Een onderzoek naar de democratische bewustwording van studenten via het onderwijs Een effectenonderzoek van het project de Kracht van je Stem

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een onderzoek naar de democratische bewustwording van studenten via het onderwijs Een effectenonderzoek van het project de Kracht van je Stem"

Transcriptie

1 KATHOLIEKE UNIVERSITEIT LEUVEN FACULTEIT SOCIALE WETENSCHAPPEN OPLEIDING VERGELIJKENDE EN INTERNATIONALE POLITIEK Een onderzoek naar de democratische bewustwording van studenten via het onderwijs Een effectenonderzoek van het project de Kracht van je Stem Promotor : Dr. E. CLAES Verslaggever : PROF. DR. S. FIERS MASTERPROEF aangeboden tot het verkrijgen van de graad van Master in de Vergelijkende en Internationale Politiek door Koen SALMON academiejaar

2 Samenvatting Er wordt veel gesproken over een democratisch deficit bij jongeren en een tekort aan democratisch burgerschap. Politieke vorming speelt een belangrijke rol om dit probleem op te lossen. In deze masterproef bekijken we wat het effect is van de Kracht van je Stem, een project van de educatieve dienst van het Vlaams Parlement dat tracht burgerzin bij te brengen aan jongeren. We bekijken of dit project haar doelstellingen bereikt bij studenten van de lerarenopleiding. Aan de hand van vragenlijsten vóór en na een bezoek aan het Vlaams Parlement hebben we verscheidene kenmerken van de studenten die tussen november en mei hebben deelgenomen aan de Kracht van je Stem (N=137), bevraagd. We stellen vast dat we in de nameting significant betere resultaten vinden dan in de voormeting. Bovendien vinden we in de controlegroep, die niet heeft deelgenomen aan dit project, geen significante verbeteringen. Hierdoor besluiten we dat het democratisch burgerschap positief beïnvloed wordt door deelname aan het dagprogramma van de Kracht van je Stem. In de regressieanalyses stellen we vast dat deze verbetering in veel gevallen niet direct veroorzaakt wordt door deze deelname op zich, maar afhankelijk is van andere factoren zoals geslacht en opleiding. We vinden echter ook significant bewijs dat louter de deelname aan de Kracht van je Stem een betere score in de nameting veroorzaakt. Hieruit besluiten we dat, hoewel ook afhankelijk van andere variabelen, de Kracht van je Stem in het algemeen het democratisch burgerschap bevordert.

3 Inhoudstabel Lijst van tabellen 1 Lijst van afkortingen 4 Voorwoord 5 Inleiding 6 Deel 1: Literatuurstudie 8 1 Democratisch burgerschap Definitie Participatie Kennis Leerproces 13 2 Burgerzin bij jongeren Een gebrek aan kennis? Een gebrek aan interesse? Een gebrek aan vertrouwen? Een gebrek aan tolerantie? 21 3 Politieke vorming Wat is vorming? Waarom is vorming belangrijk? Kennis Vaardigheden Waarden Interesse Vertrouwen Tolerantie Hoe vorming geven? Onderwijs Vakoverschrijdende eindtermen (VOET) Waarom vakoverschrijdend? Media Familie en vrienden 43 4 De Kracht van je Stem 45 i

4 4.1 Het bezoek voorbereiden Het simulatiespel Kennismaking met het materiaalaanbod Plenaire vergadering en nabespreking 50 Deel 2: Effectenonderzoek 51 5 Onderzoeksopzet Methode Vragenlijst 53 6 Onderzoeksgroep Geslacht Nationaliteit Opleiding Lerarenopleiding Vooropleiding Woonsituatie Opleiding van de ouders Verenigingsleven Inspraakorganen Bezoek aan politieke instellingen 64 7 Hypothesen Hypothese 1: de kennis neemt toe Is de kennis significant toegenomen? Kennisvraag 1: Welke bevoegdheid hoort toe aan welk niveau? Kennisvraag 2: Wanneer worden er verkiezingen gehouden Kennisvraag 3: Wat is een decreet? Kennisvraag 4: Uit hoeveel kamers bestaat het federaal parlement? Kennisvraag 5: Welke partijen vormen samen de Vlaamse regering? Kennisvraag 6: Benoem de partijvoorzitters Kennisvraag 7: Welk parlement werd in 2010 verkozen? Kennisvraag 8: Welke Vlaamse minister is verantwoordelijk voor volgende bevoegdheden? Kennisvraag 9: Wie is president van Europa? 88 ii

5 Kennisvraag 10: In welke stad ligt een Europees Parlement? Kennisvraag 11: Welke landen zijn lid van de Europese Unie? Conclusie: is de kennis significant toegenomen? Hypothese 2: de interesse neemt toe Is de interesse significant toegenomen? Interessevraag 1: Hoe vaak wordt er in jouw vriendenkring over politiek gepraat? Interessevraag 2: Hoe vaak wordt er bij jou thuis over politiek gepraat? Interessevraag 3: Kijkgedrag: actua- en duidingsprogramma s Interessevraag 4: Het lezen van kranten Interessevraag 5: Als er geen stemplicht was, zou je dan gaan stemmen? Interessevraag 6: Op welke partij zou jij stemmen en waarom? Conclusie: is de interesse significant toegenomen? Hypothese 3: het vertrouwen neemt toe Is het vertrouwen significant toegenomen? Vertrouwensmeting 1: In welke mate ben jij op de hoogte van volgende onderwerpen? Vertrouwensmeting 2: Hoe vaak vind je politiek ingewikkeld? Vertrouwensmeting 3: Is politiek belangrijk voor ons dagelijks leven? Vertrouwensmeting 4: Ik voel mij een Europees burger Vertrouwensmeting 5: Houding ten opzichte van de EU Conclusie: is het vertrouwen significant toegenomen? Hypothese 4: de tolerantie neemt toe Is de tolerantie significant toegenomen? Tolerantiemeting 1: Etnocentrisme 109 iii

6 Tolerantiemeting 2: Openheid voor rechten en kansen voor minderheidsgroepen Tolerantiemeting 3: Hoe wordt er omgegaan met andere meningen? Conclusie: is de tolerantie significant toegenomen? Conclusie Regressieanalyses Analyses Conclusie 131 Algemeen besluit 132 Referentielijst 135 Bijlagen 142 Bijlage 1: Vragenlijst 142 Bijlage 2: Codeboek 156 iv

7 Lijst van tabellen Tabel 1: Kennisvraag 2, naar geslacht en golf Tabel 2: Kennisvraag 2, naar lerarenopleiding en golf Tabel 3: Kennisvraag 2, naar vooropleiding en golf Tabel 4: Kennisvraag 2, naar woonsituatie en golf Tabel 5: Kennisvraag 2, naar politieke instellingen en golf Tabel 6: Kennisvraag 3, naar geslacht en golf Tabel 7: Kennisvraag 3, naar lerarenopleiding en golf Tabel 8: Kennisvraag 3, naar woonsituatie en golf Tabel 9: Kennisvraag 4, naar geslacht en golf Tabel 10: Kennisvraag 4, naar lerarenopleiding en golf Tabel 11: Kennisvraag 5, naar geslacht en golf Tabel 12: Kennisvraag 5, naar inspraakorgaan en golf Tabel 13: Kennisvraag 6, naar geslacht en golf Tabel 14: Kennisvraag 6, naar lerarenopleiding en golf Tabel 15: Kennisvraag 6, naar woonsituatie en golf Tabel 16: Kennisvraag 6, naar politieke instellingen en golf Tabel 17: Kennisvraag 8, naar geslacht en golf Tabel 18: Kennisvraag 8, naar lerarenopleiding en golf Tabel 19: Kennisvraag 8, naar vooropleiding en golf Tabel 20: Kennisvraag 8, naar politieke instellingen en golf 1

8 Tabel 21: Kennisvraag 10, naar geslacht en golf Tabel 22: Kennisvraag 10, naar lerarenopleiding en golf Tabel 23: Kennisvraag 11, naar lerarenopleiding en golf Tabel 24: Kennisvraag 11, naar inspraakorgaan en golf Tabel 25: Interessevraag 6, naar geslacht en golf Tabel 26: Interessevraag 6, naar lerarenopleiding en golf Tabel 27: Interessevraag 6, naar opleiding ouders en golf Tabel 28: Interessevraag 6, naar verenigingsleven en golf Tabel 29: Vertrouwensmeting 2, naar woonsituatie en golf Tabel 30: Vertrouwensmeting 2, naar verenigingsleven en golf Tabel 31: Vertrouwensmeting 2, naar inspraakorgaan en golf Tabel 32: Kennisvraag 2: Wanneer worden er verkiezingen gehouden? Tabel 33: Kennisvraag 3: Wat is een decreet? Tabel 34: Kennisvraag 4: Uit hoeveel kamers bestaat het federaal parlement en benoem? Tabel 35: Kennisvraag 5: Welke partijen vormen samen de Vlaamse regering? Tabel 36: Kennisvraag 6: Benoem de partijvoorzitters Tabel 37: Kennisvraag 8: Welke Vlaamse minister is verantwoordelijk voor volgende bevoegdheden? Tabel 38: Kennisvraag 10: In welke stad ligt een Europees Parlement? 2

9 Tabel 39: Kennisvraag 11: Welke landen zijn lid van de Europese Unie? Tabel 40: Interessevraag 6: Op welke partij zou jij stemmen en waarom? Tabel 41: Vertrouwensmeting 2: Hoe vaak vind je politiek ingewikkeld? 3

10 Lijst van afkortingen DKVJ S De Kracht van je Stem ASO Algemeen Secundair Onderwijs BSO Beroeps Secundair Onderwijs KSO Kunst Secundair Onderwijs TSO Technisch Secundair Onderwijs DBSO Deeltijds Beroepssecundair Onderwijs BUSO Buitengewoon Secundair Onderwijs VOET Vakoverschrijdende eindtermen NSKO Nationaal Secretariaat van het Katholiek Onderwijs PAV Project Algemene Vakken KHBO Katholieke Hogeschool Brugge-Oostende KHK Katholieke Hogeschool Kempen XIOS XIOS Hogeschool Limburg KHLim Katholieke Hogeschool Limburg 4

11 Voorwoord Ik wil in dit voorwoord enkele mensen bedanken die geholpen hebben met het schrijven van deze masterproef. Allereerst dank ik mijn promotor, Dr. Ellen Claes, voor haar raad bij het verzamelen en verwerken van de onderzoeksresultaten en voor haar hulp bij het afbakenen van het onderwerp. Ook alle medewerkers van de Kracht van je Stem en in het bijzonder Kris Van den Bremt en Katrien Brebels, ben ik grote dank verschuldigd. Deze thesis is mede mogelijk gemaakt door hun tijd en hulpbereidheid bij het verzamelen van de onderzoeksresultaten. Aangezien ik in deze masterproef gebruik maak van vragenlijsten, ben ik steeds afhankelijk geweest van de bereidheid tot medewerking van de hogescholen die tussen november en mei hebben deelgenomen aan de Kracht van je Stem. Daarom bedank ik in het bijzonder Griet Grymonpon (KHBO), Yves Van hoof (Erasmushogeschool), Steven Meersschaert (KHK), Griet Heitzmann (XIOS) en Krista Kindermans (KHLim) en al hun studenten om te willen mee werken aan mijn onderzoek. Zonder hun hulpvaardigheid was er geen sprake geweest van een effectenonderzoek. Ten slotte dank ik ook mijn ouders en zus voor hun raad en hulp bij het schrijven van deze masterproef. 5

12 Inleiding Though [the people] may acquiesce, they cannot approve what they do not understand. 1 Dit citaat van Thomas Jefferson geeft weer waarom er thans zoveel belang gehecht wordt aan democratisch burgerschap en politieke vorming. Verscheidene signalen wijzen er op dat burgers zich niet meer betrokken voelen bij de politiek en geen vertrouwen meer hebben in hun overheid. Dit brengt het bestaan van de democratie in gevaar, aangezien deze enkel kan bestaan wanneer burgers begaan zijn met wat er zich afspeelt op politiek vlak en zelf de drang voelen om te participeren. We vragen ons in deze masterproef af of alle aandacht voor dit onderwerp terecht is. We bekijken immers wat het belang is van democratisch burgerschap en wat de verschillende aspecten hiervan zijn. Vervolgens bespreken we verscheidene onderzoeksresultaten over deze aspecten van burgerzin. We proberen ons zoveel mogelijk toe te leggen op onderzoeken met Vlaamse jongeren als onderzoeksgroep. Dit sluit immers nauw aan bij de onderzoeksgroep van deze masterproef. We zullen hier zien hoe het thans gesteld is met de politieke kennis, de interesse voor politiek, het vertrouwen en de mate van tolerantie. We bestuderen niet enkel de resultaten van zulke onderzoeken, maar gaan ook na wat er kan gedaan worden om deze cijfers te beïnvloeden. In dit kader gaan we dieper in op het belang van politieke vorming. We kijken in welk opzicht vorming een verschil kan maken met betrekking tot democratisch. We bekijken waarom dit een plaats heeft gekregen in het leerplan van het Vlaams Onderwijs en bespreken ook de manier waarop er op school aan burgerschapsvorming wordt gedaan. We beperken ons niet enkel tot het onderwijs, maar bespreken ook kort de rol van media en van familie en vrienden in politieke vorming. Ten slotte analyseren we de resultaten van het onderzoek in het kader van deze masterproef. We hebben studenten van de lerarenopleiding van 4 verschillende hogescholen, die in de periode november-mei hebben deelgenomen aan de Kracht van 1 T. JEFFERSON, Opinion on Apportionment Bill,

13 je Stem, een educatief project van het Vlaams Parlement, zowel vóór als na hun deelname gevraagd een vragenlijst in te vullen. Op deze manier willen we nagaan of de Kracht van je Stem van belang is voor de mate van democratisch burgerschap van deze studenten en of dit project een belangrijke rol vervult op het gebied van politieke vorming. 7

14 Deel 1: Literatuurstudie 1 Democratisch burgerschap 1.1 Definitie In deze masterproef vertrekken we van de definitie van democratisch burgerschap van de Kracht van je Stem (hierna DKVJS), een project van de educatieve dienst van het Vlaams Parlement. Als synoniemen voor dit begrip gebruiken de coördinatoren van dit project ook termen als burgerzin en actief burgerschap. Zij definiëren dit als volgt: Actief burgerschap houdt in dat burgers op een actieve manier mee vorm geven aan de samenleving en aan hun plaats binnen die samenleving. Hierbij is er aandacht voor kritische reflectie, actie en participatie. Actief burgerschap is een leerproces. 2 In deze definitie vinden we bepaalde elementen terug die in deze masterproef zullen onderzocht worden. 1.2 Participatie Allereerst onderscheiden we in deze definitie het belang van participatie (Actief burgerschap houdt in dat burgers op een actieve manier mee vorm geven aan de samenleving ). Het begrip participatie vatten we in deze masterproef zeer ruim op. We zien dit niet louter als politieke participatie, maar eerder als maatschappelijke participatie. Dit wil zeggen dat we niet enkel kijken naar deelname aan het politieke proces. We begrijpen dit immers als alle mogelijke vormen van engagement. In het teken van actief burgerschap houden we bijvoorbeeld ook rekening met deelname aan het verenigingsleven of een engagement binnen een lokaal inspraakorgaan zoals bijvoorbeeld de leerlingenraad. In deze masterproef bekijken we participatie ruimer en laten we ons leiden door de categorieën die Ellen Quintelier in haar onderzoek naar de 2 DE KRACHT VAN JE STEM, Opvoeden tot burgerzin ( , Educatieve Dienst Vlaams Parlement: 8

15 effecten van participatie, bepaalt. Zij onderscheidt inspraakmogelijkheden op school, het verenigingsleven, vrijwilligerswerk en informele vrijetijdsbesteding. 3 De eerste categorie, namelijk inspraakmogelijkheden op school, verbreden we door dit niet enkel te beperken tot het schoolleven, maar eveneens rekening te houden met een engagement in andere inspraakorganen zoals de jeugdraad of een bestuursraad van allerlei soorten organisaties. Wat het verenigingsleven betreft, volgen we dezelfde verdeling als in het onderzoek van Ellen Quintelier gebruikt wordt. Deze categorisering gaat van sport- en jeugdverenigingen tot levensbeschouwelijke en politieke verenigingen. Ook vrijwilligerswerk krijgt een plaats in deze masterproef, hetzij beperkt en eerder in verband met het verenigingsleven zelf ( Vereniging voor vrijwilligerswerk ). Met informele vrijetijdsbesteding ten slotte houden we weinig rekening aangezien dit de omvang van deze masterproef zou overstijgen. De participatievormen die voornamelijk naar voor zullen komen in dit onderzoek, zijn dus deelname aan het verenigingsleven en een engagement binnen een inspraakorgaan. Maatschappelijke participatie is relevant wanneer we onderzoek doen naar burgerzin, aangezien dit een effect heeft op de houdingen van de participanten ten opzichte van het maatschappelijk gebeuren. Zoals reeds eerder vermeld, houden we voornamelijk rekening met inspraakorganen en verenigingen. Volgens hetzelfde onderzoek van Ellen Quintelier zijn dit namelijk de twee vormen van participatie die het meeste invloed hebben op de maatschappelijke houding van de deelnemers. Het al dan niet lid zijn van een vereniging heeft het sterkste effect op deze ingesteldheid. 4 Onderzoek heeft namelijk uitgewezen dat dit een effect heeft op de democratische burgerschapshoudingen en het persoonlijk welbevinden. Volgens het werk van Smits hebben jongeren die actief zijn in een jeugd- of cultuurvereniging een meer verdraagzame houding ten opzichte van 3 E. QUINTELIER, Effecten van participatie in en uit de school op maatschappelijke en politieke houdingen van jongeren in M. HOOGHE (Red.), Jongeren, school en politiek, Mechelen, Wolters Plantyn, 2007, Ibid

16 etnocentrische minderheden. 5 Bovendien heeft dit al dan niet actief zijn een positieve invloed op de politieke interesse en de houding ten opzichte van democratie. 6 Het verenigingsleven maakt mensen bewust van bestaande gemeenschappelijke belangen en stimuleert hen om ook daadwerkelijk op te komen voor deze belangen. Volgens de Tocqueville bevorderen verenigingen op deze manier het vermogen van mensen om dit niet enkel op verenigingsniveau te doen, maar ook om later op maatschappelijk niveau op te komen voor collectieve belangen. Binnen een vereniging leren leden immers samen te leven met anderen en groeit het besef dat we geen alleenstaande individuen zijn. 7 Op deze manier faciliteren verenigingen bijgevolg de stap naar politieke participatie en algemene belangenbehartiging. Verder hebben verenigingen een positief effect op het vertrouwen in de politieke instellingen volgens Putnam 8 en zorgen ze voor minder uitgesproken antipolitieke houdingen en een lager gevoel van politieke machteloosheid. 9 Bovendien komen leden van verenigingen sneller in contact met mensen die hen aansporen om zich ook buiten de vereniging maatschappelijk te blijven engageren. 10 Deze elementen maken dat het verenigingsleven van groot belang kan zijn wanneer we onderzoek doen naar politieke interesse en participatie. Uit onderzoek blijkt zelfs dat het niet lid zijn van een vereniging tijdens 5 W. SMITS, Maatschappelijke participatie van jongeren in K. PELLERIAUX (Red.), Beter samen?, Leuven, Acco, 2005, E. QUINTELIER, l.c., A. DE TOCQUEVILLE, Over de democratie in Amerika, Brussel, Prometheus, 2008, R.D. PUTNAM, Making democracy work, New Jersey, Princeton University Press, M. ELCHARDUS en S. HERBOTS, Participatie van Vlaamse jongeren aan het verenigingsleven in N. VETTENBURG, J. DEKLERCK & J. SIONGERS (Reds.), Jongeren in cijfers en letters. Bevindingen uit de JOPmonitor 2, Leuven, Acco, 2010, D.A MCFARLAND en R. J. THOMAS, Bowling young: how youth voluntary associations influence adult political participation in American Sociological Review 71, (2006), 3, pp

17 de jeugdjaren een negatief effect heeft op de politieke participatiegraad op oudere leeftijd. 11 Ook inspraakorganen zijn van belang voor ons onderzoek aangezien zij een positieve invloed hebben op politieke kennis, 12 maar ook op onze ervaring van hoe politiek werkt. Dit zou de drempel kunnen verlagen om zelf aan het politieke leven deel te nemen. 13 Volgens het reeds eerder aangehaalde werk van McFarland & Thomas worden niet enkel leden van verenigingen, maar ook leden van inspraakorganen op school gestimuleerd om ook op een latere leeftijd een gelijkaardig engagement op te nemen op een hoger politiek niveau. Door inspraak op school krijgen zij immers de kans om de nodige vaardigheden aan te leren en voldoende sociaal kapitaal op te bouwen, wat later de stap naar belangenbehartiging zal vergemakkelijken. 14 Ook Youniss et al. bemerkt dat deelname aan inspraakorganen helpt om een civic identity te ontwikkelen. Volgens dit onderzoek ontwikkelen participanten het vermogen om hun eigen mening te toetsen aan die van anderen. Dit zou hen bewuster maken van de diversiteit van de samenleving en hun eigen plaats hierin. Dit zou ertoe kunnen leiden dat leden van inspraakorganen zich ook later bewuster zijn van hun eigen rol in het politieke proces en van de manier waarop zij op een democratische manier compromissen kunnen sluiten Kennis Politieke kennis is een tweede element in de definitie van actief burgerschap van De Kracht van je Stem ( en aan hun plaats binnen die samenleving). Putnam stelt If you don t know the rules of the 11 Ibid. p E. QUINTELIER, l.c., L. J. SAHA en M. PRINT, Student school elections and political engagement: a cradle of democracy? in International Journal of Educational Research, 49, (2010), 1, pp D.A MCFARLAND en R. J. THOMAS, l.c. p J. YOUNISS, J. A. MCLELLAN en M. YATES, What we know about engendering civic identity in American Behavioral Scientist, 40, (1997), 5, pp

