De kloof: welke kennis heeft een opdrachtgever nodig?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De kloof: welke kennis heeft een opdrachtgever nodig?"

Transcriptie

1 projectmanagement Goed opdrachtgeverschap De kloof: welke kenns heeft een opdrachtgever nodg? Een van de redenen waarom projecten net succesvol zjn s de kloof tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Om de kloof te dchten worden er vooral aan de opdrachtnemende kant maatregelen genomen. Maar welke kenns heeft een opdrachtgever egenljk nodg en wat kan hj zelf doen om de kloof te dchten? Hans Wortmann en Derk Kremer Projectmatg werken als mddel wordt steeds meer door organsates gebrukt om op een effcënte maner een eenmalg resultaat te bereken bnnen een vooraf vastgelegd budget en tjd. Echter, n de automatserng s een overschrjdng van het budget met een factor twee eerder regel dan utzonderng. Veel onderzoek s gedaan naar de oorzaken hervan. De concluses de herut getrokken zjn en de maatregelen de vervolgens genomen worden, hebben bljkbaar weng toegevoegd. Het ljkt erop dat we ets verkeerd doen. Ut dverse publcates (onder andere Algemene Rekenkamer, 2007) en artkelen komt een aantal kenmerken van slecht presterende projecten naar voren: een gebrek aan rege; een kloof (ze onder andere Wjngaard, 2008) tussen opdrachtgever en opdrachtnemer; een overkll aan control. Velen zullen dt herkennen. Vooral opdrachtnemers. Maar de vraag s: wat doen we met dt gegeven? In dt artkel gaan we verder n op deze problematek. Vanut onze vse gezen. Probleemstellng De dre kenmerken van slecht presterende projecten hebben met elkaar te maken. In fguur 1 s de onderlnge relate van deze kenmerken schematsch weergegeven. Rege s vooral het (proactef) condtoneren van de stakeholders. Een gebrek aan rege ledt tot te weng betrokkenhed en dus tot verschllende verwachtngspatronen. Hermee wordt een kloof gecreëerd of deze zal verder worden vergroot. De aanwezghed van een kloof op zjn beurt verhndert dat er een goede vertrouwensbass s tussen betrokken partjen. Dt gebrek aan vertrouwen zal leden tot de behoefte tot beheersen en zal resulteren n een overkll aan control. Deze control betreft de verantwoordng over de utvoerng (reactef). Bj dt laatste ljkt het er meer op dat het een rtueel geworden s n plaats van een stuurmddel. En het voegt dus helemaal nets toe Ut het Dagblad van het Noorden (2008): Ondanks de ondoorzchtghed van het project en de ondudeljkhed de er heerst over de voordelen de het bedt, konden de raadsleden net anders dan nstemmen. Loppersum moet nu eenmaal mee. 44

2 Samenvattng De kloof tussen opdrachtgever en opdrachtnemer wordt net veroorzaakt door gebrek aan kenns van ICT bj de opdrachtgever, maar door dens afzjdge houdng n het gehele nvesterngstraject. Een goede opdrachtgever heeft kenns van de egen organsate n relate tot een nvesterngstraject en kent de stappen van zo n traject en zjn egen rol daarn. Het vak van opdrachtgever valt te leren. aan een effecteve regevoerng. Op deze maner ztten betrokkenen n een vceuze crkel gevangen. De vraag s hoe deze te doorbreken, maar ook we herbj de belangrjkste stakeholders zjn. Laat één dng dudeljk zjn: om de kloof te dchten worden er tot nu toe vooral maatregelen genomen aan de opdrachtnemende kant. Maatregelen de ljken op het compenseren van een gebrek aan kenns bj de opdrachtgever. Maar om welke kenns gaat het dan? En waar moet je begnnen met het compenseren? Maar bovenal: s het percepte of s er werkeljk sprake van een kloof? Analyse Vanut een aantal nvalshoeken wordt een korte analyse gegeven van deze problematek van slecht lopende projecten. Bestaat het probleem al lang? Het probleem s zeker net van de laatste tjd. Oudgedenden n het vak stellen dat het van alle tjden s. Dt wordt bevestgd door een ctaat ut de lteratuur van begn jaren negentg: We do not seem to have tme to plan the work adequately, but we seem to have the tme to do t twce (Turner, 1993). In het begn was het vakgebed van automatserng relatef neuw en onbekend, maar ook het vakgebed van projectmatg werken. Als manager wlde je daar net te veel mee te maken hebben. De nteresse was er net en vaak had men ook de tjd net om zch hern te verdepen. Msschen s her wel de bass gelegd voor de afzjdge houdng van de managers de de rol van opdrachtgever van een automatserngsproject moeten gaan vervullen. Deze houdng heeft zch verder gecultveerd tot wat het nu s: ICT en projectmatg werken s een vak voor specalsten. Zj weten wat goed s voor de organsate. Deze houdng heeft sndsden geled tot een afzjdge en afhankeljke opstellng van de opdrachtgever en daarmee een vergrotng van de kloof tussen bede partjen. Een kloof de onderdeel s geworden van de cultuur en n de zn een hardnekkg fenomeen. Is de kloof een gevolg van een gebrek aan kenns? De vraag s of een opdrachtgever over nhoudeljke kenns moet beschkken om een projectmanager goed aan te sturen of just net. Er kan sprake zjn van twee utersten: óf een opdrachtgever bemoet zch nhoudeljk met het project, óf hj houdt zch afzjdg. En zoals zo vaak lgt de waarhed n het mdden. In de praktjk bljkt dat veel verantwoordeljkhed bj de projectmanager wordt neergelegd. Dt kan bjzonder ver gaan. Hj s mmers de specalst en hj weet als geen ander hoe het gehele traject van het begn tot het ende te realseren s. Althans, dat s de belevng van veel opdrachtgevers. De opdrachtgever stelt zch daarmee afhankeljk op, maar geeft zo ook de mogeljkhed ut handen om een goede rege te bljven voeren. In een dergeljk geval spreken we van een black-boxbenaderng. Input voor deze benaderng s de doelstellng de de organsate zchzelf heeft gesteld of opgelegd verschllende werelden gebrek aan rege een rtueel de kloof overkll aan control Fguur 1. Dre kenmerken van slecht lopende projecten gebrek aan vertrouwen 45

3 projectmanagement heeft gekregen. De output s het bereken van de gewenste doelstellng. De opdrachtgever stelt een budget ter beschkkng en benoemt een, lefst gecertfceerde, projectmanager. Deze s dan verantwoordeljk voor de realsate van het traject om de beoogde doelstellng te bereken. De rol van de opdrachtgever beperkt zch tot het defnëren van de doelstellng en de acceptate van het projectresultaat. Met deze benaderng zet een opdrachtgever zchzelf butenspel en beschkt amper over mddelen om bj te sturen n zowel kwaltet, tjd als geld. Hj mst ook de belangrjke bass voor een goede regevoerng: het condtoneren van de stakeholders. Wl een opdrachtgever n een dergeljke blackboxbenaderng toch meer grp hebben op een project, dan rest hem nets anders dan deels op de stoel van de projectmanager te gaan ztten. En daarmee loopt hj het rsco nhoudeljk bj het project betrokken te raken. Een opdrachtgever de de nhoud moeljk kan loslaten, zal met open ogen n deze valkul lopen. Maar dt s een nachtmerre voor de projectmanager. De black-boxbenaderng s een veelvoorkomend verschjnsel bj opdrachtgevers: een benaderng de veelal s gekozen n goed vertrouwen of omdat men de kenns ontbeert over hoe een dergeljk traject moet worden utgevoerd. Just deze kenns s nodg om net n de valkul te lopen van nhoudeljk bj het project betrokken te raken. De black-boxbenaderng s dan ook een belangrjke factor bj het tot stand komen van een kloof. In een eerder artkel van de auteurs (Wortmann & Kremer, 2010) wordt aangegeven dat een project moet worden behandeld als onderdeel van een groter traject. Wat s de rol van methoden en techneken? Voor een opdrachtgever van een automatserngsproject zjn er schjnbaar twee zekerheden: certfcerng van projectmanagers en het gebruk van methoden en techneken. Bj het benoemen van een externe projectmanager wordt vaak de es gesteld dat deze gecertfceerd moet zjn. Maar ook egen projectmanagers wordt vaak de gelegenhed geboden zch te certfceren. Op zch een goede zaak. Maar dt alleen s net voldoende. Verder wordt er op grote schaal, zeker bj grote en mddelgrote organsates, gebrukgemaakt van methoden en techneken. PRINCE2 s momenteel de meest gebrukte projectmanagementmethodek. Van der Molen (2005) noemt echter een aantal valkulen bj de toepassng van PRINCE2. Hj stelt dat de toegevoegde waarde van deze methodek staat of valt met een goede toepassng van de methodek. Een grote valkul s de manager/opdrachtgever de alle vertrouwen heeft n dergeljke methodeken en denkt dat het dan wel goed komt. Waarmee de kans op een black-boxbenaderng wordt vergroot, en dus ook de afstand tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Voor een deel ontneemt het de opdrachtgever de mddelen om een goede regevoerng mogeljk te maken. Meng opdrachtgever worstelt met dergeljke methodeken. Ook her geldt: n hoeverre moet een opdrachtgever bekend en vertrouwd zjn met de n zjn organsate gehanteerde methodeken? Het probleem s dat er te veel methoden zjn de ook nog eens te omvangrjk zjn (Cannegeter & Zandhus, 2010). Ook nu kun je je afvragen waar je moet begnnen met het opbouwen van de benodgde kenns. Zoals leverancers zelf vaak al aangeven: het s een projectmanagementmethodek. Deze s dus prmar bedoeld voor projectmanagers en n de zn s de kenns van opdrachtgevers over de methodek beperkt. Als opdrachtgever moet je ook geen utgebrede kenns van de methodek wllen hebben. Maar dt neemt net weg dat een opdrachtgever zelf wel zcht moet hebben op de, voor hem/haar, belangrjkste processtappen van een nvesterngstraject waar een project een onderdeel van s; welke dat zjn s een kweste van logsch nadenken. In sommge stappen kunnen elementen van deze methodeken overgens goed van toepassng zjn. Daarnaast s het belangrjk dat de opdrachtgever, voor een goede regevoerng en utvoerng, esen stelt aan de utvoerng van een project. Dt laatste heeft nets te maken met welke methodek dan ook. Is de cultuur van een organsate van nvloed? De cultuur van een organsate heeft grote nvloed op het projectmatg werken en dus op de utendeljke resultaten. Wj beperken ons her tot enkele cultuuraspecten de een bjdrage kunnen leveren aan het veroorzaken van een kloof. Een eerste aspect s de nvloed van procedures en regels. Te gemakkeljk gaan bestuurders en 46

4 hun management ervan ut dat al het handelen n en rondom een project gercht moet zjn op het verbeteren van effcency, vastgelegd n bepaalde patronen. Als ondersteunng naar professonals s dt een goede zaak, maar het kan noot de plaats nnemen van de egen verantwoordeljkhed. Verantwoordeljkheden en bevoegdheden worden aan mensen toegekend, net aan systemen. Een tweede aspect s dat de rol van opdrachtgever zwaar wordt onderschat. Men s de menng toegedaan dat een project realseren de specaltet s van de opdrachtnemer. Het project wordt te veel als een technsche aangelegenhed gezen en dus s er te weng aandacht voor de mpact de een dergeljk project kan hebben op de organsate. Dat de ntate van een project vanut een ICTafdelng komt, daar s nets ms mee. Maar dat betekent wel dat de sturng vanut de ljnorgansate des te belangrjker wordt. Van herut zullen de mogeljke en gewenste veranderngen n gang gezet moeten worden én moeten worden geregsseerd. Vanut een heldere vse en met kenns van de organsate. Een derde aspect heeft te maken met de houdng van de overge stakeholders. Invloedrjke stakeholders moeten op de juste maner betrokken worden bj het nvesterngstraject en dus n een vroegtjdg stadum geïdentfceerd zjn. In een artkel (Grenny et al., 2008) over projectmanagement wordt gesteld dat machtge stakeholders sterk de negng hebben het formele beslutvormngsproces te omzelen. Bljkbaar krjgen zj deze rumte. Een projectmanager voelt zch daarmee hoogst ongelukkg: hj zet dngen msgaan, maar wordt net gehoord. Dt onbegrp draagt bj aan een kloof tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. De opdrachtgever hoort relevante stakeholders erbj te betrekken. Een verde aspect heeft te maken met de houdng van de opdrachtgever zelf: de ljnmanager de deze rol moet vervullen. Een rscovol project kan je mago schaden of zelfs je carrère. En dus kun je je beter afzjdg houden. Maar deze houdng kan ook te maken hebben met het fet dat een ljnmanager onvoldoende weet hoe hj als opdrachtgever een project moet aansturen. Bede factoren kunnen elkaar versterken en een bjdrage leveren aan de kloof. Dat men net over de benodgde bestuurders management (nterne) opdrachtnemer ervarng beschkt s net het rsco, wel dat dt fet onbespreekbaar s, dat men gezen wl worden als een kundg en vaardg manager terwjl dt net zo s. Een opdrachtnemer zal weng respect kunnen opbrengen voor een dergeljke houdng. Slechts enkele cultuuraspecten zjn aan de orde geweest de van nvloed kunnen zjn op de prestates van een project. Een opdrachtgever moet zch bewust zjn van de nvloeden van de verschllende cultuuraspecten en zal op dt punt over de nodge kenns moeten beschkken van zjn egen organsate. Maar hj zal ook voldoende nzcht moeten hebben n de mogeljke mechansmen om de cultuur op een gewenste maner te beïnvloeden. Ook dt kun je net delegeren aan een projectmanager. Als deze rolverdelng net voldoende wordt erkend, legt dat nog meer de nadruk op het verschl n de twee werelden en vergroot dat dus de kloof. De structuur en de poste van de opdrachtgever hern Voor een beter nzcht n de kloof en het ontstaan ervan s het nuttg om te kjken naar een model waarmee het ontstaan van een project vanut de hërarchsche structuur kan worden verklaard (ze fguur 2). Hermee kan de poste van de opdrachtgever dudeljk worden gemaakt. In dt borgngsmodel s er sprake van dre nveaus: het doelstellng bepalende nveau; het bjdrage leverende nveau; het realserende nveau. opdracht Fguur 2. Borgngsmodel drecte vraag projectresultaat projectplan doelstellng organsate bjdrage aan doelstelngen opdrachtgever projectmanager busnesscase 47

5 projectmanagement In zjn algemeenhed kan worden gesteld dat het eerste nveau het domen s van de bestuurders. Het tweede nveau s, bnnen een ljnorgansate, n dat geval het eerstvolgende echelon. Op dt nveau wordt het opdrachtgeverschap van het project belegd. Het s het domen van de nvesterng. Het derde nveau s dan het domen van de specalsten: de nterne of externe opdrachtnemer. Uteraard kan het startpunt van het eerste nveau ook elders n de organsate lggen, bjvoorbeeld bj een busnessuntmanager of afdelngsmanager. Dt model geeft aan dat er sprake s van dre domenen of werelden de van belang zjn bj een project. Maar ook dat de opdrachtgever een centrale rol heeft hern. Hj bevndt zch op het snjvlak van de staande organsate en de projectorgansate. Het project s als het ware een afgelede van de afspraken op de hogere nveaus. In dt model zjn meerdere belangrjke stappen te onderkennen. We noemen er twee: ten eerste, de afspraak tussen opdrachtgever en zjn bestuurders over welke bjdrage geleverd wordt aan het behalen van de doelstellng, vastgelegd n de busnesscase; en ten tweede, de afspraak tussen opdrachtgever en opdrachtnemer over de maner waarop het gewenste resultaat wordt berekt. Dt s het resultaat waarmee de bjdrage aan de doelstellng kan worden geleverd; de maner waarop dt resultaat moet worden gerealseerd door het project, s vastgelegd n het projectplan. Als gevolg van de gewenste veranderngen kunnen er tussen en n deze domenen allerhande, neuwe spannngsvelden ontstaan, maar ook ontstaan er (nformele) groepen met uteenlopende belangen. De mate van volwassenhed van een organsate s bepalend voor de maner waarop zj n staat s hermee om te gaan. Turner (1993) noemt deze mate van volwassenhed de projectvty, het vermogen van een organsate om de nterface tussen staande organsate en projectorgansate effectef te managen en daarmee haar doelen te bereken. Het herkennen én erkennen van deze werelden s de bass voor een goed rolverdelng en dus voor een goede regevoerng over belangrjke en machtge stakeholders. Dt laatste s de verantwoordeljkhed van een opdrachtgever. Een verantwoordeljkhed de je noot kunt delegeren. Het net of onvoldoende onderscheden van deze dre rollen kan de rolvermengng versterken. En zo houden bestuurders, opdrachtgever en projectmanagers elkaar n een houdgreep. Het s geworden tot een rtueel. Maar ook een belangrjke factor n het ontstaan of versterken van de kloof tussen bestuurders en opdrachtnemers. Terwjl de laatsten dt graag anders zen. Vse De bestuurders zjn n onze vse degenen de een manager, n hun rol van opdrachtgever, meer zouden moeten afrekenen op de beoogde toegevoegde waarde van de gewenste veranderng. Daarnaast mogen zj hem ook afrekenen op de mogeljke neveneffecten en het benutten van kansen en meerwaarden van de nvesterng. Zj kunnen de gewenste verbeterng n de resultaten van de nvesterng daadwerkeljk n gang zetten door zch meer te rchten op de opdrachtgever. Maar het s net alleen een kweste van afrekenen, bestuurders hebben eveneens de plcht om de betreffende manager te faclteren: geef hem de rumte om deze rol goed te kunnen vervullen, maar geef hem ook de mogeljkhed om zch te bekwamen n deze rol. De rol van opdrachtgever kan het best worden ngevuld door een manager ut de egen ljnorgansate. Hj of zj weet als geen ander wat de veranderngen zjn de kunnen bjdragen aan de gewenste doelstellng van de organsate, maar wordt ook geacht als geen ander de mogeljkheden te kennen van de egen organsate om deze veranderngen door te voeren. Als het project wordt behandeld als onderdeel van een nvesterngstraject, heeft een opdrachtgever voldoende mogeljkheden om een goede regevoerng mogeljk te maken en s de bass voor respect en vertrouwen tussen opdrachtgever en opdrachtnemer aanwezg. Welke kenns s nodg? Om een beter nzcht te krjgen n de benodgde kenns van een ljnmanager de de rol van opdrachtgever vervult, maken we gebruk van een dretal modellen. Het eerste s het eerdergenoemde borgngsmodel (ze fguur 2). Dt model geeft een goed beeld van de kenns de een opdrachtgever moet hebben om de sleutelrol goed te kunnen vervullen belangrjk voor het overbruggen van de kloof. Als egenaar van de busnesscase moet hj of zj deze goed kunnen beoordelen, waarbj prmar de kenns van de egen organsate noodzakeljk 48

