Nummer 4 jaargang 42 december 2013 VROUWENZIEKTEN. Coeliakie als leerschool Medicijn tegen kanker: wat is de juiste dosis? Monitor december

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nummer 4 jaargang 42 december 2013 VROUWENZIEKTEN. Coeliakie als leerschool Medicijn tegen kanker: wat is de juiste dosis? Monitor december 2013 1"

Transcriptie

1 Nummer 4 jaargang 42 december 2013 VROUWENZIEKTEN Coeliakie als leerschool Medicijn tegen kanker: wat is de juiste dosis? Monitor december

2 Tekst Gert-Jan van den Bemd Beeld dr. Heleen van Beusekom, pathobioloog en dr. Evelyn Regar, cardioloog Dit is de dwarsdoorsnede van een bloedvat. De bovenzijde is gezond, maar aan de onderzijde is er sprake van atherosclerose; een vervetting en verdikking van de vaatwand. Hierbij is het risico op afsluiting door bloedstolsels verhoogd en dat kan leiden tot een hersen- of hartinfarct. De opname werd gemaakt met behulp van optical coherence tomography, een soort echografie, waarbij in plaats van geluidsgolven gebruik wordt gemaakt van lichtgolven. Onderdeeltjes van 10 tot 15 micrometer (vijfmaal dunner dan een menselijke hoofdhaar) kunnen daarmee zichtbaar worden gemaakt. De lichtgolven worden uitgezonden en opgevangen door een katheter (de ringvormige structuur in het midden), die met behulp van een draad in het bloedvat wordt geleid. Door de katheter te verplaatsen, kan het hele bloedvat nauwkeurig worden bestudeerd. 2 Monitor december 2013

3 Vooroordeel mannen Hart-en vaatziekten treft vooral mannen. Een vooroordeel. In deze Monitor staan onder andere artikelen over hersen- en hartinfarcten, migraine en trombose die dat beeld nuanceren. Práát met me! 4 Trots op straat 6 Samenspel bij pre-eclampsie 8 Perfect passend medicijn 12 Andere risico s 16 Met een gerust hart zwanger 18 Geen Turnermeisje is hetzelfde 25 Hoger of lager? 28 Bange vrouwen, boze mannen 30 Genetische variant: vaker botbreuken 34 De grap van Querido 36 Geneesmiddelen m/v 38 Hoofdpijndossier 42 Coeliakie als leerschool 46 Tijd voor vrouwelijke waarden 49 Tijdens de operatie overleden 52 De dubbele groeve van Rolando 54 Monitor december

4 Een gewoon gezicht is niet zo normaal Práát met Bekende Nederlanders als Matthijs van Nieuwkerk, Hanneke Groenteman en Albert Verlinde prijken samen met twaalf dappere kinderen en hun ouders op een kalender die mensen meer bekend moet maken met aangeboren schedel- en / of aangezichtsafwijkingen (craniofaciale afwijkingen). Práát met me! wil de kalender uitdrukken. Vraag waarom ik er zo uit zie. De kalender is een initiatief van de Stichting Hoofdzaak, die zich inzet voor kinderen met deze aandoening. De stichting werkt nauw samen met het Craniofaciaal Centrum Nederland van het Erasmus MC en financiert wetenschappelijk onderzoek. Er gaat ook geld naar psychosociale ondersteuning van patiënten en hun ouders. De kalender kost 19,95 euro (exclusief verzendkosten). Bestellen kan via: 4 Monitor december 2013

5 Beeld Michel Campfens Tekst Gert-Jan van den Bemd me! Monitor december

6 Tekst Gert-Jan van den Bemd 6 Monitor Monitor december december

7 Trots op straat Ogenschijnlijk een serie vitrinekasten op een rijtje maar achter deze bescheiden façade gaat een zeer geavanceerd systeem schuil. Klinisch chemicus Christian Ramakers van het Erasmus MC vertelt: Dit is de Cobas 8100 van de firma Roche Diagnostics. Er zijn wereldwijd twee laboratoria die dit systeem in huis hebben: wij, en er staat er één in Japan. We noemen dit een chemiestraat: een compleet geautomatiseerd systeem voor snelle bepaling van stoffen in het bloed van patiënten, dat artsen helpt bij het stellen van de diagnose of waarmee het ziekteverloop kan worden gevolgd. Automatisch De meeste buizen met bloed krijgen we aangeleverd via interne buizenpost. Die worden na registratie in een rek verzameld, dat in de eerste vitrine wordt geplaatst. Dat is meteen de enige handeling die door mensenhanden moet worden verricht: daarna verloopt alles volledig automatisch. Het systeem scant de barcode, zodat het weet wat er in elke buis moet worden geanalyseerd. Daarna wordt het bloed gecentrifugeerd om het serum (het vloeibare deel van het bloed, red.) te scheiden van de bloedcellen en worden de doppen van de buizen verwijderd. Een volgende unit verdeelt het serum over één of meer buisjes. Die gaan via een lopende band op weg naar de kasten waarin zich de apparaten bevinden die het serum kunnen onderzoeken op onder meer leverenzymen, cholesterol, nierfunctie-eiwitten, of natrium en kalium. Dagelijks kunnen we hiermee vele tientallen bepalingen verrichten op duizenden serummonsters. Stand by Het systeem houdt de oorspronkelijke buis met serum een tijdje stand by : als de arts bedenkt dat hij nog een andere bepaling wil laten uitvoeren, kan dat alsnog. De patiënt hoeft niet opnieuw geprikt te worden en de aanvraag kan direct worden verwerkt. Dat is fijn voor de patiënt en het scheelt veel tijd en geld. Het overgebleven serum verdwijnt automatisch naar een robot-gestuurde koelkast. Daar wordt het vier dagen bewaard voor bepalingen die misschien op een later tijdstip nog worden aangevraagd. Soepel De functie van de analisten is drastisch veranderd. Vroeger was het veel meer handwerk, werd er met pipetten en chemicaliën gewerkt. Nu is het veel technischer geworden en bestaan de taken voor een belangrijk deel uit het controleren van het proces. De invoering van dit systeem is niet iets wat je één-twee-drie doet. Het heeft veel van onze mensen gevraagd. Maar ze hebben zich deze nieuwe manier van werken heel soepel eigengemaakt. Daar ben ik best trots op. Monitor december

8 8 Monitor december 2013

9 Tekst Gert-Jan van den Bemd Beeld Censuur.com Vrouwen na zwangerschapsvergiftiging nauwlettend gevolgd Samenspel bij pre-eclampsie Vrouwen met ernstige zwangerschapsvergiftiging (pre-eclampsie) hebben een achtmaal verhoogd risico op hart- en vaatziekten op latere leeftijd. Een gynaecoloog en een vasculair internist controleren samen deze vrouwen op een speciale polikliniek. Bij pre-eclampsie (zwangerschapsvergiftiging) is er sprake van hoge bloeddruk en eiwit in de urine. Het komt vrij vaak voor: bij ongeveer 3-5% van de zwangeren. Een niet goed functionerende placenta is de oorzaak. Wanneer wordt van ernstige pre-eclampsie gesproken? Gynaecoloog dr. Hans Duvekot: Wanneer een zwangere vrouw een slechte placenta heeft, kunnen er drie dingen gebeuren. Haar kind kan te klein worden, er kan pre-eclampsie ontstaan of er kan een combinatie van die twee optreden: het kind is te klein én pre-eclampsie manifesteert zich. In dat laatste geval of als er ook andere complicaties zijn, spreken we van ernstige pre-eclampsie. Ernstige en dus gecompliceerde pre-eclampsie komt bij minder dan één procent van alle zwangerschappen voor. Andere complicaties die bij ernstige pre-eclampsie kunnen spelen: Verminderde urineproductie Vocht wordt vastgehouden (buik: ascites, longen: kortademigheid) Verstoord gezichtsvermogen en hoofdpijnklachten De vrouw krijgt een zwangerschapsstuip (een soort epileptische aanval) Afwijkingen van de bloedstolling Niet goed functionerende organen (hart, longen, lever) De placenta laat los Het kind overlijdt in de baarmoeder Bundelen Vrouwen met ernstige pre-eclampsie lopen achtmaal meer risico op hart- en vaatziekten op oudere leeftijd. Ter vergelijking: diabetes en overgewicht vergroten de kans op hart- en vaatziekten respectievelijk slechts vier- en tweemaal. Pre-eclampsie ligt eerder in de buurt van de ernstigste risicofactoren, zoals erfelijke vormen van verhoogd cholesterol, waarbij de kans op hart- en vaatziekten met een factor negen is toegenomen. Dat ernstige pre-eclampsie voor vrouwen een verhoogd risico inhoudt op het krijgen van hart- en vaatziekten op latere leeftijd is al lang bekend, maar in de praktijk werd daar niet veel mee gedaan, vertelt dr. Jeanine Roeters van Lennep, vasculair internist van de afdeling Inwendige Geneeskunde. Pas als vrouwen problemen begonnen te krijgen, zag ik ze als patiënt. Er was dus reden om eerder in te grijpen. Roeters van Lennep kwam in 2010 binnen het Erasmus MC werken als internist vasculaire geneeskunde. Tijdens haar opleiding in Leiden had ze al ervaring opgedaan bij de afdeling Gynaecologie op het gebied van pre-eclampsie. In het Erasmus MC wilde zij daar graag mee doorgaan. Ze kwam in contact met gynaecoloog Hans Duvekot, die al in 2006 een polikliniek voor follow-up van vrouwen met pre-eclampsie had opgezet. Beide specialisten besloten hun kennis te bundelen binnen de FUPEC polikliniek. Dat staat voor Follow-Up Pre-EClampsie: een spreekuur voor vrouwen die een ernstige vorm van pre-eclampsie hebben doorgemaakt. Maar ook vrouwen die andere zwangerschapscomplicaties hebben ondervonden (zoals het HELLP syndroom, zie pag. 11) kunnen er terecht. De gesprekken vinden niet in twee afzonderlijke spreekkamertjes plaats, maar in één ruimte. Duvekot: Dat leidt tot een mooie symbiose, we vullen elkaar goed aan. Monitor december

10 We kijken niet alleen naar ziekten, maar ook naar gezondheid Gezondheid Alle zwangeren die bij het Erasmus MC bekend zijn met een ernstige vorm van pre-eclampsie, worden uitgenodigd om zes weken na de bevalling de polikliniek te bezoeken. Daarna volgen controles na drie maanden en een jaar, en vervolgens elke twee jaar. Roeters van Lennep: De eerste controle, na zes weken, is de standaard gynaecologische controle, maar ook dan zit ik er als vasculair internist al bij. Vanaf drie maanden, wanneer veel lichaamsfuncties zijn hersteld, verschuift het accent van de gynaecologische aspecten naar de risicofactoren voor hart- en vaatziekten. Maar, en dat is belangrijk: we kijken niet alleen naar ziekten, maar ook naar gezondheid. Het gaat om jonge vrouwen en het is voor hen natuurlijk veel positiever om uit te gaan van je bent nu gezond en we gaan proberen om je gezond te houden, in plaats van dat we ons richten op een ziekte die zich in de toekomst kan openbaren. We verzamelen bij de vrouwen bloed en er worden vragenlijsten over de kwaliteit van leven ingevuld, maar de basis van de polikliniek is de patiëntenzorg en niet het onderzoek. Duvekot: Ook vrouwen die ernstige pre-eclampsie hebben gehad maar niet in het Erasmus MC zijn bevallen, kunnen, na verwijzing via de huisarts, bij ons op de poli terecht. We zijn vooral gericht op het geven van voorlichting en preventie. Informatie over bewegen, eten, roken, want daar valt de winst te halen. Roken is de grootste boosdoener. Zware wissel Roeters van Lennep schetst het klassieke verloop: Vrouwen met ernstige pre-eclampsie voelen zich tijdens de zwangerschap heel ziek. Ze bevallen vroeg, gemiddeld na dertig weken. Terwijl hun baby nog in het ziekenhuis ligt, zijn de vrouwen bezig met overleven. Alle aandacht gaat naar het kind. De vrouwen knappen langzaam op, maar zodra het kind thuis komt, is het voor de omgeving voorbij. Er wordt dan gezegd: Je hebt je baby toch? Je hebt het toch overleefd?. Maar het gaat met die vrouwen nog helemaal niet goed. Vaak is, zodra de baby uit het ziekenhuis komt, hun zwangerschapsverlof voorbij en moeten ze weer met hun werk beginnen. Ze komen niet of nauwelijks toe aan het verwerken van hun eigen ziekte. Vergeetachtigheid, moeheid, concentratieproblemen, maar ook onbegrip van de omgeving zijn zaken waar die vrouwen dan mee te maken krijgen. 10 Op de poli horen we die verhalen ontzettend vaak. Hoelang duurt het nou nog, dokter? wordt dan gevraagd. Dat kunnen we niet zeggen, maar uiteindelijk gaat het wel beter. Duvekot: De omgang van de omgeving met ernstige pre-eclampsie lijkt op hoe mensen reageren op het overlijden van een naaste: na een jaar zeggen ze het moet nou maar eens klaar zijn. Maar het merendeel van die vrouwen is zeker een jaar bezig met herstellen. Het lichaam is helemaal op. Vergis je niet: wanneer je drie maanden lang elke dag naar het ziekenhuis moet reizen en voor je kind moet zorgen, geeft dat heel veel spanningen. Het trekt een zware wissel op je emotionele veerkracht. Kip of ei Hoe kan de relatie tussen pre-eclampsie en hart- en vaatziekten worden verklaard? Roeters van Lennep: Dat weten we nog niet precies. Het zou kunnen dat de genetische achtergrond van de vrouw een rol speelt. Pre-eclampsie is mogelijk een eerste uiting van een hart- en vaatziekte. Na de zwangerschap daalt het risico en zijn de vrouwen ogenschijnlijk genezen, maar bij het toenemen van de leeftijd stijgt de kans op hart- en vaatziekten weer. Duvekot: We hebben ook aanwijzingen dat pre-eclampsie hart- en vaatziekten op latere leeftijd kan veroorzaken, maar het blijft een beetje een kip-of-het-ei-discussie. De poli helpt ons om expertise op te bouwen, zodat we uiteindelijk patronen kunnen gaan ontdekken. Lichaamsvreemd Duvekot: De kans dat een vrouw na een zwangerschap met ernstige pre-eclampsie bij een volgende zwangerschap wéér ernstige pre-eclampsie krijgt, is maximaal 5%. Althans, als we uitgaan van dezelfde partner. Die speelt namelijk een belangrijke rol in het ontstaan van de ziekte, vanwege de placenta die wordt gevormd uit erfelijk materiaal van de moeder én de vader. De placenta is voor de moeder voor een deel lichaamsvreemd. Zij moet het vreemde materiaal tolereren en bij de meeste zwangerschappen gebeurt dat ook. Maar er zijn mannen die bij elke partner waarmee zij een kind krijgen, pre-eclampsie veroorzaken. Hoe dat komt weten we nog niet precies. Roeters van Lennep: Bij de eerste zwangerschap is de kans op pre-eclampsie het hoogst. Bij een volgende zwangerschap door dezelfde man, is die kans lager en is de ziekte vaak ook milder. Vrouwen die ernstige pre-eclampsie hebben gehad zijn over het algemeen behoorlijk geschrokken. Vaak denken ze dat ze niet meer zwanger kunnen worden of ze zijn er heel bang voor. Maar na een jaar komen ze toch regelmatig met de vraag of ze weer zwanger mogen worden. Dan is het natuurlijk heel fijn dat de gynaecoloog en de vaatspecialist samen die vraag kunnen beantwoorden. Omdat we de vrouwen intensief hebben gevolgd, zijn we ook in staat om een volgende zwangerschap goed te begeleiden. Richtlijnen Roeters van Lennep en Duvekot zijn nu bezig met het opstellen van landelijke richtlijnen ten behoeve van gynaecologen, huisartsen, internisten en cardiologen, voor meerdere zwangerschapsstoornissen, dus niet alleen voor ernstige pre-eclampsie. Een belangrijke vraag die in de richtlijnen wordt beantwoord: hoe moeten we met ernstige pre-eclampsie omgaan? De specialisten beschouwen de poli als een soort proeftuin, omdat zij nu al bezig zijn om het antwoord op die vraag te vinden. We werken met een focusgroep van patiënten die met ons meedenkt. We willen niet dat je ons ziek praat, is een van hun adviezen. Dat nemen we zeker over, zegt Roeters van Lennep. NIHES cursus Women s Health, januari, Erasmus MC Over het risico van ernstige pre-eclampsie voor hart- en vaatziekten zal ook worden gesproken tijdens de driedaagse cursus Women s Health, die wordt georganiseerd door de afdelingen Epidemiologie, Inwendige Geneeskunde en Verloskunde & Gynaecologie van het Erasmus MC. Onderwerpen die onder meer aan bod komen: vrouwen en hartziekten, diabetes, botontkalking, migraine, borstkanker, dementie en depressie. Sprekers zijn, behalve Hans Duvekot en Jeanine Roeters van Lennep, onder anderen Joop Laven (zie pag. 28), Antoinette Maassen van den Brink (pag. 42), Jolien Roos-Hesselink (pag. 18), Maryam Kavousi (zie pag. 16) en Henning Tiemeier (zie pag. 30). PvdA-kamerlid Marith Rebel-Volp, tevens huisarts en voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Vrouwelijke Artsen, zal ook een lezing verzorgen. De voertaal is Engels. Meer info: Zie ook pag. 55. Monitor december 2013

11 Ik ben in de goeie tijd bevallen Esther Broekhoven-Doodkorte (40) was in 2009 zwanger van haar tweede kindje. Ze kreeg het HELLP syndroom, een zwangerschapscomplicatie gekenmerkt door verhoogde afbraak van rode bloedcellen, een gestoorde leverfunctie en een tekort aan bloedplaatjes waardoor de bloedstolling wordt ontregeld. Keizersnee Tijdens de 20-weken echo zag de gynaecoloog van het ziekenhuis bij mij in de buurt iets aan een bovenbeentje dat niet helemaal in orde leek. In het Erasmus MC is toen een uitgebreidere echo gemaakt. Daar was niets afwijkends op te zien, maar uit een doppler test (een meting met ultrasnelle geluidsgolven waarmee ook de bloedtoevoer in beeld kan worden gebracht, red.) bleek dat de doorstroming in de placenta niet optimaal was. In de 24e week ben ik opgenomen in het Erasmus MC-Sophia en is er dagelijks naar mijn kindje gekeken. Dat ging boven verwachting goed. Ik beschouwde het bij wijze van spreken een beetje als een all inclusive vakantie in het ziekenhuis. Ik lag heerlijk in bed, mijn maaltijden werden bezorgd en er was liefdevolle verzorging. Ik maakte er maar het beste van. Maar rond de 31e week kreeg ik last van het HELLP syndroom en werd onze zoon Constantijn na een keizersnee geboren. Hij heeft een tijdje in de couveuse gelegen, maar heeft het vanaf het begin heel goed gedaan, zonder terugslag. Toegevoegde waarde Zelf belandde ik in de polikliniek en in de wereld van de controles. In het begin realiseerde ik me niet zo dat er iets met me aan de hand was. Ik zat in een soort overlevingsmodus. Ons eerste kind, dochter Leonora, vroeg ook veel zorg. Ik was constant bezig met aandacht verdelen tussen thuis en onze baby in het ziekenhuis. Dan let je niet zo heel erg op jezelf. Ik was wel extreem moe. Dan krijg je van die goedbedoelde opmerkingen van Joh, dat hoort, je hebt net een baby tje, maar ik voelde dat het niet gewoon was. Ik was volgens mij de eerste patiënt op het FUPEC spreekuur van dr. Roeters van Lennep en dr. Duvekot. Ik vond het er direct heel fijn, want mijn vermoeidheid en hoofdpijnklachten werden herkend. Ik ervaar het als heel prettig om gelijktijdig tegenover een gynaecoloog en een vasculair internist te zitten. Ik waardeer de deskundigheid en het luisterend oor. En er is zeker een toegevoegde waarde van de combinatie van beide artsen. Mijn bloeddruk was na de zwangerschap heel onregelmatig, maar dankzij de betrokkenheid van beide specialisten werd er efficiënt gezocht naar geschikte medicijnen. Verhoogd risico Anderhalf jaar na de bevalling van Constantijn kreeg ik vage klachten: pijn op de borst, benauwdheid. Ik ben plotseling in elkaar gezakt. Voor onderzoek ben ik een nacht in het ziekenhuis opgenomen. Ze konden niet achterhalen wat er precies aan de hand was, maar het was wel een voorbode dat er iets niet helemaal in orde was. Aan het begin van dit jaar had ik verschijnselen van een TIA (een kortdurende verstopping van een bloedvat in de hersenen, red.). Een neuroloog en een cardioloog konden het niet goed verklaren, maar dankzij het FUPEC spreekuur was bekend dat ik vanwege het HELLP syndroom verhoogd risico liep op hart- en vaatziekten. Ik ben ervan overtuigd dat ik dankzij het vroege bijsturen vanuit het spreekuur en het zoeken naar de juiste medicijnen, nog in staat ben aan het arbeidsproces deel te nemen. Dankzij het spreekuur zijn de gevolgen van de TIA ook niet zo ernstig. Patiënt centraal Ik heb ook deel uitgemaakt van de focusgroep die adviseert over de richtlijnen die voor pre-eclampsie en het HELLP syndroom worden opgesteld. Dat vind ik heel bijzonder. Ik merk dat tijdens het spreekuur de mening en ervaringen van de patiënt centraal staan. Ik sprak in de focusgroep vrouwen die dertig jaar geleden hebben meegemaakt wat ik nu meemaak. Zij waren echt in veel slechtere conditie dan ik, maar zij hadden dan ook niet de begeleiding die ik nu heb. Heel vaak hadden die vrouwen bij artsen aangeklopt, maar werden hun klachten niet herkend. Ik ben blij dat ik in deze goeie tijd ben bevallen en dat deze zorg er nu is. Wat dat betreft ben ik een bofkont. Natuurlijk, dat je op die poli moet zijn is niet fijn, dat je zo n complicatie krijgt is niet fijn, maar het is prettig dat ik nu zo goed opgevangen word. Ik kan goed voor mijn kinderen zorgen en ik kan werken. Ik heb mijn beperkingen, maar ik ben relatief gezond. Dus ik hoop nog een tijd van het leven te kunnen genieten! Monitor december