18 game and the players and don t care about the outcome, you re unlikely to try playing yourself. 16 Een positieve houding ten opzichte van democratie is van groot belang, maar zonder een minimale kennis over het functioneren van de samenleving zal dit niet voldoende zijn om te spreken van actief burgerschap. Kennis van het politieke proces helpt ons het belang van politiek en onze eigen plaats in de samenleving te begrijpen. Overheden kunnen op hun beurt democratischer functioneren wanneer burgers goed en op gelijke basis geïnformeerd zijn. 17 We zien overigens dat kennis ons geloof in democratische waarden versterkt. Dit komt ondermeer omdat kennis er voor zorgt dat we beter in staat zijn politieke mandatarissen correct te beoordelen en bepaalde situaties en beslissingen beter te begrijpen. Door middel van politieke kennis zijn mensen in staat om de juiste weg te vinden naar bepaalde personen of instellingen om hun belangen te behartigen. Het zorgt er immers voor dat we ons meer bewust zijn van onze belangen en van wat we kunnen doen om deze veilig te stellen. Bovendien blijkt dat goed geïnformeerde burgers een grotere verdraagzaamheid vertonen ten opzichte van etnische minderheden en minder wantrouwen koesteren in het publieke leven. Verder zorgt kennis over het politieke leven ervoor dat we sneller bereid zijn om hier ook effectief zelf aan deel te nemen. 18 Dit zou kunnen zijn omdat we, zoals reeds aangehaald, sneller onze weg vinden binnen politieke instellingen, maar zeker ook omdat kennis er voor zorgt dat we een mening hebben over bepaalde actuele problemen. 19 Solhaug wijst er echter op dat er wel degelijk een sterk correlatief verband bestaat tussen kennis en toekomstige participatie, maar dat louter kennis op zich niet volstaat. 16 R.D. PUTNAM, Bowling Alone, New York, Simon & Schuster, 2000, M. X. DELLI CARPINI en S. KEETER, What Americans know about politics and why it matters, New Haven, Yale University Press, 1989, W. A. GALSTON, Political knowledge, political engagement and civic education in Political Science, 4, (2001), pp M. X. DELLI CARPINI, In search of the informed citizen: What Americans know about politics and why it matters. Paper gepresenteerd op Middle Tennessee State University-conferentie in Nashville-Tennessee, ,

19 Volgens dit rapport helpt kennis ons inderdaad op weg om op een correcte manier deel te nemen aan het politieke leven. Het zorgt er onder andere voor dat we op de hoogte zijn van hoe we moeten stemmen en hoe parlementaire beslissingen worden genomen. Deze kennis op zich wil echter nog niet zeggen dat we ook effectief gaan participeren. Om deze stap te zetten, is er ook een zekere mate van politieke interesse nodig. 20 Zoals we reeds gezien hebben, kan deze interesse worden aangewakkerd door enerzijds de kennis te verhogen en anderzijds door een maatschappelijk engagement op te nemen. Hier komen we later in deze masterproef nog uitgebreider op terug. 1.4 Leerproces Tenslotte wordt in de definitie van DKVJS de nadruk gelegd op burgerschap als leerproces (Actief burgerschap is een leerproces). In The Good Citizen van Michael Schudson lezen we The teaching of democracy and the modeling of democracy should never stop 21 Dit is precies de reden waarom de Kracht van je Stem haar projecten organiseert met leerlingen en studenten als doelgroep. Burgerschapszin is immers geen aangeboren gegeven, maar moet geleidelijk aan aangeleerd worden. Zoals we verder in deze masterproef zullen zien, is het van groot belang dat burgerschapszin wordt bijgebracht in verschillende fasen van het onderwijs. Het onderwijs is namelijk het belangrijkste kanaal om kinderen en jongeren te bereiken. Burgerschapsvorming kunnen we niet binnen een bepaald vakonderdeel plaatsen, aangezien dit verscheidene elementen omvat die niet geconcentreerd kunnen worden. Burgerschapsvorming dient op verscheidene domeinen aangeleerd te worden aan jongeren. Dit is ook de reden waarom het Vlaams Parlement burgerschapsvorming heeft vastgelegd in de vakoverschrijdende eindtermen. Dit zijn extra doelstellingen die door het Vlaams Parlement worden vastgelegd die niet zozeer 20 T. SOLHAUG, Knowledge and self-efficacy, as predictors of political participation and civic attitudes: with relevance for educational practice in Policy Futures in Education, 4, (2006), 3, pp M. SCHUDSON, The Good Citizen, Cambridge, Harvard University Press, 1998,

20 vakgebonden zijn. Dit komt verder in deze masterproef uitgebreider aan bod. 14

21 2 Burgerzin bij jongeren Reeds langs wordt er geschreven over een democratisch deficit. Er zou weinig kennis, weinig interesse en weinig vertrouwen bestaan bij de burgers. We bekijken in dit hoofdstuk kort enkele onderzoeken en peilingen naar dit verschijnsel. We richten ons hierbij vooral op jongeren en Vlaamse onderzoeken, aangezien dit het best aansluit bij de onderzoeksgroep van deze masterproef. We bekijken achtereenvolgens studies rond een gebrek aan kennis, onderzoeken naar een mogelijk tekort aan interesse en bespreken resultaten over een tekort aan vertrouwen en een laag tolerantieniveau. 2.1 Een gebrek aan kennis? Tine Polfliet gaat na of er een verschil is in politieke kennis tussen 16- en 18-jarigen. Zij laat hiervoor leerlingen uit verscheidene secundaire scholen kennisvragen oplossen. Uit de resultaten blijkt dat meisjes slechts 47% scoren op deze vragen. Jongens doen het iets beter (50,7%). 22 We zien dus dat de respondenten slechts de helft of minder scoren op vragen die peilen naar algemene politieke kennis. Volgens een ISPO-onderzoek van Swyngedouw en Billiet scoren jongeren (18-25 jaar) op actualiteitsvragen en pure kennisvragen niet slechter dan volwassen. Zij noteren echter wel een verschil met betrekking tot de vragen over politieke ideologieën en partijprogramma s. Op dit soort vragen scoren jongeren namelijk veel slechter dan ouderen. 23 In het werk van Dewachter, Wauters en Dejaeghere blijkt dat de ondervraagden zeer slecht scoren op kennisvragen die handelen over Europese en internationale instellingen. Zo kan slechts 5% de secretaris-generaal van de NAVO (toen George Robertson) bij naam noemen. Slechts 20% kan 22 T. POLFLIET, Politieke kennis in Vlaanderen: een comparatieve studie van 16-jarigen en stemgerechtigen, Leuven, K.U.Leuven, 2005,(Diss. Lic.), M. SWYNGEDOUW, J. BILLIET in M. SWIJNGEDOUW, J. BILLIET, A. CARTON en R. BEERTEN (Reds.) De (on)redelijke kiezer: onderzoek naar de politieke opvattingen van Vlamingen: verkiezingen van 21 mei 1995, Leuven, Acco,

