Hoe creëer je impact van onderzoeksresultaten? Mensen willen. Bram de Jonge over eerlijk delen. freak zijn. mei 2009 jaargang 1 nummer 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoe creëer je impact van onderzoeksresultaten? Mensen willen. Bram de Jonge over eerlijk delen. freak zijn. mei 2009 jaargang 1 nummer 1"

Transcriptie

1 lev 1 mei 2009 jaargang 1 nummer 1 een uitgave van het Centre for Society and Genomics P 6 P 20 P 24 Hoe creëer je impact van onderzoeksresultaten? Mensen willen geen health freak zijn. Bram de Jonge over eerlijk delen

2 2/ Van interactie naar agenda Annemiek Nelis, Dirk Jan Boerwinkel en Ingrid Baart bespreken de impact van onderzoek. Hoe kunnen resultaten van onderzoek landen? Lab-pret Minister Plasterk feliciteerde de e leerling in een Reizend d n a-lab Baas over eigen lichaamsmateriaal? Biobanken leveren soms resultaten op die klinisch van belang zijn. Jasper Bovenberg over de vraag hoe het zit met de rechten van patiënten. inhoud Publiek debat als testlab Wat was ook weer de reden om mensen naar hun mening over genomics te vragen? Drie c s g- onderzoekers over het hoe en waarom van debat en dialoog.?!?!

3 MEI 2009 JAARGANG 1 NUMMER Voeding op maat? Nog even niet Nutrigenomics was ooit een belofte. Nu blijkt dat mensen geen health freak willen zijn. Eerlijk zullen we alles delen? Bram de Jonge over benefit sharing: het rechtvaardig verdelen van de opbrengsten van het genomicsonderzoek aan gewassen. What s next? Hoe krijg je burgers, patiënten, professionals en de opbrengsten van het genomics-onderzoek dichter bij elkaar? Dat is de hamvraag voor het Centre for Society and Genomics. Het CSG zoekt de antwoorden door verbindingen te maken. Verbinding in onderzoeksprojecten, bijvoorbeeld tussen medisch onderzoek en patiënten. Of door genomics in de klas te brengen of bespreekbaar te maken, live in zaaltjes of online op webfora. Veel CSG-activiteiten vinden plaats binnen de centra waar de genomics-laboratoria staan. Die nabijheid maakt dat het maatschappelijk onderzoek van genomics en genomics zélf elkaar voortdurend beïnvloeden. Ze zijn als het ware in de echt verbonden. Met daarbij de aantekening dat deze relatie ruimte laat voor wederzijds commentaar en kritische distantie. 4 Nieuws 5 Personalia 11 CSG-feiten Boeken 31 Agenda / Colofon 30 Yrrah Stol over maatschappelijke trends rond biotechnologie... en verder EEN UITGAVE VAN HET CENTRE FOR SOCIETY AND GENOMICS LEV 1 P 4 P 20 P 24 HOE CREËER JE MENSEN WILLEN BRAM DE JONGE IMPACT VAN ONDER- GEEN HEALTH OVER EERLIJK ZOEKSRESULTATEN? FREAK ZIJN. DELEN Bram de Jonge op bezoek in de Wageningse Genenbank (Centrum voor Genetische Bronnen Nederland) c o v e r f o t o Thomas Fasting Het CSG verbindt mensen, organisaties, thema s en disciplines. Dat alles in dienst van onze missie: het onderzoeken en verbeteren van de relatie tussen genomics en samenleving. In dit eerste nummer van Lev laten we zien hoe. Lev is er voor iedereen die benieuwd is naar de belevenissen van CSG-next of, meer in het algemeen, naar de wisselwerking tussen samenleving en genomics. Voor hen - voor u - zal dit magazine twee keer per jaar op de deurmat vallen. Frans van Dam column

4 4/5 Kanker Genomics Markt Plaza Op 28 maart 2009 kwamen kankerpatiënten, professionals en belangstellenden samen op de Kanker Genomics Markt Plaza. Zij konden zich laten informeren over de nieuwste ontwikkelingen binnen het kankergenomics-onderzoek door presentaties bij te wonen van toponderzoekers, maar ook door met jonge onderzoekers in gesprek te gaan op de informatiemarkt of een workshop bij te wonen. In 2011 staat de volgende manifestatie gepland. f o t o g r a f i e Paul Bergen Evolutie in het lab Een zesde Reizend d n a-lab in de maak: het Forensisch lab Hoe hebben d n a-technieken zich in de loop der jaren ontwikkeld? En kun je evolutie in een petrischaaltje bestuderen? In het nieuwe thema op de website allesoverd n a is van alles te lezen over evolutie in het lab. Het thema richt zich op ontwikkelingen binnen het onderzoek en genomics-onderzoek naar evolutie. w w w.allesoverdna.n l nieuws Aan de bestaande Reizende d n a-labs wordt komend schooljaar een zesde lab toegevoegd. Het Forensisch Genomics Consortium Netherlands ontwikkelt een d n a-lab over forensisch onderzoek. Het lab gaat vanaf januari 2010 meedraaien naast de vijf andere labs. Scholen kunnen zich begin juni inschrijven voor het schooljaar Dit schooljaar bezoeken de Reizende d n a-labs 786 klassen en zullen leerlingen meedoen. Op 26 maart bezocht Onderwijsminister Ronald Plasterk een Reizend d n a-lab in Gymnasium Haganum in Den Haag. Zie ook pagina omslag publieksboek-2.indd 1 Publieksboek DNA etcetera allesoverdna vernieuwd GC CT TATATA w w w.d n a l a b s.n l Lees alles over d n a en genomics in d n a etcetera, een uitgave gebaseerd op allesoverd n a.nl. In deze tweede druk zijn lesopdrachten voor het voortgezet onderwijs opgenomen. d n a etcetera wordt verspreid onder scholieren die een Reizend d n a-lab op bezoek krijgen. De uitgave kan worden aangevraagd door een te sturen naar Vermeld het aantal gewenste exemplaren en het postadres. A

5 personalia quotes f o t o g r a f i e Maartje Geels Ik vond biologie ook een vervelend vak, tot ik tijdens mijn studie werd gegrepen door d n a. Ronald Plasterk voor de klas waar hij de e deelnemende leerling een Reizend dna-lab feliciteerde (26 maart 2009) Jacqueline Broerse is sinds januari 2009 Principal Investigator bij het c s g. Ze is Universitair hoofddocent Public engagement in Gezondheids- en levenswetenschappen en hoofd van de afdeling Wetenschapscommunicatie aan de Vrije Universiteit Csg s Principal Investigator Patricia Osseweijer is op 3 maart 2009 benoemd tot hoogleraar Wetenschapscommunicatie aan de tu Delft. Renske Pin, c s g-onderzoeker, promoveert op 29 mei aan de Universiteit Twente op haar onderzoek Perceptions of Nutrigenomics Affection, Cognition & Behavioral Intention. Het genoom is een aanvullende bron van zelfinzicht. Hub Zwart (uit a n s, maart 2009) ---- Als je filosofen alleen achter hun bureau laat zitten, dan komen daar de meest bizarre ideeën uit voort. Hub Zwart Amsterdam. (uit C2W Life Sciences, 4-7 maart 2009) ---- Een genetische test voor Coeliakie? Praat mee! Nederlanders hebben last van glutenintolerantie (coeliakie) en slechts 1 op de 9 mensen weet dit. Coeliakie is vaak lastig te herkennen, omdat niet iedereen dezelfde klachten heeft. Een genetische test biedt wellicht uitkomst. Maar wat houdt zo n test in, wat komt er uit en wie kan er gebruik van maken? Moet de test al worden opgenomen in de hielprik bij pasgeboren baby s? Experts zoals artsen en wetenschappers gaan vanaf 6 mei op glutenvrij.nl in gesprek met iedereen die graag meepraat en meedenkt over een genetische test voor coeliakie. Ook op de website van flair flaironline kunnen bezoekers discussiëren over dit onderwerp met experts. Deze online dialoog maakt deel uit van het c s g onderzoeksproject Leren door dialoog zie ook pagina w w w.g l u t e n v r i j.n l w w w.flaironline.n l Psychiatrische genomics maakt iedereen gek. Ingrid Baart en Marjan Slob (Academische Boekengids 69 (2008) ---- Meer informatie betekent niet dat mensen eerder overtuigd zijn. Annemiek Nelis (uit iop report, juli 2008) ---- Er bestaat niet zoiets als het publiek. Voor iedere kwestie zijn er specifieke publieken. Annemiek Nelis (uit iop report, juli 2008) ---- Een wetenschapper streeft ernaar een probleem op te lossen, een kunstenaar kan met onopgeloste vragen werken Oron Catts, bio-artist (uit de Volkskrant, 19 april 2008)

6 6 /7 Tekst Esther Thole Fotografie Jean-Pierre Jans interview Hoe creëer je impact van onderzoeksresultaten? Van interactie naar agenda

7 Het Centre for Society and Genomics (c s g) is in een nieuwe fase beland. Een fase waarin de nadruk sterker ligt op de impact van onderzoeksresultaten om concrete bijdragen te leveren aan onderzoeksagenda s en aan het implementeren van de bevindingen. Wat heeft de eerste periode ons in dit opzicht geleerd? Een gesprek met c s g-onderzoekers Ingrid Baart en Dirk Jan Boerwinkel en algemeen directeur Annemiek Nelis over eyeopeners, dialogen en het laten landen van je resultaten.

8 8/9 interview E én van de onderdelen van het project van Ingrid Baart, psycholoog en universitair docent aan de v u, is het onderzoeken van patiëntenparticipatie binnen g r o u p, een consortium gericht op psychiatrische genomics. Patiëntenparticipatie is een standaardeis van financier ZonMw, maar in de praktijk vindt het zelden plaats omdat wetenschappers meestal geen idee hebben wat ze hiermee moeten, vertelt ze. g r o u p richt zich op factoren die iemand kwetsbaar maken voor het krijgen van een psychose, maar ook op factoren die beschermend kunnen werken. Moeilijkheid is dat niet alleen wetenschappers, maar ook patiënten geen duidelijk beeld hebben van patiëntenparticipatie en wat de bijdrage ervan zou kunnen zijn. Het begrip wordt meestal uitgelegd als shared decision making, maar wetenschappers vragen zich af of dat wel kan bij fundamenteel onderzoek. Daarnaast vragen juist binnen de psychiatrie wetenschappers zich af of patiëntenparticipatie eigenlijk wel mogelijk is. Zijn mensen met een ernstige psychiatrische aandoening wel een staat om zulke complexe kwesties te begrijpen? Verrast Baart organiseerde focusgroepen met patiënten en de uitkomsten verrasten de betrokken psychiaters. Dat was een eyeopener voor de psychiaters. Het bleek opeens dat de vragen van hun patiënten grotendeels overeen kwamen met hun eigen vragen. Ze vertelt dat sommige psychiaters de gebrekkige communicatie met patiënten en familieleden over onderzoek onderkennen. Ze weten dat er iets fout gaat in de communicatie, en dat van participatie al helemaal geen sprake is, maar hoe ze het anders moeten doen, dat weten ze niet. Boerwinkel en Nelis knikken instemmend, ze herkennen deze constatering uit hun eigen werk. Al snel blijkt dat dialoog, interactie, participatie en communicatie centrale elementen zijn voor alle drie. Steeds weer draait het om de communicatie tussen expert en leek. En om hoe je die communicatie kunt verbeteren. Ze weten dat er iets fout gaat in de communicatie, en dat van participatie al helemaal geen sprake is, maar hoe ze het anders moeten doen, dat weten ze niet. Luisteren Dirk Jan Boerwinkel vertelt over speed daten tussen wetenschappers en patiëntenverenigingen als voorbereiding voor de Kanker Genomics Markt Plaza 2009 een grootschalige manifestatie over genomics en kanker voor patiënten en geïnteresseerden die op 28 maart jl. plaatsvond. De verenigingen gaven aan wat er leeft in hun achterban en de expert moest vooral z n mond houden en echt luisteren. Deze sessies waren ook eyeopeners voor de experts, aldus Boerwinkel. Het moet niet alleen gaan over de inbreng van patiënten in het onderzoek, vindt Baart. Mensen willen ook gewoon iets wéten over hun aandoening. De fundamentele vragen voor hen zijn: waarom ik en waarom nu? Maar ook dat vraagt om een interactie tussen leken en experts. Kennis kun je niet zomaar overdragen. Nelis is het met haar eens, maar ze vraagt zich af hoe experts daar iets mee gaan doen. Volgens Boerwinkel draait het om het proces. Dat twee groepen van elkaar leren, dat is belangrijk. Het gaat vooral om dat leerproces. Baart is gecharmeerd van het idee om speed daten te gebruiken in andere projecten. Boerwinkel: Kijk, dat is nou valorisatie! DNA kadobon De projecten waar Boerwinkel zelf aan werkt komen voort uit de succesvolle Reizende d n a-labs practica die op bezoek gaan bij bovenbouwklassen van havo/vwo en waarin de leerlingen zelf aan de slag gaan met genomics-onderzoek. Ik werk nu aan nieuw lesmateriaal waarmee de docent de maatschappelijke context van genomics kan behandelen. Denk bijvoorbeeld aan een d n a kadobon waarmee de leerlingen tien aandoeningen mogen kiezen om hun eigen risico van te laten bepalen. Laat ze kiezen en vervolgens uitleggen waarom. Daarnaast werkt hij aan de structurele inbedding van de labs in het onderwijs. In de huidige vorm zijn de labs een losstaand stukje onderwijs, maar we willen ze graag inbouwen in het leerplan. Dit laatste doel heeft in de tussentijd geleid tot een project gericht op genomics geletterdheid waarbij het draait

9 om de onderliggende vragen en ideeën bij genomics. Boerwinkel legt uit: Wat moeten mensen van genomics weten om een afgewogen oordeel te vormen over de toepassing in bijvoorbeeld voedsel, diagnostiek of veiligheid? Dit project moet input leveren voor het ontwerpen van leerplannen voor het onderwijs. Maar het huidige biologieonderwijs is nog sterk klassiek genetisch georiënteerd. Een begrip als het genoom heeft nog helemaal geen plaats. Balans Het gesprek komt op het implementeren van onderzoeksresultaten. Hoe zorg je dat er iets gebeurt met je werk? In het onderwijs lijkt dat lastig; zijn docenten inmiddels niet veranderingsmoe? Nee, zolang het maar over de inhoud gaat. Docenten houden van hun vak, ze hebben niet voor niets ooit een studie biologie gekozen. Maar je moet je niet te veel bemoeien met hoe ze het doen, weet Boerwinkel uit ervaring. Wat lekker concreet allemaal wat jij doet, verzucht Baart. Ze vertelt dat ze het lastig vindt om een balans te vinden tussen publiceren en implementeren. Je moet publiceren in goede Engelstalige tijdschriften en je moet werken aan de toepassing van je onderzoek. Maar iets wat interessant voor de toepassing is niet per se interessant voor een publicatie en vice versa. Boerwinkel ervaart ook een tweedeling. Ik kan een prachtig leerplan ontwerpen, maar als ik geen goede publicaties lever is het oordeel over mijn project niet goed. Maar ik heb niet per se onderzoek nodig om dat leerplan te ontwerpen, vindt hij. Je maakt wel gebruik van onderzoek van anderen voor jouw werk, dus het is toch belangrijk voor het ontwikkelen van leerplannen dat er onderzoek plaatsvindt en dat daarover gepubliceerd wordt, werpt Nelis tegen. Agenda Volgens Nelis is die tweedeling niet van belang. Het draait niet om de keuze tussen wetenschappelijk of maatschappelijk. Wat wij willen is dat partijen echt iets hebben aan het c s g onderzoek, het gaat ons om het proces van agendabouw. Baart is het daar niet helemaal mee eens. Ik vind het echt twee verschillende zaken die Wat moeten mensen van genomics weten om een afgewogen oordeel te vormen over de toepassing in bijvoorbeeld voedsel, diagnostiek of veiligheid? niet altijd even soepel te combineren zijn. Nelis: Natuurlijk heb je een balans nodig tussen empirisch onderzoek en desk research. Maar het gaat niet om die keuze daartussen. We hebben in de eerste fase van c s g de eis van maatschappelijke interactie ook als een experiment gezien. Hoe geven verschillende onderzoekers daar vorm aan? Het bleek dat de mensen die er het meest mee worstelden tevens het meest creatief en interactief waren. Sommige groepen zagen het duidelijk als een verplichting, als iets om af te vinken. Een houding van We doen even een focusgroepje en dan hebben we dat gehad. Maar het gaat niet om de interactie op zich, het moet een doel dienen. Momentum Nelis legt uit wat ze met het proces van agendabouw bedoelt. Wat zijn de kwesties die spelen rond een bepaald onderwerp, op wie hebben die kwesties betrekking, wie heeft er wat te verliezen of te winnen, wie moet er beschermd worden. Dat soort vragen willen we gesteld zien. Deze aanpak moet volgens haar leiden tot echte impact van het onderzoek, naast de route van publiceren van resultaten. Boerwinkel vindt het vooral belangrijk dat resultaten blijvend zijn, maar hoe zorg je daarvoor? Nelis wijst op het belang van momentum. Het gaat om meer dan de inhoud. In jouw geval is het van belang dat het biologieonderwijs sowieso op de schop gaat. Dat maakt het veel makkelijker om zaken te laten landen, men staat er voor open omdat het al speelt. Werkt deze nieuwe aanpak van agenda bouwen? Boerwinkel en Nelis noemen tegelijkertijd het recent afgeronde sportgenomics project van het c s g en Universiteit Maastricht als voorbeeld. Dit project draait om de screening van topsporters op genetische afwijkingen die tot ernstige complicaties kunnen leiden. Mag je mensen op basis van een kans op zo n complicatie weren uit de topsport? Nelis: Wat mij aanspreekt is dat de onderzoeker, Arno Müller, er in is geslaagd de top van de Nederlandse sportwereld om tafel te krijgen en dit onderwerp op de agenda te zetten. Het is geland, n o c*n s f kan er nu niet meer omheen, die moeten hier iets mee. Ik vind dit een heel goed voorbeeld hoe je resultaten kunt >

10 10/11 interview > gebruiken om zaken in gang te zetten. Normaler De vraag komt op waarom specifiek bij genomics de maatschappelijke kant zo aangezet wordt, terwijl dat bij andere zeer ingrijpende technologische ontwikkelingen zoals i c t nauwelijks aan bod is gekomen. Genomics is niet alleen maar een casus, het heeft wel degelijk specifieke problemen en gevolgen, zegt Nelis. De term genomics zal verdwijnen, maar de vernieuwingen in de levenswetenschappen zijn blijvend en die zullen vragen blijven oproepen, verwacht ze. Volgens haar schuiven we in onze mening steeds verder op. Genomics wordt normaler. We staan nu al heel anders tegenover zaken die soms nog maar vijf jaar geleden ondenkbaar waren. Toen bijvoorbeeld de b r c a-genen voor erfelijke borstkanker werden ontdekt, was de heersende opvatting dat die nooit voor pre-implantatie diagnostiek gebruikt zouden worden. Nog maar relatief korte tijd later is de heersende opvatting dat alleen de ChristenUnie er nog zo over denkt. We schuiven dus heel snel op in onze acceptatie van technologie. Ingrid Baart ziet die verschuiving onder invloed van genomics ook in het verdwijnen van het onderscheid tussen somatische en psychische ziekten. Ook daar wordt nu heel anders tegenaan gekeken. Je hebt ziekten, punt. Neus Terug naar de problemen die je tegenkomt bij de dialoog tussen expert en leek. Annemiek Nelis haalt het project van Koen Dortmans aan, die werkt aan het vormgeven en verbeteren van de dialoog in publieksdebatten. Vaak is er sprake van de klassieke opzet, de expert vertelt en licht voor, het publiek luistert en verwacht geïnformeerd te worden. Maar wat halen ze uit deze interactie? Je wilt naar een situatie waarin beide partijen, dus ook de expert, iets leren van de dialoog. Ingrid Baart haalt een voorbeeld aan van een workshop georganiseerd door een patiënt en een wetenschapper, waarbij het publiek aan beiden vragen kon stellen. De vragen werden vooral gericht aan de psychiater en betroffen meestal het eigen leven van de vragensteller. Toen ik naderhand de psychiater De term genomics zal verdwijnen, maar de vernieuwingen in de levenswetenschappen zijn blijvend en die zullen vragen blijven oproepen vroeg of hij wat had geleerd dat van belang was voor zijn eigen onderzoek was zijn antwoord meteen nee. Maar in een adem door verzuchtte hij dat hij zo graag wil weten wat patiënten denken! Dat was voor mij weer een eyeopener, dat de expert zelf niet inziet dat het antwoord eigenlijk voor z n neus ligt. Rol Volgens Dirk Jan Boerwinkel kan het onderwijs veel nieuwe interactieve vormen bieden die voor dit soort dialogen interessant zijn. Volgens hem is het heel belangrijk welke rol je mensen geeft. Als je de docent de verteller laat zijn en de leerling de passieve luisteraar, dan komt er geen interactie tot stand. Maar als je leerlingen verantwoordelijk maakt voor een bijdrage dan zie je dat ze boven zichzelf uitstijgen. De invloed van de rol die je mensen geeft is enorm. Baart haakt in met de vraag of het debat wel de juiste vorm is om een dialoog te initiëren. Misschien is theater wel meer geschikt, dan heeft iedereen een rol, oppert ze. Boerwinkel ziet ook problemen met het debat als communicatievorm. In een debat is het juist je taak om zelf niet van mening te veranderen en anderen proberen te overtuigen van jouw standpunt. Wijzer Tot slot, voelen ze zich deel van een groter geheel? Is er samenwerking binnen het c s g? Zowel Baart als Boerwinkel voelen zich deel van een gemeenschap. Boerwinkel: Ik vind het interessant om als bioloog tussen niet-biologen te zitten, dat geeft me andere perspectieven op het doen van onderzoek en het biedt inzicht andere onderzoeksmethoden. Nelis noemt CSG onderzoekersdagen en dan vooral de schrijfdagen, heel inspirerend. Je verbreedt je eigen kaders, je leest dan artikelen die je anders niet zou lezen, je komt in aanraking met hele nieuwe onderwerpen. Het belang van de onderlinge interactie wordt door Baart het mooist verwoord. Je wordt wijzer omdat je merkt dat je op andere gebieden dommer bent. <

11 Het Centre for Society and Genomics: de feiten Missie De missie van het Centre for Society and Projecten In 2004 verwierf het c s g subsidie van het aan Genomics (c s g) is het begrijpen en verbeteren n w o gelieerde Netherlands Genomics Initiative van de interactie tussen samenleving en voor 20 onderzoeksprojecten. Deze zijn genomics. Daartoe communiceren c s g s inmiddels afgerond of verkeren in de fase van onderzoekers vanaf de aanvang van hun afronding. Voor de periode heeft projecten met maatschappelijke groepen, het c s g opnieuw subsidie verkregen. Daarmee burgers, consumenten en patiënten. Deze worden meer dan 40 onderzoeksprojecten interactie geeft vorm aan de onderzoeksopzet gefinancierd. Het merendeel hiervan is en is mede bepalend voor de resultaten. Die inmiddels van start gegaan. resultaten worden vervolgens ingezet ten dienste van genomics, maatschappelijke groepen of beleidsvorming. Samenwerking Veel van c s g s onderzoeksprojecten worden uitgevoerd in nauwe samenwerking met andere genomics centres. De onderzoeker staat zo direct in verbinding met het genomicsveld in kwestie. Inzichten en bevindingen van het c s g-onderzoek zijn relevant voor het genomics-onderzoek maar ook voor het overheidsbeleid, de industrie en het publieke Budget Het budget van het c s g bedraagt 25M voor debat over genomics. Daarom worden niet een periode van vijf jaar. Van de middelen alleen genomics-onderzoekers maar ook andere wordt 15M besteed aan onderzoek, 7M stakeholders bij de opzet en uitvoering van de aan communicatie en educatie en 3M aan projecten betrokken. management en valorisatie. Publiek en onderwijs Het managementteam van het c s g Het c s g beheert de educatieve website Annemiek Nelis, algemeen directeur allesoverd n a.nl ( bezoeken per maand) Hub Zwart, wetenschappelijk directeur en geeft leiding aan de Reizende d n a-labs, Gijs van der Starre, managing director een educatief programma over genomics voor de bovenbouw van het voortgezet onderwijs Zes principal investigators ondersteunen het Onderzoek Het Centre for Society and Genomics (c s g) voert ( leerlingen per schooljaar). Het Centre doet dit namens en in samenwerking met 15 andere landelijke genomics onderzoekscentra. managementteam bij de ontwikkeling en de kwaliteitsbewaking van de projecten: Jacqueline Broerse vrije Universiteit sociaalwetenschappelijk, ethisch en filosofisch Het c s g coördineert en organiseert regelmatig Amsterdam onderzoek uit, met genomics als thema of bron publieksevenementen over genomics. In april Martina Cornel v u medisch centrum, van inspiratie. Binnen het c s g, onderdeel van 2006 organiseerde het c s g de d n a-vierdaagse Amsterdam de Radboud Universiteit Nijmegen, verricht in science centre n e m o in Amsterdam, in Michiel Korthals wageningen University & een tiental promovendi en postdocs onderzoek oktober 2008 was het c s g medeorganisator van Research Centre op terreinen als nutrigenomics, bioinformatica de Oktober Kennismaand (thema Kraak de Patricia Osseweijer technische Universiteit dialogen over genomics, toxicogenomics en code ) en in 2009 is het c s g betrokken bij een Delft genomics & fictie. Het c s g financiert daarnaast tentoonstelling in Museum Boerhaave in Leiden Arend Jan Waarlo Universiteit Utrecht een groot aantal onderzoeksprojecten die (thema: Van Adam tot d n a, over de menselijke Guido de Wert Universiteit Maastricht worden uitgevoerd aan genomics centra en universiteiten elders in het land. Elke twee jaar organiseert het c s g een internationaal wetenschappelijke congres. Het laatste congres vond plaats in Amsterdam april 2008, het volgende congres zal in het voorjaar van 2010 plaatsvinden. identiteit). Ook organiseert het c s g regelmatig debatten in debatcentra en op internet over uiteenlopende genomics-thema s. c s g-feiten

12 12/13 in beeld Fotografie Sascha Schalkwijk Onderwijsminister Ronald Plasterk doet mee in het Reizende DNA-lab Prenataal onderzoek bij planten. Hij bezocht het lab op 26 maart op Gymnasium Haganum in Den Haag, waar hij de e leerling feliciteerde die aan de Reizende DNA-labs deelnam.

13

14 14/15 tekst Frans van Dam? Publiek debat dialoog Neem een actueel thema, huur een zaaltje of open een forum op internet, vraag een expert om de kick-off te verzorgen en er is publiek debat. Maar waarom doen we dit eigenlijk? Waarom vragen we mensen naar hun mening? Als we een thema in gesprek willen brengen, is debat dan wel een handige gespreksvorm? Bij het Centre for Society and Genomics (c s g) bestuderen drie onderzoekers de impact van debat en dialoog op de deelnemers. De Nijmeegse promovendi Koen Dortmans en Eefje van den Heuvel initiëren en onderzoeken live debatten en online dialogen over genomicsonderwerpen. Maud Radstake onderzoekt hoe c s g-onderzoekers de dialoog aangaan met relevante partijen.