12 Op zoek naar de juiste dosis Perfect passend De kleur kan goed zijn, met een mooie hak en een prachtig model, maar als de maat niet goed is, heb je er helemaal niets aan. Prof. dr. Ron Mathijssen vergelijkt het optimale medicijn tegen kanker met een paar schoenen. Een medicijn tegen kanker kan nog zo precies zijn en er kunnen vele miljoenen euro s geïnvesteerd zijn om het te ontwikkelen, maar komt het middel niet in de kankercel of komt er zo veel in het lichaam terecht dat er ernstige bijwerkingen optreden, dan heb je nog niets aan dat middel, zegt internist-oncoloog en klinisch farmacoloog Ron Mathijssen. Vanuit zijn specialisatie kijkt hij kritisch naar medicijnen tegen kanker. Min of meer per toeval is hij het vakgebied ingerold: Ik heb in Rotterdam geneeskunde gestudeerd. In het laatste jaar moest ik een keuzeonderzoek doen en belandde ik op het laboratorium Translationele Farmacologie. Dat beviel heel goed, dus toen mij een promotietraject in combinatie met een opleidingsplaats tot internist werd aangeboden, heb ik die kans direct aangegrepen. Ik ben in 2002 gepromoveerd en aansluitend met de opleiding tot internist gestart. Ik heb oncologie en klinische farmacologie als sub-specialisaties gekozen. Die combinatie is ideaal, in het bijzonder voor de ontwikkeling van nieuwe anti-kankermiddelen. Een apotheker weet veel over medicijnen, maar is geen clinicus, en de meeste artsen weten relatief weinig van medicijnen. Een klinisch farmacoloog kan een brug slaan tussen die twee. Het belang van de klinische farmacologie wordt inmiddels breed erkend. Binnen Nederland zijn er drie opleidingsplaatsen waar internisten zich kunnen specialiseren tot klinisch farmacoloog. Samen met prof. dr. Teun van Gelder verzorgt Mathijssen de opleiding in het Erasmus MC. En in februari 2013 werd hij benoemd 12 Monitor december 2013

13 Tekst Gert-Jan van den Bemd medicijn tot bijzonder hoogleraar Geïndividualiseerde Oncologische Farmacotherapie. Op het gebied van onderwijs en wetenschap staat de klinische farmacologie nu goed op de kaart. Bandbreedte De oncologie is een relatief jong vakgebied. In de jaren zestig kwam de klassieke chemokuur in opkomst; infusen waar je hondsberoerd van werd. In de jaren negentig kwamen er doelgerichte therapieën, vaak in de vorm van pillen. Nu is de tijd van personalized medicine aangebroken: maatwerk voor de individuele patiënt. Er zijn wat Mathijssen betreft twee uitgangspunten: Je kunt naar de tumor kijken: welke eigenschappen heeft die? Op basis van die eigenschappen kies je een bepaald medicament. Maar daarnaast is er nóg een belangrijk uitgangspunt: hoeveel moet je dan van dat medicament geven? Geef je te weinig, dan werkt het niet afdoende. Geef je te veel, dan treden er ernstige bijwerkingen op en kan het middel zelfs dodelijk zijn. Het gaat om de bandbreedte tussen te weinig en te veel. Dat heet het therapeutisch venster. Het is mijn vak om de optimale dosis zo nauwkeurig mogelijk vast te stellen. Mathijssen denkt dat de wetenschappers én de farmaceutische industrie zich op die twee zaken zou moeten richten. Het heeft niet zoveel zin om wéér een nieuwe klasse van geneesmiddelen te ontwikkelen. Je kunt je veel beter richten op de twee belangrijkste vragen van personalized medicine: wat zijn de eigenschappen van de tumor en wat is voor die specifieke patiënt de optimale dosis? De farmaceutische industrie is met zo n benadering natuurlijk niet direct blij. Door deze aanpak blijkt bijvoorbeeld dat hun middel plotseling niet meer geschikt is voor alle patiënten, maar slechts voor een deel. Dat scheelt in hun omzet. Ideale dosis Als een patiënt een medicijn krijgt toegediend, gaan verschillende processen een rol spelen, vertelt Mathijssen. Hoe verdeelt het medicijn zich over het lichaam? Hoe breekt het lichaam het medicijn af? Dat noemen we farmacokinetiek. En wat doet het medicijn met het lichaam? Werkt het? Geeft het bijwerkingen? Dat noemen we farmacodynamiek. Het lastige is alleen dat niet elke patiënt op dezelfde manier het medicijn over het lichaam verdeelt en afbreekt en dat het medicijn ook niet bij iedereen op dezelfde manier werkt. Er bestaat dus niet één medicijn dat voor alle patiënten geschikt is en ook de optimale dosis is niet voor iedereen gelijk. Met andere woorden: one size does not fit all. Mathijssen: De hoeveelheid medicijn die wordt toegediend, wordt tot op heden bepaald op basis van een methode uit Daarbij wordt het lichaamsoppervlak van de patiënt Monitor december

14 One size does not fit all 14 Monitor december 2013

15 Het gaat om de bandbreedte tussen te weinig en te veel berekend uit diens lengte en gewicht, maar het is nooit bewezen of dat eigenlijk wel een goede methode is. Het blijkt dat lichaamsmaten wel van invloed zijn, maar te weinig om daar de dosering van de behandeling volledig op te baseren. Er zijn veel meer factoren die dat bepalen. Mathijssen somt de belangrijkste op: Wat zijn de leeftijd en het geslacht van de patiënt? Hoe goed werken de nieren en de lever? Worden ook andere geneesmiddelen gebruikt? Wat voor voeding gebruikt de patiënt? Op welk tijdstip van de dag wordt de chemokuur toegediend? Wat is de genetische achtergrond van de patiënt? Rookt de patiënt? Drinkt de patiënt veel alcohol? Al deze factoren zijn van invloed en zouden meegenomen moeten worden bij het vaststellen van de juiste dosis. Nu gebeurt dat niet en dat verklaart ook de enorme variatie in de werking en bijwerkingen tussen verschillende patiënten. Advies Mathijssen geeft een voorbeeld van een bekend geneesmiddel dat vaak bij borstkanker wordt voorgeschreven: tamoxifen. Het middel is zoals het wordt toegediend niet actief. Pas wanneer het in de lever is omgezet in de stof endoxifen, is het actief tegen kankercellen. Maar gebruikt de patiënt ook het anti-depressivum Paroxetine, het meest gebruikte middel tegen depressies in Nederland, dan wordt de omzetting van tamoxifen in de lever geremd. Het gevolg: de patiënt krijgt een veel lagere dosis endoxifen in het bloed dan je op basis van de voorgeschreven hoeveelheid tamoxifen zou verwachten. Die remming kan oplopen tot zo n 70%. Ik durf wel te stellen dat het geneesmiddel de kanker dan niet meer zal remmen. Maar nog steeds komt het voor dat patiënten beide middelen krijgen voorgeschreven. Hoe dat komt? De huisarts schrijft Paroxetine voor en de oncoloog tamoxifen, maar ze weten dat niet van elkaar omdat ze niet over een gezamenlijk elektronisch patiëntendossier beschikken. We hebben uitgebreid bestudeerd hoe vaak het voorkomt dat patiënten verschillende geneesmiddelen krijgen voorgeschreven die elkaar negatief beïnvloeden. En wat bleek: maar liefst 46% van de kankerpatiënten heeft te maken met onwenselijke interacties met andere medicijnen. Bij 14% kan die combinatie zelfs ernstige gevolgen hebben: de effectiviteit van het geneesmiddel wordt drastisch verminderd of er ontstaan bijwerkingen die zo heftig zijn dat de patiënt daaraan zelfs zou kunnen overlijden. Die bevindingen waren voor ons voldoende reden om maatregelen te nemen. We zijn dit jaar een studie gestart waarbij alle patiënten die bij de afdelingen Hematologie en Interne Oncologie van het Erasmus MC worden behandeld, door een panel van ziekenhuisapothekers worden gescreend op het gebruik van voedingsmiddelen en medicijnen. De apothekers geven de hematoloog of de oncoloog vervolgens advies over mogelijke oplossingen voor een ongewenste combinatie van middelen. Vet ontbijt Niet alleen andere medicijnen, maar ook alternatieve geneesmiddelen, voedingsmiddelen en rookgedrag kunnen de werking van de anti-kankermiddelen aanzienlijk beïnvloeden. Mathijssen geeft een paar voorbeelden: Het antikankermiddel Irinotecan verliest zo n 40% van zijn werkzame stof als de patiënt tevens sint-janskruid (tegen neerslachtigheid, red.) gebruikt. En ook roken verlaagt de blootstelling aan Irinotecan met zo n 40%. Lapatinib, gebruikt bij de behandeling van borstkanker, moet in vaste vorm op de nuchtere maag worden ingenomen. Maar Lapatinib is een vetoplosbare stof en bij het nuttigen van een gezond ontbijt, waar toch enig vet inzit, bijvoorbeeld in een glas melk, neemt de opname van Lapatinib juist met 300% toe. Wordt het medicijn gecombineerd met een vette hamburger, dan wordt de bloedconcentratie zelfs vier maal zo hoog. Lapatanib is een erg kostbaar medicijn. Je zou dat goedkoper kunnen maken door de inname tijdens het ontbijt voor te schrijven, waardoor de dosis een factor drie omlaag kan. Maar wat nu als de patiënt zich beroerd voelt en geen hap door zijn keel krijgt? Dan wordt het middel op een lege maag ingenomen en wordt de concentratie in het bloed veel te laag om werkzaam te kunnen zijn. Meten is weten Volgens Mathijssen ontbreekt het deels aan voldoende kennis: Daarom is educatie heel belangrijk, want het is zaak dat artsen, apothekers en patiënten op de hoogte zijn van ongewenste combinaties van medicijnen, voedingsmiddelen en leefgewoonten die de werking en effectiviteit kunnen beïnvloeden. We moeten zoveel mogelijk te weten komen over deze problematiek. Mathijssen wil daar een rol in spelen, onder andere met de onlangs opgerichte Dutch Pharmacology Oncology Group (DPOG), waarbinnen het Erasmus MC samenwerkt met diverse grote medische centra in Nederland. Primaire doel van de DPOG is het uitzetten van landelijke en Europese onderzoeken. Dat heeft als voordeel dat patiëntengroepen kunnen worden samengevoegd, waardoor betrouwbare resultaten worden verkregen. Mathijssen: We willen bijvoorbeeld bij patiënten concentraties van het medicijn in het bloed gaan meten. Dat wordt op dit moment niet routinematig gedaan. Nu gaat het nog zo: we schrijven een bepaalde dosis tamoxifen voor, maar we hebben geen idee hoe hoog de concentratie van de werkzame stof endoxifen in het bloed is. Ik vergelijk dat met het rijden in een auto zonder snelheidsmeter. Dan weet je toch ook niet zeker of je nu 100 of 130 km/uur rijdt? Anno 2013 kan dit echt niet meer, vind ik. Het is belangrijk om die bloedconcentraties te weten, want zit je te laag, dan moet je de dosis tamoxifen verhogen. En andersom. Bovendien verdient het meten van de bloedconcentratie zich terug, want patiënten worden dan waarschijnlijk veel efficiënter behandeld dan nu. Monitor december

16 Tekst Gerben Stolk Beeld Gert-Jan van den Bemd Andere risico s Zijn er specifieke factoren die leiden tot hart- en vaatziekten bij vrouwen? In dat geval zouden artsen de aandoeningen beter kunnen voorspellen en eerder actie ondernemen om ze te voorkomen. Komt een man van 45 bij de dokter met pijn op de borst. Het eerste waar de medicus aan denkt, is een hartziekte. Komt een vrouw van 55 bij de dokter met pijn op haar borst. Is het eerste - of het tweede - waar de medicus dan aan denkt, óók een hartziekte? Dit is volgens onderzoeker Maryam Kavousi nog niet altijd de praktijk in de spreekkamer van bijvoorbeeld een huisarts. Zo kan de juiste diagnose soms worden gemist en de juiste behandeling dus eveneens. Traditioneel wordt gedacht dat hart- en vaatziekten typisch iets voor mannen is, vertelt ze. De werkelijkheid is anders. Alleen een verstopping van de kransslagader zie je vaker bij mannen. Maar hart- en vaatziekten blijven niet beperkt tot verstopping van de kransslagader. Bij hartfalen - het hart is dan niet in staat bloed naar andere organen te pompen - hebben mannen bijvoorbeeld op korte termijn een hoger risico, maar over het hele leven is het risico bij mannen en vrouwen even groot. Ook zie je binnen de seksen gedurende het hele leven min of meer dezelfde risico s op herseninfarcten, de situatie waarbij een bloedvat in de hersenen geblokkeerd is, ofwel een beroerte. Over het hoofd Volgens de World Heart Federation (WHF) zijn hart- en vaatziekten de aandoeningen die artsen en onderzoekers het meest over het hoofd zien bij vrouwen. Zowel in het Westen als in ontwikkelingslanden. Kavousi: Waarom het als een typisch mannenfenomeen wordt beschouwd? Een belangrijk deel van de verklaring is dat harten vaatziekten zich bij mannen gemiddeld tien jaar eerder manifesteren dan bij vrouwen. Wetenschappelijk onderzoek vindt ook vooral plaats bij mannen. Uit grootschalige bevolkingsstudies in diverse landen bleek dat verschillende risicofactoren gezamenlijk verantwoordelijk zijn voor het grootste deel van de hartaanvallen. Voorbeelden: abnormale hoeveelheden van lipiden (vetachtige stoffen, red.) in het bloed, roken, hoge bloeddruk, diabetes, obesitas en psychosociale factoren, zoals stress. Zij voegt toe: Dit soort onderzoeken - vaak dus gebaseerd op mannen - vormt de basis voor voorspellingsmodellen voor harten vaatziekten die óók zijn gericht op de medische praktijk voor vrouwen. Het doel van een voorspellingsmodel is hart- en vaatziekten te voorkomen. Blijkt na vragen en metingen dat iemand een groot 16 Monitor december 2013

17 Betere voorspelling en eerdere actie bij aandoeningen vrouwen risico heeft om binnen tien jaar zo n aandoening te krijgen? Dan kan de cardioloog advies geven over aanpassing van levensstijl of medicijnen voorschrijven om bijvoorbeeld de bloeddruk of het cholesterolgehalte te verlagen Kavousi onderzoekt nu of er voor vrouwen andere risicofactoren zijn dan voor mannen. Als die zouden worden vastgesteld, kan ook een specifiek voorspellingsmodel voor vrouwen tot stand komen. Risicofactoren vrouwen Zij zegt: Misschien blijkt straks dat we voor vrouwen moeten denken aan aanvullende risicofactoren. Dat zou toch niet merkwaardig zijn? Vrouwen zijn anders dan mannen. Zij gaan gedurende hun leven door enorme hormonale veranderingen. Veranderingen waarmee een man niet te maken krijgt. Meisjes krijgen op een gegeven moment hun eerste menstruatie en hebben daarna een aantal decennia lang de vruchtbare leeftijd. Wanneer ze in verwachting zijn, kunnen ze zwangerschapsdiabetes of hoge bloeddruk krijgen. Ze zijn in staat borstvoeding te geven. Later raken vrouwen in de menopauze. Zouden deze zaken de kans op hart- en vaatziekten kunnen verhogen? Kavousi s opsomming gaat door: Ook sociaal-psychische factoren kunnen vrouwen op een andere manier beïnvloeden dan mannen. Onder vrouwen heb je meer depressie of angst. Bovendien wordt dit gemiddeld genomen intenser beleefd dan door mannen. Vrouwen zouden ook kwetsbaarder voor roken kunnen zijn. Je ziet bij hen ernstigere effecten, waarschijnlijk omdat ze kleinere slagaders hebben. Vrouwen, zeker jónge vrouwen, stoppen ook minder snel met roken dan mannen. Een oorzaak is dat zij bang zijn dan veel zwaarder te worden. Schatkist Kortom, er zijn vele redenen om meer onderzoek te verrichten naar risicofactoren voor hart- en vaatziekten bij vrouwen. Dat inzicht is wereldwijd ontstaan, maar het Erasmus MC beschikt ook over een schatkist vol informatie om het daadwerkelijk te doen. Al sinds 1990 is er een bevolkingsonderzoek naar gezondheid en vele ziektebeelden onder bewoners van de Rotterdamse wijk Ommoord. Dit Erasmus Rotterdam Gezondheid Onderzoek (ERGO) omvatte eerst 55-plussers, maar later gingen ook mensen boven de 45 meedoen. Kavousi: Ruim de helft van de deelnemers is vrouw. Omdat het zo n langlopende studie is, hebben we data over verschillende levensfasen. Tijdens gesprekken bij de deelnemers thuis werd altijd al ingegaan op algemene zaken, zoals ziektehistorie, medicatiegeschiedenis en aandoeningen in de familie. Tegenwoordig stellen we ook specifieke vragen voor vrouwen. Heeft de deelnemer kinderen gebaard, op welke leeftijd deed zij dat, hoeveel kinderen heeft zij gekregen en traden er ziekten op tijdens de zwangerschap? Wanneer begon bij haar de menopauze? We nemen ook de risicofactoren voor hart- en vaatziekten door. Heeft de deelneemster bijvoorbeeld gerookt of doet ze dat nog? Hoeveel sigaretten stak of steekt ze dagelijks gemiddeld op? ERGO-onderzoek In het ERGO-centrum verrichten de onderzoekers metingen bij de deelnemers. De resultaten kunnen bijvoorbeeld worden gekoppeld aan de antwoorden over rookgedrag, eetpatroon en andere risicofactoren. Kavousi: We registeren onder meer de bloeddruk, de hoeveelheid lipiden in het bloed, de bloedsuikerspiegel en lengte en gewicht. Met een CT-scanner en echo maken we verder beelden van het hart en de bloedvaten. Het brein wordt vastgelegd met een MRI-scanner. De onderzoeker vervolgt: Met de beeldvormende technieken meten we de hoeveelheid verkalking of de dikte en stijfheid van de vaten. Als een vrouw bijvoorbeeld nog geen hart- of vaatziekte heeft, maar wel veel verkalking in haar kransslagaders, vermoeden we dat zij in de toekomst wel een grotere kans zal hebben op zo n ziekte. Als we dit hard weten te maken en nog meer van dit soort factoren vaststellen, kunnen we hopelijk bijdragen aan specifieke aanbevelingen en richtlijnen voor artsen om de aandoeningen beter te voorspellen bij vrouwen. Kosmopolitisch Uit de hele wereld komen getalenteerde mensen naar het Erasmus MC om onderzoek te verrichten. Maryam Kavousi draagt ook bij aan het kosmopolitische karakter van de organisatie. Zij werd geboren in Iran en volgde er de opleiding tot huisarts. Ruim vijf jaar geleden vertrok Kavousi naar Rotterdam om epidemiologisch onderzoek te doen. Zij verdiepte zich in voorspelling van hart- en vaatziekten bij mannen en vrouwen, een onderwerp waarop ze recent promoveerde. Nu legt ze binnen dit thema de focus volledig op vrouwen. Niet onderschatten Niet alleen in de medische wereld wordt onderschat dat een vrouw een hart-of vaatziekte kan hebben. Menige vrouw staat er zelf ook niet bij stil. Onderzoeker Epidemiologie Maryam Kavousi: Veel vrouwen zijn zich er niet van bewust dat hun pijn bijvoorbeeld kan worden veroorzaakt door een hartprobleem. Er is nog veel voorlichting nodig om hun bewustzijn te vergroten, ook al omdat bij vrouwen de symptomen voor hartziekten soms niet specifiek zijn. Cursus Vrouwen zijn niet louter vanwege hun borsten en voortplantingsorganen anders dan mannen. Er zijn veel meer zaken waarmee zorgprofessionals rekening dienen te houden. Daarom heeft onderzoeker Epidemiologie Maryam Kavousi - samen met collega s van de afdelingen Inwendige Geneeskunde en Verloskunde en Gynaecologie - in 2013 voor het eerst - een cursus ontwikkeld en verzorgd over gezondheid en ziekte bij vrouwen. Deze jaarlijkse cursus, georganiseerd door het wetenschappelijk instituut NIHES van het Erasmus MC, focust op de cruciale gezondheidsthema s die een vrouw beïnvloeden gedurende haar levenscyclus. In de eerste editie van de cursus sprak Kavousi bijvoorbeeld over hart- en vaatziekten bij vrouwen. Zij zegt: Onderzoekers, gynaecologen, cardiologen, internisten, verpleegkundigen en vele anderen moeten zich bij vrouwen rekenschap geven van gezondheidsthema s en risicofactoren tijdens verschillende levensfasen. Zo kunnen ze aandoeningen wellicht beter voorspellen en voorkomen. Een tweede editie van de cursus wordt januari georganiseerd. Zie pag. 55 voor meer informatie. Monitor december

18 Zonder deze dokter had ik geen kinderen gehad! 18 Monitor december 2013

19 Tekst Gert-Jan van den Bemd Beeld Helen van Vliet Hartafwijking moeder grootste gevaar Met een gerust hart zwanger Dokter mag ik zwanger worden? Die vraag hoor ik steeds vaker, zegt cardioloog Jolien Roos-Hesselink. Veel patiënten met een aangeboren hartafwijking worden tegenwoordig volwassen en dan ontstaat er ook een kinderwens. Pasgeleden stond Jolien Roos langs het hockeyveld om haar kinderen aan te moedigen en raakte ze in gesprek met een moeder van de tegenstanders. Heulen met de vijand, werd dat gekscherend door de andere moeders genoemd. Maar de vrouw diende hen van repliek: Zonder deze dokter had ik geen kinderen gehad! De vrouw die Roos langs de lijn sprak, ging op 34-jarige leeftijd met pijn op de borst naar de huisarts. Ze zou twee weken later gaan trouwen en de huisarts weet de klachten aan stress. Ze kreeg het advies om rustig aan te doen, maar de pijn werd alleen maar erger. Drie dagen later stapte de vrouw opnieuw naar de huisarts. Toen bleek dat ze was getroffen door een groot hartinfarct, waardoor een flink deel van de hartspier verloren was gegaan. Een jaar later kreeg ze te horen dat ze beter geen kinderen kon krijgen. De vrouw kwam onder behandeling bij Roos en inmiddels heeft ze twee kinderen, van acht en tien, en gaat het goed. Fietstest Prof. dr. Roos-Hesselink is cardioloog, gespecialiseerd in aangeboren hartafwijkingen bij volwassen. Vanuit die interesse diende haar tweede aandachtsgebied - zwangerschap bij hartpatiënten - zich vanzelf aan: Door verbeterde gezondheidszorg (denk aan de hart-longmachine, waardoor kinderen geopereerd kunnen worden, red.) en toegenomen kennis worden die patiënten steeds ouder. Op dit moment staan ruim volwassenen met een aangeboren hartafwijking onder controle op de polikliniek van het Erasmus MC. De helft daarvan is vrouw en de meesten hebben een kinderwens. In Nederland heeft één op de honderd pasgeborenen een hartafwijking. Typen aangeboren hartafwijkingen: Gaatjes in het tussenschot in het hart Klepafwijkingen Verkeerd aangesloten slagaders Complexe afwijkingen, waarbij bijvoorbeeld maar de helft van het hart is aangelegd Daarnaast zijn er nog ernstige afwijkingen aan de aorta, de grote lichaamsslagader. Bijvoorbeeld bij de ziekte van Marfan, waarbij de aorta verwijd is (aneurysma), met een verhoogd risico op scheuren. Op de poli komen niet alleen vrouwen met aangeboren hartafwijkingen, maar ook vrouwen die bijvoorbeeld een hartinfarct hebben gekregen. Vaak willen ze graag Monitor december

20 zwanger worden, maar het komt ook voor dat de vrouwen al zwanger zijn en dat dan pas ontdekt wordt dat ze een hartafwijking hebben. Een zwangerschap bij een vrouw met een hartafwijking is geen vanzelfsprekendheid. In Nederland sterft 1 op de vrouwen als gevolg van de zwangerschap. Hartafwijkingen bij de moeder vormen de grootste risicofactor. Roos legt uit hoe dat komt: De zwangerschap is een extra belasting voor het hart. Het moet dan 30 tot 50% harder werken. Je moet dus negen maanden lang extra inspanning leveren. Dat geldt voor alle zwangeren, maar als je al een verminderde hartfunctie hebt, kun je door die extra belasting in de problemen raken. Veilig Wordt deze vrouwen afgeraden om in verwachting te raken? Roos: Nee, dat is niet onze taak. Dankzij wetenschappelijk onderzoek kunnen we steeds beter voorspellen welke vrouwen een verhoogd risico lopen. Daardoor kunnen we een vrouw voordat ze zwanger is goed informeren, maar uiteindelijk beslist de patiënt zelf of ze wel of niet zwanger wil worden. Er zijn wel ziektebeelden waarbij zwangerschap eigenlijk niet verantwoord is, maar het blijft moeilijk om dat tegen een patiënt te zeggen. Sommige mensen willen per se een kind. Vooral in bepaalde culturen is het hebben van kinderen heel belangrijk. Zonder kinderen verlies je als vrouw dan je status. Bijvoorbeeld in Egypte zie je wel dat vrouwen met zeer ernstige hartafwijkingen toch in verwachting raken. Ze vertellen gewoon niet tegen hun man dat ze een hartafwijking hebben en nemen liever het risico om dood te gaan dan dat ze kinderloos zouden blijven. In ontwikkelingslanden ligt het risico op complicaties en overlijden tijdens de zwangerschap en rond de bevalling veel hoger dan in Nederland. Inmiddels heb ik al veel vrouwen met hartafwijkingen behandeld en begeleid. Door die ervaring weet ik dat veel vrouwen ondanks hun hartproblemen op een veilige manier kinderen kunnen krijgen. Fietstest Bij de vrouwen die op de poli komen, wordt een fietstest afgenomen en een echo van het hart gemaakt. Daarmee kunnen de artsen vaststellen of er sprake is van zuurstoftekort bij inspanning. Maar de fietstest is vooral een goede voorspeller of iemand tijdens de zwangerschap complicaties krijgt: de zwangerschap vergt namelijk ook extra inspanning. Afhankelijk van lichaamslengte, leeftijd en gewicht moet bij de fietstest een bepaalde norm worden gehaald. Als dat lukt, is dat een goede indicatie dat de zwangerschap ook goed zal gaan. Roos: We beoordelen ook de risico s op lange termijn. Je wilt immers niet dat een vrouw binnen enkele jaren na de zwangerschap overlijdt en dat het kind zonder moeder achterblijft. En we gaan na of de hartafwijking erfelijk is: hoe groot is de kans dat het kind óók een hartafwijking krijgt? Als die vooronderzoeken goed zijn doorlopen, kan de vrouw met een gerust hart zwanger worden. Keizersnee Elke twee weken bespreken cardiologen en gynaecologen de patiënten die zwanger willen worden of al zwanger zijn en bij wie er sprake is van een verhoogd risico door een hartafwijking. Roos: We spreken dan af 20 Monitor december 2013

Zonder deze dokter had ik geen kinderen gehad!

Zonder deze dokter had ik geen kinderen gehad! Zonder deze dokter had ik geen kinderen gehad! 18 Tekst Gert-Jan van den Bemd Beeld Helen van Vliet Hartafwijking moeder grootste gevaar Met een gerust hart zwanger Dokter mag ik zwanger worden? Die vraag

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kransslagadervernauwing en hartklachten Kransslagadervernauwing is een van de belangrijkste ziekten in de westerse wereld. De kransslagaderen zijn de bloedvaten die het hart van

Nadere informatie

Vragenlijst. S.v.p. helemaal invullen vóór uw bezoek aan de vaatverpleegkundige

Vragenlijst. S.v.p. helemaal invullen vóór uw bezoek aan de vaatverpleegkundige Vragenlijst S.v.p. helemaal invullen vóór uw bezoek aan de vaatverpleegkundige en meenemen! Voorgeschiedenis en verwijzing Hartproblemen Heeft u Angina Pectoris klachten (klachten van pijn, een drukkend

Nadere informatie

Hoge bloeddruk en zwangerschap

Hoge bloeddruk en zwangerschap Hoge bloeddruk en zwangerschap Informatie voor patiënten F0175-3415 oktober 2015 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL

Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL PATIËNTENINFORMATIE Preventie en behandeling hart- en vaatziekten WWW.ZORROO.NL Inhoudsopgave 1 Voorwoord.............................................................................. 3 2 Zorroo ondersteunt

Nadere informatie

Pre-eclampsie en HELLP syndroom (zwangerschapsvergiftiging)

Pre-eclampsie en HELLP syndroom (zwangerschapsvergiftiging) Pre-eclampsie en HELLP syndroom (zwangerschapsvergiftiging) Zwangerschapsvergiftiging een serieuze zaak Pre-eclampsie en HELLP syndroom Inleiding 3 Ernstige vormen van zwangerschaps hoge bloeddruk; complicaties

Nadere informatie

Patiënteninformatie locatie Blaricum. Diabetes mellitus bij kinderwens. Informatie over erfelijkheid en zwangerschap bij diabetes

Patiënteninformatie locatie Blaricum. Diabetes mellitus bij kinderwens. Informatie over erfelijkheid en zwangerschap bij diabetes Patiënteninformatie locatie Blaricum Diabetes mellitus bij kinderwens Informatie over erfelijkheid en zwangerschap bij diabetes Inhoudsopgave Bladzijde Welke soorten diabetes zijn er? 4 Is diabetes erfelijk?

Nadere informatie

Een gezonder leven met een lager cholesterol. Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol

Een gezonder leven met een lager cholesterol. Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol Een gezonder leven met een lager cholesterol Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol Een gezonder leven met een lager cholesterol Voorlichtingsmateriaal ten behoeve

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap

Diabetes en zwangerschap Verloskunde/Gynaecologie Diabetes en zwangerschap Bij diabetes (suikerziekte) is er te veel suiker (glucose) in uw bloed: de bloedsuikerspiegel is te hoog. Diabetes kan al bestaan voordat u zwanger bent,

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes

Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes U bent zwanger en halverwege de zwangerschap krijgt u te horen dat u diabetes heeft. Er komt dan veel op u af. U wilt weten wat zwangerschapsdiabetes precies

Nadere informatie

TIA en dan. Transient ischemisch attack

TIA en dan. Transient ischemisch attack TIA en dan Transient ischemisch attack Een TIA (transient ischemisch attack) is een plotseling optredende neurologische uitval (voorbijgaande beroerte). Dit komt door een tijdelijke afsluiting van een

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap

Diabetes en zwangerschap Afdeling: Onderwerp: Gynaecologie 1 In het kort Bij diabetes (suikerziekte) is er te veel suiker (glucose) in uw bloed: de bloedsuikerspiegel is te hoog. Diabetes kan al bestaan voordat u zwanger bent,

Nadere informatie

Risicofactoren die een rol spelen in het proces van atherosclerose zijn:

Risicofactoren die een rol spelen in het proces van atherosclerose zijn: Arterieel vaatlijden Inleiding Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en de behandeling van het perifeer (slagaderlijk) arterieel vaatlijden. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk

Nadere informatie

Hartfalen. Wat is het en hoe herken je het

Hartfalen. Wat is het en hoe herken je het Hartfalen Wat is het en hoe herken je het Hartfalen, onbekend en onderschat Hartfalen is de grote onbekende onder de hartziekten. Hartfalen klinkt misschien bekend in de oren. Het woord doet denken aan

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Diabetes en zwangerschap

Patiënteninformatie. Diabetes en zwangerschap Diabetes en zwangerschap Patiënteninformatie Diabetes en zwangerschap Inhoudsopgave: 1 Inleiding 2 Wat is diabetes 3 Vormen van diabetes 4 Onderzoek 5 Behandeling 6 Zwangerschap 7 Wat betekent diabetes

Nadere informatie

Aneurysma Aorta Abdominalis. (Verwijding van de grote buikslagader)

Aneurysma Aorta Abdominalis. (Verwijding van de grote buikslagader) Aneurysma Aorta Abdominalis (Verwijding van de grote buikslagader) Bij toeval is ontdekt, dat uw lichaamsslagader, de aorta, verwijd is. Deze verwijding noemen we een aneurysma. De arts heeft u hier van

Nadere informatie

Combinatie afspraak vasculaire preventie poli

Combinatie afspraak vasculaire preventie poli Combinatie afspraak vasculaire preventie poli Inleiding U heeft een afspraak gekregen van uw huisarts of specialist voor de "vasculaire preventie polikliniek". Uw afspraak is op... om 07.45 uur. Meldt

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie PATIËNTENVOORLICHTING

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie PATIËNTENVOORLICHTING NVOG Nederlandse Vereniging voor PATIËNTENVOORLICHTING Diabetes en Zwangerschap No 16 2004 NVOG Het copyright en de verantwoordelijkheid voor deze folder berusten bij de Nederlandse Vereniging voor (NVOG)

Nadere informatie

DIABETOgen Test. Diabetes mellitus Typ II. Risico s in kaart. Diabetes Mellitus

DIABETOgen Test. Diabetes mellitus Typ II. Risico s in kaart. Diabetes Mellitus DIABETOgen Test Diabetes mellitus Typ II Prof Dr. B. Weber Laboratoires Réunis Risico s in kaart De DIABETOgen test biedt u de mogelijkheid uw persoonlijk risico en predispositie op diabetes mellitus type

Nadere informatie

diabetes en zwangerschap

diabetes en zwangerschap diabetes en zwangerschap Inhoud Inleiding 3 1 Wat is diabetes? 3 2 Vormen van diabetes 3 3 Onderzoek 4 4 Behandeling 5 5 Zwangerschap 5 6 Wat betekent diabetes voor uw baby? 6 7 De bevalling 7 8 Na de

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap

Diabetes en zwangerschap Diabetes en zwangerschap Inhoudsopgave In het kort Wat is diabetes? Vormen van diabetes Diabetes type 1 Diabetes type 2 Zwangerschapsdiabetes Onderzoek Glucosedagcurve Glucosetolerantietest HbA1C Behandeling

Nadere informatie

Vermoeidheid & hartziekten

Vermoeidheid & hartziekten Vermoeidheid & hartziekten Menno Baars, cardioloog HartKliniek Nederland april 2014 Cardioloog van de nieuwe HartKliniek Nieuwe organisatie van eerstelijnscardiologiecentra Polikliniek & dagbehandeling

Nadere informatie

Microvasculaire Coronaire Dysfunctie

Microvasculaire Coronaire Dysfunctie Microvasculaire Coronaire Dysfunctie U bent onder behandeling bij de afdeling Cardiologie van het Radboudumc. In deze folder vindt u informatie over microvasculaire coronaire dysfunctie (MCD). Heeft u

Nadere informatie

Trombose. Een klein bloedpropje met (soms) grote gevolgen

Trombose. Een klein bloedpropje met (soms) grote gevolgen Trombose Een klein bloedpropje met (soms) grote gevolgen Bijna een op de twee Nederlanders sterft direct of indirect aan de gevolgen van trombose. Sommigen krijgen trombose als gevolg van hun leefstijl,

Nadere informatie

Problemen met de slagaders

Problemen met de slagaders Arterieel vaatlijden Problemen met de slagaders U heeft een afwijking in de slagaders. In deze informatie wordt hier uitleg over gegeven. Bedenk dat voor u persoonlijk de situatie anders kan zijn dan beschreven.

Nadere informatie

Arterieel vaatlijden. Wat is er aan de hand? Atherosclerose. Risicofactoren. Roken. Hoge bloeddruk. Diabetes mellitus

Arterieel vaatlijden. Wat is er aan de hand? Atherosclerose. Risicofactoren. Roken. Hoge bloeddruk. Diabetes mellitus Arterieel vaatlijden Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en de behandeling van het perifeer (slagaderlijk) arterieel vaatlijden. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk

Nadere informatie

Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm

Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm Zwangerschap bij chronische ontstekingsziekten van de darm Inleiding Zwanger worden als je een chronische ontstekingsziekte van de darm (IBD = inflammatory Bowel disease) hebt zoals de ziekte van Crohn

Nadere informatie

www.hellp.nl info@hellp.nl V Voor diegenen die meer willen weten over (pre-)eclampsie en het HELLP-syndroom

www.hellp.nl info@hellp.nl V Voor diegenen die meer willen weten over (pre-)eclampsie en het HELLP-syndroom www.hellp.nl info@hellp.nl V Voor diegenen die meer willen weten over (pre-)eclampsie en het HELLP-syndroom - 3 - Wat betekent HELLP? De letters HELLP staan voor: Hemolysis, Elevated Liverenzymes, Low

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap

Diabetes en zwangerschap Gynaecologie Diabetes en zwangerschap www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat is diabetes?... 3 Vormen van diabetes... 4 Diabetes type 1... 4 Diabetes type 2... 4 Zwangerschapsdiabetes... 4 Onderzoek...

Nadere informatie

De cardiovasculaire risico polikliniek Bloed moet stromen

De cardiovasculaire risico polikliniek Bloed moet stromen De cardiovasculaire risico polikliniek Bloed moet stromen Naam Geboortedatum :... : - - Uw specialist of huisarts heeft u doorverwezen naar de cardiovasculaire risicopolikliniek omdat u een hart- en vaatziekte

Nadere informatie

Bloed moet stromen. De cardiovasculaire risicopolikliniek

Bloed moet stromen. De cardiovasculaire risicopolikliniek Bloed moet stromen De cardiovasculaire risicopolikliniek Naam :... Geboortedatum :... Uw specialist heeft u doorverwezen naar de cardiovasculaire risicopolikliniek (CVR-polikliniek). Binnenkort nemen wij

Nadere informatie

Centrum voor Vroege Hart en Vaatziekten (CVHV)

Centrum voor Vroege Hart en Vaatziekten (CVHV) Centrum voor Vroege Hart en Vaatziekten (CVHV) Het Centrum voor Vroege Hart- en Vaatziekten (CVHV) is een multidisciplinaire spreekuur voor patiënten die al op jonge leeftijd (onder de 50 jaar) te maken

Nadere informatie

Preventie vaatpoli (PVP) Algemene informatie

Preventie vaatpoli (PVP) Algemene informatie Preventie vaatpoli (PVP) Algemene informatie 1 Uw huisarts/specialist heeft u doorverwezen naar de "preventie vaatpoli". In deze brochure kunt u lezen wat de preventieve vaatpoli is en wie u daar behandelt

Nadere informatie

DREIGEND HARTINFARCT

DREIGEND HARTINFARCT DREIGEND HARTINFARCT (onstabiele angina pectoris) In deze folder geeft het Ruwaard van Putten Ziekenhuis u algemene informatie over een dreigend hartinfarct. Wij adviseren u de informatie zorgvuldig te

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten

Hart- en vaatziekten 400015 Hart- en vaatziekten folder_400015 Hart- en vaatziekten 27-03-12 09:50 Pag Hart- en vaatziekten WAT ZIJN HART- EN VAATZIEKTEN WAT KUNT U ZELF DOEN MEDICIJNEN BIJ HART- EN VAATZIEKTEN WAT KAN UW

Nadere informatie

Arterieel vaatlijden. Chirurgie

Arterieel vaatlijden. Chirurgie Arterieel vaatlijden Chirurgie Inhoudsopgave Inleiding 5 Wat is er aan de hand? 5 Atherosclerose 5 Risicofactoren 6 Roken 6 Hoge bloeddruk 6 Diabetes mellitus 6 Cholesterol 7 Overgewicht en te weinig

Nadere informatie

Longembolie. Albert Schweitzer ziekenhuis december 2014 pavo 1117

Longembolie. Albert Schweitzer ziekenhuis december 2014 pavo 1117 Longembolie Albert Schweitzer ziekenhuis december 2014 pavo 1117 Inleiding U bent in het ziekenhuis opgenomen met een longembolie. In deze folder leest u meer over wat een longembolie is en hoe uw behandeling

Nadere informatie

Tia Service Radboud universitair medisch centrum

Tia Service Radboud universitair medisch centrum Tia Service Inleiding In overleg met uw behandelend arts bent u doorverwezen naar de TIA poli op de polikliniek Neurologie of Spoedeisende Hulp van het Radoudumc. Dit omdat u kortgeleden mogelijk kortdurend

Nadere informatie

Hoe wordt het normale hartritme tot stand gebracht?

Hoe wordt het normale hartritme tot stand gebracht? Boezemfibrilleren De cardioloog heeft vastgesteld dat u een ritmestoornis heeft of heeft gehad, die boezemfibrilleren, ofwel atriumfibrilleren wordt genoemd. In deze folder kunt u hierover meer lezen.

