoord 9 Welkom 11 Vrije wil 14 Onvoorwaardelijke liefde 18 De hemel op aarde 26 Het

Nadere informatie

Intimiteit: pijn of fijn?

Intimiteit: pijn of fijn? Intimiteit: pijn of fijn? In dit artikel enige inzichten rondom intimiteit. Intimiteit lijkt zo makkelijk, maar is in de praktijk toch best lastig. Intiem zijn met elkaar is niet meer vanzelfsprekend.

Nadere informatie

Waar wil je heengaan?

Waar wil je heengaan? Waar wil je heengaan? Viering Oecumenische Basisgroep 3 maart 2013 Aansteken van de kaars Kaars, jij mag branden, Jij geeft ons je licht Jij bent een teken: God houdt ons in het zicht. Openingslied: Verborgen

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen.

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. De verhalen van vandaag uit het evangelie van Marcus

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Enkele vragen aan Kristin Harmel

Enkele vragen aan Kristin Harmel Enkele vragen aan Kristin Harmel Waar gaat Zolang er sterren aan de hemel staan over? Zolang er sterren aan de hemel staan gaat over Hope McKenna- Smith, eigenaresse van een bakkerij in Cape Cod. Ze komt

Nadere informatie

Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet?

Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet? Prediker 7:3 - Wat moet ik met verdriet? Iedereen wordt geconfronteerd met de dood. Moeilijk is dat. Maar volgens Prediker is het mooi om op een begrafenis te zijn. Want verdriet om de dood zet je stil,

Nadere informatie

Perspectief 3 e editie 3 hv Project duurzaamheid

Perspectief 3 e editie 3 hv Project duurzaamheid Perspectief 3 e editie 3 hv Project duurzaamheid 1. Start Duurzaam leven is belangrijk. Als we dat niet doen, is de aarde in de toekomst niet meer leefbaar. De gevolgen van onze leefstijl zijn nu al te

Nadere informatie

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen

wat is passend? naar aanleiding van Paulus brief aan de Kolossenzen wil ik dat uitwerken voor 4 categorieën vier kringen vandaag wil ik dit gebod toepassen op het geloofsgesprek onderwerp van de gemeenteavond komende week onze overtuiging is dat zulke gesprekken hard nodig zijn voor de opbouw van onze gemeente tegelijk is

Nadere informatie

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Inleiding De tekst die voor jou ligt, verduidelijkt onze visie bij het organiseren van vrijwilligerswerk in het buitenland. We sturen je niet zo maar naar het

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon

Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Een gesprekje met God De kleine ziel en de zon Parabel geschreven door Neale Donald Walsch Ergens in de tijd was er een Zieltje, dat tegen God zei: Ik weet wie ik ben! God zei: Dat is heel mooi. Wie ben

Nadere informatie

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas:

Ik geloof, geloof ik. Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw. Mijn naam en klas: Ik geloof, geloof ik Levensbeschouwelijk dossier Griftland college Bovenbouw Mijn naam en klas: Bezinningsmomenten In de godsdienstlessen stonden de afgelopen jaren verhalen centraal en de verschillende

Nadere informatie

Juist in het openbaar onderwijs

Juist in het openbaar onderwijs Juist in het openbaar onderwijs Over de aandacht voor levensbeschouwing op de openbare school Legitimatie MARLEEN LAMMERS Wie denkt dat het openbaar onderwijs geen aandacht mag besteden aan levensbeschouwing,

Nadere informatie

Gemeente in Christus,

Gemeente in Christus, meditatie voor 3 mei 2015 thema geloof EN wetenschap Gemeente in Christus, Misschien heb je wel eens gehoord van de film The Matrix, of misschien heb je m zelfs wel eens gezien. De film gaat over een kleine

Nadere informatie

Ruth 1 - God gaat altijd met je mee!

Ruth 1 - God gaat altijd met je mee! Ruth 1 - God gaat altijd met je mee! Gezinsdienst en Doop Norah Maaike Kloeze Liturgie Welkom Eerste adventskaars aansteken plus gedichtje Zingen 1. Groot en machtig is Hij (Opwekking 387) 2. God kent

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Ontmoetingskerk Laren NH - 24 november 2013 Psalm 103

Ontmoetingskerk Laren NH - 24 november 2013 Psalm 103 Ontmoetingskerk Laren NH - 24 november 2013 Psalm 103 Het is hard, maar waar: vroeg of laat word je vergeten. Het menselijk leven lijkt op een bloem op het veld, zegt de psalm die we lazen. Je komt op,

Nadere informatie

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Het leven is. CRISIS BEDREIGING of KANS? Crisis 危 机 Gevaar 危 险 会 Kans 机 CRISIS EN TRANSITIE Hoe daarmee om te gaan? Crisis

Nadere informatie

Perspectief 3e editie 2 vmbo Anders dan anderen krant. 1. Voorpagina

Perspectief 3e editie 2 vmbo Anders dan anderen krant. 1. Voorpagina Perspectief 3e editie 2 vmbo Anders dan anderen krant 1. Voorpagina Geen mens is hetzelfde, want iedereen is weer anders. Elk mens heeft iets unieks. Dat maakt het soms lastig om elkaar te begrijpen. Of

Nadere informatie

TITEL ACTIVITEIT + beschrijving: filosofisch gesprek over geloven.

TITEL ACTIVITEIT + beschrijving: filosofisch gesprek over geloven. TITEL ACTIVITEIT + beschrijving: filosofisch gesprek over geloven. Beginsituatie: De lln doen als inleiding op het project rond geloven en de kerkwandeling, een filosofisch gesprek. Er komen verschillende

Nadere informatie

De gelijkenis van de verloren zoon.

De gelijkenis van de verloren zoon. De gelijkenis van de verloren zoon. Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten. Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel dingen te leren.

Nadere informatie

DOEL Jongeren ontdekken wat religie kan betekenen en worden aangemoedigd om respectvol met verschillende geloofsuitingen om te gaan.

DOEL Jongeren ontdekken wat religie kan betekenen en worden aangemoedigd om respectvol met verschillende geloofsuitingen om te gaan. thema-activiteit THEMA Omgaan met diverse religies Thema-activiteit DOEL Jongeren ontdekken wat religie kan betekenen en worden aangemoedigd om respectvol met verschillende geloofsuitingen om te gaan.

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers 1) Waarom ik? Antwoord: Precies, het gaat juist over je ik, niet waar? Want wil een normaal intelligent mens verslaafd zijn? 2) Hoe bedoel je precies?

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie