Ondernemen in de zorg

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ondernemen in de zorg"

Transcriptie

1 Ondernemen in de zorg dr. Y.M. Prince drs. A. Bruins drs. P.Th. van der Zeijden Zoetermeer, februari 2005

2 ISBN: Bestelnummer: A Prijs: 40,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken. Voor alle informatie over MKB en Ondernemerschap: De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM bv. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigenen/of openbaarmaking in welke vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke toestemming van EIM bv. EIM bv aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of andere onvolkomenheden. The responsibility for the contents of this report lies with EIM bv. Quoting numbers or text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part ofthis publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored in a retrieval system, without the prior written permission of EIM bv. EIM bv does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections. 2

3 Inhoudsopgave Samenvatting 5 1 Inleiding Aanleiding Onderzoeksdoel en -vragen Opbouw van dit rapport 10 2 De zorgsector in vogelvlucht Structuur Vraag Institutionele omgeving 12 3 De vier rollen van ondernemers Ondernemen in het algemeen Ondernemen in de zorg Conclusie 33 4 Ondernemen in de thuiszorg Korte beschrijving van de branche Invulling ondernemersrollen Conclusie 44 5 Ondernemen in de verpleeghuizen Korte beschrijving van de branche Invulling ondernemersrollen Conclusie 56 6 Ondernemen door fysiotherapeuten Korte beschrijving van de branche Invulling ondernemersrollen Conclusie 66 7 Conclusies 69 Referentielijst 71 3

4

5 Samenvatting De zorgsector is de laatste jaren aan veel veranderingen onderhevig, zowel aan de kant van de zorgaanbieders, de zorgvragers als de institutionele omgeving. Ontwikkelingen waarbij de roep om meer ondernemend gedrag in de zorg steeds luider wordt. Ondernemend gedrag dat in de particuliere sectoren allang aan de orde van de dag is, vindt langzamerhand zijn weg in de zorgsector. Op basis van inzichten uit de klassieke economie kunnen de volgende vier rollen aan ondernemers toegedicht worden: manager: bedrijfsmatig handelen; marktzoeker: ontdekken en benutten van marktmogelijkheden; innovator: nieuwe dingen doen of bestaande dingen anders doen; risiconemer: voor eigen rekening en risico zaken doen. Binnen elk van deze rollen kunnen verschillende aspecten van ondernemen onderscheiden worden: zie figuur S.1. figuur S.1 rollen van ondernemers en de bijbehorende aspecten van ondernemen Innovator: nieuwe dingen doen of bestaande dingen anders doen Manager: bedrijfsmatig handelen - nieuwe producten/diensten - nieuwe processen/technieken - nieuwe (samenwerkings)vormen van dienstverlening - nieuwe interne organisatie Risiconemer: voor eigen rekening en risico zaken doen - management en besturing - bedrijfsvisie en -doelen - beheersinstrumenten - efficiencyverhoging/ bedrijfsprocessen optimaliseren - kostenbeheersing - HRM-beleid - samenwerking Ondernemen - starten/stoppen - contractvrijheid - winst behalen -investeren - nieuwe marktonderzoek producten/diensten - nieuwe concurreren processen/technieken - nieuwe proces afstemmen (samenwerkings)vormen op klant van - dienstverlening kwaliteitszorg en klanttevredenheid -marketing nieuwe interne organisatie Marktzoeker: ontdekken en benutten van marktmogelijkheden Bron: EIM, In dit onderzoek is nagegaan hoe deze vier rollen van ondernemers en de bijbehorende aspecten van ondernemen momenteel in de zorgsector worden ingevuld, en wat nog meer ondernomen zou kunnen worden. Daarbij is de zorgsector op globaal niveau bekeken en zijn drie zorgbranches nader onder de loep genomen, te weten de thuiszorg, de verpleeghuizen en de fysiotherapeuten. 5

6 De resultaten van de zorgsector op globaal niveau worden hieronder besproken 1 ; een korte beschrijving van de bevindingen voor de drie zorgbranches is opgenomen in box S.1. box S.1 korte typering van de invulling van de ondernemersrollen in de beschouwde zorgbranches Thuiszorg De managersrol wordt goed ter hand genomen, de innovatorrol en de marktzoekersrol worden langzamerhand ingekleurd en er is een start gemaakt met de rol van risiconemer. De verwachting is dat de ontwikkelingen in en om de branche geleidelijk zullen leiden tot meer invulling van de ondernemersrollen. Verpleeghuizen De ondernemersrollen worden nog beperkt ingevuld. De vertrouwde business wordt serieus verricht, de klant wordt centraal gezet, er is veel samenwerking in de zorgketen, maar de markt wordt nog nauwelijks gezocht, en vernieuwingen komen schoorvoetend van de grond. De markt biedt ruimte voor meer invulling van de ondernemersrollen. Fysiotherapeuten De fysiotherapeuten geven nog weinig invulling aan de marktzoekers- en innovatierol. Door de ontwikkelingen in het afgelopen jaar lijkt er een tweedeling in de branche te ontstaan. Een deel dat doelbewust op zoek gaat naar de invulling van de innovator- en marktzoekersrol (door specialisatie en clustervorming) en een ander deel dat nog weinig invulling geeft aan deze ondernemersrollen. Manager: bedrijfsmatig handelen Grosso modo is de managersrol in de zorgsector al behoorlijk ver ontwikkeld. Vanwege de aanhoudende kostenbeheersing van de collectieve uitgaven door de overheid, de hoge arbeidsintensiteit en de toenemende outputfinanciering is er veel aandacht voor efficiencyverhoging, kostenbeheersing, HRM-beleid en beheersinstrumenten. Anticiperend op de ontwikkelingen in en om de zorgsector hebben veel zorgaanbieders ook de nodige energie gestoken in het management en de besturing en bedrijfsvisie en -doelen van de organisatie. Dit heeft enerzijds geleid tot schaalvergroting door fusies en overnames en andere samenwerkingsvormen en anderzijds tot specialisatie op bepaalde activiteiten. Marktzoeker: ontdekken en benutten van marktmogelijkheden Over het geheel genomen is de zorgsector nog niet erg gewend aan het ontdekken en benutten van marktmogelijkheden. Wel wordt veel energie gestoken in het afstemmen van het zorgproces op de klant, zo veel mogelijk in samenwerking met andere schakels in de zorgketen, wordt er hard gewerkt aan kwaliteitszorg(systemen) en doet klanttevredenheidsonderzoek langzamerhand zijn intrede. Marketing en marktonderzoek zijn nog ondergeschoven kindjes. Hier en daar wordt wat marktonderzoek verricht, en zijn de eerste marketingacties waarneembaar. Maar in praktijk lijkt men de (toekomstige) klant nog niet echt te willen veroveren, waarschijnlijk omdat men het niet vindt passen binnen de cultuur van de zorgsector (het lijkt not done ). Toch vraagt de klant al wel om keuzemogelijkheden en transparantie in het aanbod. Hieraan zou door de zorgaanbieders nu al meer aandacht besteed moeten worden: de klant vraagt erom en in de groeiende en veranderende markt is voldoende ruimte voor dergelijke activiteiten. 1 Uiteraard is het mogelijk dat specifieke branches afwijken van dit globale beeld, zoals bijvoorbeeld de ziekenhuizen. 6

7 Innovator: nieuwe dingen doen of bestaande dingen anders doen In essentie geldt voor de innovatorrol hetzelfde als voor de marktzoekersrol: men stopt veel energie in de kwaliteit en efficiencyverbetering van bestaande diensten en bestaande klanten. Ook hierbij bestaat veel aandacht voor het centraal zetten van de klant. Veel vernieuwingen komen dan ook tot stand in samenwerking met de diverse schakels in de zorgketen om zodoende de klant beter van dienst te kunnen zijn. Er wordt behoorlijk ingezet op het verbeteren van de werkprocessen met behulp van ICTtoepassingen en domotica om zodoende de arbeidsproductiviteit te verhogen. Dergelijke vernieuwingen lijken echter eerder ingegeven door kostenbesparingen dan om nieuwe producten en diensten voor de klanten te ontwikkelen. Hier ligt een gat in de markt voor ondernemende zorgaanbieders: de behoefte aan nieuwe diensten is er en zal de komende jaren, mede door de toenemende koopkrachtige vraag van de klanten, de toenemende individualisering en informatisering van de maatschappij, zeker toenemen. Een kanttekening is hier op zijn plaats. Omdat veel zorgaanbieders nog geen winst mogen behalen en zelf nog niet mogen bepalen waarin ze investeren, ontbreekt de financiële prikkel om invulling te geven aan aspecten zoals marktonderzoek, marketing en innovatie. Verder lijken de marktzoekersrol en de innovatorrol pas voldoende opgepakt te (gaan) worden als daadwerkelijk sprake is van concurrentie en dynamiek op de markt waarin zij actief zijn. Ook hiervan is in alle zorgbranches nog lang geen sprake. Dat neemt echter niet weg dat de zorgaanbieders meer dan nu het geval is in zouden kunnen spelen op de roep van de vraagkant om meer invulling aan de innovatierol en marktzoekersrol te geven. Binnen de huidige institutionele omgeving is dat zeker mogelijk. Risiconemer: voor eigen rekening en risico zakendoen De rol van risiconemer is in grote delen van de zorgsector beperkt. Het starten en stoppen van een zorginstelling is niet in alle zorgbranches even eenvoudig, de contractvrijheid wordt langzamerhand groter maar is nog redelijk ingeperkt, en het kunnen behalen van winst (of de keerzijde failliet kunnen gaan) en de winstbestemming bepalen is in grote delen van de zorgsector nog niet mogelijk. Het is dan ook niet verwonderlijk dat deze rol nog nauwelijks ingevuld wordt. Momenteel gaan veel beleidsdiscussies over de (gewenste) veranderende rol van de overheid juist over deze ondernemersaspecten. Conclusie De vier ondernemersrollen zijn in de zorgsector nog onvoldoende ingevuld en niet in balans met elkaar. De meeste invulling wordt momenteel gegeven aan de rol van manager, de minste aan die van risiconemer. Daartussen bevinden zich de marktzoekersen de innovatierol. Met name die twee laatste rollen zouden door de zorgaanbieders momenteel al beter ingevuld kunnen worden, zeker gezien de groeiende en veranderende marktvraag. 7