Nadere informatie

Arterieel vaatlijden 1

Arterieel vaatlijden 1 Arterieel vaatlijden 1 Inleiding Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en de behandeling van het perifeer arterieel vaatlijden. Het is goed u te realiseren dat bij het vaststellen van

Nadere informatie

Dokter op Dinsdag. Jawed Polad Interventiecardioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis

Dokter op Dinsdag. Jawed Polad Interventiecardioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis Dokter op Dinsdag Jawed Polad Interventiecardioloog Jeroen Bosch Ziekenhuis Het hart is voornamelijk gemaakt van speciale spier. Het hart pompt bloed in de slagaders (bloedvaten) die het bloed naar alle

Nadere informatie

ALGEMENE LEEFREGELS NA EEN BEROERTE

ALGEMENE LEEFREGELS NA EEN BEROERTE ALGEMENE LEEFREGELS NA EEN BEROERTE In deze folder geeft het Ruwaard van Putten ziekenhuis u enkele algemene leefregels na de beroerte (= CVA (Cerebro Vasculair Accident) die u heeft gehad. Dit kan zijn

Nadere informatie

Patiënten informatie over een studie naar zwangerschaps-complicaties bij vrouwen met het Polycysteus Ovarium Syndroom:

Patiënten informatie over een studie naar zwangerschaps-complicaties bij vrouwen met het Polycysteus Ovarium Syndroom: Patiënten informatie over een studie naar zwangerschaps-complicaties bij vrouwen met het Polycysteus Ovarium Syndroom: Geachte mevrouw, de C opper studie Uw behandelend arts heeft u geïnformeerd over de

Nadere informatie

ARTERIEEL VAATLIJDEN 17954

ARTERIEEL VAATLIJDEN 17954 ARTERIEEL VAATLIJDEN 17954 Inleiding Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en de behandeling van het perifeer arterieel vaatlijden. Het is goed dat u zich realiseert dat bij het vaststellen

Nadere informatie

Pre-eclampsie. Afdeling gynaecologie en verloskunde

Pre-eclampsie. Afdeling gynaecologie en verloskunde Pre-eclampsie Afdeling gynaecologie en verloskunde In deze folder informeren wij u over wat pre-eclampsie precies is en wat de behandeling inhoudt. Wat is pre-eclampsie? Pre-eclampsie is een zwangerschapscomplicatie

Nadere informatie

Cardiologie. Takotsubocardiomyopathie

Cardiologie. Takotsubocardiomyopathie Cardiologie Takotsubocardiomyopathie Inhoudsopgave Inleiding 4 Wat is takotsubocardiomyopathie? 4 Wat is de oorzaak? 5 Wat zijn de klachten en verschijnselen? 6 Welke onderzoeken worden uitgevoerd? 6

Nadere informatie

Als u zwanger wilt worden 6 De zwangerschap 6 7. Diabetes type 1 en 2 7 8. Tot slot 9 Colofon 10

Als u zwanger wilt worden 6 De zwangerschap 6 7. Diabetes type 1 en 2 7 8. Tot slot 9 Colofon 10 Bij diabetes (suikerziekte) is er te veel suiker (glucose) in uw bloed: de bloedsuikerspiegel is te hoog. Diabetes kan al bestaan voordat u zwanger bent, diabetes type 1 of 2. Krijgt u tijdens uw zwangerschap

Nadere informatie

Logboek Polikliniek hartfalen

Logboek Polikliniek hartfalen Logboek Polikliniek hartfalen Inleiding Uw cardioloog heeft u naar de hartfalenpolikliniek verwezen. De hartfalenverpleegkundige is er om u te begeleiden hoe u met uw hartklachten om kunt gaan. Hij/zij

Nadere informatie

Patienteninformatiebrief. De Rapid studie

Patienteninformatiebrief. De Rapid studie Patienteninformatiebrief De Rapid studie Studie waarin de standaard dotter behandeling met stent voor een vernauwde of afgesloten bovenbeenslagaders wordt vergeleken met een Paclitaxel gecoate dotter ballon

Nadere informatie

Longembolie Onderzoek en behandeling. www.nwz.nl

Longembolie Onderzoek en behandeling. www.nwz.nl Longembolie Onderzoek en behandeling www.nwz.nl Inhoud Wat is een longembolie? 3 Welke onderzoeken krijgt u? 4 Behandeling van een longembolie 5 Behandeling met bloedverdunnende medicijnen 7 Naar huis

Nadere informatie

Operatie aan de halsslagader Carotisdesobstructie

Operatie aan de halsslagader Carotisdesobstructie Operatie aan de halsslagader Carotisdesobstructie Ziekenhuis Gelderse Vallei U wordt binnenkort opgenomen wegens een operatie aan uw halsslagader. Deze folder is bedoeld als aanvulling op de mondelinge

Nadere informatie

Preventie vaatpoli (PVP) Algemene informatie. Boermarkeweg 60 7824 AA Emmen Postbus 30002 7800 RA Emmen Tel. 0591 69 19 11

Preventie vaatpoli (PVP) Algemene informatie. Boermarkeweg 60 7824 AA Emmen Postbus 30002 7800 RA Emmen Tel. 0591 69 19 11 Preventie vaatpoli (PVP) Algemene informatie Boermarkeweg 60 7824 AA Emmen Postbus 30002 7800 RA Emmen Tel. 0591 69 19 11 MA 1306 03-12-v1 H 12 1 Uw huisarts/specialist heeft u doorverwezen naar de "preventie

Nadere informatie

aneurysma van de buikslagader

aneurysma van de buikslagader patiënteninformatie aneurysma van de buikslagader U heeft met uw arts gesproken over een verwijding van de buikslagader. Een andere benaming hiervoor is aneurysma van de aorta abdominalis, ook wel AAA

Nadere informatie

Combinatie afspraak Hypertensie polikliniek

Combinatie afspraak Hypertensie polikliniek Combinatie afspraak Hypertensie polikliniek Inleiding U heeft een afspraak gekregen van uw huisarts of specialist voor de "Hypertensie polikliniek". U wordt verwacht op: dag., om 07.45 uur. Meldt u zich

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap

Diabetes en zwangerschap Diabetes en zwangerschap DIABETES EN ZWANGERSCHAP Bij diabetes mellitus is er te veel glucose in uw bloed: de bloedglucosewaarde is te hoog. Diabetes kan al bestaan voordat u zwanger bent, er is dan sprake

Nadere informatie

Vernauwde halsslagader (Carotis-stenose)

Vernauwde halsslagader (Carotis-stenose) Vernauwde halsslagader (Carotis-stenose) De halsslagader De belangrijkste slagaders in het hoofd zijn de linker- en rechterhalsslagader. Ze ontspringen vlak boven het hart uit de grote lichaamsslagader

Nadere informatie

Inleiden van de bevalling

Inleiden van de bevalling Gynaecologie Inleiden van de bevalling Inleiding U heeft van uw gynaecoloog te horen gekregen dat u wordt ingeleid. Het inleiden van de baring betekent dat we de bevalling kunstmatig op gang brengen. In

Nadere informatie

Maatschap Gynaecologie. Hoge bloeddruk tijdens de zwangerschap

Maatschap Gynaecologie. Hoge bloeddruk tijdens de zwangerschap Maatschap Gynaecologie Hoge bloeddruk tijdens de zwangerschap Inleiding U bent opgenomen op de afdeling gynaecologie. Deze folder geeft informatie over hoge bloeddruk tijdens de zwangerschap. Doel van

Nadere informatie

Logboek. Polikliniek hartfalen

Logboek. Polikliniek hartfalen Logboek Polikliniek hartfalen Inleiding Uw cardioloog heeft u naar de hartfalenpolikliniek verwezen. De hartfalenverpleegkundige is er om u te begeleiden hoe u met uw hartklachten om kunt gaan. Hij/zij

Nadere informatie

CARDIOLOGIE. HOCM-ablatie BEHANDELING

CARDIOLOGIE. HOCM-ablatie BEHANDELING CARDIOLOGIE HOCM-ablatie BEHANDELING HOCM-ablatie Deze folder geeft u informatie over HOCM-ablatie. Dit is een behandeling bij hypertrofische obstructieve cardiomyopathie: een verdikking in het tussenschot

Nadere informatie

Hart in beweging Onderzoek en behandeling van risicofactoren op harten vaatziekten locatie Sint Maartenskliniek

Hart in beweging Onderzoek en behandeling van risicofactoren op harten vaatziekten locatie Sint Maartenskliniek Hart in beweging Onderzoek en behandeling van risicofactoren op harten vaatziekten locatie Sint Maartenskliniek U bent door uw reumatoloog verwezen naar het spreekuur Hart in beweging op het terrein van

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Hart- en vaatziekten zijn de meest voortkomende ziekten in ontwikkelde landen en veroorzaken het hoogste sterftepercentage. De term hart- en vaatziekten omvat alle klinische uitingen van slagaderverkalking

Nadere informatie

DIABETES- EN VASCULAIR SPREEKUUR

DIABETES- EN VASCULAIR SPREEKUUR DIABETES- EN VASCULAIR SPREEKUUR 358 Inleiding U bezoekt het Diabetes- & Vasculaircentrum van het Sint Franciscus Gasthuis, vanwege uw verhoogde kans op: hart- en vaatziekten; suikerziekte (diabetes mellitus);

Nadere informatie

Angiografie. (dotterbehandeling / stent)

Angiografie. (dotterbehandeling / stent) Angiografie (dotterbehandeling / stent) Inleiding Angiografie betekent letterlijk het afbeelden van bloedvaten. Bij dit onderzoek wordt met behulp van contrastmiddel foto s gemaakt van de bloedvaten om

Nadere informatie

Bloed moet stromen. De cardiovasculaire risicodienst. Verwijzing door de huisarts

Bloed moet stromen. De cardiovasculaire risicodienst. Verwijzing door de huisarts Bloed moet stromen De cardiovasculaire risicodienst Verwijzing door de huisarts Naam :.... Geboortedatum :.... Afspraak maken bij de cardiovasculaire risicodienst Uw huisarts heeft u doorverwezen naar

Nadere informatie

Zorg bij hart- en vaatziekten

Zorg bij hart- en vaatziekten Zorg bij hart- en vaatziekten Inhoud Klachten en symptomen 3 Oorzaken 4 Wanneer moet je een arts raadplegen 4 Voorkomen van hart- en vaatziekten 5 Wat kun je er zelf aan doen 6 Geneesmiddelen 6 De Hartstichting

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

Zwangerschapshypertensie en pre-eclampsie

Zwangerschapshypertensie en pre-eclampsie Zwangerschapshypertensie en pre-eclampsie G15.008-01 Inhoudsopgave Inleiding... 2 Wat is zwangerschapshypertensie en pre-eclampsie?... 2 Klachten en symptomen... 2 Complicaties... 3 Behandeling... 3 Kunnen

Nadere informatie

Complicaties van hoge bloeddruk en HELLP-syndroom in de zwangerschap. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Complicaties van hoge bloeddruk en HELLP-syndroom in de zwangerschap. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Complicaties van hoge bloeddruk en HELLP-syndroom in de zwangerschap Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Inleiding Deze brochure geeft informatie over ernsti- ge vormen van hoge bloeddruk in de zwangerschap

Nadere informatie

Geachte heer/mevrouw,

Geachte heer/mevrouw, Geachte heer/mevrouw, Wij vragen u vriendelijk om mee te doen aan een medisch-wetenschappelijk onderzoek. Meedoen is vrijwillig. Om mee te doen is wel uw schriftelijke toestemming nodig. U ontvangt deze

Nadere informatie

Combinatietest. Echo en bloedonderzoek bij 11-14 weken zwangerschap

Combinatietest. Echo en bloedonderzoek bij 11-14 weken zwangerschap Combinatietest Echo en bloedonderzoek bij 11-14 weken zwangerschap Aangeboren aandoeningen komen relatief weinig voor: 96 van de 100 zwangerschappen eindigen in de geboorte van een volkomen gezond kind.