6 Het tweede model s een afgelede van het eerste model en heeft betrekkng op de stappen de een opdrachtgever moet doorlopen bj een nvesterngstraject (ze fguur 3). De te bereken doelstellng s het utgangspunt en het bereken hervan s de laatste stap. In fete geeft dt model de processtappen weer de voor een opdrachtgever belangrjk zjn voor een goede regevoerng en betrokkenhed, met een mnmum aan tjd. Met behulp van dt model kan de opdrachtgever een nschattng maken welke expertse op welk moment nodg s, en ook welke stakeholders een rol spelen. Dt s een effectef hulpmddel om te komen tot goed opdrachtgeverschap. De deskundghed waarmee de opdrachtgever de verschllende processtappen doorloopt s essenteel. En hervoor hoeft hj n eerste aanleg geen kenns van ICT te hebben. Een black-boxbenaderng zoals eerder aangegeven, wordt hermee voorkomen. Je kunt nu spreken van een open-boxbenaderng. prmare processen van organsate doelstellng organsate orëntate busness- opdracht project prestate baten doelstellng case verstrekken utvoeren evalueren behalen evalueren nformatemanagement ICT-specalsten, advseurs e.d. ICTspecalsten Fguur 3. Processtappen de de opdrachtgever moet doorlopen domen specalsten domen nvesterng domen organsate s. Maar de opdrachtgever moet ook de scenaro s kunnen beoordelen de een bjdrage leveren aan de doelstellng. Het gaat vooral om de mpact de de verschllende scenaro s op de organsate hebben. Dt zjn de net-functonele esen of crtera. Men noemt dt de ltes (zj bjvoorbeeld Trenekens, 1994): het gaat om crtera zoals beschkbaarhed, schaalbaarhed, brukbaarhed et cetera. Het beoordelen van het projectplan s eveneens een verantwoordeljkhed van de opdrachtgever. De opdrachtnemer zal dt document gaan opstellen en s vervolgens de egenaar van het document. Maar een betrokken opdrachtgever zal her, ut het oogpunt van bestuurbaarhed, zjn of haar egen specfeke esen aan stellen. Inhoudeljke kenns over het bereken van het resultaat s net prmar nodg. Maar kenns over de mate waarn het project professoneel wordt georganseerd wel. Wat zjn de mjlpalen? Welke rsco s zjn er en wat wordt gedaan om deze te voorkomen. Op welke aannames s het plan gebaseerd? Hoe zjn de schattngen onderbouwd? Een opdrachtgever kan overwegen om, n voorkomende gevallen, gebruk te maken van contra-expertse. Det Norske Vertas (DNV, 2009) advseert eveneens om er een onafhankeljke, derde partj bj te halen. Voorkom dat een dergeljke partj een commerceel belang heeft om betrokken te worden bj de utvoerng. In dat geval zal hj noot objectef de belangen van de opdrachtgever kunnen behartgen. 49

7 projectmanagement Het derde model s gebaseerd op het prncpe van checks and balances (Algemene Rekenkamer, 2002). In dt model (ze fguur 4) maken we gebruk van de aanwezghed van dre partjen, nameljk de vertegenwoordger(s) van de gebrukers, de specalsten en het management, de laatste partj uteraard n haar rol van opdrachtgever. Als voorbeeld nemen we de busnesscase: n de doelstellng van een organsate wordt n fete vastgelegd wat een organsate wl bereken. Dt wordt door de egen medewerkers verder utgewerkt n specfeke esen en wensen. Op eng moment zal herbj gebrukgemaakt gaan worden van de kenns en kunde van specalsten. Dt kan zjn de egen ICT-afdelng, maar ook een externe denstverlener. Op dt nveau vndt n zekere zn de confrontate plaats tussen het pakket aan esen en wat de technek eventueel kan beden om dt te realseren. Het gaat n dt geval prmar om de functonele esen. Door deze confrontate zal bljken welke scenaro s mogeljk zjn. De rol van de opdrachtgever s op deze maner beperkt tot degene de het proces bewaakt en de randvoorwaarden stelt. Onderdeel van het opstellen van de scenaro s s het bepalen van de gevolgen voor een aantal van de eerdergenoemde net-functonele esen en crtera (de ltes ). Deze zjn belangrjk voor de beslutvormng door de opdrachtgever en de overge stakeholders. Her gaat het prmar om de bjdrage de geleverd wordt en de gevolgen voor een organsate. Net alleen wat betreft de nvesterng, maar ook de haalbaarhed en de mogeljke rsco s. Omgevngsfactoren de van nvloed zjn maken dudeljk welke esen er aan een goede regevoerng worden gesteld. Belangrjk s te weten we de stakeholders zjn de het project postef of negatef kunnen beïnvloeden en welke actes vervolgens nodg bljken. Dt prncpe bedt een opdrachtgever de mogeljkhed een centrale en betrokken rol te spelen met een mnmum aan tjd en kenns. Concreet kan gesteld worden dat een professonele opdrachtgever kenns moet hebben van de volgende gebeden: De egen organsate: net alleen de processen, maar vooral ook het verandervermogen en de beredhed tot veranderen. Wat kan er wel veranderd worden en wat nog net? (Technsche) ontwkkelngen: nzcht hebben n de mogeljkheden de deze beden voor zjn organsate(onderdeel) en dt nzcht kunnen vertalen n een vse over welke bjdrage geleverd kan worden om de doelstellngen van een organsate te bereken. Stappen van een nvesterngstraject: weten welke stappen doorlopen moeten worden, en kunnen nschatten welke kennsgebeden op welk moment nodg zjn. Belangen van stakeholders: een goed nzcht kan de opdrachtgever helpen bepalen welke rol de stakeholders kunnen spelen bj het succesvol maken van een nvesterngstraject; een opdrachtgever moet zch kunnen verplaatsen n hun wereld en hun belangen. Net-functonele crtera: nzcht hebben n welke aspecten ( ltes ) belangrjk zjn bj het beoordelen van verschllende scenaro s. Cultuur van de organsate: welke verschllende cultuuraspecten bnnen zjn organsate zjn van nvloed? Welke mechansmen zjn mogeljk om deze cultuur op een gewenste maner te beïnvloeden? wat wl de organsate? specfceren egen materedeskundgen afwegng rege voeren confrontate wat kán de organsate? scenaro s (externe) specalsten Fguur 4. Model van checks and balances voor projecten 50

8 Over de juste kenns beschkken s een van de voorwaarden om de rol van opdrachtgever goed te kunnen vervullen, en daarmee een project succesvol te maken. Het aanwenden van deze kenns voor een goede regevoerng s een kweste van ervarng. Naast het hebben van kenns zjn factoren als motvate en gelegenhed om deze rol goed te kunnen vervullen mnstens zo belangrjk. Effectef opdrachtgeverschap Terug naar de kenmerken van projecten de n het begn van het artkel zjn genoemd. Als de rol van opdrachtgever goed wordt ngevuld, kunnen we het model nu aanpassen (ze fguur 5). Het begnt bj het onderkennen van de verschllende werelden en de onderlnge rolverdelng. Wanneer dt ondersched wordt gemaakt, s het mogeljk een brug te slaan tussen betrokkenen. Het slaan van deze brug s de bass voor wederzjds respect en vertrouwen. Dt maakt het gebruk van management by excepton als mddel mogeljk. Een goede regevoerng behoort nu tot de mogeljkheden. Bjsturen op onderdelen van dt model maakt dat de gewenste stuate wordt berekt. Effectef opdrachtgeverschap s dan mogeljk. Concluses Het gebrek aan kenns van ICT bj de manager de de rol van opdrachtgever vervult s net de veroorzaker van de kloof tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. De afzjdge houdng van de opdrachtgever n het gehele nvesterngstraject, waar een project onderdeel van s, s wel een belangrjke veroorzaker van de kloof. Deze afzjdge houdng op haar beurt s eerder een gevolg van de onbekendhed met de rol van opdrachtgever dan van het ontbreken van specalstsche kenns. Bestuurders de dt onderkennen, zjn n staat her veranderng n aan te brengen: door het management dat de rol van opdrachtgever vervult hern te ondersteunen en te faclteren. Want opdrachtgever zjn s een vak, een vak dat valt te leren. erkennng van rolverdelng effecteve rege een brug nvloed op regevoerng management by excepton bass van vertrouwen Fguur 5. Dre kenmerken van goed lopende projecten Het hebben van ICT-kenns s geen voorwaarde om de rol van opdrachtgever goed te kunnen vervullen. Bestuurders zouden dt argument dan ook net moeten accepteren. Het hebben van kenns van de egen organsate n relate tot een nvesterngstraject s daarentegen wel een voorwaarde. Evenals bekendhed met de stappen van een nvesterngstraject en dan met name de egen rol daarn. Enge afstand tot een project s gewenst. Maar deze afstand mag net ten koste gaan van de vertrouwensrelate de er moet zjn tussen opdrachtgever en opdrachtnemer. Deze relate moet gebaseerd zjn op wederzjdse professonaltet, respect én vertrouwen. Erkennng van elkaars rol, waarn de benodgde kenns complementar zal moeten zjn, kan her een goede bass voor zjn.»opdrachtgever zjn s een vak, een vak dat valt te leren«methoden en techneken zjn, waar toegepast, onderdeel van de regevoerng. En net omgekeerd. Dat de opdrachtgever kenns heeft over de methoden en techneken s dan ook geen voorwaarde voor een succesvol traject. De opdrachtgever moet zch realseren dat een methode net de regevoerng zal vervangen. Een nvesterngstraject, waar een project een onderdeel van s, s een logsch geheel van stappen. Als de opdrachtgever zch dt realseert, kan hj zch verder n dt vak bekwamen. Hj moet zch her dan wel voor durven en wllen openstellen. 51