22 Romano Prodi als voorzitter van de Europese Commissie aanduiden, ondanks het feit dat deze naam op het moment van het onderzoek zeer actueel was (incident met Guy Verhofstadt). Wanneer de vragen echter te maken hebben met Belgische politici, scoren de respondenten iets beter. Zo weet bijvoorbeeld 66,3% dat Marc Verwilghen de voorzitter was van de parlementaire onderzoekscommissie-dutroux. We kunnen de auteurs echter volgen in hun betoog dat dit cijfer nog steeds relatief laag ligt gezien de enorme impact op ons land en de permanente aanwezigheid in de media van de onderzoekscommissie-dutroux op dat moment. In de zelfde lijn liggen de vragen die te maken hebben met de provincie van de respondenten. Deze vragen ( Hoe heet jouw provinciegouverneur? ) worden in het algemeen veel beter beantwoord dan vragen die handelen over het internationale niveau. 24 De auteurs stellen hier vast dat de kennis toeneemt naarmate de vragen dichter aansluiten bij de leefwereld van de respondenten. We kunnen hierdoor waarschijnlijk besluiten dat gebeurtenissen die dichter bij de eigen leefwereld staan, ook als belangrijker zullen beschouwd worden. Bijgevolg zal hier ook meer interesse voor getoond worden en zal dus ook de kennis toenemen. Uit de cijfers van een ICCS-onderzoek blijkt dat Vlaamse 14-jarigen in vergelijking met de andere landen (38 landen of regio s hebben deelgenomen aan dit onderzoek) niet goed en in het beste geval gemiddeld, scoren. In vergelijking met andere West-Europese landen behalen de Vlaamse jongeren slechts gemiddelde scores met betrekking tot burgerschapskennis. 25 We kunnen concluderen dat de heersende ongerustheid over politieke kennis bij jongeren niet geheel onterecht is. We baseren ons hiervoor voornamelijk op recente Vlaamse onderzoeken aangezien deze het meest aansluiten bij de onderzoeksgroep van deze 24 W. DEWACHTER, B. WAUTERS en Y. DEJAEGHERE, De nauwelijks bereikte burger, Leuven, Afdeling Politologie, K.U.Leuven, 2002, S. DE GROOF, E. FRANCK, M. ELCHARDUS en D. KAVADIAS, International Civic and Citizenship Education Study in Vlaanderen. Perstekst, Vakgroep Sociologie, onderzoeksgroep TOR, Vrije Universiteit Brussel en Departement Sociologie, onderzoeksgroep SeP, Universiteit Antwerpen, 3. 16

23 masterproef. Uit deze onderzoeken blijkt dat jongeren relatief weinig kennis bezitten over politiek en actualiteit. Wanneer gebeurtenissen dichter aansluiten bij de eigen leefwereld, liggen deze scores wel iets hoger. In vergelijking met andere West-Europese jongeren, haalt de Vlaamse jeugd slechts hetzelfde resultaat of zelfs slechter. 2.2 Een gebrek aan interesse? Uit recent Vlaams onderzoek blijkt dat Vlaamse jongeren veel minder over politiek discussiëren met vrienden en familie dan jongeren in andere Europese landen. 26 Uit een onderzoek van Mark Elchardus en Bram Vanhoutte blijkt dat de interesse voor politiek toeneemt gedurende de jeugdjaren, maar op een bepaalde leeftijd stabiliseert. Wanneer we het Vlaamse interesseniveau echter vergelijken met andere Europese landen, blijkt dat Vlaamse jongeren veel minder interesse vertonen voor politieke gebeurtenissen. Tine Allemeersch deed onderzoek naar het politieke participatiegedrag van jongeren. Uit haar resultaten blijkt dat slechts een minderheid van de jongeren heel geïnteresseerd is in politiek (5,42%). Bij jongeren tussen 14 en 25 jaar geeft bijna 21% aan niet geïnteresseerd te zijn. Bij jongeren tussen 15 en 16 jaar ligt dit getal zelfs hoger: 28,44%. 29 Uit recenter onderzoek blijkt 42,5% van de 12- tot 30-jarigen ongeïnteresseerd te zijn in politiek. 30 Dit zou de vaststelling van Elchardus en Vanhoutte kunnen bevestigen dat 26 Ibid. 27 M. ELCHARDUS en B. VANHOUTTE, Het steile pad naar democratisch burgerschap, Brussel, Vakgroep Sociologie, Vrije Universiteit Brussel, TOR, 2007, S. DE GROOF, E. FRANCK, M. ELCHARDUS en D. KAVADIAS, o.c T. ALLEMEERSCH, Het politieke participatiegedrag van jongeren: apathisch of niet-conventioneel?, Leuven, K.U.Leuven, 2008, (Diss. Lic.), M. ELCHARDUS en S. HERBOTS, Jongeren en democratisch burgerschap. Conventionele, alternatieve en aanvullende participatie in N. VETTENBURG, J. DEKLERCK en J. SIONGERS (Reds.) Jongeren in cijfers en letters. Bevindingen uit de JOP-monitor 2, Leuven, Acco, 2010,

Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs - Belg...

Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs - Belg... Pascal Smet reageert op gebrek aan kennis in onderwijs (http://www.knack.be/auteurs/simon-demeulemeester/author- Simon Demeulemeester demeulemeester/author-4000174167085.htm) woensdag 23 januari 2013 om

Nadere informatie

ICCS International Civic & Citizenship Education Study

ICCS International Civic & Citizenship Education Study ICCS International Civic & Citizenship Education Study Vlaanderen onderzoekt samen met 38 andere landen wereldwijd de burgerzin bij zijn veertienjarigen. We peilen naar hun kennis, attitudes en vaardigheden

Nadere informatie

International Civic and Citizenship Education Study (ICCS)

International Civic and Citizenship Education Study (ICCS) International Civic and Citizenship Education Study (ICCS) Saskia De Groofen Eva Franck Promotoren: Mark Elchardus en Dimokritos Kavadias Vakgroep Sociologie Onderzoeksgroep TOR - VUB Departement Sociologie

Nadere informatie

Jonge reporters in het Federaal Parlement

Jonge reporters in het Federaal Parlement 1 Inleiding Met de DVD Jonge reporters en de bijbehorende website zijn het Federaal Parlement en de Koning Boudewijnstichting de uitdaging aangegaan om jongeren van de derde graad secundair onderwijs (bso,

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Nieuwsmonitor 6 in de media

Nieuwsmonitor 6 in de media Nieuwsmonitor 6 in de media Juni 2011 Nieuws - Europa kent geen watchdog ANTWERPEN/BRUSSEL - Het Europese beleidsniveau krijgt in de Vlaamse TV-journaals gemiddeld een half uur aandacht per maand. Dat

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

De effecten van ProDemos Binnenhof voor scholen

De effecten van ProDemos Binnenhof voor scholen De effecten van ProDemos Binnenhof voor scholen Jasmijn Verbeek Juli 2015 Inleiding Politiek goed geïnformeerde en betrokken burgers zijn essentieel onderdeel van elke democratie. Burgers moeten begrijpen

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

International Civic and Citizenship Education Study (ICCS)

International Civic and Citizenship Education Study (ICCS) International Civic and Citizenship Education Study (ICCS) Vlaanderen in ICCS 2009 International Civic and Citizenship Education Study (ICCS) Vlaanderen in ICCS 2009 1 Saskia De Groof 1 Mark Elchardus

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Politiek? Nee! Sociaal engagement?

Politiek? Nee! Sociaal engagement? zijn Vlaamse jongeren goede burgers? Stijn Beeckman Politiek? Nee! Sociaal engagement? Nauwelijks vier op de tien veertienjarigen begrijpen politieke thema s. Slechts een op de vijf denkt later als volwassene

Nadere informatie

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË

Standaard Eurobarometer 80. DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Standaard Eurobarometer 80 DE PUBLIEKE OPINIE IN DE EUROPESE UNIE Najaar 2013 NATIONAAL RAPPORT BELGIË Opiniepeiling besteld en gecoördineerd door de Europese Commissie, Directoraat-generaal Communicatie.

Nadere informatie

Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL

Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

TTALIS. Maatschappelijke waardering door de ogen van de. leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken

TTALIS. Maatschappelijke waardering door de ogen van de. leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken Maatschappelijke waardering door de ogen van de TTALIS leraar en de samenhang met leraar- en schoolkenmerken Bevindingen uit de Teaching And Learning International Survey (TALIS) 2013 IN FOCUS Faculteit

Nadere informatie

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen.

Het is dan ook belangrijk dat jongeren bewust kiezen voor STEM-opleidingen. VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 219 van 14 januari 2013 van ANN BRUSSEEL Geïntegreerde lerarenopleiding Aandacht

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.1 - Oktober 2009-465-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.1 - Oktober 2009-465- Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.1 - Oktober 2009-465- VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN PASCAL SMET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL Vraag nr. 6 van 19 augustus

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE _ Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Jongeren in Afrika DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type

Nadere informatie

Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie

Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie Resultaten enquête jongerenambassadeurs voor sociale inclusie Datum: 12 november 2013 1 Deelnemers Belangrijk om op te merken in elke communicatie is dat deze enquête peilde bij een 500-tal jongeren over

Nadere informatie

Politiek wantrouwen en de verkiezingen van 7 juni 2009. Een vergelijking tussen het Waals Gewest en het Vlaams Gewest.

Politiek wantrouwen en de verkiezingen van 7 juni 2009. Een vergelijking tussen het Waals Gewest en het Vlaams Gewest. Inter Universitaire Attractiepool Participation & Representation (PartiRep) Brussel/Bruxelles, Leuven, Antwerpen, Leiden Politiek wantrouwen en de verkiezingen van 7 juni 2009. Een vergelijking tussen

Nadere informatie

Facts & Figures: Jongeren zonder vrienden

Facts & Figures: Jongeren zonder vrienden Aandeel Vlaamse jongeren Facts & Figures: Jongeren zonder vrienden Waarom 'jongeren zonder vrienden'? Het ontbreken van vriendschappelijke relaties tussen jongeren en hun leeftijdsgenoten wordt in verband

Nadere informatie

Genderspecifieke studiekeuze in het hoger onderwijs

Genderspecifieke studiekeuze in het hoger onderwijs Genderspecifieke studiekeuze in het hoger onderwijs Ilse Laurijssen & Ignace Glorieux Onderzoeksgroep TOR - Vrije Universiteit Brussel Studiedag SSL: 'Hoger onderwijs: kiezen en winnen? X www.steunpuntssl.be

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven

Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren. Katrien Struyven Disseminatie: artikels schrijven, presenteren en publiceren Katrien Struyven Ervaringen Wie heeft pogingen ondernomen of reeds een artikel geschreven? Hoe heb je dit ervaren? Wie heeft er reeds deelgenomen

Nadere informatie

Partnerkeuze bij allochtone jongeren

Partnerkeuze bij allochtone jongeren Partnerkeuze bij allochtone jongeren Inleiding In april 2005 lanceerde de Koning Boudewijnstichting een projectoproep tot voorstellen om de thematiek huwelijk en migratie te onderzoeken. Het projectvoorstel

Nadere informatie

Actieonderzoek als stimulans voor een positieve leesattitude bij studenten uit de lerarenopleiding (HBO)

Actieonderzoek als stimulans voor een positieve leesattitude bij studenten uit de lerarenopleiding (HBO) Actieonderzoek als stimulans voor een positieve leesattitude bij studenten uit de lerarenopleiding (HBO) Deeviet Caelen Inge Landuyt Magda Mommaerts Iris Vansteelandt 1 Actieonderzoek als stimulans 1 Situering

Nadere informatie

Effectieve Communicatie

Effectieve Communicatie Effectieve Communicatie Coachen een veelzijdig vak Groningen, 30 september 2011 MARTIJN DOELEN Basiselementen communicatie en vaardigheden Communicatie filosofie Johan Cruyff Institute for Sport Studies

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 16 december 2004 (03.01) (OR. fr) 15763/04 JEUN 95 EDUC 224 SOC 587

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 16 december 2004 (03.01) (OR. fr) 15763/04 JEUN 95 EDUC 224 SOC 587 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 16 december 2004 (03.01) (OR. fr) 15763/04 JEUN 95 EDUC 224 SOC 587 NOTA van: aan: Betreft: de Luxemburgse delegatie de Groep jeugdzaken ontwerp-resolutie van de Raad

Nadere informatie

Onderwijs voor de 21 ste eeuw. Kris Van den Branden

Onderwijs voor de 21 ste eeuw. Kris Van den Branden Onderwijs voor de 21 ste eeuw Kris Van den Branden Is ons onderwijs nog mee met de tijd? Met de deur in huis De wereld is drastisch veranderd, de school niet. En dus falen onze scholen niet. Ze zijn gewoon

Nadere informatie

Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen?

Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen? Bediende in de logistieke sector: kansen voor vrouwen? Welke percepties leven er bij werknemers en studenten omtrent de logistieke sector? Lynn De Bock en Valerie Smid trachten in hun gezamenlijke masterproef

Nadere informatie

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN 3.1 Exploreren, verkennen en integreren van de mogelijkheden van de mens 3.2 Exploreren, verkennen en integreren van de grenzen van de mens 3.3 Ontdekken

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Van-A-3 Verkiezingen

Van-A-3 Verkiezingen Van-A-3 Verkiezingen Didactische suggesties Doelen Dit Actua-magazine verschijnt naar aanleiding van de Europese en Vlaamse verkiezingen op 07 juni 2009. De leerlingen kunnen individueel de Van-A-3 krant

Nadere informatie

Onderzoek in Onderwijs binnen de lerarenopleiding

Onderzoek in Onderwijs binnen de lerarenopleiding Onderzoek in Onderwijs binnen de lerarenopleiding @Leraren(opleiding) Belofte voor de toekomst KATHO Kortrijk 25 oktober 2012 Sylvia Mommaerts, Jonathan Cops, Anne Slaets, Joke Torbeyns, Ann Van Hooste,

Nadere informatie

Fort van de Democratie

Fort van de Democratie Fort van de Democratie Stichting Vredeseducatie / peace education projects Het Fort van de Democratie WERKT! Samenvatting van een onderzoek door de Universiteit van Amsterdam naar de effecten van de interactieve

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Running Head EXECUTIEVE FUNCTIES EN EXTERNALISEREND GEDRAG BIJ ADOLESCENTEN

Running Head EXECUTIEVE FUNCTIES EN EXTERNALISEREND GEDRAG BIJ ADOLESCENTEN 1 Zelf Gerapporteerde Alledaagse Executieve Functies en Externaliserende Gedragsproblemen bij Adolescenten in en buiten de Jeugdhulpverlening Self-reported Everyday Executive Functioning and Externalising

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

Cynisme over de politiek

Cynisme over de politiek Cynisme over de politiek Een profiel van ontevreden burgers Dr. Pieter van Wijnen Waar mensen samenleven, zijn verschillende wensen en belangen. Een democratische samenleving heeft als doel dat politici

Nadere informatie

Welke rol speelt gamen bij het passief leren van Engelse taalvaardigheden?

Welke rol speelt gamen bij het passief leren van Engelse taalvaardigheden? Probleemstelling Het spelen van video-games wordt gezien als een vorm van vrijetijdsbesteding, maar is het zo dat je er niks van leert? Is het mogelijk dat gamende middelbare scholieren onbewust door gamen

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken

WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost- Afrikaanse keuken DOELGROEP : Kleuter

Nadere informatie

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.2 - November 2008-147-

Vlaams Parlement - Vragen en Antwoorden - Nr.2 - November 2008-147- Vlaams Parlement Vragen en Antwoorden Nr.2 November 2008 47 VLAAMS PARLEMENT SCHRIFTELIJKE VRAGEN FRANK VANDENBROUCKE VICEMINISTERPRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN WERK, ONDERWIJS

Nadere informatie

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Feiten en cijfers Hebben laaggeschoolden een hoger risico om in armoede te belanden? Ja. Laagopgeleiden hebben het vaak

Nadere informatie

SCHOLEN, DE PLAATS BIJ UITSTEK OM JONGEREN TE BEVRAGEN?

SCHOLEN, DE PLAATS BIJ UITSTEK OM JONGEREN TE BEVRAGEN? SCHOLEN, DE PLAATS BIJ UITSTEK OM JONGEREN TE BEVRAGEN? Lessen uit scholenonderzoek in Vlaanderen Jessy Siongers Universiteit Gent Vrije Universiteit Brussel Steunpunt Cultuur & Jeugdonderzoeksplatform

Nadere informatie

Nieuwe media. Ander onderwijs?

Nieuwe media. Ander onderwijs? Nieuwe media. Ander onderwijs? Joke Voogt Typ hier de footer 1 Wij streven ernaar dat over vijf tot tien jaar alle leerlingen voor hun toekomstig beroep, voor het deelnemen aan het maatschappelijk leven

Nadere informatie

WORKSHOP. NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Liedjes en dans in Swahili (Oost-Afrika) DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL JONGERENRAAD

INITIATIEFVOORSTEL JONGERENRAAD INITIATIEFVOORSTEL JONGERENRAAD INITIATIEFVOORSTEL JONGERENRAAD 1 Inleiding. De gemeenteraad van Leeuwarden vindt het erg belangrijk dat de jeugd goed geïnformeerd wordt over wat de gemeente en de politiek

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014

Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 2014 Gezondheid en (psycho)somatische klachten bij adolescenten in Vlaanderen 214 Inleiding Gezondheid in de internationale HBSC (Health Behaviour in School-aged Children) studie en in de Wereldgezondheidsorganisatie

Nadere informatie

Jeugdonderzoek 2012. Een eerste portret van de politieke en sociale overtuigingen van veertienjarige Vlaamse jongeren

Jeugdonderzoek 2012. Een eerste portret van de politieke en sociale overtuigingen van veertienjarige Vlaamse jongeren Een eerste portret van de politieke en sociale overtuigingen van veertienjarige Vlaamse jongeren Joris Boonen, Marc Hooghe, Cecil Meeusen, Ellen Quintelier, Soetkin Verhaegen KU Leuven Leuven, juni 2012

Nadere informatie

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester

Stages in het flexibel semester. Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel Fractie SAM Stages in het flexibel semester Initiatiefvoorstel voor het implementeren van studiepunten voor stages in het flexibel semester Fractie SAM Aan de universiteitsraad 13 november

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Voorstel van resolutie. betreffende het verplicht aanbieden van cursussen eerste hulp bij ongevallen (EHBO) in het lager en secundair onderwijs

Voorstel van resolutie. betreffende het verplicht aanbieden van cursussen eerste hulp bij ongevallen (EHBO) in het lager en secundair onderwijs stuk ingediend op 1224 (2010-2011) Nr. 1 6 juli 2011 (2010-2011) Voorstel van resolutie van de heer Jean-Jacques De Gucht, de dames Ann Brusseel, Marleen Vanderpoorten en Elisabeth Meuleman, de heren Boudewijn

Nadere informatie

Kijk vanuit diverse perspectieven naar het onderwijs

Kijk vanuit diverse perspectieven naar het onderwijs Kijk vanuit diverse perspectieven naar het onderwijs 'Over het muurtje' haalt uit verschillende rapporten, artikels en publicaties 4 grote vaststellingen over het Vlaamse onderwijslandschap. We bladeren

Nadere informatie

Tilburg University. Chapters 1-7 Bouckaert, L.; Sels, A.T.H.

Tilburg University. Chapters 1-7 Bouckaert, L.; Sels, A.T.H. Tilburg University Chapters 1-7 Bouckaert, L.; Sels, A.T.H. Published in: Waarden-in-Spanning. Conflicterende Keuzen bij Zelfstandige Ondernemers, Land en- Tuinbouwers Publication date: 2001 Link to publication

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

(In)effectiviteit van Angstcommunicaties op Verminderen van Lichamelijke Inactiviteit: Rol van Attitudefuncties, Self-Monitoring en Self-Esteem

(In)effectiviteit van Angstcommunicaties op Verminderen van Lichamelijke Inactiviteit: Rol van Attitudefuncties, Self-Monitoring en Self-Esteem (In)effectiviteit van Angstcommunicaties 1 (In)effectiviteit van Angstcommunicaties op Verminderen van Lichamelijke Inactiviteit: Rol van Attitudefuncties, Self-Monitoring en Self-Esteem (In)effectiveness

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Middelengebruik: Cannabisgebruik

Middelengebruik: Cannabisgebruik Middelengebruik: Cannabisgebruik Inleiding Cannabisgebruik geeft zowel gezondheidsrisico s, psychosociale gevolgen als wettelijke consequenties 1,2. Frequent gebruik van cannabis wordt geassocieerd met