15 !?! als testlab Voor het c s g zijn debatten en dialogen manieren om helder te krijgen welke vragen, problemen en tegenstellingen genomics kan oproepen. Ook verheldert debat op welk type vragen genomics een antwoord moet formuleren. Uiteindelijk draagt dit bij aan een maatschappelijke agenda voor genomics zegt Maud Radstake, senior onderzoeker en medewerker Onderzoek & Dialoog. Radstake voert met Koen Dortmans en Eefje van den Heuvel het project Leren door dialoog uit. Het project wordt geleid door Annemiek Nelis, algemeen directeur c s g. Dissensus Koen Dortmans programmeerde en modereerde in 2008 de debatserie De voorgeprogrammeerde mens, over genen en gedrag: a d h d, autisme en criminaliteit. Debatten in l u x zijn voor Dortmans een maatschappelijk laboratorium. Zijn onderzoek begint met de vraag waarom mensen bij elkaar komen om een maatschappelijke kwestie te bespreken. Dortmans: Soms willen mensen hun situatie publiek maken om politiek momentum te creëren. Het kenmerkende van een debat is dat de deelnemers gestimuleerd worden om stelling te nemen. In de eerste fase organiseer je dissensus en dus debat - om zo het probleem helder te krijgen. Daarna komt pas het moment om naar oplossingen te zoeken. Het probleem is dat de eerste fase vaak niet goed van de grond komt. Dortmans: Veel bezoekers van debatten over genomics zijn op de eerste plaats toeschouwer. Het is de vraag of mensen genomics zien als iets waarover gesproken moet worden. Debat met de zaal verloopt weer wel goed als er een zeer betrokken publiek aanwezig is, zoals tijdens een debat over een commerciële aanbieder van genetische tests, eind Daar waren veel klinische genetici op af gekomen. Er stond iets op het spel, want de eigen wetenschappelijke integriteit stond onder druk. Dialoog Ook Eefje van den Heuvel gaat in gesprek met burgers, maar dan online. Zij introduceert discussies op bestaande online fora, veelal door eerst een opiniërend artikel te laten schrijven, dat online verschijnt of in een gedrukt blad. Naar aanleiding van het artikel opent Van den Heuvel dan een online forum, waarvoor experts expliciet worden uitgenodigd. Van den Heuvel: In eerste instantie zijn het online discussies. Ik ga onderzoeken hoe discussies het karakter kunnen krijgen van dialoog. Dat is pas het geval wanneer het gesprek twee kanten opgaat en als de deelnemers open staan voor elkaars visies en meningen. In zaaldebatten staan de experts vaak op >

16 16/17 portretten Dick van Aalst foto s zaaldebat Willie Kerkhof, siimple > het podium en is de drempel om met hen in gesprek te gaan, hoog. In een online omgeving zijn de machtsverschillen minder groot. Veel gebruikers van fora hebben meer ervaring met online fora, de taal en de gewoonten dan experts. Zij hoopt dat in een online dialoog de experts eerder geneigd zijn om zelf vragen te stellen, dan wanneer zij op een podium staan. Online worden de experts uit hun traditionele rol gehaald, zegt Van den Heuvel. mogelijk dat kennis zich verplaatst. Daarmee verandert die kennis ook van karakter. Bij veel van c s g s projecten gaat het om de relatie tussen genomics-onderzoekers en (potentiële) gebruikers van die kennis. Verbindingen tussen praktijken dragen bij aan de missie van het c s g: het verbeteren van de interactie tussen samenleving en genomics. Ze wil uiteindelijk uitspraken doen over de kwaliteit van zo n verbinding: wanneer werkt iets wel en wanneer niet? Dr. Maud Radstake (1973) is senior onderzoeker en medewerker Onderzoek & Dialoog bij het c s g. Zij studeerde culturele antropologie in Amsterdam en promoveerde in Maastricht op een proefschrift over de vraag hoe medische beeldvormende technologie lichaamsbeleving en ziekteervaring mede vormgeeft. Door Verbinding Maud Radstake heeft een andere benadering dan beide promovendi. Zij onderzoekt hoe onderzoekers in het c s g-programma interactie aangaan met partijen die bij hun onderzoeksthema betrokken zijn. Vaak zijn dat geen publiekelijk toegankelijke debatten; veel c s g-projecten maken bijvoorbeeld gebruik van focusgroepen, een groepsgesprek over een thema dat vooral kwalitatieve gegevens oplevert. Er zijn ook projecten die het genomics-veld op etnografische wijze in kaart brengen. Het bestuderen van de dagelijkse praktijk van genomics-onderzoekers laat die onder- Impact Wanneer is een debat of een dialoog geslaagd, wanneer is er sprake van impact? Om dat te kunnen vaststellen interviewen Koen Dortmans en Eefje van den Heuvel de experts die aan hun zaaldebatten of online discussies deelnemen, zowel ervoor als erna. Onderzocht wordt wat de verwachtingen vooraf zijn, of de experts nieuwe inzichten hebben gekregen en of hun houding tegenover het onderwerp is veranderd. Feitelijk begint dat proces al in het voorbereidende interview met de expert, aldus Dortmans. Zo ging een van de experts in een door Dortmans georga- verbindingen te leggen tussen verschillende wetenschappelijke en maatschappelijke praktijken maak je het mogelijk dat dialoog foto s kennis zich verplaatst zoekers niet ongemoeid. Etnografisch onderzoek in het lab bijvoorbeeld kan genomics-onderzoekers gevoeliger maken voor maatschappelijke vragen. Op zijn beurt wordt de etnograaf gevoeliger voor de vragen waarmee de genomics-onderzoeker worstelt aldus Radstake. Verbinding is het sleutelwoord bij interactief onderzoek. Door verbindingen te leggen tussen verschillende wetenschappelijke en maatschappelijke praktijken maak je het niseerd debat over genetica en autisme zich gaandeweg realiseren dat de invoering van een genetische test voor autisme niet slechts een technische maar juist ook een maatschappelijke kwestie is. Als het voornaamste doel is om genomicsexperts maatschappelijk meer bewust te maken dan dringt de vraag zich op of publiek debat daartoe de meest geëigende methode is. Dortmans: Eigenlijk zou je

