Aanbevelingen Diagnostiek. Autismespectrumstoornissen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aanbevelingen Diagnostiek. Autismespectrumstoornissen"

Transcriptie

1 Aanbevelingen Diagnostiek Autismespectrumstoornissen Samengesteld door de Werkgroep Diagnostiek van het Netwerk Autisme Midden-Brabant Kloosterstraat 32, 5038 VP Tilburg (013) (013) Netwerk Autisme Midden-Brabant is een samenwerkingsverband van: Amarant/Dr. Leo Kannerhuis Brabant, ASVZ, GGZ Breburg, De Hondsberg/Koraalgroep, MEE regio Tilburg, MEE Brabant Noord, REC 3-4 Midden-Brabant, RIBW Midden-Brabant, Stichting Prisma, Koninklijke Kentalis, Kompaan en De Bocht. Met adhesie van de Nederlandse Vereniging voor Autisme (NVA), Centrum voor Consultatie en Expertise (CCE) Brabant-Limburg. 1

2 Inhoudsopgave Inleiding 3 Deelnemers werkgroep Diagnostiek 4 Hoofdstuk 1 Richtlijnen 5 1. Doelstelling van de richtlijn 2. Doelgroep 3. Aandachtspunten bij de richtlijn 4. De Richtlijn Schema aanmelding 9 Hoofdstuk 2 Onderzoeksdomeinen & Overzicht van onderzoeksinstrumenten 10 Hoofdstuk 3 Conclusies en aanbevelingen 42 Literatuuropgave + internetadressen 43 Bijlagen: Bijlage 1. Criteria Autismespectrumstoornissen DSM IV-TR 46 Bijlage 2. Lijst van afkortingen 48 Bijlage 3. Sociale Kaart diagnostiek ASS Midden-Brabant 50 Bijlage 4. Kwaliteitseisen Vroege ontwikkeling Huidig gedragsbeeld Verstandelijk functioneren Taal en communicatie Redzaamheid (sociaal en praktisch) Sociaal emotionele ontwikkeling Persoonlijkheid Neuropsychologische functies Leerontwikkeling 41 2

3 Inleiding Voorliggende notitie is het product van de Werkgroep Diagnostiek van het Netwerk Autisme, Regio Midden-Brabant. Het netwerk betreft een samenwerkingsverband tussen een groot aantal instellingen binnen de regio Midden-Brabant die hun dienst- en hulpverlening richten op personen met een stoornis binnen het autistisch spectrum. Het gaat hier om de geestelijke gezondheidszorg, de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking, (speciaal) onderwijs en specialistische instellingen. Het netwerk heeft als doel samenhang in de kwaliteit van dienst- en hulpverlening op het gebied van autismespectrumstoornissen aan te brengen. De Werkgroep Diagnostiek is één van de werkgroepen die ingesteld zijn door het netwerk om op onderdelen suggesties te doen om afstemming te verbeteren. Het doel van de Werkgroep Diagnostiek is te komen tot verheldering en afstemming bij de gehele doelgroep (ongeacht leeftijd en IQ) in het proces van diagnostiek inzake autismespectrumstoornissen bij alle partners van het netwerk Autisme. Afstemming wordt bevorderd door duidelijkheid en consensus over de te volgen richtlijnen voor onderzoek, de onderzoeksdomeinen waarover gegevens verzameld moeten worden en de te gebruiken onderzoeksinstrumenten. De notitie bevat aanbevelingen, voornamelijk gebaseerd op ervaringskennis van de leden van de werkgroep. De werkgroep heeft bij het tot stand komen van deze notitie ook gebruik gemaakt van de aanbevelingen en ervaringsgegevens met betrekking tot diagnostiek autisme, zoals die in juni 2004 door de werkgroep Diagnostiek van het Samenwerkingsverband Autisme Zuidoost Noord-Brabant zijn ontwikkeld, verzameld en vastgelegd, in de vorm van de notitie Aanbevelingen Diagnostiek betreffende Autismespectrum-stoornissen Het is een ieders eigen beroepsverantwoordelijkheid om het hypothese toetsend model te hanteren en de onderzoeksgegevens op een verantwoorde wijze te interpreteren. Hierbij is kennis van de COTAN-beoordeling van belang. In Hoofdstuk 1 wordt ingegaan op de richtlijnen voor onderzoek; gebaseerd op de landelijke richtlijnen: de richtlijn autisme van het landelijk expertisecentrum kinder- en jeugdpsychiatrie en de richtlijn van het Consortium Autisme Spectrum Stoornissen voor Volwassenen (CASS 18+). (Bron: Rapporten Diagnostiek voor volwassenen, jeugdigen en kinderen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen van de Intersectorale werkgroep diagnostiek, Samenwerkingsverband Autisme Overijssel, April 2009). Hoofdstuk 2 gaat nader in op psychodiagnostiek. Op basis van literatuur, eigen ervaringen en de nota van het Samenwerkingsverband Autisme Zuidoost Noord-Brabant, heeft de werkgroep geïnventariseerd over welke onderzoeksdomeinen informatie verzameld dienen te worden. Dit heeft geresulteerd in een negental onderzoeksdomeinen, die beschreven worden. Vervolgens is voor elk domein geïnventariseerd welke onderzoeksinstrumenten gebruikt worden. Dit is gebeurd vanuit verschillende instellingen, sectoren en specialisaties. Een verdere inhoudelijke verdieping heeft plaatsgevonden door per instrument aan te geven hoe de onderzoeksresultaten geïnterpreteerd kunnen worden. Hierbij bestaat niet de illusie om volledig te zijn; het betreft aandachtspunten en signalen. Beoogd wordt om hiermee de keuze van diagnostische instrumenten te vergemakkelijken. In Hoofdstuk 3 worden conclusies getrokken en een aantal aanbevelingen gedaan. 3

4 De Werkgroep Diagnostiek is gestart in februari 2007, deelnemers zijn In 2009 heeft de werkgroep het rapport geëvalueerd, daaraan namen deel: Frida Keuper, GZ psycholoog, De Hondsberg Oisterwijk Sya Linssen, GZ psycholoog, MEE Regio Tilburg Lilian den Haan, GZ psycholoog, Stichting Prisma, Waalwijk Anny Hermans, GZ psycholoog, REC en Autisme Steunpunt Midden-Brabant Brigitte de Jong, GZ psycholoog, Amarant Jonne Zoutendijk, GZ psycholoog, GGZ Midden-Brabant Femke Mosterd, GZ psycholoog, GGZ Midden-Brabant Marij van de Rijt, psychodiagnostisch medewerker, GGZ Midden-Brabant Jindra Beeks, psycholoog, GGZ Midden-Brabant Estelle Gabriëls, GZ psycholoog, Revalidatie Centrum Leijpark Anne Willems, coördinator Netwerk Autisme, Regio Midden-Brabant Loes van Geijn, secretaresse Netwerk Autisme, Regio Midden-Brabant Willeke van Haandel, orthopedagoog, De Hondsberg Oisterwijk Anny Hermans, GZ psycholoog, REC en Autisme Steunpunt Midden-Brabant Sya Linssen, GZ psycholoog, MEE regio Tilburg Marij van de Rijt, psychodiagnostisch medewerker, GGZ Breburg Ellen Opten, GZ psycholoog, GGZ Breburg Elke Janssen, orthopedagoog, Revalidatiecentrum Leijpark/Mythylschool Marine Westenbroek, GZ psycholoog, De Viersprong Inge van Laer, psycholoog, De Viersprong Ronald Vilé, GZ psycholoog, Dr. Leo Kannerhuis Brabant Debby ter Horst, orthopedagoog, Dr. Leo Kannerhuis Brabant Hugo van Asten, coördinator Netwerk Autisme Midden-Brabant Loes van Geijn, secretaresse Netwerk Autisme Midden-Brabant 4

5 Hoofdstuk 1 Richtlijnen 1. DOELSTELLING VAN DE RICHTLIJN De werkgroep heeft zich, op grond van de taakopdracht RIAN, de volgende doelen gesteld: Samenstellen van een richtlijn diagnostiek voor kinderen, jeugdigen en volwassenen met ASS die: a) Gebaseerd is op huidige wetenschappelijke inzichten of, bij het ontbreken van evidence-based diagnostische instrumenten, op de huidig geldende consensus binnen de beroepsgroep; b) Efficiënt en klantvriendelijk is goed en te implementeren is in de praktijk. Bijkomende doelstellingen zijn: c) Delen van kennis en kunde waardoor diagnostiek voor kinderen, jeugdigen en volwassenen met ASS kwalitatief op een hoger niveau kan komen en de autismegevoeligheid bij diagnostici en hulpverleners verhoogd wordt. d) Met een inhoudelijk onderbouwing kan het diagnostisch proces aan bijvoorbeeld financiers verantwoord worden. 2. DOELGROEP Kinderen, jeugdigen en volwassenen met een vermoeden van een autisme spectrum stoornis en een hoge/normale begaafdheid tot een lichte verstandelijke beperking (IQ 50-85). Voor personen op de leeftijdsgrens van jeugd naar volwassenheid wordt, afhankelijk van het emotionele ontwikkelingsniveau overwogen of de cliënt het beste binnen het jeugdcircuit of volwassenencircuit gediagnosticeerd kan worden. 3. AANDACHTSPUNTEN BIJ DE RICHTLIJN 3.1. Richtlijn versus protocol Deze richtlijn is geen protocol: protocollen worden gemaakt door de beroepsgroep of de organisatie zelf. De werkgroep diagnostiek heeft een richtlijn gemaakt ten behoeve van het diagnostisch proces voor kinderen, jeugdigen en volwassenen met (vermoeden van) een autisme spectrumstoornis. De richtlijn biedt de convenantpartners en vrijgevestigde behandelaren handvatten voor de inrichting van het diagnostisch proces kinderen, jeugdigen en volwassenen met ASS en voor de bestpractice instrumenten om tot een goed onderbouwde diagnose te komen Wie stelt de diagnose ASS Volgens de wet BIG zijn alleen psychiaters, klinisch psychologen en GZ-psychologen bevoegd tot het stellen van een diagnose. De werkgroep is van mening dat de diagnose ASS bij voorkeur wordt gesteld door een dergelijke professional, die specifieke kennis van en klinische ervaring met het stellen van de diagnose ASS heeft. In het multidisciplinair overleg (MDO), waar vanuit verschillende disciplines expertise wordt geleverd om tot diagnose te komen, is de rol van de eindverantwoordelijke GZ-psycholoog, klinisch psycholoog of psychiater gericht op: - het formeel vaststellen van de diagnose - het vergroten van expertise op het gebied van ASS bij collega s Evaluatie van de richtlijn De richtlijn wordt in het netwerk geëvalueerd na ongeveer 2 jaar. De organisaties in de regio evalueren en koppelen hun reacties 5

6 terug aan de coördinator van het Netwerk Autisme Midden Brabant. 4. DE RICHTLIJN In deze paragraaf wordt een toelichting gegeven op het stroomschema zoals bijgevoegd is bij deze richtlijn Case-finding 1 e lijn Onderdiagnostiek bij zowel kinderen, jeugdigen als volwassenen met een ASS is een probleem (C.Kan et.al, Zorgprogramma autisme spectrum stoornissen bij normaal begaafde volwassenen 2004). Case-finding kan een zinvol instrument zijn om onderdiagnostiek bij zowel kinderen, jeugdigen als volwassenen tegen te gaan. Tegelijkertijd geld dat het zeker niet wenselijk, noch ethisch is, om iedereen met ASS te willen indiceren als zodanig. De case-finding richt zich op die mensen waarbij onderliggende ASS problematiek leidt tot significant disfunctioneren. - casefinding van autisme spectrumstoornissen bij kinderen, jeugdigen en volwassenen kan plaatsvinden in de huisartspraktijk en andere vindplaatsen`(mee, verzekeringsartsen, politie, justitie, 1e lijnshulpverlening, verslavingszorg). Een voldoende betrouwbaar instrument dat verwijzers in de eerste lijn kunnen gebruiken om een eerste vermoeden van autismespectrumstoornis bij jeugdigen en volwassenen te kunnen bevestigen is echter niet beschikbaar..loket Vroeghulp Kind en Jeugd is in de regio Midden-Brabant een centraal punt voor vroegsignalering bij kinderen tot 7 jaar - in plaats van een instrument is deskundigheidsbevordering van huisartsen en andere eerste lijnswerkers door de participanten van het Netwerk Autisme, volgens de werkgroep een effectief middel om casefinding te bevorderen. Hierdoor verbetert de herkenning van signalen en hoofdkenmerken die kunnen wijzen op ASS, evenals kennis van de routing voor verwijzing naar de tweede lijn in de eigen regio. - casefinding binnen de voordeurteams en specialistische teams van de participanten van het Netwerk Autisme: aandacht voor en het verhogen van ASS- gevoeligheid`onder collega s is wenselijk; ook binnen de participanten van het Netwerk Autisme is sprake van onderdiagnostiek op gebied van ASS. - bij verwijzing door artsen, huisartsen en vrijgevestigde professionals is het van belang dat informatie over de ontwikkeling van de persoon en indien relevant, over eerdere behandeling, therapie of hulpverlening, wordt aangeleverd bij aanmelding van de cliënt. Daarnaast is het belangrijk dat zo veel mogelijk informatie over het functioneren op school/werk en zo mogelijk het derde milieu beschikbaar is bij de aanmelding. Het doel van het verzamelen van zoveel mogelijk informatie bij aanmelding is om zo goed mogelijk te kunnen inschatten of het kind, jeugdige of volwassene via de verkorte intakeprocedure geholpen kan worden. 4.2 Verkorte intake Als er een sterk vermoeden is van ASS-problematiek op grond van de voorinformatie, kan er een verkorte intakeprocedure worden gestart. Bij verkorte intake staat de vraag centraal: Is er sprake van ASS? Daarbij wordt er van uitgegaan dat er in het voortraject een intelligentieonderzoek verricht is. Zo niet, dan beveelt de werkgroep met klem aan alsnog een intelligentie-onderzoek af te nemen, tenzij de prestaties daartoe geen aanleiding geven en er een duidelijk beeld is van de sterke en zwakke kanten van het kind, jeugdige of volwassene qua werkhouding en presteren (mogelijkheden en beperkingen). Het eindresultaat van de verkorte intake is: a) Een bevestiging van de hypothese en doorverwijzing naar specialistisch onderzoek, of b) Alsnog afname van een algemene, breed-georiënteerde intake, bijvoorbeeld indien de voorinformatie niet betrouwbaar, bruikbaar of tegenstrijdig blijkt te zijn. 6

7 4.3 Algemene intake - brede ontwikkelingsanamnese - (neuro)psychologisch onderzoek incl. niveaubepaling - informatie over de voorgeschiedenis wordt zoveel mogelijk verzameld. Op indicatie: - psychiatrisch onderzoek 4.4 Multi Disciplinair Overleg (MDO) na de algemene intake Alle bevindingen die voortkomen uit de algemene intake worden voorbesproken in het MDO (de samenstelling daarvan varieert per organisatie). - Is er voldoende informatie om een diagnose anders dan ASS, te stellen? Indien ja: verwijzing naar een ander zorgprogramma. - Is er voldoende informatie die wijst op een vermoeden van ASSproblematiek? Indien ja: dan volgt alsnog nader specialistisch onderzoek. - Is er nog onvoldoende informatie om een diagnose vast te stellen? Als dit het geval is, dan wordt de intake verlengd met als doel aanvullende informatie te verzamelen. 4.5 Specialistisch onderzoek Na de verkorte intake of indien het MDO aanleiding tot specialistisch onderzoek ziet, wordt er voor gekozen om direct specialistisch onderzoek af te nemen. Doel daarvan is de hypothese ASS te toetsen en comorbiditeit op te sporen waarbij differentiaal diagnostisch wordt gekeken. De werkgroep beveelt aan het specialistisch onderzoek door een geschoolde en ervaren clinicus in de problematiek van autisme spectrum stoornissen te laten verrichten. Aanbevolen specialistisch onderzoek: - Psychiatrisch onderzoek: een psychiatrische evaluatie van de problematiek en toestandsbeeld met aandacht voor comorbiditeit en differentiaal diagnostische opties. - Somatisch onderzoek Op indicatie: - Indien nodig kan er aanvullend observatie plaatsvinden (bv. school, werk, thuis) - Persoonlijkheidsonderzoek: hierbij ligt het accent ook meer op het persoonlijkheidsprofiel dan op het classificeren van een persoonlijkheidsstoornis. - Neuropsychologisch onderzoek: hiermee wordt onder andere het executief functioneren (werkgeheugen, flexibiliteit, planning, respons inhibitie), de aandachtfuncties en andere modaliteiten vastgelegd. - Zintuigprofiel: hiermee worden de sensorische hypo- en hypergevoeligheden systematisch geïnventariseerd. - Procesdiagnostiek: als de diagnose onvoldoende duidelijk is in dit stadium, kan een (deeltijd-)klinische opname meer inzicht geven in het functioneren van de cliënt binnen een gestructureerde setting. De context is dan meer naturalistisch dan in de één-op-één situatie van het laboratorium of de spreekkamer. 4.6 Verslag Nadat alle informatie ten behoeve van de diagnostiek is verzameld, wordt een verslag opgemaakt. Dit verslag dient in heldere en begrijpelijke taal geschreven te zijn en wordt bij voorkeur aan cliënt en cliëntsysteem gegeven. Het verslag is de kroon op het diagnostisch werk en dient aan een aantal eisen te voldoen. - Uit het verslag moet de contextuele probleemdefinitie helder naar voren komen: waarom is deze toestand voor deze cliënt in deze situatie problematisch. - Vervolgens moet duidelijk worden omschreven welke verwachtingen de cliënt heeft, en eventueel hoe deze verwachtingen afwijken van die van zijn of haar omgeving. - Het verslag geeft duidelijk aan van welke comorbiditeit sprake is en omschrijft de invloed van die comorbiditeit op de problematiek. 7

8 - De differentiaal diagnose bevat alternatieve mogelijkheden die nog niet uitgesloten kunnen worden in dit stadium van onderzoek. - De classificatie: de DSM-IV classificatie moet te begrijpen zijn op grond van de bevindingen van de onderdelen van het diagnostisch proces. De classificatie heeft zijn eigen bestaansrecht, maar kan nimmer volstaan al enige basis voor een behandeladvies; daarvoor dient de beschrijvende diagnose. - Beschrijvende diagnose: hierbij wordt een verklaringsmodel beschreven, waarbij naast een competentieanalyse van de cliënt en zijn of haar ontwikkelingsgeschiedenis, de rol van het betrokken systeem, de context van de omgeving en het toekomstperspectief uitvoerig wordt toegelicht. De stresserende en protectieve factoren worden daarbij toegelicht. - Conclusie: een korte en bondige samenvatting van de beschrijvende diagnose en antwoord op de onderzoeksvraag. - Uitleg over de stoornis en mogelijkheden voor/ verwijzing naar psychoeducatie. - Afspraken over voortgang, zoals behandeling. - Aandacht voor het functioneren op school. - Informatiefolders van de NVA en Balans, boekentips. 4.7 Multi Disciplinair Overleg (MDO) Het verslag, met diagnose en classificatie, wordt uiteindelijk intercollegiaal getoetst in het MDO. 4.8 Behandeladvies De diagnostische onderzoeksfase mondt uit in een behandeladvies voor de persoon, waarbij de oorspronkelijke hulpvraag in begrijpelijke termen wordt beantwoord. Het verslag dient als basis voor een behandeladvies, waarin aandacht wordt geschonken aan de knelpunten en sterke punten die in het onderzoeksverslag zijn beschreven. Er volgt een adviesgesprek met cliënt en direct betrokkenen. Dit gebeurt in minimaal één gesprek. Aandachtspunten in het adviesgesprek zijn: - Resultaten van het diagnostisch onderzoek zoals vastgelegd in het verslag. - Comorbiditeit, indien relevant 8

9 9

10 Hoofdstuk 2 Onderzoeksdomeinen & Onderzoeksinstrumenten Zoals in hoofdstuk 1 reeds is aangegeven vraagt diagnostiek inzake een autismespectrumstoornis een brede multidisciplinaire benadering, waarbij informatie verzameld wordt over een breed scala van aspecten van de persoon die onderzocht wordt. De vraagstelling van het diagnostisch onderzoek bepaalt het proces en de keuze van de onderzoeksinstrumenten. Afhankelijk van de complexiteit van de vraag is het nodig om in enigermate informatie te verzamelen om te komen tot een diagnostische uitspraak. Domeinen waarover informatie verzameld kan worden zijn: 2.1 vroege ontwikkeling 2.2 huidig gedragsbeeld 2.3 verstandelijk functioneren 2.4 taal en communicatie 2.5 redzaamheid 2.6 sociaal-emotionele ontwikkeling 2.7 persoonlijkheid 2.8 leerontwikkeling 2.9 neuropsychologische functies - het leeftijdsbereik - de aandachtspunten bij het interpreteren van de testresultaten. Dit overzicht is zeker niet volledig. Het is ontstaan vanuit de praktijk en ervaringen van de leden van de werkgroep en het eerder genoemde document van de werkgroep Diagnostiek van het Samenwerkingsverband Autisme Zuidoost Noord-Brabant. Het beoogt een hulpmiddel te zijn om flexibel te hanteren bij de keuze voor onderzoeksinstrumenten. Daar waar in de schema s gesproken wordt over kind, jongere of volwassene, is het afhankelijk van het leeftijdsbereik of het een kind, jeugdige of volwassene betreft. Voor elk onderzoeksdomein zijn er diverse onderzoeksinstrumenten beschikbaar. In dit hoofdstuk wordt een schematische weergave gegeven van deze onderzoeksinstrumenten die gebruikt kunnen worden bij autismespectrumstoornis-diagnostiek. Van elk instrument wordt de naam genoemd, de doelgroep uitgesplitst naar: - de algemene populatie (A) - de populatie mensen met een verstandelijke beperking *) (V) *) Men spreekt van een verstandelijke beperking wanneer er voldaan wordt aan twee basiscriteria: een significant beneden gemiddeld verstandelijk functioneren (IQ< 70) en substantiële beperkingen in adaptieve vaardigheden/sociale redzaamheid (American Association on Mental Retardation). 10

11 Uitgangspunten: 1. Om betrouwbare informatie te verkrijgen is kennis over autisme noodzakelijk. 2. Het is belangrijk om tot een compleet beeld van de onderzochte persoon te komen. Onderzoeksgegevens dienen in hun geheel en in samenhang beoordeeld te worden. Dit geldt zeker wanneer je gebruikt maakt van onderdelen van tests en subtests. Wat per instrument aangegeven wordt, zijn opvallendheden die in het algemeen vaker gezien worden. 2.1 Vroege ontwikkeling Onderzoek door middel van: - Dossieronderzoek: integraal dossier jeugdgezondheidszorg 0 19 jaar van Thebe en GGD, voorscreening DIANE, ESAT - Anamnese-vragenlijsten: intern ontwikkelde anamnesevragenlijsten (zoals bij de GGZ, De Wendel, Herlaarhof, Gelderse Poort) - Somatisch onderzoek A = allen V = verstandelijk beperking Benaming A/V Leeftijdsbereik Aandachtspunten Integraal dossier Jeugdgezondheidszorg Thuiszorg (0-4) en GGD (4-19) A 0 19 Opvallende zaken uit de ontwikkelingsschema s. In de vroegkinderlijke ontwikkeling zijn dit bijvoorbeeld de Van Wiechenschema s met de items met betrekking tot de communicatie. Anamnesevragenlijsten A Alle Opvallende zaken uit de ontwikkelingsgeschiedenis beoordelen aan de hand van het ontwikkelingsverloop zoals beschreven bij autismespectrumstoornissen. Inhoudelijke kwalitatieve analyse vanuit DSM-IV-R criteria (zie bijlage 1). De anamnesevragenlijst wordt gebruikt om op alle onderzoeksdomeinen informatie te verkrijgen. Dit betreft dan informatie welke het beeld van de ouders, verzorgers, partner enz. ten aanzien van de cliënt weergeeft. 11

12 2.2 Huidige gedragsbeeld Onderzoek door middel van: Algemene vragenlijsten: SGZ, CBCL-lijsten, VvGK, VOG Specifieke gedragsvragenlijsten: AVZ-R, AUTI-R, WING-schalen, CARS, ADI-R, AQ Observatie van gedrag in verschillende settings en onder verschillende condities, bijvoorbeeld door middel van videobeelden, video-interactiebegeleiding, spel, gesprek, enz Algemene gedragsvragenlijsten Naam lijst CBCL Gedragsvragenlijst V 4-16 jaar (2-18) SDQ *) Type hulpmiddel A/V Leeftijdsbereik Gebruik Tijdsinvestering Aandachtspunten Vragenlijst voor het signaleren van psychosociale problemen Versies voor ouders/ verzorgers, leerkracht en de jongere zelf A 4-16 jaar Versies voor ouders/ verzorgers en de jongere zelf ± 15 á 20 min. Geen van de subschaaluitslagen verwijst naar de eventuele aanwezigheid van een autismespectrumstoornis (Kraijer). Scoren vaak hoger op sociale problemen. Scoren vaak hoger op denkproblemen. Scoren vaak hoger op angst/depressie. Discrepantie tussen hoe het kind zelf problemen ervaart en de ander. Moeite met invullen omdat het kind goed onderscheid moet maken tussen ik ander. ± 15 min. Strenghts and Difficulties Questionaire. De vragenlijst is bedoeld om kinderen met een hoog risico op psychosociale problemen te signaleren. De lijst is opgebouwd uit 5 subschalen: Emotionele symptomen, Gedragsproblemen, Hyperactiviteit en Aandachtstekort, Problemen met leeftijdsgenoten en Prosociaal gedrag. De schalen Problemen met leeftijdgenoten en Prosociaalgedrag zijn indicatief in de richting van ASS. Het is een eerste algemene screenende vragenlijst. 12

13 SGZ Vragenlijst voor het signaleren van storend gedrag Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen V vanaf 3 jaar Wordt ingevuld door ouders/verzorgers van het kind A 6-12 jaar Wordt ingevuld door ouders/verzorgers van het kind ± 15 min. Minder vaak verbaal storend gedrag (m.u.v. grillig type: meer verbaal storend gedrag). Veel vaker gemengd storend gedrag. ± 10 min. De Vragenlijst voor Gedragspoblemen bij Kinderen (VvGK) is ontwikkeld om symptomen van de gedragsstoornissen ADHD (aandachtstekort, hyperactiviteit, impulsiviteit), ODD (Oppositional Defiant Disorder) en CD (Conduct Disorder) te meten. ± 15 min. VOG staat voor Vragenlijst over Ontwikkeling en Gedrag. Er is een ouderversie (VOG-O) en een leerkrachtversie (VOG- L). Er zijn normen voor jongens en meisjes van 6-11 en van jr. De VOG-O bevat 95 items en de VOG-L 93 items De items zijn ingedeeld in 5 subschalen namelijk: - storend en anti-sociaal gedrag, - in zichzelf gekeerd, - communicatiestoornissen, - angst, - sociale beperkingen Het betreft een beoordeling van het gedrag over de afgelopen 6 maanden. VvGK VOG Vragenlijst over ontwikkeling en gedrag V 6-11 jaar jaar Wordt ingevuld door ouders/verzorgers van het kind *) De werkgroep heeft nog geen ervaring met deze vragenlijst, maar deze wordt wel door Dr. P. Embregts (Radbouduniversiteit) genoemd als een handzaam alternatief voor de CBCL. 13

14 Specifieke gedragsvragenlijsten Deze vragenlijsten zijn speciaal opgesteld met het oog op classificatie van een autismespectrumstoornis. De uitslag ervan kan opgezocht worden in een tabel. Vervolgens wordt er een classificatie gegeven. De uitslag van een autisme-schaal is nimmer zonder meer de uiteindelijke diagnose. Naam lijst AVZ-R AUTI- R CARS ADI-R AQ Type hulpmiddel A/V Leeftijdsbereik Gebruik Tijdsinvestering Testgegevens Observatieschaal autisme en verwante stoornissen in de vorm van een vragenlijst Beoordelingsschaal voor vroeg kinderlijk autisme in de vorm van een vragenlijst Scoringsinstrument autisme op basis van observaties (semigestructureerd) Semigestructureerd diagnostisch interview autisme gericht op ontwikkelingsgeschiedenis en huidig gedrag. Voor de afname is een specifieke training vereist. Vragenlijst autisme (diagnostiseert wel over en onder; kortom een onbetrouwbaar instrument) V 2-55 jaar Wordt ingevuld door ouders/verzorgers van het kind A 0;10-12;11 jaar (niet-sprekend) 3;0-12;11 jaar (sprekend) Wordt ingevuld door ouders/verzorgers van het kind A 0-14 jaar Wordt afgenomen door getrainde A A 2-jaar - jong volwassen Volwassenen (18+) Wordt door professional afgenomen bij ouders/verzorgers. Wordt ingevuld door persoon zelf. ± 10 tot 25 min. 0-6 : Niet PDD 7-9 : Twijfel : PDD ± 30 tot 45 min. < 200: autistisch : geen classificatie > 250: niet autistisch V: classificatie Geen en Niet- Autistisch garandeert niet dat er géén sprake is van PDD (Kraijer en Plas). ± 10 tot 25 min ,5: non-autistic 30-36,5: mildly to moderately autistic 37-60: severely autistic ± 1 ½ tot 2 ½ uur. Op basis van item-scores wordt geclassificeerd als autistisch of niet-autistisch (cut-off scores op 4 domeinen) DSM-IV ± 10 min. 2% scoort hoger dan 32 Score > 25 kan indicatief zijn Groep mensen zonder ASS scoort gemiddeld 16 ASS scoort gemiddeld 35 De schalen kunnen daarnaast inhoudelijk per gebied en op itemniveau beoordeeld worden. (Zie Kraijer voor een overzicht en beoordeling van deze schalen voor mensen met een verstandelijke beperking). 14

15 Observatie Onderzoek door middel van: Observatie van het gedrag in verschillende situaties en onder verschillende condities: - in verschillende milieus (thuis, school, werk, vrije tijd) - met en zonder andere personen (sociale context) - met en zonder opdracht. - observatie van gedrag in gestructureerde en ongestructureerde situaties. Observatie kan algemeen en breed gericht zijn (inventariserend) of specifiek gericht op bepaalde gedragsaspecten (specifieke gedragsobservatie): Naam A/V Leeftijdsbereik Aandachtspunten Algemene observatie A Alle leeftijden Volume van de stem, intonatie, mimiek, oogcontact Initiëren van gespreksonderwerpen Verplaatsen van de aandacht Begrip voor humor Evenwicht tussen nabijheid en distantie Spel A Kinderen Fascinaties voor bepaald speelgoed of voor bepaalde handelingen. Geen of beperkt doen-alsof spel. Geen of beperkte wederkerigheid in het contact. Opvallende reacties bij onverwachte zaken. Beperkt spelrepertoire met veel herhaling. VIB Video Interactie-Begeleiding A Alle leeftijden Criteria basiscommunicatie: 1) Initiatief en ontvangst: o.a. - attent zijn, - afstemmen 2) Uitwisseling in de kring: - kring vormen, o.a. - beurten maken, - coöperatie 3) Overleg: - meningsvorming, o.a.- inhoudelijkheid, - besluitvorming 4) Conflicthantering: o.a. - tegenstelling benoemen, - contact herstellen, - onderhandelen 15

16 ADOS A Kinderen en jongeren Semi-gestructureerd gestandaardiseerd observatieinstrument autisme. Er moet altijd een video-opname van de observatie worden gemaakt die achteraf wordt gescoord. Videobeelden van vroeger/thuissituatie gezin en nu A Alle leeftijden Observaties die te maken hebben met 1) sociaal gedrag, 2) communicatie, 3) verbeelding. 16

17 2.3 Verstandelijk functioneren Onderzoek door middel van: - Ontwikkelingstesten schalen: BSID-II NL, GOS, KID-N,, PEP-R, GIT-2 - Intelligentietests: KAIT (voor adolescenten en volwassenen), WPPSI-R, WISC-III, WAIS-III, SON-R 2½-7, SON-R 5-17, RAKIT. Besloten is niet uitvoerig in te gaan op alle genoemde testen, maar alleen aandachtspunten vanuit WAIS en WISC verder uit te werken. Elke clinicus kent en hanteert specifieke kenmerken. Als bijvoorbeeld het onderscheid tussen Asperger en kernautisme getoetst wordt aan de hand van Wechsler schalen, worden geen verschillen gevonden. Bij jonge kinderen ziet men bijvoorbeeld vaak een tamelijk specifiek autisme-profiel (relatief laag op de verbale subtests, met name verbale integratie, relatief hoog op de performale subtests), maar dat profiel verdwijnt bij degenen die zich goed ontwikkelen. Het profiel wordt steeds vlakker, zonder pieken, vaak ook een wat lagere gemiddelde score. Als het profiel blijft bestaan is dat een teken van een relatief slechte ontwikkeling. Ook kunnen begaafde mensen met autisme goed compenseren en vindt men bijvoorbeeld ook fragmentarische waarneming en hyperselectiviteit niet makkelijk meer terug in de profilering. Citaat van mevrouw dr. Y.M. Dijkxhoorn, Universiteit Leiden. Naam subtest Uit de WAIS-III en de WISC-III Informatie Overeenkomsten Rekenen Woordenschat Begrijpen Cijferreeksen Onvolledige Tekeningen Aandachtspunten - Vooral kennis van weetjes en feiten - Relatief sterk bij PDD-NOS en Asperger. Bij Asperger vaak fascinatie voor encyclopediekennis - Relatief gelijk aan Blokpatronen bij Asperger -Vaak associatieve antwoorden - Moeite met kernachtig formuleren - Ongeveer gelijk aan Woordenschat bij alle ASS - Niet de kern eruit halen - Starre rekenstrategie - Associatieve antwoorden - Ongeveer gelijk aan Overeenkomsten bij alle ASS - Associatieve antwoorden, moeilijk navolgbare redeneringen - Relatief zwak bij Autisme en Asperger - Begrijpen zwakker dan Woordenschat en Overeenkomsten bij Autisme en PDD-NOS - Doortellen - Moeite met de opdracht: letterlijk nazeggen - Zwakke conceptvorming 17

18 Plaatjes Ordenen Blokpatronen - Moeite met verplaatsen in het standpunt van de ander; bij hoge scores nagaan welke redenering er achter zit (welk verhaal hoort erbij). - Sterker dan Begrijpen bij Autisme - Autisten letten op het detail en kunnen het geheel niet overzien; Relatief sterk bij Autisme en Asperger Figuur Leggen Substitutie Doolhoven Symbolen vergelijken - Relatief sterk bij Autisme en PDD-NOS - Trage informatieverwerking - Relatief zwak bij PDD-NOS en Asperger - Traag werktempo Informatie vanuit testafname Testresultaten Komt vaker voor bij Profiel PIQ > VIQ Autisme VIQ > PIQ Asperger Factoranalyse Ruimtelijk Analytische factor > Concentratie en Sequentieerfactor en Verworven Kennis en Begripsfactor Autisme Ruimtelijk Analytische factor = Verworven Kennis > Concentratie en Sequentieerfactor Verworven Kennis factor relatief hoog IOBW: Begrijpen relatief laag / Informatie hoog Verwerkingssnelheid is vaak laag Voor de VG sector hebben Kraijer en Plas bijzonderheden vanuit ontwikkelings- en intelligentietests beschreven. PDD-NOS Asperger Asperger Autisme 2.4 Taal en communicatie Onderzoek door middel van: - Taaltests: Reynell, Schlichting, TVK, CELF,TAK, verbale gedeelte van algemene intelligentie tests, observatielijst COCP programma. Kindertaaltesten zijn vaak maar tot een bepaalde leeftijd genormeerd! - Communicatieschalen: CPZ, NNST, communicatievragenlijsten. - Verdere procesdiagnostiek COMVOOR 18

19 Taaltesten en verbale informatie uit overige testen Naam test Type hulpmiddel A/V Leeftijdsbereik Gebruik Tijdsinvestering Aandachtspunten TVK Taaltest voor kinderen A 4 9 jaar Wordt afgenomen door een CELF Reynell Test voor Taalbegrip Schlichting De test meet taal- en communicatieproblemen. De algemene taalvaardigheid kan worden vastgesteld door afname van 4 subtests waarmee een kernscore kan worden bepaald. Vaak is echter uitgebreider onderzoek nodig. Test meet taalbegripsproblemen bij jonge kinderen Test meet niveau van taalproductie A 5-18 jaar Wordt afgenomen door een A 1;2 6;3 jaar Wordt afgenomen door een A 1;2 6;3 jaar Wordt afgenomen door een ± 2,5 uur Moeite met integratie van visuele en verbale informatie. Gerichtheid op details. Associatief reageren, zowel auditief als visueel (eigen spoor) Afname 4 subtests voor kernscore ±30-45 min. Afname gehele test ± 2 ½ -3 uur Moeite om tot de kern te komen bij verhaaltje navertellen. Associëren in antwoorden. Gerichtheid op details. ± 30 min. Wijzen, maar niet pakken of aantikken. Letterlijk reageren. Soms moeite met tijdsbegrippen. Fixatie op testmateriaal. Moeite met combineren van opdracht en materiaalgebruik. ± min. Reageren op details. Moeite met deel-geheel relaties. Echolalie kan score positief beïnvloeden. 19

20 PEP-R Semi-gestructureerd gestandaardiseerd onderzoeksinstrument (autisme) vanuit een ontwikkelingsperspectief A 2 7 jaar Wordt afgenomen door een WISC-III.nl Intelligentietest A 6 16 jaar Wordt afgenomen door een RAKIT Subtest: vertellen van een verhaal in een logische samenhang A 4;2 11;1 jaar Wordt afgenomen door een KAIT Subtest auditief begrip A Wordt afgenomen door ± 2,5 uur Cognitie verbaal vaak lager. Grove motoriek vaak relatief goed. Waarneming wisselend. Imitatie vaak zwak ± 2 uur PIQ > VIQ vaak. Associatief reageren op details. Beperkte mentale flexibiliteit. Begrijpen in het algemeen lage score. ± 15 min. Vertelplaat: vnl. eenheden, geen verbanden, geen clou. Ideeënproductie: beperkte mentale flexibiliteit. Inzicht in de strekking of toon van het bericht of iets dat niet klopt in het verhaal. Obs.:slecht in staat onverwachte absurditeit in de tekst te ontdekken? 20

Diagnostiek voor volwassenen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen

Diagnostiek voor volwassenen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen Diagnostiek voor volwassenen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen Intersectorale werkgroep diagnostiek volwassenen met ASS Samenwerkingsverband Autisme Overijssel April 2009 Colofon Diagnostiek

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Diagnostiek voor kinderen en jeugdigen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen

Diagnostiek voor kinderen en jeugdigen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen Diagnostiek voor kinderen en jeugdigen met (vermoeden van) autisme spectrum stoornissen Intersectorale werkgroep diagnostiek kinderen en jeugdigen met ASS Samenwerkingsverband Autisme Overijssel April

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

HBO Toegepaste psychologie Contactdag GGZ Kinderen en Jeugd. Drs. Yèrma van Egeraat Registerpsycholoog NIP

HBO Toegepaste psychologie Contactdag GGZ Kinderen en Jeugd. Drs. Yèrma van Egeraat Registerpsycholoog NIP HBO Toegepaste psychologie Contactdag GGZ Kinderen en Jeugd Drs. Yèrma van Egeraat Registerpsycholoog NIP Programma Kennismaking Competenties Gespreksvaardigheden Anamnesegesprek: o Uitvoeren o Observeren

Nadere informatie

JGZ-richtlijn Autismespectrumstoornissen Januari 2015

JGZ-richtlijn Autismespectrumstoornissen Januari 2015 JGZrichtlijn Autismespectrumstoornissen Bijlage Kenmerken van ASS specifieke instrumenten CBCL Gedrags Vragenlijst voor Kinderen / Child Behavior Checklist. Nieuwste versie 2003 De CBCL biedt geen diagnose,

Nadere informatie

Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK)

Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK) Instrument Vragenlijst voor Inventarisatie van Sociaal gedrag van Kinderen (VISK) De VISK is ontwikkeld om sociaal probleemgedrag van kinderen met (mildere) varianten van pervasieve ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij volwassenen met Autisme SpectrumStoornissen

Neuropsychologisch onderzoek bij volwassenen met Autisme SpectrumStoornissen Neuropsychologisch onderzoek bij volwassenen met Autisme SpectrumStoornissen Werkgroep: Audrey Mol, Ilse Noens, Annelies Spek, Cathelijne Tesink, Jan-Pieter Teunisse Kader Biologisch Informatie-verwerking

Nadere informatie

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG

ADHD en ASS. Bij normaal begaafde volwassen. Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG ADHD en ASS Bij normaal begaafde volwassen Utrecht, 23-01-2014 Anne van Lammeren, psychiater UCP/UMCG Disclosure belangen spreker (potentiële) Belangenverstrengeling Geen Voor bijeenkomst mogelijk relevante

Nadere informatie

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen

Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Zorgpad Autisme Spectrum Stoornissen Wanneer u autisme heeft, ondervindt u problemen in het contact met anderen. Het kan zijn dat u geen contact maakt of juist veel aandacht vraagt. U kunt zich moeilijk

Nadere informatie

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG

Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose. Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG Diagnostiek en onderzoek naar autisme bij dubbele diagnose Annette Bonebakker, PhD, klinisch neuropsycholoog CENTRUM DUBBELE PROBLEMATIEK DEN HAAG 1 Autisme spectrum stoornissen Waarom dit onderwerp? Diagnostiek

Nadere informatie

The development of ToM and the ToM storybooks: Els Blijd-Hoogewys

The development of ToM and the ToM storybooks: Els Blijd-Hoogewys The development of ToM and the ToM storybooks: Els Blijd-Hoogewys Een reactie door Hilde M. Geurts Lezing Begeer, Keysar et al., 2010: Advanced ToM 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 Autisme (n=34) Controle

Nadere informatie

het Diagnostiek, Advies en ConsultatieTeam

het Diagnostiek, Advies en ConsultatieTeam het Diagnostiek, Advies en ConsultatieTeam informatie voor patiënten en verwijzers maart 2016 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme Wat is het Diagnostiek, Advies en ConsultatieTeam?

Nadere informatie

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Sylvie Verté INLEIDING Reeds geruime tijd worden pogingen ondernomen om te bepalen welke aspecten van diverse ontwikkelings-

Nadere informatie

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis Programma Even voorstellen Wat is autisme? Vroege signalen bij autismespectrumstoornissen De eerste stap richting onderzoek

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

In het geval van Carl ziet u op pagina 4 bij de factoranalyses direct: *Laag bij P-IQ Motivatie niveau *Hoog bij P-IQ Non-verbaal redeneren

In het geval van Carl ziet u op pagina 4 bij de factoranalyses direct: *Laag bij P-IQ Motivatie niveau *Hoog bij P-IQ Non-verbaal redeneren Voorbeeld WAIS-III Analyse-rapport Fijn dat u de tijd neemt om echt inhoudelijk kennis te maken met het resultaat van een analyse uit ons kennissysteem. Een kennissysteem dat ik in de afgelopen 25 jaar

Nadere informatie

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen)

Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen) Vaardighedentoets (Portfolio) gezondheidszorgpsycholoog diagnostiek en indicatiestelling (volwassenen en ouderen) Doelstelling De volgende twee Kerncompetenties en vaardigheden in de Regeling periodieke

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Psychologisch onderzoek

Psychologisch onderzoek Psychologisch onderzoek U bent door uw behandelaar verwezen voor een psychologisch onderzoek. Het psychologisch onderzoek is een diagnostisch onderzoek. Hieronder staat uitgelegd wat een psychologisch

Nadere informatie

Autisme spectrum conditie

Autisme spectrum conditie (potentiële) belangenverstrengeling Geen Autisme spectrum conditie Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Triversum W. Veenboer Kinder- en jeugdpsychiater Dag van eerste lijn Januari

Nadere informatie

EACD recommendations DCD. EACD recommendations. EACD recommendations DCD. EACD recommendations DCD. What s new? EACD recommendations DCD 3-12-2013

EACD recommendations DCD. EACD recommendations. EACD recommendations DCD. EACD recommendations DCD. What s new? EACD recommendations DCD 3-12-2013 EACD recommendations NL vertaling en aanpassing H. Reinders namens DCD Stuurgroep Internationaal: Juli 2011 Vertaling: zomer 2012 Bespreken in werkgroepen najaar 2012 Stuurgroep voorstel: maart 2013 Reactie

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS

Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS Training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS ADOS-training Karakter organiseert een training in het gebruik, de scoring en interpretatie van de ADOS. Wat is ADOS? Het Autisme Diagnostisch

Nadere informatie

Richtlijnen Commissie Leerling Ondersteuning (CLO) Samenwerkingsverband De Liemers po

Richtlijnen Commissie Leerling Ondersteuning (CLO) Samenwerkingsverband De Liemers po Richtlijnen Commissie Leerling Ondersteuning (CLO) Samenwerkingsverband De Liemers po Minimaal noodzakelijk bij aanmelding voor alle leerlingen: Ondertekend aanmeldingsformulier Handelingsgericht Zorgformulier

Nadere informatie

Steunpunt Autisme Noordelijk Zuid Holland

Steunpunt Autisme Noordelijk Zuid Holland Steunpunt Autisme Noordelijk Zuid Holland 8.4 Indicatiecriteria voor cluster 2, 3 en 4. (Met dank aan: REC 2 Holland-Flevoland, REC Zuid-Holland Midden en REC West) Sinds 1 augustus 2008 zijn de criteria

Nadere informatie

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis

Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Ontwikkeling van een arbeidsidentiteit bij mensen met een autisme spectrum stoornis Diana Rodenburg d.rodenburg@leokannerhuis.nl Copyright Dr. Leo Kannerhuis Visie en missie Het Dr. Leo Kannerhuis is een

Nadere informatie

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis.

DSM IV interview. Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. DSM IV interview Semi-gestructureerd anamnestisch interview ter beoordeling of er sprake is van een autismespectrumstoornis. A.A. Spek Klinisch psycholoog Centrum Autisme Volwassenen GGZ Eindhoven Wanneer

Nadere informatie

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014

Ontwikkelingen. DGT bij ASS. Michelle Teluij. Eindreferaat 22-04-2014 Ontwikkelingen DGT bij ASS Michelle Teluij Eindreferaat 22-04-2014 Inhoud Achtergrond Vraagstelling Resultaten Literatuur Interviews therapeuten Database DGT Zetten Conclusie Aanbevelingen Achtergrond

Nadere informatie

mensen met een Licht Verstandelijke Beperking

mensen met een Licht Verstandelijke Beperking Herkennen van mensen met een Licht Verstandelijke Beperking 23 juni 2015 GGD jeugdartsen Limburg Marijke van Duijnhoven en Hanneke van Gaal I have no actual or potential conflict of interest in relation

Nadere informatie

Ongemerkt problematisch. Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts)

Ongemerkt problematisch. Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts) Ongemerkt problematisch Marieke Zwaanswijk (onderzoeker NIVEL) Marijke Lutjenhuis (huisarts) Kijk, als een kind zich opzettelijk uit de auto gooit, dan is het vrij duidelijk dat er iets mis is. Dan heb

Nadere informatie

T D B O Opleidingsinstelling. Behandelingsstrategieën bij obese kinderen 3 1 2 Cure & Care Development www.curecare.nl 2.006.010

T D B O Opleidingsinstelling. Behandelingsstrategieën bij obese kinderen 3 1 2 Cure & Care Development www.curecare.nl 2.006.010 Afkortingen: T = totaal geaccrediteerde uren (exclusief bijtelling 25% voorbereiding/huiswerk) D = geaccrediteerde uren voor het taakgebied Diagnostiek B = geaccrediteerde uren voor het taakgebied Behandeling

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme Hulpmiddelen en materialen Vragen? Autisme?

Nadere informatie

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Hoofd / hals Overige, ongespecificeerd

Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende categorieën Lichaamsregio Hoofd / hals Overige, ongespecificeerd Uitgebreide toelichting van het meetinstrument ComVoor Voorlopers in communicatie 31 oktober 2011 Review M. Jungen Invoer: E. van Engelen 1 Algemene gegevens Het meetinstrument heeft betrekking op de volgende

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen Samenvatting Autismespectrumstoornissen Autismespectrumstoornissen zijn ontwikkelingsstoornissen die gekenmerkt worden door beperkingen in sociale omgang, de communicatie en de verbeelding. Ze gaan vaak

Nadere informatie

Sociale Interpretatie Test en Lees de Ogen Test bij hoog functionerende volwassenen met ASS

Sociale Interpretatie Test en Lees de Ogen Test bij hoog functionerende volwassenen met ASS Sociale Interpretatie Test en Lees de Ogen Test bij hoog functionerende volwassenen met ASS C.C. Kan, B. Hochstenbach, C. Tesink, J. Pijnacker, J.K. Buitelaar SIT en LdO bij hoog functionerende volwassenen

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud DGM en autisme? Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme! Vragen? DGM en Autisme?

Nadere informatie

De plaats van neuropsychologisch onderzoek binnen het diagnostisch proces

De plaats van neuropsychologisch onderzoek binnen het diagnostisch proces De plaats van neuropsychologisch onderzoek binnen het diagnostisch proces Werkgroep: Audrey Mol, Ilse Noens, Annelies Spek, Cathelijne Tesink, Jan-Pieter Teunisse Inhoud NPO en differentiaal diagnostiek

Nadere informatie

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek

Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Autisme en de DSM-5 symposium autismenetwerk Zuid- Holland Zuid Autismeweek Woensdag 2 april 2014 Ad van der Sijde, Yulius Autisme Paul Reijnen, BOBA Inhoud Presentatie Vragen Veranderingen DSM-5 autisme

Nadere informatie

Het psychologisch onderzoek

Het psychologisch onderzoek GGzE centrum ouderenpsychiatrie Het psychologisch onderzoek Voor inzicht in uw capaciteiten, vaardigheden, mogelijkheden en beperkingen informatie voor cliënten >> 1 Psychologisch onderzoek kan bijdragen

Nadere informatie

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts

Developmental Coordination Disorder. Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts Developmental Coordination Disorder Miriam Verstegen Kinderrevalidatiearts 11-06-2015 Inhoud Developmental Coordination Disorder Criteria Kenmerken Comorbiditeiten Pathofysiologie Behandeling Prognose

Nadere informatie

deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder verder met autisme dr. leo kannerhuis locatie Nijmegen

deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder verder met autisme dr. leo kannerhuis locatie Nijmegen deeltijdbehandeling voor jongeren met ASS van 12 jaar en ouder locatie Nijmegen informatie voor jongeren, ouders en verwijzers september 2013 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme

Nadere informatie

Al onze behandelvormen voor kinderen met autisme onder één dak!

Al onze behandelvormen voor kinderen met autisme onder één dak! Al onze behandelvormen voor kinderen met autisme onder één dak! Behandelcentrum Kinderen Verder met autisme Het Behandelcentrum Kinderen In ons Behandelcentrum Kinderen bieden wij een gespecialiseerd en

Nadere informatie

Capaciteitentest HBO. Denkvermogen en denkstijl

Capaciteitentest HBO. Denkvermogen en denkstijl Denkvermogen en denkstijl Naam: Ruben Smit Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. De uitslag... 4 3. Bijlage: Het lezen van de uitslag... 5 Pagina 2 van 7 1. Inleiding Op 5 april 2016 heeft Ruben Smit een

Nadere informatie

Klinische behandeling

Klinische behandeling Klinische behandeling voor kinderen met ASS informatie voor cliënten, ouders en verwijzers september 2013 centrum voor autisme dr. leo kannerhuis verder met autisme Klinische behandeling voor kinderen

Nadere informatie

Resultaten van neuropsychologisch en gedragsonderzoek bij 13 kinderen met PTPN11 mutatie

Resultaten van neuropsychologisch en gedragsonderzoek bij 13 kinderen met PTPN11 mutatie Resultaten van neuropsychologisch en gedragsonderzoek bij 13 kinderen met PTPN11 mutatie Diane Willekens Mie-Jef Descheemaeker Orthopedagogen, CME, Leuven 29/09/07 1 Literatuurgegevens Weinig specifieke

Nadere informatie

Kinderen in Perspectief; onze partners in beeldvorming van emoties en gedrag bij kinderen

Kinderen in Perspectief; onze partners in beeldvorming van emoties en gedrag bij kinderen Kinderen in ; onze partners in beeldvorming van emoties en gedrag bij kinderen 1. Wat is? -praktijk van zelfstandige therapeuten -disciplines: 2 pedagogen, 1 psychologe, multidisciplinaire samenwerking

Nadere informatie

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009 Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen Rob Neyens 22.10.2009 Programma 1. Theorie: wat is autisme? 1.1 Buitenkant 1.2 Binnenkant 2. Praktijk: hoe omgaan met autisme? 2.1 Remediëren 2.2 Compenseren

Nadere informatie

Het enige middel dat je in het werken met mensen hebt, is jezelf.