8

9 1 Inleiding 1.1 Aanleiding De zorgsector staat de laatste tijd regelmatig in de belangstelling. De zorg kan zich verheugen op aandacht vanuit de politiek, diverse ministeries, NMa, MKB-Nederland, VNO- NCW, de pers, en diverse onderzoeksorganisaties. Zowel de afnemers als de institutionele omgeving van de zorgsector zijn aan veranderingen onderhevig. Dit komt niet alleen door de toenemende vergrijzing van het Nederlandse volk en de daarmee gepaard gaande groter wordende vraag, maar ook doordat consumenten steeds mondiger worden en graag zouden zien dat het zorgaanbod beter aan zou sluiten bij de vraag. Zij willen meer keuzevrijheid hebben en meer als klant behandeld worden. De laatste tijd is de institutionele omgeving ook behoorlijk in beweging, met name ingegeven door overheidsbezuinigingen zoals veranderingen in het ziekenfonds en de AWBZ (t.a.v. anticonceptie, zelfzorggeneesmiddelen, tandarts, fysiotherapie, eigen bijdrage thuiszorg), de invoering van het Persoons Gebonden Budget (PGB) voor gehandicapten en langdurig zieken, en alternatieve kanalen voor zelfzorggeneesmiddelen. Daarnaast staan vanwege de overheidsbezuinigingen de beschikbare budgetten in de zorg steeds meer onder druk, waardoor de ogen steeds meer gericht worden op mogelijkheden om de productiviteit en efficiency in de zorg te verhogen. Tijdenlang is ook de geringe beschikbaarheid van personeel een belangrijk onderwerp van discussie geweest. In feite allemaal topics die in het particuliere bedrijfsleven als onderdeel van de dagelijkse bedrijfsvoering worden beschouwd. In de toekomst zullen de zorgaanbieders steeds meer ondernemer worden, waarbij hun bedrijven veelal tot het MKB zullen behoren. Omdat zowel sprake is van een veranderende marktvraag als van een wijzigende omgeving, doet zich de vraag voor op welke manier momenteel invulling gegeven wordt aan de rol van ondernemers en de diverse aspecten van ondernemen die daaraan gelieerd zijn, en wat nog meer ondernomen zou kunnen worden. Het gaat dus in feite om het bestuderen van de huidige praktijk en de mogelijkheden voor ondernemen in een dynamische, gereguleerde omgeving. 1.2 Onderzoeksdoel en -vragen De volgende vraag staat centraal in dit onderzoek: Hoe worden de rollen van ondernemers en de bijbehorende aspecten van ondernemen momenteel in (bepaalde branches van) de zorgsector ingevuld, en wat zou nog meer ondernomen kunnen worden? 9

10 De centrale onderzoeksvraag kan worden ontleed in de volgende deelvragen: 1 Welke rollen van ondernemers en bijbehorende aspecten van ondernemen kunnen onderscheiden worden? 2 Welke voorbeelden van ondernemen doen zich nu reeds in de zorg voor? 3 Hoe worden de rollen van ondernemers en bijbehorende aspecten van ondernemen in enkele geselecteerde branches ingevuld? 4 Wat zou in deze branches nog meer ondernomen kunnen worden? Afbakening De onderzoeksvraag zal in dit rapport beantwoord worden op basis van de verzameling en bestudering van bestaand materiaal. Deze studie moet dan ook gezien worden als een eerste stap om te inventariseren hoe de ondernemersrollen in de zorg ingevuld worden. In de toekomst zou het verzamelen van nieuw empirisch materiaal gewenst zijn. 1.3 Opbouw van dit rapport 1 In dit rapport wordt in het volgende hoofdstuk eerst in vogelvlucht de zorgsector in beeld gebracht. Vervolgens bespreekt hoofdstuk 3 welke rollen een ondernemer vanuit de klassieke economische literatuur beredeneerd kan spelen, en welke aspecten van ondernemen daarbij horen. In datzelfde hoofdstuk wordt tevens globaal op een rijtje gezet welke invulling er momenteel al aan deze rollen van ondernemers en bijbehorende aspecten van ondernemen in de zorgsector gegeven wordt. De daarna volgende hoofdstukken (4, 5 en 6) gaan specifiek in op de manier waarop in drie zorgbranches invulling wordt gegeven aan de rollen van ondernemers en bijbehorende aspecten van ondernemen: respectievelijk de thuiszorg, de verpleeghuizen en de fysiotherapeuten. Hoofdstuk 7 ten slotte presenteert enkele conclusies. Achterin is de referentielijst met de geraadpleegde literatuur opgenomen. 1 Het zal de lezer wellicht opvallen dat enkele termen in dit rapport door elkaar gebruikt worden, terwijl er in feite hetzelfde mee aangeduid wordt: - patiënt, cliënt en klant; - zorginstelling, zorgorganisatie, zorgaanbieder en bedrijf. De termen klant en bedrijf sluiten aan bij het economische taalgebruik, de andere termen vinden hun oorsprong in de zorgsector. 10

11 2 De zorgsector in vogelvlucht In de zorgsector doen zich in feite vier relevante partijen voor: de zorgaanbieders, de zorgvragers, de zorgverzekeraars en de overheid. In dit hoofdstuk komt eerst de structuur van de markt van zorgaanbieders aan bod waarna ingegaan zal worden op de veranderingen in de vraag, en ten slotte komt de institutionele omgeving waarin met name ook de zorgverzekeraars en de overheid een rol spelen aan bod. 2.1 Structuur Omvang van de sector In totaal is de zorgsector in 2003 ongeveer 44 miljard euro groot (ING Medinet, 2002b), en vormt daarmee een behoorlijk grote bedrijfstak. Het Ministerie van VWS (2002) laat zien dat in datzelfde jaar circa 1 miljoen personen (ruim fte s) in deze sector werkzaam zijn, waarvan de meeste in de ziekenhuizen, ouderenzorg en thuiszorg. Naast de traditionele zorgsector zijn de laatste tijd ook nieuwe vormen van zorg in opkomst (ING Medinet, 2002b) zoals de esthetische chirurgie voor mensen die graag hun uiterlijk willen veranderen en de palliatieve zorg voor ongeneeslijk zieken. Ook komen er nieuwe initiatieven op voor arbeidsgerelateerde zorg, gericht op psychische klachten en lichamelijke klachten zoals RSI en rugproblemen. Schaalvergroting De afgelopen jaren heeft er in de zorgsector veel schaalvergroting plaatsgevonden, hetzij via horizontale fusies hetzij via verticale integratie van verschillende soorten zorg. Zo zijn grote zorgorganisaties ontstaan die een regionale functie hebben. De schaalvergroting en daarmee de concentratietendens lijken onverminderd door te gaan, met name in het eerste compartiment (AWBZ-gefinancierd). Na fusiegolven in de geestelijke gezondheidszorg en algemene ziekenhuizen, is de concentratietendens nu gaande in de verpleging en verzorging (Zorgvisie, 2004). Bijvoorbeeld het aantal algemene ziekenhuizen is in de periode gehalveerd. Veel fusies zijn het strategische antwoord van zorgaanbieders op (verwachte) beleidswijzigingen. Ook in de thuiszorg doet zich de laatste jaren schaalvergroting voor, met name als gevolg van strategische en bedrijfsmatige motieven (ING Medinet, 2002a). En bijvoorbeeld huisartsen werken steeds vaker samen in maatschappen en zijn buiten de reguliere werktijden georganiseerd in huisartsenposten. Sectorindeling Er zijn diverse indelingen van de zorgsector mogelijk. Ten eerste kan een onderscheid gemaakt worden naar intramurale en extramurale zorg: letterlijk het verschil tussen dienstverlening die tussen de muren van een zorginstelling plaatsvindt of daarbuiten. Ten tweede kan, zoals in andere economische sectoren, een indeling gemaakt worden op basis van de kernactiviteiten die bij de zorgaanbieders plaatsvinden, hetgeen leidt tot een branche-indeling. In de zorg is sprake van een grote variëteit aan branches: huisartsen, ziekenhuizen, medisch specialisten, tandartsen, fysiotherapeuten, thuiszorg, verpleeg- en verzorgingstehuizen, kraamzorg, jeugdzorg, gehandicaptenzorg, psychologische zorg, logopedie, ergotherapie e.d. Ten derde kan een onderscheid gemaakt worden naar drie compartimenten op basis van de financiering. In het eerste compartiment bevindt zich de zorg die valt onder de 11

12 AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten) waarin zich alle zorgactiviteiten (ofwel care ) bevinden. In het tweede compartiment bevinden zich met name zogenoemde cure -activiteiten die kortdurend zijn (artsen en ziekenhuizen) en vallen onder het ziekenfonds of een particuliere verzekering (c.q. ambtenarenregeling). Het derde compartiment betreft diensten die niet vergoed worden vanuit het basispakket van het ziekenfonds of de AWBZ maar ten dele vaak wel vanuit de aanvullende verzekering. 1 Er bestaat geen 1-op-1-relatie tussen de compartimenten en de branches omdat verschillende activiteiten van een branche in verschillende compartimenten kunnen vallen. 2.2 Vraag Veranderende vraag Zoals al in de inleiding is aangegeven, is de vraagkant van de zorgsector aan veranderingen onderhevig. ING Medinet (2002b) en MKB-Nederland (2003b) schetsen de volgende ontwikkelingen: 1 een toenemende vraag door demografische ontwikkelingen, zoals bevolkingsgroei en vergrijzing van de bevolking; 2 de vraag wordt anders doordat de etnische diversiteit van de bevolking toeneemt; dit speelt met name rond en in grote steden (zo gaan allochtonen vaker naar de huisarts en vragen zij vaker medicijnen maar maken zij minder gebruik van geestelijke gezondheidszorg en ouderenzorg); 3 de individualisering, het hogere opleidingsniveau en veranderende leefpatronen leiden tot meer zorg op maat (bijvoorbeeld langer zelfstandig wonen, grotere mondigheid, vaker second opinions en zelf shoppen); 4 de toenemende levensduur van mensen en voortschrijdende medische technologie zorgen voor een toename van de zorgvraag. Deze ontwikkelingen zullen leiden tot een toename van de vraag naar zorg, en naar meer zorg op maat. Onderzoekers van Prismant komen op een jaarlijkse groei van 2,5 procent en noemen dat nog een conservatieve schatting. Berekeningen laten zien dat met een dergelijke groei de zorgsector zwaar op de beroepsbevolking gaat drukken. In 2003 werkt 13 procent (circa 1 miljoen personen) van de beroepsbevolking in de zorgsector; naar verwachting zal dat in 2025 opgelopen zijn tot ruim 22 procent (circa 1,8 miljoen personen). 2 Dat betekent dat we in de toekomst met zijn allen minder vaak een beroep op de zorg zouden moeten doen of dat de zorg arbeidsextensiever moet worden door efficiencyverhoging, technologische ontwikkelingen, en arbeidsbesparende innovaties in het organisatieproces. 2.3 Institutionele omgeving Belangrijkste partijen De institutionele omgeving van de zorgsector heeft duidelijk andere kenmerken dan die van reguliere marktsectoren. Met name de verhoudingen tussen de belangrijkste groe- 1 Er wordt ook wel gesproken over een vierde compartiment waarin zich de esthetische chirurgie, palliatieve zorg en arbeidsgerelateerde zorg bevinden. 2 Volkskrant, Zorgsector gaat te sterk drukken op de beroepsbevolking, 6 mei

13 pen spelers in en om de zorgsector zijn hierbij relevant. In figuur 2.1 zijn schematisch de belangrijkste partijen en hun onderlinge verhoudingen weergegeven. figuur 2.1 partijen in en om de zorgsector Overheid Zorgvragers Zorgmarkt Zorgverzekeringsmarkt Zorgaanbieders Zorginkoopmarkt Zorgverzekeraars/ zorginkopers In de zorgsector zijn drie groepen spelers actief. De eerste groep betreft de zorgvragers. Dat zijn de burgers (of cliënten of patiënten) die zorg nodig hebben. De tweede groep zijn de zorgverzekeraars/zorginkopers, bestaande uit de ziekenfondsen, particuliere ziektekostenverzekeraars en zorgkantoren. De derde groep (die centraal staat in deze studie) betreft de zorgaanbieders, bestaande uit zorginstellingen en vrije-beroepsbeoefenaren. Tot deze groepen behoren onder andere ziekenhuizen, instellingen in de gehandicaptenzorg en geestelijke gezondheidszorg, verpleeg- en verzorgingshuizen, thuiszorginstellingen, huisartsen, tandartsen, medisch specialisten, fysiotherapeuten, apotheken, etc. Drie deelmarkten In figuur 2.1 wordt duidelijk dat de structuur van de zorgsector in grote lijnen gekenmerkt wordt door het bestaan van een drietal markten, namelijk: de zorgmarkt, de zorginkoopmarkt, en de zorgverzekeringsmarkt. Deze structuur is kenmerkend voor de zorgsector en van belang voor de invulling van de ondernemersrol van zorgaanbieders. In deze structuur komt namelijk de specifieke financieringsstructuur naar voren. Hierbij betalen de zorgvragers op de zorgmarkt niet direct voor de verleende diensten van de zorgaanbieders. De zorgvragers zijn daarvoor verzekerd bij de zorgverzekeraars. De betaling voor de diensten van de zorgaanbieders geschiedt door de zorgverzekeraars/zorginkopers, via de zorginkoopmarkt. De zorgsector wijkt hiermee af van reguliere markten. Op de meeste reguliere markten vinden levering en betaling van producten en diensten op dezelfde markt en tussen dezelfde spelers (vragers en aanbieders) plaats, alhoewel bijvoorbeeld de verzekeringsmarkt hiervan afwijkt. Slechts in een beperkt aantal gevallen in de zorgsector is sprake van levering en betaling op één markt tussen zorgaanbieders en zorgvragers, zoals in het geval van persoonsgebonden budgetten en zorg die niet verzekerd is. De gangbare scheiding tussen levering en betaling in de zorgsector heeft consequenties voor een deel van de ondernemersrol van zorgaanbieders. 13

14 Overheid en uitvoeringsorganisaties In de omgeving van de zorgsector spelen de overheid en de uitvoeringsorganisaties een belangrijke rol. Dit betreft met name het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en de uitvoeringsorganisaties zoals het College Zorgverzekeringen (CVZ), College Toezicht Zorgvoorzieningen (CTZ), College Bouw Ziekenhuisvoorzieningen (CBZ), College Tarieven Gezondheidszorg (CTG), etc. Daarnaast is inmiddels ook het Ministerie van Economische Zaken (vanwege de Mededingingswet) en de uitvoeringsorganisatie NMa van betekenis in de zorgsector. De wet- en regelgeving van de overheid (zoals de AWBZ, Ziekenfondswet, Wet op Toegang tot Ziektekostenverzekeringen, Wet Tarieven Gezondheidszorg, Wet Ziekenhuisvoorzieningen, Wet op Geneesmiddelenvoorziening, etc.) en de taken van de uitvoeringsorganisaties bepalen in belangrijke mate de speelruimte voor de zorgvragers, zorgverzekeraars/zorginkopers en zorgaanbieders, en hebben daarmee ook invloed op de ondernemersrol van zorgaanbieders wat betreft prijsvorming, productieafspraken e.d. Veranderende institutionele omgeving De voorgestelde ingrijpende veranderingen in het zorgstelsel, de (geleidelijke) introductie van marktwerking, de invoering van diagnose-behandelcombinaties (DBC s), de oprichting van een zorgautoriteit, e.d. zullen het institutionele kader van de zorgsector aanzienlijk veranderen. Dit zal ook de werking van de genoemde markten en de mogelijkheden en rollen van de partijen op deze markten beïnvloeden. De verwachting is dat voor de zorgaanbieders ondernemen geleidelijk meer inhoud zal krijgen. In de volgende hoofdstukken zal daar waar relevant nader op de veranderingen in de institutionele omgeving ingegaan worden. 14

15 3 De vier rollen van ondernemers Ondernemers zijn mensen die zelf bepalen welke producten en diensten zij aanbieden, aan wie ze die aanbieden en op welke wijze deze producten of diensten tot stand komen. Hun klanten kunnen vrij kiezen tussen aanbieders en er bestaat een directe koppeling tussen het leveren van diensten aan klanten en de geldelijke vergoeding, zodat een ondernemer aan zijn onderneming financiën - of een andere vorm van zekerheid - kan overhouden (Van Harten en Schuring, 2003, p. 1). Ondernemerschap is in grote delen van de Nederlandse economie allang business as usual. In sectoren die uitgaan van universele dienstverlening en het publieke belang zoals vervoer, post, telecom, energie en zorg kent ondernemerschap echter nog een relatief jonge traditie. De zorgsector moet toegankelijk, betaalbaar en solidair zijn. In praktijk lijken nog weinig studies, behalve het recent verschenen boek van Van Harten en Schuring (2003), de beleidsnota s van MKB-Nederland (2003a en b), de brancherapporten van ING Medinet (2002a en b, 2003a en b) en het proefschrift van Putters (2001), de expliciete link te leggen met ondernemerschap. In deze studie willen we nagaan op welke manier al invulling wordt gegeven aan ondernemen in de zorg, en wat nog meer gedaan zou kunnen worden. Daarbij starten we vanuit de diverse rollen die traditioneel aan ondernemers toegedicht kunnen worden en gaan we na welke voorbeelden we kunnen vinden voor ondernemen in de zorg. Putters (2001) heeft opgemerkt dat empirisch onderzoek naar voorbeelden van ondernemen in de zorg ontbreekt. De laatste tijd neemt het aantal voorbeelden van ondernemen in de zorg echter sterk toe, ook omdat het onderwerp maatschappelijk in de schijnwerpers staat, mede getuige het aantal kranten- en websiteberichten dat hieraan aandacht besteedt. 3.1 Ondernemen in het algemeen Inzichten uit de klassieke economische literatuur Traditioneel worden in de economische literatuur aan ondernemers bepaalde rollen toegedicht. In Van Dijk en Thurik (1995) en Van Praag (1996) wordt deze economische literatuur uitgebreid besproken. Zij laten zien welke meningen de wetenschappers Richard Cantillon, Jean-Baptiste Say, Alfred Marshall, Joseph Schumpeter, Frank Knight en Israel Kirzner hebben over de positie van de ondernemer in het economische systeem, de rol van de ondernemer in een bedrijf, en de taken van de ondernemer: zie tabel 3.1 voor een overzicht. Hieruit blijkt dat de auteurs nogal van mening verschillen over de rol van een ondernemer in een bedrijf. Volgens Van Dijk en Thurik (1995, p. 11) komt dat met name omdat zij verschillend denken over de volgende drie onderwerpen: Is een ondernemer iemand die risico s neemt? Is een ondernemer een innovator? Creëert een ondernemer evenwicht of wordt het evenwicht juist verstoord door de activiteiten van een ondernemer? 15

16 tabel 3.1 overzicht van positie, rol en taken van ondernemers positie van de ondernemer in het eco- rol van de ondernemer in een wetenschapper nomische systeem bedrijf taken van de ondernemer Cantillon arbitrageur die evenwicht bereikt geen mening arbitrage en risico s nemen Say coördinator van productie en distributie leider, manager en coördinator toepassen van kennis, experimenteren (en inherent risico lopen) Marshall leverancier van producten en als bijproduct werkgever, manager en coördinator controleren, verantwoordelijk- innovatie en vooruitgang heid nemen en risico s lopen Schumpeter creatieve vernietiger van evenwicht, groei- diegene die nieuwe combinaties winstmogelijkheden zoeken, motor uitvoert doelen opstellen, en introduceren van nieuwe combinaties Knight drager van onzekerheid, oorzaak van voor- verantwoordelijke voor richting, op zich nemen van het onver- uitgang controle en besluiten, telkens als er zekerbare bedrijfsrisico onzekerheid is Kirzner agent die tendens naar evenwicht veroor- nemer van beslissingen ontdekken en exploiteren van zaakt (maar nooit bereikt) winstmogelijkheden Bron: Van Praag, 1996, pp. 29 en 30. De vier rollen van ondernemers In recente EIM-rapporten worden de diverse bovengenoemde rollen van ondernemers handzaam samengevat. Zo beargumenteren Bosma, Van Praag en De Wit (2000) dat de klassieke theorieën over ondernemerschap het eens zijn over de volgende rollen van een ondernemer: risiconemer arbitrageur manager innovator. Ivanova en Gibcus (2003) laten in feite een soortgelijke indeling zien van de diverse rollen van ondernemers: coördinator: iemand die productiefactoren combineert arbitrageur: iemand die markt- en winstmogelijkheden ziet en benut innovator: iemand die vernieuwingen invoert op het terrein van producten, productieprocessen, markten en organisatie risiconemer: iemand die onder onzekerheid koopt en verkoopt en op basis van inschattingen beslissingen neemt. Ten behoeve van de zorgsector waarin klant- en marktgerichtheid nog niet business as usual zijn, willen wij de rol van arbitrageur iets anders invullen door deze rol te benoemen als marktzoeker. Deze rol sluit namelijk goed aan bij de ontwikkeling die in de zorgsector gaande is om te komen van aanbodgestuurde naar vraaggestuurde dienstverlening. In de economische literatuur wordt met de term manager en coördinator vrijwel dezelfde rol bedoeld, zodat wij deze rol samen laten vallen onder de term manager'. Derhalve onderscheiden wij de volgende vier rollen van ondernemers: manager: bedrijfsmatig handelen marktzoeker: ontdekken en benutten van marktmogelijkheden innovator: nieuwe dingen doen of bestaande dingen anders doen risiconemer: voor eigen rekening en risico zaken doen. 16

17 Figuur 3.1 presenteert deze rollen en beschrijft welke aspecten van ondernemen daarbij horen. figuur 3.1 rollen van ondernemers en de bijbehorende aspecten van ondernemen Innovator: nieuwe dingen doen of bestaande dingen anders doen Manager: bedrijfsmatig handelen - nieuwe producten/diensten - nieuwe processen/technieken - nieuwe (samenwerkings)vormen van dienstverlening - nieuwe interne organisatie Risiconemer: voor eigen rekening en risico zaken doen - management en besturing - bedrijfsvisie en -doelen - beheersinstrumenten - efficiencyverhoging/ bedrijfsprocessen optimaliseren - kostenbeheersing - HRM-beleid - samenwerking Ondernemen - starten/stoppen - contractvrijheid - winst behalen -investeren - nieuwe marktonderzoek producten/diensten - nieuwe concurreren processen/technieken - nieuwe proces afstemmen (samenwerkings)vormen op klant van - dienstverlening kwaliteitszorg en klanttevredenheid -marketing nieuwe interne organisatie Marktzoeker: ontdekken en benutten van marktmogelijkheden Bron: EIM, Ook Van der Grinten (2004) onderscheidt in zijn lezing impliciet deze rollen. Hij omschrijft ondernemingen in de gezondheidszorg als particuliere organisaties die zich (mede) richten op maatschappelijke doelstellingen, die toegankelijke, doelmatige, kwalitatief verantwoorde zorg leveren met behulp van principes uit het bedrijfsleven: marktgeoriënteerd, innovatief en het lopen van bedrijfsrisico. Dat de rollen in de zorgpraktijk ook (gedeeltelijk) onderkend worden laat bijvoorbeeld de inhoud van een actuele cursus ondernemerschap in de zorg (zie box 3.1) zien of een subsidiemogelijkheid voor ondernemerschap in de zorg die bepaalde aspecten van ondernemen stimuleert (zie box 3.2). Ook in zorgopleidingen wordt al aandacht besteed aan ondernemend gedrag (zie bijvoorbeeld box 3.3). box 3.1 cursus ondernemerschap in de zorg Om spelers in de zorgsector succesvol in te kunnen laten spelen op de veranderingen die in de zorg gaande zijn, bieden Arcares en MKB-Nederland een vierdaagse intensieve workshop aan waarin onder andere de volgende onderwerpen aan bod komen: ondernemerschap in de zorg en de gevolgen van de veranderingen in de sector marktanalyse, strategische keuzes en prestatie-indicatoren marketing en PR in de zorg realiseren van veranderingen binnen uw eigen instelling. Bron: 17

18 box 3.2 subsidiemogelijkheid voor ondernemerschap in de zorg Subsidie is mogelijk voor experimenten waarin wordt gewerkt aan de vormgeving van kleinschalig ondernemerschap in de zorg en (persoonlijke) dienstverlening. In aanmerking komen bijv. franchiseconstructies, opleiding, keurmerk kwaliteit, behoeftepeiling bij en werving van belangstellende vragers en aanbieders (www.zorgselect.nl/werkgever/index.php). In 2004 zijn er twee mogelijkheden voor het indienen van een voorstel. De subsidie wil met name samenwerking tussen diverse organisaties die actief willen experimenteren met een betere afstemming van arbeid en zorg stimuleren: bijvoorbeeld dat het aanbod op andere tijden verleend wordt zodat ook andere groepen medewerkers in aanmerking komen om de diensten te verlenen (flexibele werktijden). Bron: box 3.3 hogeschool ontvangt best practice certificaat voor project Zorg voor ondernemen Het project 'Zorg voor ondernemen' van het Instituut voor Verpleegkunde van de Hogeschool van Amsterdam (HvA) heeft van het Ministerie van Economische Zaken een best practice certificaat ontvangen. Met het certificaat wil het Ministerie van Economische Zaken aangeven dat de HvA bijzonder vooruitstrevend is in het stimuleren van ondernemerschap in de zorgopleidingen. Binnen de opleiding HBO-V wordt in elk studiejaar aandacht besteed aan ondernemend gedrag. In het derde en vierde studiejaar volgt een selecte groep studenten een programma over het opzetten en leiden van een (eigen) zorgbedrijf. Zelfstandige zorgverleners en particuliere zorgbedrijven zijn betrokken bij de ontwikkeling van het programma. Bron: 3.2 Ondernemen in de zorg In het voorgaande hebben we gezien dat uit de ondernemerschapsliteratuur vier rollen van een ondernemer gedestilleerd kunnen worden, die vervolgens bepaalde ondernemersaspecten inhouden. De vraag is in hoeverre deze rollen met de diverse uitingen van ondernemen al in de zorgsector voorkomen. Om deze vraag te kunnen beantwoorden is een uitgebreide deskresearch en websearch uitgevoerd. Daarin zijn diverse voorbeelden gevonden die invulling geven aan deze rollen. Daarnaast zijn enkele interviews met relevante organisaties en beleidsmakers gevoerd. In het onderstaande worden de gevonden uitingen en voorbeelden van ondernemen gegroepeerd naar de vier onderscheiden ondernemersrollen Manager: bedrijfsmatig handelen In een deel van de zorgsector staat bedrijfsmatig handelen al langere tijd in de aandacht. De laatste jaren is dit als gevolg van de toenemende outputfinanciering en de (aanhoudende) kostenbeheersing van de collectieve uitgaven door de overheid bij steeds meer zorgaanbieders in de belangstelling komen te staan. Met name de ziekenhuizen hebben ingezet op kostenbeheersing en efficiencyverbeteringen. Kostenreductie Kostenverlagingen worden vooral gezocht in de inkoopfunctie, die een belangrijke rol speelt in de dienstverlening van de zorg. Er worden diverse producten en diensten ingekocht zoals medicijnen, voeding, schoonmaak, linnenvoorziening, energie etc. Typerend zijn zinsneden in de krant als Financiële problemen in ziekenhuizen leiden tot ingenieuze vondsten op schraapgebied en De leveranciers worden wanhopig van ons. 1 Het 1 Volkskrant, De leveranciers worden wanhopig van ons, 18 maart

19 schrapen wordt duidelijk in kostenbesparende acties zoals de verwarming s winters wat lager zetten en bijvoorbeeld parkeergeld heffen. En dat leveranciers het steeds lastiger krijgen komt met name omdat steeds meer centraal ingekocht wordt, zoals verbandmiddelen, koffie, enveloppen, etc. etc. De inkoop verloopt via inkooporganisaties, de groothandel of wordt direct bij de leverancier verkregen. Omdat de inkopen een substantiële omvang hebben, neemt de aandacht voor de inkoopfunctie als kostenbesparing aanzienlijk toe. Mede door de schaalvergroting verloopt de inkoop vaker via professionele inkooporganisaties. Ook wordt op andere manieren naar kostenreductie gezocht, bijvoorbeeld door de verhuur van ziekenhuisruimte aan privé-klinieken (zie box 3.4). box 3.4 ruimte verhuren Het Jeroen Bosch Ziekenhuis in Den Bosch verhuurt ruimte aan privé-klinieken en de opbrengsten komen ten goede aan het ziekenhuis. Bron: Volkskrant, Toyotafabriek is het ideaal van de zorg, 7 februari Efficiencyverhoging Efficiencyverbeteringen leiden uiteraard ook tot kostenverlagingen en worden met name gezocht in de logistiek en het gebruik van ICT. Recent onderzoek (TPG, 2004) laat zien dat het doorvoeren van verbeteringen in de logistiek van patiënten, goederen en medicijnen kan leiden tot betere zorg voor minder geld. Het onderzoek berekent een kostenbesparing van circa 3 miljard. Met name een betere logistiek van patiënten zou efficiencyverhoging opleveren. Dit zou binnen 3 tot 5 jaar kunnen leiden tot een efficiencywinst van 20 à 25%. box 3.5 meer operaties door een slimmere programmering Het aantal operaties in het Hofpoort Ziekenhuis in Woerden kon met 25 procent worden verhoogd door een slimmere programmering (...) In het programma van de operatiekamers zaten veel gaten, die door een scherpe planning en afspraken met specialisten opgevuld konden worden (Volkskrant, De leveranciers worden wanhopig van ons, 18 maart 2004). Gestandaardiseerde staarbehandelingen vinden in het Oogziekenhuis Rotterdam plaats via een optimale logistiek waarbij gebruik wordt gemaakt van een planningssysteem van KLM. Van begin (de intake) tot en met het eind (de nazorg) wordt het gehele proces ingepland waarbij de patiënt precies weet waar hij aan toe is. Het geeft zowel structuur aan de kant van de zorgaanbieder als aan de kant van de cliënt. Bron: TPG, De logistiek van patiënten kan anders als de klant centraal gezet wordt en niet de beschikbare capaciteit. De patiënt wordt behandeld als iemand die een keten van zorg moet doorlopen. Op basis van ervaringsgegevens kan het verblijf en de doorloop van de patiënt in de keten voorspeld worden. Deskundigen uit de sector schatten dat 60 procent van de gevallen in de categorie standaard valt. Het gaat hier om veelvuldig voorkomende diagnoses waarvan de behandeling vergaand is omschreven. De logistiek voor deze groep kan volledig worden gestandaardiseerd (TPG, 2004, p. 11). De rest van de patiënten is in te delen in twee groepen van circa 20% waarvan voor een groep de logistiek tot en met de diagnose gestandaardiseerd kan worden, en voor de andere groep maatwerk geleverd moet worden. Uiteraard vraagt een goede patiëntenlogistiek om goede planningssystemen en informatiestromen (zie bijvoorbeeld box 3.5). ICT-toepassingen spelen hierin een cruciale rol. 19

20 box 3.6 ziekenhuis als Toyotafabriek? Het Diaconessenhuis in Voorburg is heden ten dage gespecialiseerd in het verrichten van simpele ingrepen zoals bij liesbreuken, het weghalen van spataderen en galblazen, het uitvoeren van kijkoperaties, en oogheelkunde. Zij willen de zorg net zo perfect organiseren en plannen als Toyota dat doet met de productie van auto s. Het gaat uit van het volgende principe: als je steeds dezelfde operaties op een dag doet met hetzelfde team gaat het beter en sneller. Het begrip focused factory doet dan ook zijn ingang bij ziekenhuizen of afdelingen die gericht zijn op het leveren van bepaalde typen zorg voor afgebakende doelgroepen. Ook het oogziekenhuis in Rotterdam kent een focused factory voor het uitvoeren van staaroperaties (zie box 3.5). Voorts zijn ook de zelfstandige behandelcentra (de zogenoemde privé-klinieken) veelal op dit principe gebaseerd. Bron: Volkskrant, Toyotafabriek is het ideaal van de zorg, 7 februari Binnen ziekenhuizen kunnen ook delen van de zorg efficiënter georganiseerd worden (zie box 3.6). Het betreft dan relatief eenvoudige, gestandaardiseerde zorghandelingen zoals spataderen, staaroperaties etc. Een begrip uit de industrie doet hierbij zijn intrede. Men spreekt van het focused factory -principe als een relatief vastomlijnd product of vastomlijnde dienst wordt aangeboden, ofwel een product met weinig onzekerheid. Steeds meer ziekenhuizen zijn op weg om bepaalde zorghandelingen onder te brengen in het focused factory -model. Van Harten en Schuring (2003) wijzen echter op het gevaar van cherry picking : privé-klinieken die de goedkope en minder risicovolle krenten uit de pap halen en de reguliere ziekenhuizen met de lastige, risicovolle en dus duurdere zorgactiviteiten laten zitten. Dit gedrag wortelt in feite in de hoogte van de financiering. Kennelijk vinden privé-klinieken de vergoedingen onvoldoende toereikend in verhouding tot het risico dat ze bij dergelijke zorgactiviteiten lopen. De laatste jaren is er vanuit de overheid behoorlijk wat aandacht geweest voor het terugdringen van administratieve lasten en regelgeving ter verhoging van de efficiency, onder andere door het plan Minder regels, meer zorg. Onlangs heeft het Ministerie van VWS concrete invulling gegeven aan het terugdringen van de administratieve lasten en regelgeving door het schrappen van 11 van 30 verplichte enquêtes en de opzet van projecten die 310 miljoen euro lastenverlichting op moeten leveren (Bruins en Prince, 2004). Specialisatie Een bijkomend gevolg is dat steeds meer zorgaanbieders een keuze maken tussen wat ze wel en niet willen doen (zie bijvoorbeeld box 3.7). Enerzijds omdat de ene zorgaanbieder nu eenmaal beter is in de ene dienst dan in de andere, en anderzijds omdat (mogelijk daardoor) de kostenefficiëntie van een bepaalde dienst tussen diverse aanbieders kan verschillen. Deze keuze voor zorgactiviteiten ligt ook in het verlengde van de keuze voor de visie en doelen van de organisatie: waar ligt onze toegevoegde waarde voor de klant, wat willen we bereiken, en op welke dienst-marktcombinaties willen en kunnen wij het best actief zijn? Voor andere dienst-marktcombinaties kan doorverwezen worden naar, of samengewerkt worden met andere zorgaanbieders. 20

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid

Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Kunnen MKB-ondernemers de weg nog vinden? Veranderingen in de sociale zekerheid Peter Brouwer Zoetermeer, april 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat

Nadere informatie

De stand van Mediation in Nederland

De stand van Mediation in Nederland De stand van Mediation in Nederland drs. R.J.M. Vogels Zoetermeer, 17 november 2011 In opdracht van het Nederlands Mediation Instituut (NMI). De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus.

Nadere informatie

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland

Personeelsmonitor Provincies. Benchmarkrapport Provincie Noord-Holland Personeelsmonitor Provincies Benchmarkrapport Zoetermeer, oktober 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Studiecentrum Talen Eindhoven bv Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Studiecentrum Talen Eindhoven bv De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT

Tevredenheidsonderzoek 2011. Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Tevredenheidsonderzoek 2011 Dienst inburgeren Universiteit van Amsterdam, INTT Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van Universiteit van Amsterdam, INTT De verantwoordelijkheid voor de inhoud

Nadere informatie

De Watersector Exportindex (WEX)

De Watersector Exportindex (WEX) De Watersector Exportindex (WEX) prognose 2006 drs. P. Gibcus drs. W.H.J. Verhoeven Zoetermeer, februari 2007 Dit onderzoek is gefinancierd door het programma Partners voor Water. De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

De oudere starter in Nederland Quick Service

De oudere starter in Nederland Quick Service De oudere starter in Nederland Quick Service Heleen Stigter Zoetermeer, januari 2003 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Cliëntenaudit Bureau ABC

Cliëntenaudit Bureau ABC Cliëntenaudit Bureau ABC 2014 Zoetermeer 17 april 2015 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht

Tevredenheidsonderzoek 2012. Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Tevredenheidsonderzoek 2012 Jobcoach organisatie Trace Daelzicht Zoetermeer, maandag 4 februari 2013 In opdracht van Jobcoach organisatie Trace Daelzicht De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl Zoetermeer, vrijdag 13 november 2015 In opdracht van Regionaal Autisme Centrum onderdeel Autismewerk.nl De verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015

Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar 2015 Conjunctuurpeiling BNA Voorjaar René Vogels Zoetermeer, 10 april De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen,

Nadere informatie

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager

MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager M201120 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager drs. B van der Linden Zoetermeer, december 2011 MKB-ondernemer ziet zichzelf vooral als manager Ondernemers zijn te verdelen in managers, marktzoekers,

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf

Tevredenheidsonderzoek ROC De Leijgraaf Tevredenheidsonderzoek 2015 ROC De Leijgraaf Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van ROC De Leijgraaf De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012

Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 Bedrijvendynamiek en werkgelegenheid 1998-2012 drs. K.L. Bangma drs. A. Bruins drs. D. Snel drs. N. Timmermans Zoetermeer, 5 juli 2013 Rapportnummer : A201337 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV

Tevredenheidsonderzoek 2015. AM Werk Reïntegratie BV Tevredenheidsonderzoek 2015 AM Werk Reïntegratie BV Zoetermeer, zondag 14 februari 2016 In opdracht van AM Werk Reïntegratie BV De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering

Tevredenheidsonderzoek 2011. BHP Groep Loopbaanadvisering Tevredenheidsonderzoek 2011 BHP Groep Loopbaanadvisering Zoetermeer, zaterdag 4 februari 2012 In opdracht van BHP Groep Loopbaanadvisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia/Stratus.