9 projectmanagement Hoewel sturng geven aan veranderngsprocessen wezenljk anders s dan het managen van contnuïtet, zal het voor een goed functonerende manager de zjn egen organsate goed kent, geen probleem moeten zjn om de rol van opdrachtgever goed te vervullen op dt punt. Ontbrekende kenns over hoe je dt aanpakt kun je je egen maken. En benodgde vaardgheden kunnen verder ontwkkeld worden. Lteratuur Algemene Rekenkamer (2002). Achtergrondstude systemen van checks and balances bj rwts. Algemene Rekenkamer (2007). Lessen ut ICT-projecten bj de overhed. DNV (2009). Opdrachtgeverschap bj de overhed. Cannegeter, J.J. & J. Zandhus (2010). Veel organsates zjn methodemoe. Informate, september Grenny, J. et al. (2008). Succesvol projectmanagement: vjf crucale gesprekken. Management Executve nr. 1, Molen, M. van der (2005). PRINCE2 voor opdrachtgevers. Van Haren. Trenekens, J.J.M. (1994). Tjd voor kwaltet: werken aan betere nformatesystemen. Dssertate, Technsche Unverstet Endhoven. Turner, J.R. (1993). The Handbook of Project-Based Management. McGraw-Hll. Wjngaard, P. (2008). De kloof: onderzoek naar de afstand tussen Projectmanager en Bestuurder. Atos Consultng & Technsche Unverstet Delft. Wortmann, H. & D. Kremer (2010). Het belang van goed opdrachtgeverschap. Informate, november Prof. dr. r. Hans Wortmann s hoogleraar aan de Rjksunverstet Gronngen, facultet Bedrjfskunde & ICT. E-mal: Ir. Derk Kremer s drecteur van Eestum Management, onafhankeljke specalsten n goed opdrachtgeverschap. E-mal: eestum.eu. 52

Een levensloopregeling voor software

Een levensloopregeling voor software Een levensloopregelng voor Neuwe benaderng - en nformatebevelgng De gebruker van een nformatesysteem streeft naar contnuïtet. De ongestoorde werkng van s hervoor essenteel. Maar wat weet de gebruker van

Nadere informatie

officiële bijdrage aan het CMMI. Jan Jaap Cannegieter

officiële bijdrage aan het CMMI. Jan Jaap Cannegieter Nederlandse bjdrage aan offcële CMM CMMI-s De Nederlandse stchtng SPIder heeft s ontwkkeld voor het CMMI, verschllende routes door het CMMI voor het oplossen van bepaalde problemen of het halen van bepaalde

Nadere informatie

Ontvlechting van ICT vereist nieuwe samenwerking

Ontvlechting van ICT vereist nieuwe samenwerking Behoefte aan Archtectuur Lfecycle Management Ontvlechtng van ICT verest neuwe samenwerkng Bnnen de ICT s sprake van verzulng van zowel de systemen als het voortbrengngsproces. Dt komt doordat de ICT n

Nadere informatie

Applicatieportfoliomanagement

Applicatieportfoliomanagement governance Applcateportfolomanagement Governance zet applcatebeheer op scherp Nu applcates steeds nauwer verweven zjn met bedrjfsprocessen, s een gestructureerde aanpak van het applcatebeheer noodzakeljk,

Nadere informatie

In vier stappen naar een succesvolle informatievoorziening

In vier stappen naar een succesvolle informatievoorziening In ver stappen naar een succesvolle Meer toegevoegde waarde van IT voor de busness IT wordt dkwjls ervaren als net aanslutend op de wensen van de busness en net strategsch voor de organsate. Er gaat veel

Nadere informatie

effectief inzetten? Bert Dingemans

effectief inzetten? Bert Dingemans archtectuur Is meten weten? Kwaltateve en kwanttateve analyse n archtectuurmodellen Kwaltateve en kwanttateve analyses kunnen de denstverlenng van de enterprsearchtect verbeteren. Toch s de nzet van deze

Nadere informatie

Zo krijg je wél grip op IT-investeringen

Zo krijg je wél grip op IT-investeringen T-servcemanagement Zo krjg je wél grp op T-nvesterngen ntegrate van applcate- en projectportfolomanagement Met één druk op de knop een overzcht genereren van alle T-projecten en bjbehorende applcates (of

Nadere informatie

ISO/IEC 38500 BiSL ASL

ISO/IEC 38500 BiSL ASL nformatevoorzenng Een vergeljkng ISO/IEC 38500 BSL ASL ISO/IEC 38500, BSL en ASL kunnen een grote rol spelen n het professonalseren van de nformatevoorzenng, eder model vanut hun egen doelstellng en kracht.

Nadere informatie

3.7.3 Welke meetinstrumenten zijn geschikt voor het vastleggen van motorische vaardigheden?

3.7.3 Welke meetinstrumenten zijn geschikt voor het vastleggen van motorische vaardigheden? 3. Dagnostek 3.7. Hoe meet je verbeterng of verslechterng n het dageljks functoneren met betrekkng tot de mobltet (ztten, staan, lopen, verplaatsen) bj CP? 3.7.3 Welke meetnstrumenten zjn geschkt voor

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvattng (Dutch summary) Gezondhedszorg s kostbaar en wordt steeds duurder onder nvloed van een toenemende en veranderende vraag naar zorg door een vergrjzende samenlevng, toenemende vraag

Nadere informatie

One size fits not all

One size fits not all archtectuur One sze fts not all Methoden voor enterprsearchtectuur Welke maner van archtectuur bedrjven past het best bj een organsate? Een (onderzoeks)rchtng om meer grp te krjgen op bepalende factoren

Nadere informatie

De waarde van de CIO

De waarde van de CIO organsatestructuur De waarde Model voor de toegevoegde waarde In de afgelopen decenna s de rol van IT n de bedrjfsvoerng steeds groter geworden. Door het toenemende belang van IT neemt ook de nvloed en

Nadere informatie

ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD

ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD Al cohol kenn s door gespeel d Eval uat eal cohol voor l cht ng doorpeer sopf est val s ALCOHOLKENNIS DOORGESPEELD Evaluate alcoholvoorlchtng door peers op festvals December 2005 INTRAVAL Gronngen-Rotterdam

Nadere informatie

~~i~il' 1025 VS Amsterdam. Geacht bestuur,

~~i~il' 1025 VS Amsterdam. Geacht bestuur, / - Mr. W. Nass Vrjstraat 2a Postbus 420 5600 AK Endhoven Tel 040-2445701 Fax 040-2456438 Advocatenkantoor Mr. W. Nass Het bestuur van de BOA. e-mal Neuwe Purrnerweg 12 na~kanooma.n 1025 VS Amsterdam nternet

Nadere informatie

I I i I I I 1 I I 1 I I I I f i

I I i I I I 1 I I 1 I I I I f i f 2.3 Kwaltetsdag Rjkswaterstaat 998 "Goed utbesteden, Nu en Na 2000" 95 (2) woensdag, 2 december 999 RA Congrescentrum, Amsterdam D 0 C (bblotheek en documentate) ~s?- Denst Weg- en Waterbouwkunde ^3b^

Nadere informatie

Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak?

Process mining: leuk voor de liefhebber of noodzaak? process mnng Process mnng: leuk voor de lefhebber of noodzaak? Pledoo voor een breder draagvlak en toepassng n de audtpraktjk Process mnng toepassen n de audtpraktjk. Waarom zouden we dat wllen? En wat

Nadere informatie

Deze factsheet ouderen en eenzaamheid is een gezamenlijke uitgave van GGD Midden-Nederland en Schakels, adviesbureau voor welzijn en zorg.