Nadere informatie

Het inleiden van een bevalling

Het inleiden van een bevalling Het inleiden van een bevalling Vrouw Moeder Kind-centrum Inhoudsopgave 1. Wat betekent het inleiden van een bevalling? 2 2. Waarom is het inleiden van de bevalling nodig? 3 2.1 Over tijd zijn 3 2.2 Langdurig

Nadere informatie

Heartbeat. Ujala Radio. Leefwijzer is door Ujala Radio ontwikkeld voor met name Hindoestaanse Nederlanders. Leefwijzer 1.

Heartbeat. Ujala Radio. Leefwijzer is door Ujala Radio ontwikkeld voor met name Hindoestaanse Nederlanders. Leefwijzer 1. Heartbeat Leefwijzer 1 Ujala Radio Deze gezondheid Leefwijzer is door Ujala Radio ontwikkeld voor met name Hindoestaanse Nederlanders Met dank aan Stadsdeel Amsterdam Zuidoost Hart en vaatziekte, wat is

Nadere informatie

INFORMATIEFOLDER PAGODE -ONDERZOEK

INFORMATIEFOLDER PAGODE -ONDERZOEK PAGODE stap 2: verhoogde aldosteron renine ratio, versie 07/2014 1 INFORMATIEFOLDER PAGODE -ONDERZOEK ACHTERGROND Ongeveer de helft van de mensen tussen de 35 en 70 jaar heeft een te hoge bloeddruk. Hoge

Nadere informatie

Cardiologie. Boezemfibrilleren. Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep

Cardiologie. Boezemfibrilleren. Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Cardiologie Boezemfibrilleren Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep Uw cardioloog heeft vastgesteld dat er bij u sprake is van boezemfibrilleren. Dit

Nadere informatie

Chirurgie. Operatie wegens een afsluiting of vernauwing van liesof beenslagaderen

Chirurgie. Operatie wegens een afsluiting of vernauwing van liesof beenslagaderen Chirurgie Operatie wegens een afsluiting of vernauwing van liesof beenslagaderen Inleiding Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en de behandeling van het perifeer arterieel (slagaderlijk)

Nadere informatie

Arterieel vaatlijden

Arterieel vaatlijden Arterieel vaatlijden Inleiding Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en de behandeling van het perifeer (slagaderlijk) arterieel vaatlijden. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk

Nadere informatie

INSTELLEN VAN EEN BEHANDELING MET BETABLOKKERS 5

INSTELLEN VAN EEN BEHANDELING MET BETABLOKKERS 5 WAT IS HARTFALEN? 3 WAT VOELT U ALS U AAN HARTFALEN LIJDT? 3 WAT DOET UW ARTS OM UW ZIEKTE TE BEHANDELEN? 4 Controle van de symptomen4 De verdere evolutie van de ziekte voorkomen 4 INSTELLEN VAN EEN BEHANDELING

Nadere informatie

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding

Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen bij zwangerschap en borstvoeding Geneesmiddelen en zwangerschap Enige tientallen jaren geleden dacht men nog dat ongeboren kinderen in de baarmoeder goed beschermd waren tegen schadelijke

Nadere informatie

Patiëntenvoorlichting Verloskunde. Roken en zwangerschap. Inhoudsopgave. Als je zwanger probeert te worden 2. Als je zwanger bent 3

Patiëntenvoorlichting Verloskunde. Roken en zwangerschap. Inhoudsopgave. Als je zwanger probeert te worden 2. Als je zwanger bent 3 Patiëntenvoorlichting Verloskunde Roken en zwangerschap Inhoudsopgave Als je zwanger probeert te worden 2 Als je zwanger bent 3 Na de zwangerschap 5 Stoppen met roken 6 Tips om te stoppen 7 Hulp bij het

Nadere informatie

Benzodiazepine Bij zwangerschap en in het kraambed. Poli Gynaecologie

Benzodiazepine Bij zwangerschap en in het kraambed. Poli Gynaecologie 00 Benzodiazepine Bij zwangerschap en in het kraambed. Poli Gynaecologie Uw arts heeft u als medicijn benzodiazepine voorgeschreven. Deze medicijnen kunnen tijdens een zwangerschap gebruikt worden. Deze

Nadere informatie

Klinische Genetica. Plots overlijden

Klinische Genetica. Plots overlijden Klinische Genetica Plots overlijden Klinische Genetica Inleiding In uw familie zijn een of meerdere personen op jonge leeftijd plotseling overleden. Plots overlijden op jonge leeftijd heeft vaak met het

Nadere informatie

Coiling van een aneurysma in de hersenen

Coiling van een aneurysma in de hersenen Centrumlocatie U heeft zojuist gehoord dat er bij u een behandeling noodzakelijk is voor een zwakke plek van de bloedvaten in de hersenen. Deze zwakke plek, ook wel aneurysma genoemd (zie Figuur 1, bladzijde

Nadere informatie

Hormoongebruik rond de overgang

Hormoongebruik rond de overgang Hormoongebruik rond de overgang Afdelingen gynaecologie en verloskunde Inhoudsopgave Inleiding 2 Wat is de overgang? 2 Klachten tijdens de overgang 2 Het gebruik van oestrogenen tijdens de overgang 2 De

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY)

NEDERLANDSE SAMENVATTING (DUTCH SUMMARY) NEDERLANDE AMENVATTING (DUTCH UMMARY) 189 Nederlandse amenvatting (Dutch ummary) trekking van proefschrift Patiënten met een chronische gewrichtsontsteking, waaronder reumatoïde artritis (RA), de ziekte

Nadere informatie

Hoge bloeddruk tijdens de zwangerschap

Hoge bloeddruk tijdens de zwangerschap Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Hoge bloeddruk tijdens de zwangerschap zwangerschapshypertensie (pre-)eclampsie HELLP-syndroom z 1 Als u tijdens uw zwangerschap

Nadere informatie

Fibromusculaire dysplasie (FMD)

Fibromusculaire dysplasie (FMD) Verslag van de lezing door prof. dr. P.W. de Leeuw tijdens de FMD lotgenotenbijeenkomst van 28 november 2015 in het Meander Medisch Centrum in Amersfoort, georganiseerd door FMDgroep Nederland Fibromusculaire

Nadere informatie

Zwangerschapshypertensie. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Zwangerschapshypertensie. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Zwangerschapshypertensie Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Inleiding Deze brochure geeft informatie over hoge bloeddruk en zwangerschap. Van vrouwen die voor het eerst zwanger zijn, krijgt zo n 10-15%

Nadere informatie

Intra-uteriene groeivertraging. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie

Intra-uteriene groeivertraging. Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Intra-uteriene groeivertraging Afdeling Verloskunde/Gynaecologie Inleiding U krijgt deze folder omdat u zwanger bent van een kind dat in verhouding te klein is voor uw zwangerschapsduur. Een groeivertraging

Nadere informatie

VERWIJDING BUIKSLAGADER ANEURYSMA AORTA ABDOMINALIS

VERWIJDING BUIKSLAGADER ANEURYSMA AORTA ABDOMINALIS VERWIJDING BUIKSLAGADER ANEURYSMA AORTA ABDOMINALIS 17491 Inleiding Deze folder geeft u een globaal overzicht van de klachten en behandelingsmogelijkheden van een verwijding (aneurysma) van de buikslagader

Nadere informatie

dat we ervoor moeten zorgen dat dit met zo weinig mogelijk complicaties gepaard gaat.

dat we ervoor moeten zorgen dat dit met zo weinig mogelijk complicaties gepaard gaat. Waar komt uw interesse voor de gynaecologie vandaan? Ik ben aanvankelijk geïnteresseerd geraakt in de verloskunde en gynaecologie toen ik geneeskunde studeerde. En dan vooral in het samenspel van de hormonen.

Nadere informatie

Etalagebenen. Poli vaatchirurgie CWZ voor onderzoek en/of behandeling vanwege problemen door vernauwing van de beenslagaders

Etalagebenen. Poli vaatchirurgie CWZ voor onderzoek en/of behandeling vanwege problemen door vernauwing van de beenslagaders Etalagebenen Poli vaatchirurgie CWZ voor onderzoek en/of behandeling vanwege problemen door vernauwing van de beenslagaders Uw behandelend arts heeft u voor een onderzoek of behandeling naar de poli vaatchirurgie

Nadere informatie

Operatie wegens een vernauwing of afsluiting van een buik en/of bekkenslagader

Operatie wegens een vernauwing of afsluiting van een buik en/of bekkenslagader Operatie wegens een vernauwing of afsluiting van een buik en/of bekkenslagader OPERATIE WEGENS EEN VERNAUWING OF AFSLUITING VAN EEN BUIK EN/OF BEKKENSLAGADER (BROEKOPERATIE OF AORTA-BIFEMORALE PROTHESE)

Nadere informatie

1 Hoge bloeddruk tijdens de zwangerschap

1 Hoge bloeddruk tijdens de zwangerschap Inleiding Deze brochure geeft informatie over hoge bloeddruk in de zwangerschap. Van de vrouwen die voor het eerst zwanger zijn, krijgt zo'n tien tot vijftien procent een hoge bloeddruk (hypertensie).

Nadere informatie