Nadere informatie

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg

Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Nut en noodzaak van (sturen op) duurzame zorg Prof.dr. Robbert Huijsman MBA, Hoogleraar Management & Organisatie Ouderenzorg Senior manager Kwaliteit & Innovatie, Achmea .... Wat bedoelen we met duurzaamheid?

Nadere informatie

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten

Brancheonderzoek BNA. Conjunctuurmeting oktober 2012. Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Brancheonderzoek BNA Conjunctuurmeting oktober 2012 Koninklijke Maatschappij tot Bevordering der Bouwkunst Bond van Nederlandse Architecten Jollemanhof 14 Postbus 19606 1000 GP Amsterdam T 020 555 36 66

Nadere informatie

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus

Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB. drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Bijdrage van buitenlandse werknemers aan innovatie in het MKB drs. A. Bruins T. Span MSc drs. P. Gibcus Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1096-8 Rapportnummer : A201363 Dit onderzoek is gefinancierd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling

Tevredenheidsonderzoek 2015. Stap.nu Reïntegratie & Counseling Tevredenheidsonderzoek 2015 Stap.nu Reïntegratie & Counseling Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Stap.nu Reïntegratie & Counseling De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia.

Nadere informatie

Global Entrepreneurship Monitor 2002

Global Entrepreneurship Monitor 2002 Global Entrepreneurship Monitor 2002 Niels Bosma Zoetermeer, 14 november 2002 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap, dat wordt gefinancierd door het Ministerie

Nadere informatie

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel

Effecten BTW-verandering op het. gedrag van consumenten in de. Schilders- en stukadoorsbranche. drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Effecten BTW-verandering op het gedrag van consumenten in de Schilders- en stukadoorsbranche drs. K.L. Bangma drs. D. Snel Zoetermeer, 23 maart 2012 Dit onderzoek is gefinancierd door CNV Vakmensen, FNV

Nadere informatie

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse

Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Belasting over de winst verdeeld naar sector en grootteklasse Minirapportage ir. C.C. van de Graaff drs. W.H.J. Verhoeven drs. P. Vroonhof K. Bakker Zoetermeer, 18 september 2002 Dit onderzoek is uitgevoerd

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages

Tevredenheidsonderzoek 2014. STE Languages Tevredenheidsonderzoek 2014 STE Languages Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van STE Languages De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Stichting ActiefTalent Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Stichting ActiefTalent Zoetermeer, donderdag 21 mei 2015 In opdracht van Stichting ActiefTalent De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies

Uitgevoerd in opdracht van. Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Uitgevoerd in opdracht van Rapportage beoordelen en incidenteel belonen 2013 Provincies Zoetermeer, 17 september 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Rijn IJssel, Educatie & Integratie Tevredenheidsonderzoek 2015 Rijn IJssel, Educatie & Integratie Zoetermeer, zaterdag 27 februari 2016 In opdracht van Rijn IJssel, Educatie & Integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Staatvandienst B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Staatvandienst B.V. Zoetermeer, donderdag 13 augustus 2015 In opdracht van Staatvandienst B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van

Nadere informatie

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland

Innovatie in het MKB in Noord-Nederland Innovatie in het MKB in C10978 Petra Gibcus en Yvonne Prince Zoetermeer, 16 juli 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of

Nadere informatie

Benchmark klanten Qredits

Benchmark klanten Qredits Benchmark klanten Qredits Lia Smit Zoetermeer, maart 2013 Rapportnummer: A201308 Dit onderzoek is mede gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl). Voor alle

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. P&M arbeidsreintegratie Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 P&M arbeidsreintegratie Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van P&M arbeidsreintegratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering

Tevredenheidsonderzoek 2013-2014. Coaching en Advisering Tevredenheidsonderzoek 2013-2014 Coaching en Advisering Zoetermeer, zondag 3 augustus 2014 In opdracht van Coaching en Advisering De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik

Nadere informatie

Achtergrondinformatie geldstromen en wetten

Achtergrondinformatie geldstromen en wetten Achtergrondinformatie geldstromen en wetten Tot stand gekomen in het kader van het project RAAK-MKB Ontwerpen voor zorgverleners Auteurs Dr. F. Verhoeven; onderzoeker lectoraat Co-design (HU) Ing. K. Voortman-Overbeek;

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten

Tevredenheidsonderzoek 2014. SWA HR Diensten Tevredenheidsonderzoek 2014 SWA HR Diensten Zoetermeer, vrijdag 13 februari 2015 In opdracht van SWA HR Diensten De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2014-2015. Arbo Coaching B.V. Tevredenheidsonderzoek 2014-2015 Arbo Coaching B.V. Zoetermeer, maandag 20 juli 2015 In opdracht van Arbo Coaching B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers

Nadere informatie

Ondernemerschap in de zorg

Ondernemerschap in de zorg Ondernemerschap in de zorg N.G.L. Timmermans J. Meijaard H. Statema Zoetermeer, oktober ISBN: 97-9-371-9-3 Bestelnummer: A11 Prijs:,- Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap,

Nadere informatie

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen

Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Is uw vereniging toekomstbestendig en voorbereid op de Generatie XYZ? Onderzoek onder branche- en beroepsorganisaties en verenigingen Zoetermeer, 6 juni 2013 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust

Nadere informatie

Stemming onder ondernemers in het MKB

Stemming onder ondernemers in het MKB Stemming onder ondernemers in het MKB ISBN : 978-90-371-1130-9 Rapportnummer : A201424 Dit onderzoek is gefinancierd door het programmaonderzoek MKB en Ondernemerschap (www.ondernemerschap.nl) Panteia

Nadere informatie

Gevolgen van het regeerakkoord voor de zorg Herman Klein Tiessink

Gevolgen van het regeerakkoord voor de zorg Herman Klein Tiessink Gevolgen van het regeerakkoord voor de zorg Herman Klein Tiessink Stand van zaken regeerakkoord op dit moment Kern is versterking van zorg thuis ( extramuraliseren ) via Wmo en Zorgverzekeringswet Uit

Nadere informatie

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006

Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Effecten invoering nieuwe ziektekostenstelsel 2006 Gevolgen voor de werkgeversbijdrage voor het MKB en het grootbedrijf M. Folkeringa P.J.M. Vroonhof Zoetermeer, 30 december 2003 Bestelnummer: M200311

Nadere informatie

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten

Evaluatie campagne Doe meer met Afval. mening betrokken gemeenten Evaluatie campagne Doe meer met Afval mening betrokken gemeenten Zoetermeer, 10 maart 2014 De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting

Nadere informatie

!7": ZORG 6ERPLEGING EN 6ERZORGING

!7: ZORG 6ERPLEGING EN 6ERZORGING !7": ZORG 6ERPLEGING EN 6ERZORGING )NKOOPBELEID,ANGDURIGE :ORG +LANTVERSIE Uitgangspunten en inkoopdoelen 2015 Verpleging en Verzorging (V&V) U hebt recht op langdurige zorg als dat nodig is. Denk aan

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie

Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013. Baanfit verzuim en re-integratie Tevredenheidsonderzoek 2012 / 2013 Baanfit verzuim en re-integratie Zoetermeer, zaterdag 20 juli 2013 In opdracht van Baanfit verzuim en re-integratie De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij

Nadere informatie

Het Nederlandse Zorgstelsel

Het Nederlandse Zorgstelsel Het Nederlandse Zorgstelsel Een heldere blik op de regels in de gezondheidszorg Corné Adriaansen 12 september 2012 Door de bomen het bos niet meer te zien? Zorgstelsel Nederland 2012 Financieringsstromen

Nadere informatie

Aandoening Indicatie Eerste Consult (intake) Behandeling. Spataderen Niet medisch noodzakelijk Verzekerde zorg* Niet verzekerde zorg

Aandoening Indicatie Eerste Consult (intake) Behandeling. Spataderen Niet medisch noodzakelijk Verzekerde zorg* Niet verzekerde zorg Welkom bij de Mauritsklinieken. Om u vooraf zo volledig mogelijk te informeren over de kosten en procedures van het zorgtraject dat u bij de Mauritsklinieken doorloopt, hebben wij voor u een overzicht

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer

Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015. Loopbaankamer Tevredenheidsonderzoek 2014 / 2015 Loopbaankamer Zoetermeer, dinsdag 4 augustus 2015 In opdracht van Loopbaankamer De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of

Nadere informatie

Cliëntenradenbijeenkomst 16 april 2013

Cliëntenradenbijeenkomst 16 april 2013 Cliëntenradenbijeenkomst 16 april 2013 Opening Anneke Augustinus Manager Care Zorgkantoor Zorg en Zekerheid Foto: website Activite Waarom vandaag? Delen kennis en ervaringen zodat: Het zorgkantoor voldoende