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek SBO maatschappelijke finaliteit Prof. Dr. Ann Jorissen (UA) IWT, 11 januari 2010 1 Effective Governance of Private Enterprises: the influence

Nadere informatie

Verzekeren per Kilometer / SaveDriver: Eerste Onderzoeksresultaten

Verzekeren per Kilometer / SaveDriver: Eerste Onderzoeksresultaten Verzekeren per Kilometer / SaveDriver: Eerste Onderzoeksresultaten Dit onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met : Rijks Universiteit Groningen Vrije Universiteit Amsterdam TU Delft Goudappel Coffeng

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Jongeren & hun financiële verwachtingen

Jongeren & hun financiële verwachtingen Nibud, februari Jongeren & hun financiële verwachtingen Anna van der Schors Daisy van der Burg Nibud in samenwerking met het 1V Jongerenpanel van EenVandaag Inhoudsopgave 1 Onderzoeksopzet Het Nibud doet

Nadere informatie

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau 4. Het doel van deze studie is de verschillen in gezondheidsverwachting naar een socio-economisch gradiënt, met name naar het hoogst bereikte diploma, te beschrijven. Specifieke gegevens in enkel mortaliteit

Nadere informatie

Hoger onderwijs, lager onderwijs, schoolloopbaan, schoolse vertraging, secundair onderwijs, universitair onderwijs, watervalsysteem, zittenblijven

Hoger onderwijs, lager onderwijs, schoolloopbaan, schoolse vertraging, secundair onderwijs, universitair onderwijs, watervalsysteem, zittenblijven 1. Referentie Referentie Duqué, H. (1998). Zittenblijven en schoolse vertraging in het Vlaams onderwijs. Een kwantitatieve analyse 1996-1997. Onuitgegeven onderzoeksrapport, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap,

Nadere informatie

Studiedag "Wat kan ik (van) je leren? Samenwerkend leren in onderwijs Lerende netwerken

Studiedag Wat kan ik (van) je leren? Samenwerkend leren in onderwijs Lerende netwerken Studiedag "Wat kan ik (van) je leren? Samenwerkend leren in onderwijs Lerende netwerken Marieke van Nieuwenhuyze Karine De Gendt 9 juni 2015 Introductiesessie lerende netwerken Waarom heb je voor deze

Nadere informatie

Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters

Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters Gezondheidsvaardigheden van schoolverlaters Lea Maes, PhD Universiteit Gent Faculteit Geneeskunde en Gezondheidswetenschappen Vakgroep Maatschappelijke Gezondheidkunde Health literacy health literacy represents

Nadere informatie

Laat je. horen. Waar kan jij je mening kwijt?

Laat je. horen. Waar kan jij je mening kwijt? Laat je horen Waar kan jij je mening kwijt? Alles over inspraak, jongerenpartipatie en verkiezingen Alles over rechten van minderjarigen www.kinderrechtswinkel.be Kinderrechtencommissariaat (voor klachten

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

RESULTATEN VAN DE ENQUETE NAAR MENINGEN VAN VLAAMSE STUDENTEN OVER HET STUDEREN AAN DE OPEN UNIVERSITEIT - SEPTEMBER 2007 -

RESULTATEN VAN DE ENQUETE NAAR MENINGEN VAN VLAAMSE STUDENTEN OVER HET STUDEREN AAN DE OPEN UNIVERSITEIT - SEPTEMBER 2007 - RESULTATEN VAN DE ENQUETE NAAR MENINGEN VAN VLAAMSE STUDENTEN OVER HET STUDEREN AAN DE OPEN UNIVERSITEIT - SEPTEMBER 2007 - Uitgevoerd: september 2007 Onderzoekers: drs. Herman Kiesel, drs. Lic. Rick Coone,

Nadere informatie

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking

EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs. Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking EP-Nuffic Jaarcongres 2015 Doorlopende leerlijn: Internationale Competenties in het hoger onderwijs Jos Walenkamp Lector Internationale Samenwerking Samenvatting Wereldburgers, in de 21 ste eeuw, benodigde

Nadere informatie

Meer vrouwen werken minder, minder mannen werken meer

Meer vrouwen werken minder, minder mannen werken meer Gezin en arbeid Meer vrouwen werken minder, minder mannen werken meer Veranderingen in de tijdsbesteding van mannen en vrouwen tussen 1999 en 2004 Het onderzoek Tijdsbesteding van de Vlamingen: een tijdsbudgetonderzoek

Nadere informatie

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012)

Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) Hoge Raad voor Vrijwilligers over het EYAA 2012 (European Year of Active Ageing 2012) De Hoge Raad voor Vrijwilligers (HRV) kijkt relatief tevreden terug op 2011, het Europees Jaar voor het Vrijwilligerswerk.

Nadere informatie

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL. Beleef de schoonheid in Afrika DOELGROEP : Kleuter / Lager Onderwijs 3

Nadere informatie

Wie doet aan sport? Een korte analyse van sportparticipatie uit het Vlaams Tijdsbestedingsonderzoek 2013

Wie doet aan sport? Een korte analyse van sportparticipatie uit het Vlaams Tijdsbestedingsonderzoek 2013 Wie doet aan sport? Een korte analyse van sportparticipatie uit het Vlaams Tijdsbestedingsonderzoek 2013 Situering Onze maatschappij houdt ons graag een ideaalbeeld voor van een gezonde levensstijl, waarbij

Nadere informatie

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles

Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen. Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles Verschillen in het Gebruik van Geheugenstrategieën en Leerstijlen tussen Leeftijdsgroepen Differences in the Use of Memory Strategies and Learning Styles between Age Groups Rik Hazeu Eerste begeleider:

Nadere informatie

Een compleet opleidingenaanbod!

Een compleet opleidingenaanbod! Een compleet opleidingenaanbod! Campus Hof van Riemen Frans Coeckelbergsstraat 17-22 2220 Heist-op-den-Berg T 015 24 18 45 F 015 24 12 13 kta.heist-op-den-berg@g-o.be www.campushofvanriemen.be Citaten

Nadere informatie

MICTIVO - Monitor ICT-Integratie in het Vlaamse Onderwijs, design en opzet van een follow-up monitor

MICTIVO - Monitor ICT-Integratie in het Vlaamse Onderwijs, design en opzet van een follow-up monitor MICTIVO - Monitor ICT-Integratie in het Vlaamse Onderwijs, design en opzet van een follow-up monitor Auteurs: - dr. Bram Pynoo, Universiteit Gent, vakgroep Onderwijskunde, Bram.Pynoo@ugent.be - Stephanie

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Burgerschapsvorming op CCZ

Burgerschapsvorming op CCZ Burgerschapsvorming op CCZ Visie Een groot deel van alle leerlingen in het voortgezet onderwijs zit op het VMBO. Jonge mensen met verschillende achtergronden, capaciteiten, culturen en leerstijlen. Zij

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Stand for Secularism and Human Rights!

Stand for Secularism and Human Rights! EU ELECTIONS 2014 Stand for Secularism and Human Rights! EHF Manifesto November 2013 E uropean elections in May 2014 will be crucial for humanists in Europe. The rise of radical populist parties, the persisting

Nadere informatie