Deze factsheet ouderen en eenzaamheid is een gezamenlijke uitgave van GGD Midden-Nederland en Schakels, adviesbureau voor welzijn en zorg. Deze factsheet ouderen en eenzaamhed s een gezamenljke utgave van GGD Mdden-Nederland en Schakels, advesbureau voor welzjn en zorg. Inhoud Informateblad Wat s eenzaamhed? Wat veroorzaakt eenzaamhed? Overge

Nadere informatie

6. Behandeling van kinderen met spastische cerebrale parese gericht op verbetering van handvaardigheid

6. Behandeling van kinderen met spastische cerebrale parese gericht op verbetering van handvaardigheid 6. Behandelng van knderen met spastsche cerebrale parese gercht op verbeterng van handvaardghed 6.1.Wat s de meerwaarde van oefentherape bj de behandelng van knderen met spastsche CP op vaardghedsnveau

Nadere informatie

Beroepsregistratie en vooraanmelden voor beroepsregistratie. in de jeugdhulp en jeugdbescherming

Beroepsregistratie en vooraanmelden voor beroepsregistratie. in de jeugdhulp en jeugdbescherming Beroepsregstrate en vooraanmelden voor beroepsregstrate n de jeugdhulp en jeugdbeschermng Inhoudsopgave Werk jj n de jeugdhulp of jeugdbeschermng? Bjvoorbeeld n de ggz? Ben je socaal werker? Of begeled

Nadere informatie

ARU. ;ijniv-ersitejt. e 3 ndhov (2007.050) TEM. niet uitleenbaar

ARU. ;ijniv-ersitejt. e 3 ndhov (2007.050) TEM. niet uitleenbaar ARU 27 TEM (27.5) ;jnv-erstejt e 3 ndhov F net utleenbaar Colofon Ttel Onderzoek naar Rollen en Rolcombnates bj lokale Rabobanken l onderttel Afstudeeropdracht Verse, datum 27 augustus 27 Samengesteld

Nadere informatie

Biesbosch verdient het!

Biesbosch verdient het! Besbosch verdent het! Ontwkkelscenaro s - Endadves - Utgevoerd n opdracht van: Parkschap De Besbosch Opgesteld door: Buck Consultants Internatonal Njmegen, 14 oktober 2013 Voorwoord Snds medo jul 2013

Nadere informatie

LUCIA MARTHAS. Institute for Performing Arts HBO MBO. Talent is only the starting point. Vooropleiding. Leerbedrijf.

LUCIA MARTHAS. Institute for Performing Arts HBO MBO. Talent is only the starting point. Vooropleiding. Leerbedrijf. LUCIA MARTHAS Insttute for Performng Arts Talent s only the startng pont - Irvng Berln - HBO MBO Vooropledng Leerbedrjf Onderwjsvse Voorwoord Het Luca Marthas Insttute for Performng Arts (LMIPA) s een

Nadere informatie

Toelichting advies gemeenteraad bij aanvraag aanwijzing als lokale publieke media-instelling

Toelichting advies gemeenteraad bij aanvraag aanwijzing als lokale publieke media-instelling B000012403 25 ĩ O Toelchtng adves gemeenteraad bj aanvraag aanwjzng als lokale publeke meda-nstellng Ì...Ï 1. Algemeen De wetgever heeft gekozen voor een s ys teem waarbj per gemeente, voor de termjn van

Nadere informatie

zijn, kunnen we stellen dat de huidige analyses vooral toegespitst zijn op een ordergerichte situatie.

zijn, kunnen we stellen dat de huidige analyses vooral toegespitst zijn op een ordergerichte situatie. 1\1. H. CORBEY El'\ R. A JAT\SEJ'\ FLEXBLTET EN LOGSTEKE KOSTEN DE LOGSTEKE GELDSTROOMDAGt LOGSTEKE KOSTEN Voor het onderzoek 'Logsteke geldsrroomdagnose' zjn verschllendc utgangspunten geformuleerd. Ten

Nadere informatie

Gemeentefonds verevent minder dan gedacht

Gemeentefonds verevent minder dan gedacht Gemeentefonds verevent mnder dan gedacht Maarten A. Allers Drecteur COELO en unverstar hoofddocent aan de Rjksunverstet Gronngen De rjksutkerng aan gemeenten wordt verdeeld op bass van utgangspunten de

Nadere informatie

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland Dr. r. E.W.T.M. Heurkens Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland

Nadere informatie

anwb.nl/watersport, de site voor watersporters

anwb.nl/watersport, de site voor watersporters Het s net zo gebrukeljk om voor klene jachten een sleepproef te laten utvoeren. Zo'n proef s duur en daardoor vaak net rendabel. Toch loont een sleepproef de moete. Aan de hand ervan kunnen bj voorbeeld

Nadere informatie

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling

Privaat-gestuurde Gebiedsontwikkeling Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland Dr. r. E.W.T.M. Heurkens Prvaat-gestuurde Gebedsontwkkelng Sturng, Samenwerkng & Effecten n Nederland en Engeland

Nadere informatie

- 2 - Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9. Verzoek toepassing regeling Rood voor Rood met gesloten beurs op de locatie Scharlebeltweg 1 te Nijverdal

- 2 - Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9. Verzoek toepassing regeling Rood voor Rood met gesloten beurs op de locatie Scharlebeltweg 1 te Nijverdal - 2 - Nota Voor burgemeester en wethouders Nummer: 4INT05600 IIIIIIlllllllllIIIIIIIIIIIlllllllllllllllll Onderwerp: Datum vergadenn Nota openbaar: ľľo 9 Gemeente Hellendoorn DEC. 20W Verzoek toepassng

Nadere informatie

Forse besparing op telefonie

Forse besparing op telefonie KleurRjk dgtale neuwsbref voor medewerkers van Koraal Groep - februar 2015 Verder n deze neuwsbref: The Thunderbes maken razendsnel naam op nternet Forse besparng op telefone RvB en RvT bezoeken Berkenhofcollege

Nadere informatie

De enterprisearchitect als coach

De enterprisearchitect als coach archtectuur De enterprsearchtect als coach Naar een vloeende samenwerkng tussen enterprseen projectarchtecten Grotere organsates kennen vaak een (te strkte) schedng tussen enterprse- en projectarchtecten.

Nadere informatie

Reinier van der Kuij

Reinier van der Kuij 03 2014 Wonngcorporates en Vastgoedontwkkelng: Ft for Use? Rener van der Kuj Wonngcorporates en Vastgoedontwkkelng: Ft for Use? Rener van der Kuj Technsche Unverstet Delft, facultet Bouwkunde, afdelng

Nadere informatie

Digitale Atlas Europa en de Digitale Agenda

Digitale Atlas Europa en de Digitale Agenda Europa Bevorderng van vertrouwen n en deelname aan dgtale wereld Dgtale Atlas Europa en de Dgtale Agenda De Dgtale Atlas Europa, bestaand ut dertg natonale atlassen, heeft als doel een beeld te schetsen

Nadere informatie

DE SPORTCLUB: NIET ALLEEN VOOR MAAR OOK VAN DE JEUGD

DE SPORTCLUB: NIET ALLEEN VOOR MAAR OOK VAN DE JEUGD DE SPORTCLUB: NIET ALLEEN VOOR MAAR OOK VAN DE JEUGD Mogeljkheden en tps om de jeugd actever bj de sportclub te betrekken INHOUD 1. Het wat en waarom van jeugdpartcpate n de sportverengng Jeugdpartcpate:

Nadere informatie

Heerhugowaard Stad van kansen

Heerhugowaard Stad van kansen Heerhugowaard Stad van kansen Bestuursdenst I adves aan Burgemeester en Wethouders Reg.nr: BW 13-0415 Sector/afd.: SO/OV Portefeullehouder: S. Bnnendjk Casenr.: Cbb130383 Steller/tst.: E. Brujns Agenda:

Nadere informatie

Praktijkboek De knop om!

Praktijkboek De knop om! Praktjkboek De knop om! Maak uw organsate energebewust >> Duurzaam, Agrarsch, Innovatef en Internatonaal ondernemen De knop om! Maak uw organsate energebewust Voorwoord Bnnen bedrjven en nstellngen wordt

Nadere informatie

Beheren onder architectuur

Beheren onder architectuur topc beheerarchtectuur Zonder besturng wordt IT noot een enabler Beheren onder archtectuur Bnnen veel bedrjven s men op drectenveau eager om strategsch te denken als het gaat om (neuwe) producten en densten

Nadere informatie

Feestelijke opening nieuwe woningen bij Op de Bies

Feestelijke opening nieuwe woningen bij Op de Bies KleurRjk dgtaal magazne voor medewerkers van Koraal Groep - 2015 - Nr. 6 Verder n dt magazne: Neuwe aanpak leerwerkbedrjven Feesteljke openng neuwe wonngen bj Op de Bes RICHTPUNT 2015: een neuwe kjk op

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van. basisschool de Kameleon

Dit is de digitale schoolgids van. basisschool de Kameleon 2015 2016 Dt s de dgtale schoolgds van bassschool de Kameleon De Kameleon schoolgds 2015-2016 Dt s de schoolgds van samenwerkngsschool de Kameleon. schoolvakantes adressen 2 Woord vooraf Beste ouders/verzorgers,

Nadere informatie

AUDIT FACILITY MANAGEMENT

AUDIT FACILITY MANAGEMENT Mnstere van Verkeer en Waterstaat. Rjkswaterstaat, stafdenst Audt RWS AUDT FACLTY MANAGEMENT drs. P. Kool drs..e. Leene Stafdenst Audt RWS 's-gravenhage, jun 999 waterstaat nent&te! /Fex. 070-3513003 Audt

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool St. Jacobusschool 2014-2015

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool St. Jacobusschool 2014-2015 Dt s de dgtale schoolgds van R.K. bassschool St. Jacobusschool 2014-2015 s t n p 5 v f 1 z k c o g 2 8 x u e d b r z l y g 6 4 m q h t 7 9 St. Jacobusschool schoolgds 2014-2015 3 schoolvakantes adressen