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk

Tevredenheidsonderzoek 2014. Oog voor werk Tevredenheidsonderzoek 2014 Oog voor werk Zoetermeer, vrijdag 30 januari 2015 In opdracht van Oog voor werk De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

Bruggen naar het bedrijfsleven; de gehandicaptenzorg over de brug?! Bruggencongres, vernieuwingen in de gehandicaptenzorg De Meervaart te Amsterdam

Bruggen naar het bedrijfsleven; de gehandicaptenzorg over de brug?! Bruggencongres, vernieuwingen in de gehandicaptenzorg De Meervaart te Amsterdam Bruggen naar het bedrijfsleven; de gehandicaptenzorg over de brug?! Bruggencongres, vernieuwingen in de gehandicaptenzorg De Meervaart te Amsterdam Prof.dr. Robbert Huijsman MBA 10 mei 2007 Opzet van mijn

Nadere informatie

Ruud Janssen, Lectoraat ICT-innovaties in de Zorg, Hogeschool Windesheim

Ruud Janssen, Lectoraat ICT-innovaties in de Zorg, Hogeschool Windesheim Ruud Janssen, Lectoraat ICT-innovaties in de Zorg, Hogeschool Windesheim Netwerkbijeenkomst decentraliseren = innoveren, georganiseerd door Zorg voor Innoveren, Utrecht, 26 juni 2014 Zorgverzekeringswet

Nadere informatie

7 januari 2011. De noodzaak van marktwerking. Uw doelgroep vinden? Uw doelgroep vinden? Negatief Imago VVT-sector

7 januari 2011. De noodzaak van marktwerking. Uw doelgroep vinden? Uw doelgroep vinden? Negatief Imago VVT-sector De noodzaak van marktwerking Wie zijn uw doelgroepen? Uw doelgroep vinden, informeren en prikkelen Hoe zit het met andere stakeholders Van meer van hetzelfde naar relevant anders Uw doelgroep vinden? 14

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB Starters

Financieringsmonitor MKB Starters Financieringsmonitor MKB Starters Starters en gevestigd MKB vergeleken Pim van der Valk Lia Smit Zoetermeer, 19 januari 2010 Dit onderzoek is gefinancierd door Ministerie van Economische Zaken Programmaonderzoek

Nadere informatie

2.4 Samenwerking. 2.4.1 Welke belang hechten potentiële partners aan samenwerking?

2.4 Samenwerking. 2.4.1 Welke belang hechten potentiële partners aan samenwerking? 2.4 Samenwerking In dit hoofdstuk geven we een analyse van de externe omgeving die van invloed is op de vraag of het voor zorgondernemers zinvol is om te participeren in ketensamenwerking. In dat kader

Nadere informatie

Strategisch document Ambulancezorg Nederland

Strategisch document Ambulancezorg Nederland Strategisch document Ambulancezorg Nederland 1 Inleiding: relevante ontwikkelingen 2 Missie en visie AZN 3 Kernfuncties: profiel en kerntaken AZN 4 Strategische agenda AZN vastgesteld: woensdag 23 mei

Nadere informatie

Sites voor de intramurale fysiotherapie

Sites voor de intramurale fysiotherapie Sites voor de intramurale fysiotherapie In bijgaand document een overzicht van sites waarop informatie is te vinden over onderwerpen die van belang kunnen zijn voor de intramuraal werkende fysiotherapeut.

Nadere informatie

Meer eigen regie in Zvw

Meer eigen regie in Zvw Meer eigen regie in Zvw Onze dochter Sofie is met 27 weken geboren. Ze heeft bij de geboorte een hersenbeschadiging gekregen, waardoor ze verschillende beperkingen heeft. De meest ingrijpende is een zeer

Nadere informatie

Thuiszorg. Thuiszorg op maat, voor iedereen

Thuiszorg. Thuiszorg op maat, voor iedereen Thuiszorg Thuiszorg op maat, voor iedereen De meeste mensen willen zo lang mogelijk zelfstandig thuis wonen in de eigen omgeving, en als het nodig is, met hulp van thuiszorg. Pas wanneer dat niet meer

Nadere informatie

Rolstoelen AWBZ Gevolgen van artikel 15 BZA-AWBZ

Rolstoelen AWBZ Gevolgen van artikel 15 BZA-AWBZ Onderzoeksrapport Rolstoelen AWBZ Gevolgen van artikel 15 BZA-AWBZ Op 19 juni 2006 uitgebracht aan het hoofd van de afdeling Geschillen van het College voor zorgverzekeringen Uitgave College voor zorgverzekeringen

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2015. Werkelijk B.V.

Tevredenheidsonderzoek 2015. Werkelijk B.V. Tevredenheidsonderzoek 2015 Werkelijk B.V. Zoetermeer, zondag 31 januari 2016 In opdracht van Werkelijk B.V. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of teksten

Nadere informatie

De zorgverzekeraar en de ROS. Masterclass zorg op de juiste plaats Bijeenkomst ROSSEN op 4 oktober 2012

De zorgverzekeraar en de ROS. Masterclass zorg op de juiste plaats Bijeenkomst ROSSEN op 4 oktober 2012 De zorgverzekeraar en de ROS Masterclass zorg op de juiste plaats Bijeenkomst ROSSEN op 4 oktober 2012 Agenda De verzekeraar neemt een risico van je over dat jezelf niet kan dragen De zorgverzekeraar is

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de Zorg voor Ouderen

Ontwikkelingen in de Zorg voor Ouderen Ontwikkelingen in de Zorg voor Ouderen Belangenvereniging pensioengerechtigden Politie 21 november 2012 Joop Blom, voorzitter commissie Zorg en Welzijn en Wonen NVOG. Belangenvereniging Pensioengerechtigden

Nadere informatie

we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein

we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein we zijn in beeld VPTZ-ZU/ Hospice Nieuwegein Beleid 2012-2013 Inleiding Dit beleidsstuk is geschreven om in beeld te brengen wat onze organisatie doet, waar we voor staan en waar we goed in zijn, hoe we

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching

Tevredenheidsonderzoek 2009. Plooi Coaching Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 19 mei 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

Wegwijzer in zorgland. Wegwijzer in zorgland

Wegwijzer in zorgland. Wegwijzer in zorgland Wegwijzer in zorgland Is een en informatieve publicatie van Pagina 1 van 8 Ziekte in de familie geeft veel onrust en frustratie Soms voelt u zich als familie ongerust over de situatie rondom uw ouder(s).

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 2 februari 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 2 februari 2011 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 25 VX DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

Inhoud. Doel en uitgangspunten Aanpak en gegevensverzameling Resultaten Tot slot

Inhoud. Doel en uitgangspunten Aanpak en gegevensverzameling Resultaten Tot slot Onderzoek naar potentiële besparingen van innovatieve complexe wondzorg September 2014 Transform to the power of digital Inhoud Doel en uitgangspunten Aanpak en gegevensverzameling Resultaten Tot slot

Nadere informatie

Opbouw. Zorgverzekeringswet 2006 Redenen voor hervorming. De kern van Zvw. Privaat zorgstelsel met veel publieke randvoorwaarden

Opbouw. Zorgverzekeringswet 2006 Redenen voor hervorming. De kern van Zvw. Privaat zorgstelsel met veel publieke randvoorwaarden Opbouw De visie van zorgverzekeraars Jaarcongres V&VN, 10 april 2015 Marianne Lensink Het stelsel en de rol van zorgverzekeraars Opgaven voor de toekomst: - minder meer zorguitgaven - transparantie over

Nadere informatie

Benchmark doelmatigheid caresector

Benchmark doelmatigheid caresector Benchmark doelmatigheid caresector Politiek & wetenschap Nog te vaak ontbreekt de doelmatigheidsprikkel in de zorg Om doelmatige zorg te kunnen blijven leveren, moet er een brede maatschappelijke discussie

Nadere informatie

Innovatie in de Zorg en in de farmacie

Innovatie in de Zorg en in de farmacie Innovatie in de Zorg en in de farmacie niets nieuws onder de horizon, wel bitter noodzakelijk Patrick Edgar Senior Manager Zorginkoop Is innovatie in de zorg nodig? Het gaat toch goed? Nederlanders leven

Nadere informatie

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV

Tevredenheidsonderzoek 2009. Renga BV Tevredenheidsonderzoek 2009 Zoetermeer, 1 juni 2010 In opdracht van De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Stratus. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in

Nadere informatie

AWBZ en tandheelkundige hulp

AWBZ en tandheelkundige hulp CVZ 75/14 ONTWERP Rapport AWBZ en tandheelkundige hulp Op.. april 2003 uitgebracht aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Publicatienummer Uitgave College voor zorgverzekeringen Postbus

Nadere informatie

perspectief zorgverzekeraar Jeroen Crasborn Senior adviseur zorgstrategie Rvb & Directie Zilverenkruis Achmea

perspectief zorgverzekeraar Jeroen Crasborn Senior adviseur zorgstrategie Rvb & Directie Zilverenkruis Achmea perspectief zorgverzekeraar Jeroen Crasborn Senior adviseur zorgstrategie Rvb & Directie Zilverenkruis Achmea 1 2 3 Zorgkostenstijging is van alle jaren maar extra waakzaamheid geboden Ontwikkeling zorguitgaven

Nadere informatie

Budgetten en vergoedingen wat betreft zorgboerderijen

Budgetten en vergoedingen wat betreft zorgboerderijen Budgetten en vergoedingen wat betreft zorgboerderijen Deze notitie is bedoeld om meer inzicht te geven over de budgetten en vergoedingen die op zorgboerderijen betrekking kunnen hebben als het gaat om

Nadere informatie

Leiden veranderingen in de VVT tot samenwerking

Leiden veranderingen in de VVT tot samenwerking Leiden veranderingen in de VVT tot samenwerking Dwingt de veranderingen in de sector Verpleging, Verzorging en Thuiszorg zorgaanbieders tot samenwerking? Frans van Rijn 21 maart 2013 1 Veranderingen in

Nadere informatie

Hand-out Toegang tot de Nederlandse zorgmarkt

Hand-out Toegang tot de Nederlandse zorgmarkt Hand-out Toegang tot de Nederlandse zorgmarkt Inleiding Dit document dient als ondersteuning van de presentatie van De Zorgontwikkelaar met als doel de deelnemers van ehealth: Opschalen in de praktijk

Nadere informatie

Zorglandschap 2016 - De rol van IT bij gedwongen verandering

Zorglandschap 2016 - De rol van IT bij gedwongen verandering Zorglandschap 2016 - De rol van IT bij gedwongen verandering Zorgorganisaties worden uitgedaagd tot het leveren van betere zorg voor minder geld. De vraag naar zorg neemt toe, als gevolg van de vergrijzing

Nadere informatie

Financiering bij familiebedrijven

Financiering bij familiebedrijven Financiering bij familiebedrijven Ro Braaksma Zoetermeer, 23 september 2011 Dit onderzoek is gefinancierd door het Centrum van het Familiebedrijf. De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM.