Het enige middel dat je in het werken met mensen hebt, is jezelf. Het enige middel dat je in het werken met mensen hebt, is jezelf. I. Autisme en verstandelijke beperking Het verschil Peter Vermeulen zei ooit in een vorming (1999) dat een verstandelijke beperking gelijk

Nadere informatie

Ontwikkelingsdiagnostiek Noodzakelijk maar niet altijd eenvoudig bij volwassen

Ontwikkelingsdiagnostiek Noodzakelijk maar niet altijd eenvoudig bij volwassen Ontwikkelingsdiagnostiek Noodzakelijk maar niet altijd eenvoudig bij volwassen Werkgroep: C.Kan, A. in t Veld, M. Altena, M.Oosterhoff, M.van Oosten 11 december 2008 Indeling Ontwikkelingsanamnese; wat,

Nadere informatie

Procedure advies en aanmelding september 2014. Samenwerken aan Passend Onderwijs voor elke leerling

Procedure advies en aanmelding september 2014. Samenwerken aan Passend Onderwijs voor elke leerling Procedure advies en aanmelding september 2014 Voorbereiding PO Juni Planningsafspraken met bureau School & Onderwijs Service (SOS) 2 toetsmomenten(dagdelen): NIO en PMT-K2 Drempelonderzoek Voorbereiding

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Generalistische Basis GGZ berkel-b

Generalistische Basis GGZ berkel-b Generalistische Basis GGZ berkel-b Generalistische Basis GGZ Aansluiting vinden bij leeftijdsgenoten, opletten in de klas, omgaan met emoties en opkomen voor jezelf; zomaar een aantal vaardigheden die

Nadere informatie

Presentatie casemanagement Eindhovens model Huidige ontwikkelingen Discussie

Presentatie casemanagement Eindhovens model Huidige ontwikkelingen Discussie 21 sept 2012 3 e congres GGzE Centrum autisme volwassenen Ervaringen met Autisme Presentatie casemanagement Eindhovens model Huidige ontwikkelingen Discussie Kenmerken Casemanagement is een vorm van hulpverlening.cliënten

Nadere informatie

Asperger en werk. Een dynamisch duo

Asperger en werk. Een dynamisch duo Asperger en werk Een dynamisch duo Natalie van Berkel Module Onderzoeksvaardigheden Stoornis van Asperger Kwalitatieve beperkingen in de sociale interactie, zoals blijkt uit ten minste 2 van de volgende:

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22989 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Pouw, Lucinda Title: Emotion regulation in children with Autism Spectrum Disorder

Nadere informatie

Stoornis of breder? De stoornis beschrijven De 5 aspecten in een handzaam schema! Casuïstiek Conclusie

Stoornis of breder? De stoornis beschrijven De 5 aspecten in een handzaam schema! Casuïstiek Conclusie Overzicht diagnostisch instrumentarium spraak-taalonderzoek Edith Hofsteede-Botden Rianneke Crielaard Kentalis Sint-Michielsgestel Team Spraak-Taal Overzicht diagnostisch instrumentarium spraak-taalonderzoek

Nadere informatie

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen

Hersenstichting Nederland. Autismespectrumstoornissen Hersenstichting Nederland Autismespectrumstoornissen 1 Autismespectrumstoornissen Een autismespectrumstoornis (ASS) is een ontwikkelingsstoornis waarbij de informatieverwerking in de hersenen verstoord

Nadere informatie

oudertraining contact & communicatie

oudertraining contact & communicatie oudertraining contact & communicatie gebaseerd op de Pivotal Respons Treatment (PRT) methode een aanbod van de Polikliniek in Doorwerth en de Polikliniek in Amsterdam februari 2013 centrum voor autisme

Nadere informatie

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ

INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ INDIGO HET ANTWOORD OP DE BASIS GGZ Inhoudsopgave Indigo Brabant 2 Wat is de Basis GGZ? 2 Wat kan Indigo mij bieden? 4 1. POH-GGZ 2. Generalistische Basis GGZ Specialistische GGZ 7 Heeft u vragen? 7 Contact

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren www.voorzet.nl dinsdag 4 juni 2013

congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren www.voorzet.nl dinsdag 4 juni 2013 congres Hoe autisme werkt! een voorzet op succesfactoren dinsdag 4 juni 2013 www.voorzet.nl Programma congres 4 juni 2013 10.00-10.05 Opening Dagvoorzitter Dhr. Karel Bootsman Arbeidsdeskundige bij TATA

Nadere informatie

PO-70: Autisme; recente wetenschappelijke ontwikkelingen

PO-70: Autisme; recente wetenschappelijke ontwikkelingen PO-70: Autisme; recente wetenschappelijke ontwikkelingen VAN FUNDAMENTEEL NAAR PRAKTISCH Autisme; recente wetenschappelijke ontwikkelingen T. de Wit: Oogbewegingen bij mensen met een ASS W. Groen: De neurale

Nadere informatie

Bijzonder lector Zuyd Hogeschool Heerlen Docent en onderzoeker UvA Beleidsadviseur Koraal Groep Sittard Voorzitter Landelijk Kenniscentrum LVB

Bijzonder lector Zuyd Hogeschool Heerlen Docent en onderzoeker UvA Beleidsadviseur Koraal Groep Sittard Voorzitter Landelijk Kenniscentrum LVB Screening en nader onderzoek bij kinderen en jongeren die functioneren op het niveau van een licht verstandelijke beperking (LVB) Dr. Xavier M.H. Moonen Bijzonder lector Zuyd Hogeschool Heerlen Docent

Nadere informatie

CHC - Werkdocument benadering het zeer lage IQ. Talige personen met vermoedelijke ML boven 7 jaar

CHC - Werkdocument benadering het zeer lage IQ. Talige personen met vermoedelijke ML boven 7 jaar CHC - Werkdocument benadering het zeer lage IQ Talige personen met vermoedelijke ML boven 7 jaar Naam: School: Klas: CL in maanden: Onderzoeksdatum: Geboortedatum: CL: CL*: Gf: Vloeiende intelligentie

Nadere informatie

GGzE centrum autisme volwassenen

GGzE centrum autisme volwassenen GGzE centrum autisme volwassenen GGzE centrum autisme volwassenen Centrum voor specialistische zorg, kennis en ontwikkeling op het gebied van autisme Informatie voor verwijzers >> GGzE centrum autisme

Nadere informatie

Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd

Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd artikel uit Mobiel 6, december 2000/januari 2001 Sociaal onhandig: aangeboren of (niet) geleerd rubriek: Vreemd gedrag!? Door: Pim Steerneman, hoofd Centraal Coördinatiepunt Autisme Zuid-Limburg MENNO

Nadere informatie

Niet geplaatst. 3. General Apitude test Battery ( GATB) veelheid aan functies om success te voorspellen. 4. Raven Progressive Matrices Niet-verbaal

Niet geplaatst. 3. General Apitude test Battery ( GATB) veelheid aan functies om success te voorspellen. 4. Raven Progressive Matrices Niet-verbaal Niet geplaatst 1. Binet-Simon Eerste versie in 1908 Herwerkt t.e.m. Standfor-Binet 1986 2. French Kit Factoranalyse - Vloeiende intelligentie - Gekristalliseerde intelligentie - Visuele intelligentie -

Nadere informatie

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2009. Bijlage 2. Grondslagen

Beleidsregels indicatiestelling AWBZ 2009. Bijlage 2. Grondslagen 2009 Versie 1 januari 2009 Inhoudsopgave 1 Algemeen 3 2 Aandachtspunten 4 2.1 en functies 4 2.2 Vaststellen grondslag 4 2.3 Eén of meerdere grondslag(en) 5 3 De 6 grondslagen 6 3.1 Somatische aandoening