Nadere informatie

Rekenen met rente en rendement

Rekenen met rente en rendement Rekenen met rente en rendement Woekerpols? Lenng met lokrente? Er wordt met de beschuldgende vnger naar banken en verzekeraars gewezen de op hun beurt weer terugwjzen naar de consument: Deze zou te weng

Nadere informatie

Operational excellence vereist excellente procesondersteuning

Operational excellence vereist excellente procesondersteuning bedrjfsvoerng Operatonal excellence verest excellente procesondersteunng Esen aan bedrjfsvoerngssystemen worden steeds hoger Organsates moeten tegenwoordg hun processen goed geregeld hebben. Om deze operatonal

Nadere informatie

SERVICESFORTINET PRE PRE PRE SALES SALES

SERVICESFORTINET PRE PRE PRE SALES SALES SERVICE The tme you need SERVICESFORTINET Presales Support - Consultancy - Testapparatuur, Demo s en Plots - Wreless Ste Survey - Tranngen Installate Servce - Onderhoudscontracten - Telemarketng Al deze

Nadere informatie

flits+ Geen idee Ongeveer de helft? Wanneer is de vraag... Uh..? Ik weet het! bpfhibin.nl Ik verkoop mijn huis Wie dan leeft... Zien we dan wel weer

flits+ Geen idee Ongeveer de helft? Wanneer is de vraag... Uh..? Ik weet het! bpfhibin.nl Ik verkoop mijn huis Wie dan leeft... Zien we dan wel weer pensoen Hoeveel pensoen denk je dat je krjgt? Wat ontvang je egenljk als je met pensoen gaat? 5 prangende vragen aan drecteur Rob Braaksma Verantwoordngsorgaan De regelng n nfographc Feten, cjfers en wetenswaardgheden

Nadere informatie

GEMEENTE HELLEN DOORN lichand.: 1 FEB 2013. A1 B Stuk itreťw.: Werkpr.. Kopie aan: Archief' ü 1 N reeks/vlvcrtr.:

GEMEENTE HELLEN DOORN lichand.: 1 FEB 2013. A1 B Stuk itreťw.: Werkpr.. Kopie aan: Archief' ü 1 N reeks/vlvcrtr.: 13INK00403 mn 11 Mnstere van Bnnenlandse Zaken en Konnkrjksrelates > Retouradres Postbus 200112500 EA Den Haag Burgemeesters Wethouders Gemeenteraadsleden Overhedsmedewerkers GEMEENTE HELLEN DOORN lchand.:

Nadere informatie

Pagina 0 van 37 VADEMECUM ZORG OP ONZE SCHOOL. 09/374 05 00 schoolsint-maria-aalter@taborscholen.be www.taborscholen.be

Pagina 0 van 37 VADEMECUM ZORG OP ONZE SCHOOL. 09/374 05 00 schoolsint-maria-aalter@taborscholen.be www.taborscholen.be Pagna 0 van 37 VADEMECUM ZORG OP ONZE SCHOOL Taborschool Snt-Mara-Aalter-Brug 09/374 05 00 schoolsnt-mara-aalter@taborscholen.be www.taborscholen.be Pagna 1 van 37 NIVEAU 1. ALGEMENE ZORG... 2 1.1. KENMERKEN

Nadere informatie

De Waarde van Toekomstige Kasstromen

De Waarde van Toekomstige Kasstromen De Waarde van Toekomstge Kasstromen De kosten van onderpandmnmalserng Jeroen Kerkhof, VAR Strateges BVBA Introducte Voor de fnancële crss hadden fnancële ngeneurs op bass van een aantal redeljke assumptes

Nadere informatie

organisatieverandering

organisatieverandering busness IT algnment De dynamek van organsateveranderng en de mpact op nformate management Een andere kjk op busness IT algnment Dverse nterne en externe factoren bepalen hoe nformate wordt ngezet om de

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van. R.K. basisschool St. Jacobusschool

Dit is de digitale schoolgids van. R.K. basisschool St. Jacobusschool 2015 2016 Dt s de dgtale schoolgds van R.K. bassschool St. Jacobusschool St. Jacobusschool schoolgds 2015-2016 schoolvakantes adressen 2 Woord vooraf Voor u lgt onze schoolgds. Wj nformeren u met dt document

Nadere informatie

Cats. Den Haag, ~ '' Kenmerk: DGB 2010-423

Cats. Den Haag, ~ '' Kenmerk: DGB 2010-423 Cats Den Haag, ~ '' Kenmerk: DGB 2010-423 ] Motverng vanjhet beroepschrft n cassate (rolnummer 10/00158) tegen de utspraak van het Gerechtshof te Arnhem van 1 december 2009, nr. 08/00145, j j/ nzake SËËÊÊÊÈÈÊÈtemÈ

Nadere informatie

Middenkaderfunctionaris bouw & infra (Netwerkschool)

Middenkaderfunctionaris bouw & infra (Netwerkschool) Mddenkaderfunctonars bouw & nfra (Netwerkschool) MBO College voor Bouw, Infra & Intereur Door ondernemend te zjn krjg k meer verantwoordeljkhed. 2013-2014 BOL Nveau 4 Thorbeckelaan 184 Almelo Crebo: 22012

Nadere informatie

Do SS ier. I Jos Kersten& Tonny van de Pasch. Spirituele zorg

Do SS ier. I Jos Kersten& Tonny van de Pasch. Spirituele zorg Do SS er Jos Kersten& Tonny van de Pasch n Nederland wordt sprtuele zorg n de verplegng belangrjk en relevant geacht, maar het ontbreekt desondanks aan systematsche aandacht ervoor: zowel n het onderwjs

Nadere informatie

Bronnen & Methoden bij Marktscan medischspecialistische zorg 2015

Bronnen & Methoden bij Marktscan medischspecialistische zorg 2015 Bronnen & Methoden bj Marktscan medschspecalstsche zorg 2015 Hoofdstuk 2: Wachttjden voor medsch specalstsche zorg Ontwkkelng van wachttjden Voor de wachttjdanalyses s gebruk gemaakt van gegevens afkomstg

Nadere informatie

kopers huurders controle Klantgestuurd en empowerment empowerment capacity keuze Te Woon effecten voorraadbeleid kopen verkoop inkomen klanten

kopers huurders controle Klantgestuurd en empowerment empowerment capacity keuze Te Woon effecten voorraadbeleid kopen verkoop inkomen klanten effecten Klantgestuurd voorraadbeled en empowerment Over Te Woon en andere ntateven van wonngcorporates verkoop klantgestuurd kopen kopers wonngcorporates nkomen ntateven schalen capacty Te Woon klanten

Nadere informatie

Bureau of lessenaar. Een onderzoek naar de meting van bureaucratie in onderwijsinstellingen. Definitief eindrapport

Bureau of lessenaar. Een onderzoek naar de meting van bureaucratie in onderwijsinstellingen. Definitief eindrapport Bureau of lessenaar Een onderzoek naar de metng van bureaucrate n onderwjsnstellngen Defntef endrapport Opdrachtgever: Mnstere van Onderwjs, Cultuur en Wetenschap ECORYS Arbed & Socaal Beled Jos Blank

Nadere informatie

Breman, Spaans & Harnas

Breman, Spaans & Harnas Z3-b34 Breman, Spaans & Harnas m a n a g e m e n t c o n s u l t a n t s BRANSTORMSESSE OVER KOSTEN EN EFFECTEN VAN VERVOERMANAGEMENT «SU NHOUDSOPGAVE. Voorwoord pag. 2. Clusterng van vervoermaatregelen

Nadere informatie

Onderzoek! Ontdek! Onderneem! WELKOM BIJ DE EUREKA!CUP WWW.EUREKACUP.NL. Eureka!Cup is een programma van Stichting Techniekpromotie

Onderzoek! Ontdek! Onderneem! WELKOM BIJ DE EUREKA!CUP WWW.EUREKACUP.NL. Eureka!Cup is een programma van Stichting Techniekpromotie GEVER WELKOM BIJ DE EUREKA!CUP E!C16-1 GEVER 7 Bètawerelden De opdrachten van het Eureka!Cup sezoen worden geplaatst bnnen een van de 7 bètawerelden: Voedng & Vtaltet Mobltet & Rumte Lfestyle & Desgn Scence

Nadere informatie

Gebiedsgericht Voorraadbeleid van Woningcorporaties. Een analyse van planningsbenaderingen in Vogelaarwijken. Arne van Overmeeren

Gebiedsgericht Voorraadbeleid van Woningcorporaties. Een analyse van planningsbenaderingen in Vogelaarwijken. Arne van Overmeeren 04 2014 Gebedsgercht Voorraadbeled van Wonngcorporates Een analyse van plannngsbenaderngen n Vogelaarwjken Arne van Overmeeren Gebedsgercht Voorraadbeled van Wonngcorporates Een analyse van plannngsbenaderngen

Nadere informatie

IKC-gids. Dit is de digitale schoolgids van. IKC Binnenstebuiten

IKC-gids. Dit is de digitale schoolgids van. IKC Binnenstebuiten IKC-gds 2015 2016 Dt s de dgtale schoolgds van IKC Bnnenstebuten IKC Bnnenstebuten nformategds 2015-2016 schoolvakantes adressen 2 Woord vooraf Beste ouders/verzorgers, Geachte ouders, verzorgers en andere