Nadere informatie

Verzekerd van vrije keuze.

Verzekerd van vrije keuze. Verzekerd van vrije keuze. Zorgdialoog: Kiezen en sturen op kwaliteit? 19 maart 2015 De krachten en machten in het zorgveld Rol van de zorgverzekeraar Ontwikkelingen (op het gebied van kwaliteit) Hoe verder

Nadere informatie

Wat splitst Klink ons in de maag?

Wat splitst Klink ons in de maag? Wat splitst Klink ons in de maag? Materiaal om over na te denken Stelling Huisartsen hebben koudwatervrees, want na de vorige herziening zijn ze ook meer gaan verdienen 3 Overheidsbeleid Zorg Nieuwe Bekostiging,

Nadere informatie

Introductie Methoden Bevindingen

Introductie Methoden Bevindingen 2 Introductie De introductie van e-health in de gezondheidszorg neemt een vlucht, maar de baten worden onvoldoende benut. In de politieke en maatschappelijke discussie over de houdbaarheid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven

MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven MKB Rating: smaakt naar meer Onderzoek naar bekendheid en gebruik van ratings door MKB-bedrijven Lia Smit, Ro Braaksma, Pieter Fris Zoetermeer, december 2013 ISBN : 978-90-371-1108-8 Rapportnummer : A201374

Nadere informatie

Werkwijze van technologiebedrijven

Werkwijze van technologiebedrijven M200711 Werkwijze van technologiebedrijven Waarin verschillen zij van -bedrijven? R.M. Braaksma J.P.J. de Jong Zoetermeer, oktober 2007 Technologiebedrijven modern en professioneel Goed in innovatie en

Nadere informatie

De balans tussen zorgverlener en zorgondernemer

De balans tussen zorgverlener en zorgondernemer BS Health Consultancy De balans tussen zorgverlener en zorgondernemer KNGF Fysiocongres 14-11-2008 Paul van den Broek De rol van de zorgverzekeraar is sinds 2006 veranderd; van een administratie-declaratiegeoriënteerde

Nadere informatie

Financieringsmonitor MKB

Financieringsmonitor MKB M200901 Financieringsmonitor MKB Eerste resultaten, december 2008 dr. J. Meijaard drs. W.D.M. van der Valk Zoetermeer, januari 2009 Dit onderzoek maakt deel uit van het programmaonderzoek MKB en Onderchap,

Nadere informatie

Eigen regie en eigen verantwoordelijkheid in de (ouderen) zorg.

Eigen regie en eigen verantwoordelijkheid in de (ouderen) zorg. Eigen regie en eigen verantwoordelijkheid in de (ouderen) zorg. Joop Blom, voorzitter commissie Zorg en Welzijn en Wonen NVOG VOOR: Vereniging Gepensioneerden DuPont Nederland op 23 april 2015. Ontwikkelingen.

Nadere informatie

De Verpleging en verzorging in beweging; ontwikkelingen in wonen, welzijn en zorg

De Verpleging en verzorging in beweging; ontwikkelingen in wonen, welzijn en zorg De Verpleging en verzorging in beweging; ontwikkelingen in wonen, welzijn en zorg Grande conference 2014 Henri Plagge, arts M&G MCM Voorzitter Raad van Bestuur De Zorgboog Zorgboog Voor alle generaties;

Nadere informatie

Informatiekaart samenwerking zorgverzekeraars. Toelichting. Overzichtskaart

Informatiekaart samenwerking zorgverzekeraars. Toelichting. Overzichtskaart Deze Informatiekaart geeft een overzicht van de waar onder zorgverzekeraars mogen samenwerken bij selectieve inkoop van medisch-specialistische zorg. Deze kaart is gemaakt in opdracht van de Nederlandse

Nadere informatie

PGB verpleging en verzorging

PGB verpleging en verzorging Aanvraagformulier Deel 1: verpleegkundig deel Dit deel vult de wijkverpleegkundige in samen met de verzekerde of wettelijk vertegenwoordiger 1 Zorgverzekeraar (van persoon voor wie het pgb is aangevraagd)

Nadere informatie

Verzekerd van vrije keuze. Zorgdialoog: Kiezen en sturen op kwaliteit? 16 oktober 2014.

Verzekerd van vrije keuze. Zorgdialoog: Kiezen en sturen op kwaliteit? 16 oktober 2014. Verzekerd van vrije keuze. Zorgdialoog: Kiezen en sturen op kwaliteit? 16 oktober 2014. 1 De krachten en machten in het zorgveld Rol van de zorgverzekeraar Ontwikkelingen (op het gebied van kwaliteit)

Nadere informatie

Aanvraagformulier Persoonsgebonden Budget Verpleging en Verzorging

Aanvraagformulier Persoonsgebonden Budget Verpleging en Verzorging Aanvraagformulier Persoonsgebonden Budget Verpleging en Verzorging DEEL 1: verpleegkundig deel Dit deel vult de wijkverpleegkundige in samen met de verzekerde of wettelijk vertegenwoordiger 1 Zorgverzekeraar

Nadere informatie

Transitie Langdurige Zorg

Transitie Langdurige Zorg Transitie Langdurige Zorg Manager Inkoop Verpleging, Verzorging, Thuiszorg Manager Inkoop Verpleging, Verzorging, Thuiszorg AWBZ in historisch perspectief 1968 Ontstaan van de AWBZ voor langdurige onverzekerbare

Nadere informatie

ZorgService Centrum brengt Zorg op Maat én Goedkopere Gezondheidszorg dichterbij!

ZorgService Centrum brengt Zorg op Maat én Goedkopere Gezondheidszorg dichterbij! ZorgService Centrum brengt Zorg op Maat én Goedkopere Gezondheidszorg dichterbij! Ontwikkelingen Klant/Consument: - mondiger/eigen verantwoordelijkheid - Regie (o.a. via PGB) - maatwerk - één loket (gemak,

Nadere informatie

Rapportage. Cliëntenraden en. Extra bijdragen. AWBZ-instellingen

Rapportage. Cliëntenraden en. Extra bijdragen. AWBZ-instellingen Rapportage Cliëntenraden en Extra bijdragen AWBZ-instellingen LOC Zeggenschap in zorg 20 januari 2011 1 Inleiding Aanleiding Bij LOC Zeggenschap in zorg zijn 2.200 cliëntenraden aangesloten. Voor cliëntenraden

Nadere informatie

Van systemen naar mensen Gezamenlijke agenda VWS 8 februari 2013. Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland 24 april 2014 Joop Blom

Van systemen naar mensen Gezamenlijke agenda VWS 8 februari 2013. Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland 24 april 2014 Joop Blom Nederlandse Vereniging van Organisaties van Gepensioneerden Van systemen naar mensen Gezamenlijke agenda VWS 8 februari 2013. Vereniging Senioren ING Regio Rotterdam/Zeeland 24 april 2014 Joop Blom Nieuwe

Nadere informatie

2.3 Ontwikkelingen mbt financiering, wet- en regelgeving

2.3 Ontwikkelingen mbt financiering, wet- en regelgeving Kennis over Ketenzorg Externe analyse, financiering 2.3 Ontwikkelingen mbt financiering, wet- en regelgeving In dit hoofdstuk verkennen we de externe omgeving die van invloed is op de vraag of het voor

Nadere informatie

AANVRAAGFORMULIER PERSOONSGEBONDEN BUDGET VERPLEGING EN VERZORGING

AANVRAAGFORMULIER PERSOONSGEBONDEN BUDGET VERPLEGING EN VERZORGING AANVRAAGFORMULIER PERSOONSGEBONDEN BUDGET VERPLEGING EN VERZORGING DEEL 1: verpleegkundig deel Dit deel vult de wijkverpleegkundige in samen met de verzekerde of wettelijk vertegenwoordiger 1. Zorgverzekeraar

Nadere informatie

Financiering van gezondheidszorg. Jaap Doets consultant VVAA

Financiering van gezondheidszorg. Jaap Doets consultant VVAA Financiering van gezondheidszorg Jaap Doets consultant VVAA Het Nederlandse zorgstelsel Zorgstelsel -Collectief gefinancierde wettelijk vastgelegde zorg aanspraak -vraagsturing -prestatiebekostiging -maatschappelijke

Nadere informatie