Nadere informatie

Zorgboekje. Kindgegevens

Zorgboekje. Kindgegevens Zorgboekje De pedagogisch medewerker vult dit boekje behorende bij het overdrachtdocument peuter kleuter in als er een zorgbehoefte bij het kind is gesignaleerd. Zij/ hij vult in wat van toepassing is

Nadere informatie

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP 15-03-2013 Inhoud Het neuropsychologisch denkkader De schoolsetting Ter ondersteuning bij het kind met

Nadere informatie

Diagnostiekrichtlijn. voor mensen met verstandelijke beperking en (vermoeden van) autisme spectrum stoornis

Diagnostiekrichtlijn. voor mensen met verstandelijke beperking en (vermoeden van) autisme spectrum stoornis Diagnostiekrichtlijn voor mensen met verstandelijke beperking en (vermoeden van) autisme spectrum stoornis Intersectorale werkgroep diagnostiek VB/ASS Deelproject ketenzorg verstandelijk beperkten / autisme

Nadere informatie

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS

Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Vorming AUTISMESPECTRUM- STOORNIS Bart Lenaerts Jorinde Dewaelheyns 6 december 2010 Wat mag je verwachten? Wat is autisme? Het stellen van de diagnose Wie? Hoe? Triade van stoornissen Autisme = anders

Nadere informatie

1. Gedrag. Au3sme. UMCG Publiekslezing Au3sme. Els M.A. Blijd- Hoogewys. Overzicht presenta3e. Wat is au3sme? Drie probleemgebieden

1. Gedrag. Au3sme. UMCG Publiekslezing Au3sme. Els M.A. Blijd- Hoogewys. Overzicht presenta3e. Wat is au3sme? Drie probleemgebieden Au3sme dr. Behandelcoördinator Au3sme Team Noord Nederland Overzicht presenta3e Wat is au3sme? naar Morton & Frith, 1995 1. Gedrag 2. Biologie 3. Cogni3e 4. Diagnose 5. Behandeling genen, hersengebieden

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

Autisme spectrum stoornissen en delinquentie

Autisme spectrum stoornissen en delinquentie Autisme spectrum stoornissen en delinquentie Lucres Nauta-Jansen onderzoeker kinder- en jeugdpsychiatrie VUmc Casus Ronnie jongen van 14, goed en wel in de puberteit onzedelijke handelingen bij 5-jarig

Nadere informatie

7-10-2013. Emotieherkenning bij CI kinderen en kinderen met ESM

7-10-2013. Emotieherkenning bij CI kinderen en kinderen met ESM 7--3 Sociaal-emotioneel functioneren van kinderen met een auditieve/ communicatieve beperking Emotieherkenning bij kinderen en kinderen met Rosanne van der Zee Meinou de Vries Lizet Ketelaar Rosanne van

Nadere informatie

Zorgprogramma. Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie. Amares

Zorgprogramma. Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie. Amares Zorgprogramma Amares Emergis, kinder- en jeugdpsychiatrie Deze folder is bedoeld voor kinderen en jongeren die behandeling krijgen bij Amares. De folder is ook bedoeld voor ouder(s)/verzorger(s) die binnenkort

Nadere informatie

Psychodiagnostisch onderzoek bij Ouderen, vanaf 65 jaar

Psychodiagnostisch onderzoek bij Ouderen, vanaf 65 jaar Psychodiagnostisch onderzoek bij Ouderen, vanaf 65 jaar Psychodiagnostisch onderzoek bij Ouderen vanaf 65 jaar 1. Het psychodiagnostisch onderzoek Door uw hulpverlener is een psychodiagnostisch onderzoek

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant:

TSCYC Ouderversie. Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen. Jeroen de Groot. ID 256-18 Datum 24.12.2014. Informant: TSCYC Ouderversie Vragenlijst over traumasymptomen bij jonge kinderen ID 256-18 Datum 24.12.2014 Informant: Mieke de Groot-Aerts moeder TSCYC Inleiding 2 / 10 INLEIDING De TSCYC is een vragenlijst die

Nadere informatie

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Prof. dr. Bea Maes, Onderzoekseenheid Gezins- en Orthopedagogiek, K.U.Leuven 1. Centrale rol van taal en communicatie

Nadere informatie

Handycard Zorgmonitor 1 SDQ en KIDSCREEN-27

Handycard Zorgmonitor 1 SDQ en KIDSCREEN-27 Handycard Zorgmonitor 1 SDQ en KIDSCREEN-27 SDQ (Strenghts and Difficulties Questionnaire) Meet de psychosociale aanpassing van de jeugdige. De SDQ wordt ingevuld door jeugdigen zelf (11-17 jaar) en ouders

Nadere informatie

Een richtlijn voor ASS diagnostiek bij volwassenen; prematuur of à terme?

Een richtlijn voor ASS diagnostiek bij volwassenen; prematuur of à terme? Een richtlijn voor ASS diagnostiek bij volwassenen; prematuur of à terme? Is de tijd rijp is voor een diagnostische richtlijn? Dr. C.C. Kan Psychiater c.kan@psy.umcn.nl KAN Congres 11 dec 2008 Voldoende

Nadere informatie

3. Een psychodiagnostisch onderzoek gericht op de onderwijsbelemmeringen als gevolg van de

3. Een psychodiagnostisch onderzoek gericht op de onderwijsbelemmeringen als gevolg van de Richtlijnen voor de dossiervorming van aanvragen voor extra ondersteuning en plaatsing in speciaal (basis)onderwijs van leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften Zeer moeilijk leren Syndroom van Down

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

Diagnostiek de Ambelt. Resultaat boeken. de Ambelt. Ons aanbod 2014-2015

Diagnostiek de Ambelt. Resultaat boeken. de Ambelt. Ons aanbod 2014-2015 Diagnostiek de Ambelt 2014-2015 Ons aanbod Resultaat boeken. de Ambelt Inhoudsopgave 1. Wie zijn wij?... 3 2. Aanbod Diagnostiek... 5 Consult gedragswetenschapper... 5 Traject Handelingsgerichte Diagnostiek...

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Depressie bij jeugd: Ook een dip in het IQ?

Depressie bij jeugd: Ook een dip in het IQ? Depressie bij jeugd: Ook een dip in het IQ? Samenvatting t.b.v. Karakter Nijmegen Dorith Merkx d.merkx@karakter.com Probleem Depressie bij kinderen gaat vaak samen met leerproblemen waarbij de depressie

Nadere informatie

Psychodiagnostisch onderzoek voor kinderen en jeugdigen jonger dan 16 jaar. Informatie voor jeugdigen (12-16 jaar)

Psychodiagnostisch onderzoek voor kinderen en jeugdigen jonger dan 16 jaar. Informatie voor jeugdigen (12-16 jaar) Psychodiagnostisch onderzoek voor kinderen en jeugdigen jonger dan 16 jaar Informatie voor jeugdigen (12-16 jaar) Psychodiagnostisch onderzoek bij kinderen en jeugdigen jonger dan 16 jaar Informatie voor

Nadere informatie

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over?

23 oktober 2013 1. Wat betekent autisme voor jou? Waaraan denk je spontaan? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Vroeger hoorde je daar toch niet zoveel over? Tegenwoordig heeft iedereen wel een etiketje! Hebben we dat niet allemaal een beetje? Als je niks hebt, is het precies al abnormaal! Mijn kind heeft (net)

Nadere informatie

Ondersteuningaanbod voor peuters met problemen in de ontwikkeling. Lex Wijnroks (UU) 22 juni 2015

Ondersteuningaanbod voor peuters met problemen in de ontwikkeling. Lex Wijnroks (UU) 22 juni 2015 Ondersteuningaanbod voor peuters met problemen in de ontwikkeling Lex Wijnroks (UU) 22 juni 2015 1 Individuele ondersteuning voor peuters en hun pedagogisch medewerkers op peutercentra en speelleergroepen

Nadere informatie

Capaciteitentest MBO. 1. Inleiding

Capaciteitentest MBO. 1. Inleiding Naam: Ruben Smit NewHR.nl heeft de ambitie je te faciliteren zodat je je optimaal kan ontwikkelen en duurzaam inzetbaar blijft, welke functie je dan ook hebt. Dit rapport is de eerste stap naar persoonlijke

Nadere informatie

MINDS: Mental Information processing

MINDS: Mental Information processing MINDS: Mental Information processing and Neuropsychological Diagnostic System Geautomatiseerde afname en scoring van psychologische tests en vragenlijsten Rapportage van uitkomsten in tekst en grafische

Nadere informatie

Divisie Kinderen en Jeugdigen. Orthopsychiatrie & Ambulante forensische zorg

Divisie Kinderen en Jeugdigen. Orthopsychiatrie & Ambulante forensische zorg Divisie Kinderen en Jeugdigen Orthopsychiatrie & Ambulante forensische zorg Mad or Bad? Jongeren met problematiek of problematische jongeren? René Cardynaals 2010 Mikx Sedna (Rita vd Elzen, Odette de Theije)

Nadere informatie