Nadere informatie

D-1029 DGG (INTERN) Betuweroute. Ministerie van Verkeer en Waterstaat

D-1029 DGG (INTERN) Betuweroute. Ministerie van Verkeer en Waterstaat D-029 DGG (NTERN) Betuweroute Mnstere van Verkeer en Waterstaat Organsateontwkkelng Betuweroute Ontwerp van de projectorgansate tjdens de utvoerngsfase f nhoudsopgave.. nledng 2. Ontwerpprncpes 3. Projectdrecte

Nadere informatie

Wmo inzicht. augustus 2014 nummer 13. ❸ De regio aan zet. In dit e-zine: ⓮ Over de grenzen. Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl. over de grenzen heen

Wmo inzicht. augustus 2014 nummer 13. ❸ De regio aan zet. In dit e-zine: ⓮ Over de grenzen. Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl. over de grenzen heen Wmo nzcht Gehandcaptenzorg Neuwe Stjl augustus 2014 nummer 13 ❸ De rego aan zet In dt e-zne: ❺ Aan de keukentafel met: Ells Jongerus en Caron Landzaat, ervarngsdeskundgen bj LFB ❻ Kennsmaken met Jantene

Nadere informatie

Nlj JHJEF. .1N0 138 fc

Nlj JHJEF. .1N0 138 fc Nlj JHJEF NL89C067 NATIONAAL INSTITUUT VOOR KERNFYSICA EN HOGE-ENERGIEFYSICA U.PH. LELY (DHV) RAPPORTEUR P.J.T. BRUINSMA, E. HEINE, G. KOENDERINK, F.B. KROES, L.H. KUIJER, J.G, NOOMEN, J.B. SPELT, A.G.C.

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van. IKC Het Sterrenbos

Dit is de digitale schoolgids van. IKC Het Sterrenbos 2015 2016 Dt s de dgtale schoolgds van IKC Het Sterrenbos IKC het Sterrenbos IKC-gds schooljaar 2015-2016 IKC het Sterrenbos; Onderwjs Knderopvang 2 4 jargen Buten Schoolse Opvang schoolvakantes adressen

Nadere informatie

Uitgebreide aandacht warmtapwatersystemen. Door afnemende warmtevraag voor ruimteverwarming, neemt het belang van het

Uitgebreide aandacht warmtapwatersystemen. Door afnemende warmtevraag voor ruimteverwarming, neemt het belang van het NEN 5128: overzcht van rendementen Utgebrede aandacht warmtapwatersystemen Door afnemende warmtevraag voor rumteverwarmng, neemt het belang van het opwekkngsrendement voor warmtapwater toe. In de norm

Nadere informatie

Jongeren Maashorst op bezoek bij burgemeester

Jongeren Maashorst op bezoek bij burgemeester KleurRjk dgtaal magazne voor medewerkers van Koraal Groep - 2015 - Nr. 7 Verder n dt magazne: RICHTPUNT 2015: de ICT-agenda van Koraal Groep Jongeren Maashorst op bezoek bj burgemeester Vrjhed, ténzj!

Nadere informatie

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool Sunte Werfert

Dit is de digitale schoolgids van R.K. basisschool Sunte Werfert Dt s de dgtale schoolgds van R.K. bassschool Sunte Werfert f 1 z s t k c o g n 2 8 x u e d b r z l y g 6 4 p v m q h t 7 9 Sunte Werfert schoolgds 2014-2015 3 schoolvakantes adressen 2 z x p 5 y 8 d Een

Nadere informatie

federatie Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe. Raad van de gemeente Emmen Postbus 30001 7800 RA EMMEN

federatie Samen voor een mooi en duurzaam Drenthe. Raad van de gemeente Emmen Postbus 30001 7800 RA EMMEN Hertenkamp 6 9401 HL Assen telefoon (0592) 311 150 e-mal nfo@nmfdrenthe.nl www.nmfdrenthe.nl federate Raad van de gemeente Emmen Postbus 30001 7800 RA EMMEN K o p e Grffe Assen, 3 aprl 2013 Betreft: Energesprong

Nadere informatie

BRAND EXPEDITION ZONDER EEN CENT OP ZAK DE WERELD VEROVEREN

BRAND EXPEDITION ZONDER EEN CENT OP ZAK DE WERELD VEROVEREN BRAND EXPEDITION ZONDER EEN CENT OP ZAK DE WERELD VEROVEREN In 2010 zegde Martjn Arets zjn baan op, leverde zjn lease auto met tankpas n en negeerde alle onzekerheden om zjn droom achterna te gaan. In

Nadere informatie

Waardeoverdracht. Uw opgebouwde pensioen meenemen naar uw nieuwe pensioenuitvoerder

Waardeoverdracht. Uw opgebouwde pensioen meenemen naar uw nieuwe pensioenuitvoerder Waardeoverdracht Uw opgebouwde pensoen meenemen naar uw neuwe pensoenutvoerder In deze brochure 3 4 5 6 Gefelcteerd! Een neuwe baan Wel of net kezen voor waardeoverdracht? Vergeljk de regelngen Hoe waardevast

Nadere informatie

Content management is een term die vele ladingen

Content management is een term die vele ladingen Frts van Latum en Ronald Dekker Ervarngen van Bblotheek TU Delft Content management: sleutelrol n dgtale bblotheek In de Bblotheek van de Technsche Unverstet Delft wordt een content management systeem

Nadere informatie

CP-richtlijn: Uitwerking van aanbeveling 4.2

CP-richtlijn: Uitwerking van aanbeveling 4.2 CP-rchtljn: Sperkrachttranng bj CP Aanbevelng 4.2.: Wat s het effect van krachttranng op ROM, spertonus en kracht? Jul 2012 Project Knowledgebrokers: Werkgroepleden: Corna Lujten (Revant Revaldatecentrum)

Nadere informatie

I I f I I I I I I i i i i i i i

I I f I I I I I I i i i i i i i f Mnstere van Verkeer en Waterstaat Drectoraat-Generaal Rjkswaterstaat Denst Weg- en Waterbouwkunde Dynamsch traxaalonderzoek op asfalt Onderzoek op mengsels DAB /16 en ZOAB /16 A \r> f f f C.' ur B DO

Nadere informatie

Quality Cube 2013 05-03- 15. 1.Doel

Quality Cube 2013 05-03- 15. 1.Doel 05-0- 5 Qualty Cube 0 Overzcht Bun:nx Tranng & Consultancy W www.bun:nx.org T 060798066 E btc@bun:nx.org.doel u Onderzoek van kwaltetservarngen met betrekkng tot de gegeven zorg en ondersteunng (ervarngen

Nadere informatie

Inhoud leereenheid 1. Van informatiemodel naar informatiesysteem. Introductie 15. Leerkern 16. Terugkoppeling 37 Uitwerking van de opgaven 37

Inhoud leereenheid 1. Van informatiemodel naar informatiesysteem. Introductie 15. Leerkern 16. Terugkoppeling 37 Uitwerking van de opgaven 37 Inhoud leereenhed 1 Van nformatemodel naar nformatesysteem Introducte 15 Leerkern 16 1 Wat s model-drven development? 16 1.1 MDD voor gegevensntenseve toepassngen 16 1.2 Systeemgenerate 16 1.3 Informate,

Nadere informatie

Inhoud leereenheid 1. Van informatiemodel naar informatiesysteem. Introductie 3. Leerkern 4. Terugkoppeling 25 Uitwerking van de opgaven 25

Inhoud leereenheid 1. Van informatiemodel naar informatiesysteem. Introductie 3. Leerkern 4. Terugkoppeling 25 Uitwerking van de opgaven 25 Inhoud leereenhed 1 Van nformatemodel naar nformatesysteem Introducte 3 Leerkern 4 1 Wat s model-drven development? 4 1.1 MDD voor gegevensntenseve toepassngen 4 1.2 Systeemgenerate 4 1.3 Informate, presentate

Nadere informatie

Beleggen in duurzame aandelen bij Robeco

Beleggen in duurzame aandelen bij Robeco Beleggen n duurzame aandelen bj Robeco Beleggen n duurzame aandelen bj Robeco Insttutonele beleggers staan voor tal van utdagngen. Zo leggen pensoendeelnemers, klanten en de samenlevng steeds meer druk

Nadere informatie

Wmo inzicht. Scharnieren in de regio: Zuid Oost Brabant. december 2014 nummer 15. ⓮ Cliënt in. In dit e-zine: ⓬ Over de grenzen.

Wmo inzicht. Scharnieren in de regio: Zuid Oost Brabant. december 2014 nummer 15. ⓮ Cliënt in. In dit e-zine: ⓬ Over de grenzen. Wmo nzcht Gehandcaptenzorg Neuwe Stjl december 2014 nummer 15 ❸ Scharneren n de rego: Zud Oost Brabant In dt e-zne: Rdderkerk over de grenzen heen ❺ Aan de keukentafel met: Marga de Goej, wethouder gemeente

Nadere informatie

Automatic-schakelaar Komfort Gebruiksaanwijzing

Automatic-schakelaar Komfort Gebruiksaanwijzing opzetstuk Systeem 2000 Art. nr.: 0661 xx / 0671 xx Inhoudsopgave 1. Velghedsnstructes 2. Functe 2.1. Werkngsprncpe 2.2. Detecteveld verse met 1,10 m lens 2.3. Detecteveld verse met 2,20 m lens 3. Montage

Nadere informatie

Integere programmering voor cyclische personeelsplanning

Integere programmering voor cyclische personeelsplanning UNIVERSITEIT GENT FACULTEIT ECONOMIE EN BEDRIJFSKUNDE ACADEMIEJAAR 2011 2012 Integere programmerng voor cyclsche personeelsplannng Masterproef voorgedragen tot het bekomen van de graad van Master of Scence

Nadere informatie

business anken houden de kredietkraan al tijden stevig dichtgedraaid het aanbod van risicokapitaal

business anken houden de kredietkraan al tijden stevig dichtgedraaid het aanbod van risicokapitaal tekst Annette van Soest fotografe Meke Meesen llustrate *Utterly & Completely* Waar s jouw busness angel? Investeerders vervullen een steeds belangrjkere rol als verschaffer van durfkaptaal, vooral voor

Nadere informatie

Verslag Regeltechniek 2

Verslag Regeltechniek 2 Verslag Regeltechnek 2 Door: Arjan Koen en Bert Schultz Studenten Werktugbouw deeltjd Cohort 2004 Inhoudsogave Inledng blz. 3 2 Oen lus eerste-orde systeem blz. 4 3 Gesloten lus P-geregeld eerste orde

Nadere informatie

Onderhoud en beheer van infrastructuur voor goederenvervoer

Onderhoud en beheer van infrastructuur voor goederenvervoer CE Oplossngen voor mleu, econome en en technologe Oude Oude Delft Delft 180 180 2611 HH Delft tel: tel: 015 0152 2150 150 150 fax: 015 2 150 151 fax: 015 2 150 151 e-mal: ce@ce.nl webste: e-mal: ce@ce.nl

Nadere informatie

Nota van B&W. onderwerp Uitrol gemeentelijk hondenbeleid in overig deel Nieuw-Vennep. Portefeuilehouder S. Bak, drs. Th.L.N.

Nota van B&W. onderwerp Uitrol gemeentelijk hondenbeleid in overig deel Nieuw-Vennep. Portefeuilehouder S. Bak, drs. Th.L.N. gemeente Haarlemmermeer Nota van B&W onderwerp Utrol gemeenteljk hondenbeled n overg deel Neuw-Vennep Portefeulehouder S. Bak, drs. Th.L.N. Weterngs ollegevergaderng 5 november 20 3 nlchtngen A. Monster

Nadere informatie

De convergentie van ITIL V3 en COBIT 4.1

De convergentie van ITIL V3 en COBIT 4.1 softwareontwkkelng bedrjfsprocessen De convergente van ITIL V3 en COBIT 4.1 Raamwerken meer complementar Vorg jaar s een neuwe verse verschenen van de twee bekende en veel gebrukte nternatonale raamwerken

Nadere informatie

Building Breda: 'Ruimte voor samen scholen'

Building Breda: 'Ruimte voor samen scholen' FEBRUARI 2009 - JAARGANG 25 WWW.SCHOOLFACILITIES.NL 5 O N A F H A N K E L I J K VA K B L A D V O O R H U I S V E S T I N G E N O N D E R W I J S O N D E R S T E U N E N D E C O N C E P T E N Buldng Breda:

Nadere informatie

opleidingen ERKEND OPLEIDINGSINSTITUUT VLAAMSE OVERHEID

opleidingen ERKEND OPLEIDINGSINSTITUUT VLAAMSE OVERHEID Academy for Credt Management 2003 - bron van deskundghed opledngen ERKEND OPLEIDINGSINSTITUUT VLAAMSE OVERHEID EEN INITIATIEF VAN GRAYDON BELGIUM NV UITBREIDINGSTRAAT 84 B1 TE 2600 BERCHEM 16DE JAARGANG

Nadere informatie

Bestemmingsplan Groene Kruisweg te Albrandswaard 3 mei 2011 PvN Peter J. van Nederpelt p.van.nederpelt@ooms.com (010)424 88 25 (010)424 88 89

Bestemmingsplan Groene Kruisweg te Albrandswaard 3 mei 2011 PvN Peter J. van Nederpelt p.van.nederpelt@ooms.com (010)424 88 25 (010)424 88 89 r^ooms.com Ooms Makelaars Bedrjfshusvestng B.V. Maaskade 113 Postbus 24040 3007 DA Rotterdam Telefoon (010) 424 88 88 Fax (010) 424 88 89 Het College van B&W van de Gemeente Albrandswaard Postbus 1000

Nadere informatie

Proostwetering 24L 3543 AE Utrecht Phone +31 (0)30-241.60.30 Fax +31 (0)30-241.60.43 info@realxs.nl. Brochure NL versie.indd 1 24-11-2011 9:38:42

Proostwetering 24L 3543 AE Utrecht Phone +31 (0)30-241.60.30 Fax +31 (0)30-241.60.43 info@realxs.nl. Brochure NL versie.indd 1 24-11-2011 9:38:42 Proostweterng 24L 3543 AE Utrecht Phone +31 (0)30-241.60.30 Fax +31 (0)30-241.60.43 nfo@realxs.nl Brochure NL verse.ndd 1 24-11-2011 9:38:42 Inhoud Pagna 1. Inledng 3 2. Organsate & Tjdbalk 4 3. realxs

Nadere informatie

Beperkt? Niet in de mode!

Beperkt? Niet in de mode! dgtale neuwsbref voor medewerkers van Koraal Groep - 2015 - Nr. 3 Verder n deze neuwsbref: De projecten van RICHTPUNT 2015 Beperkt? Net n de mode! Vrenden van De Hondsberg ontvangen groot bedrag En nog

Nadere informatie

7. Behandeling van communicatie en mondmotoriek

7. Behandeling van communicatie en mondmotoriek 7. Behandelng van communcate en mondmotorek 7.2. Slkstoornssen 7.2.3 Wat s de meerwaarde van enterale voedng (va PEG-sonde) ten opzcht van orale voedng bj knderen met CP met slkstoornssen wat betreft voedngstoestand,

Nadere informatie

opleidingen Creditmanagement en activabeleid (13 dagen) ook modulair te volgen Risico-analyse (*) (1 dag)

opleidingen Creditmanagement en activabeleid (13 dagen) ook modulair te volgen Risico-analyse (*) (1 dag) Academy for Credt Management 2005 - bron van deskundghed opledngen OPLEIDINGSINSTITUUT ERKEND DOOR DE VLAAMSE OVERHEID EEN INITIATIEF VAN GRAYDON BELGIUM NV UITBREIDINGSTRAAT 84-B1 TE 2600 BERCHEM 18E

Nadere informatie

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en mogelijkheden. www.eulerhermes.nl. Monitoring van uw kredietverzekering. Euler Hermes Online Services

EH SmartView. Een slimme kijk op risico s en mogelijkheden. www.eulerhermes.nl. Monitoring van uw kredietverzekering. Euler Hermes Online Services EH SmartVew Euler Hermes Onlne Servces Een slmme kjk op rsco s en mogeljkheden Montorng van uw kredetverzekerng www.eulerhermes.nl EH SmartVew Montor uw rsco s en maak onmddelljk gebruk van neuwe kansen

Nadere informatie

Minix 3. Andrew Tanenbaum

Minix 3. Andrew Tanenbaum Mnx 3 Velg en betrouwbaar besturngssysteem Mnx 3 s een neuw open source besturngssysteem voor de pc. Het systeem s klen van opzet en heeft een neuwe, modulare opbouw waardoor het net kwetsbaar s voor veel

Nadere informatie

EVENT OVERDRACHT IN LAND- EN TUINBOUW

EVENT OVERDRACHT IN LAND- EN TUINBOUW 14 MAART 2014 KONING BOUDEWIJNSTADION EVENT OVERDRACHT IN LAND- EN TUINBOUW Infostands Indvdueel adves Workshops GRATIS EVENT overdrachtsplan fnancerng coachng talentenjacht emotes overdracht orënteren

Nadere informatie

Hoe toekomstvast is de gemeentelijke midofficearchitectuur?

Hoe toekomstvast is de gemeentelijke midofficearchitectuur? archtectuur Het mdoffce concept van GEMMA Hoe toekomstvast s de gemeenteljke mdoffcearchtectuur? Bj het realseren van de elektronsche overhed spelen de gemeenten een voorhoederol. Rchtnggevend daarbj s

Nadere informatie

Wmo inzicht. Wmo 2015. juni 2014 nummer 12. ❸ Laatste ronde. In dit e-zine: ⓮ Over de grenzen. Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl. over de grenzen heen

Wmo inzicht. Wmo 2015. juni 2014 nummer 12. ❸ Laatste ronde. In dit e-zine: ⓮ Over de grenzen. Gehandicaptenzorg Nieuwe Stijl. over de grenzen heen Wmo nzcht Gehandcaptenzorg Neuwe Stjl jun 2014 nummer 12 ❸ Laatste ronde Wmo 2015 In dt e-zne: ❻ Aan de keukentafel met: Wendy Verklej, wethouder Bodegraven-Reeuwjk ❼ Kennsmaken met Henk Steen Bestuurder

Nadere informatie