17 moeten onderzoeken welke vorm het best past bij je doelstellingen. Er wordt echter zo veel gebruikgemaakt van instrumenten als debat en online fora dat het voor de hand ligt om te onderzoeken wat er nu precies gebeurt in deze processen. Beide promovendi bereiden hun debatten en online dialogen dan ook gedegen voor. Hun ervaringen gebruiken ze vervolgens om het proces de keer er op te verbeteren, zowel qua vorm als inhoud. Iedere keer is het een opgave om dat waar over gesproken wordt, goed neer te zetten aldus Dortmans. Online Voor de zomer organiseert Eefje van den Heuvel een eerste online discussie, met als thema een genetische test voor glutenallergie. De actuele vraag is aan wie zo n test moet worden aangeboden en of die in de hielprik moet worden opgenomen. Naast een patiëntenforum voor glutenallergie wordt gekozen voor een forum voor een bredere doelgroep. Van den Heuvel: We willen ook mensen aan het woord laten die zelf geen glutenallergie hebben, maar wel met deze kwestie worden geconfronteerd. Denk bijvoorbeeld aan aanstaande ouders, die voor de vraag kunnen komen te staan of zij hun baby willen testen op het risico voor glutenallergie. De website van het weekblad Flair trekt bezoekers uit een breder publiek voor wie het thema relevant zou kunnen zijn. De aanpak met een externe partij heeft een belangrijk voordeel. Van den Heuvel: Klassieke vormen van publieksparticipatie laten zien dat het veel moeite kost om deelnemers bij elkaar te krijgen. Daarom zoeken we naar plaatsen waar mensen al met elkaar in gesprek zijn. Kwesties Een netelig punt is de vraag welke kwesties zich lenen voor een debat of een dialoog, want no issue, no public, citeert Koen Dortmans de titel van het proefschrift van de Nederlandse filosoof Noortje Marres, dat een van de inspiratiebronnen is voor het hele project. Volgens Dortmans is het geen goed idee om te wachten tot iemand anders bijvoorbeeld het parlement - een thema agendeert: Je moet juist actief nieuwe kwesties op de agenda van het maatschappelijk debat zetten. Daarin zit ook meteen de moeilijkheid. Een publiek ontstaat pas als mensen te maken krijgen met de mogelijke gevolgen van genomics. Dat is niet altijd vanzelfsprekend. Daarom moet een thema zo gepresenteerd worden, dat de discussianten zelf kunnen onderzoeken wat er voor hen op het spel staat. Online discussiefora bieden de mogelijkheid om een thema goed uit te spitten. Eerdere online discussies van het c s g lieten zien dat een bepaald thema voor burgers andere kwesties kan oproepen dan voor experts. Daarom is van tevoren niet te zeggen voor wie een bepaald thema al dan niet relevant of aansprekend is. Maud Radstake: Een publieke discussie is primair een ruimte waarin een vraag kan worden geformuleerd. Het publiek waarmee je start bijvoorbeeld de vaste bezoekers van een online forum is een startpubliek. In de loop van een discussie zie je hoe het publiek zich rond een kwestie vormt. Het is uiteindelijk de bedoeling dat publieken en experts gezamenlijk leren omgaan met genomics. De onderzoekers van Leren door dialoog zien dat als een voorwaarde voor de maatschappelijke verantwoorde ontwikkeling van genomics-onderzoek. Door debatten, online discussies en interactief onderzoek niet alleen te bestuderen, maar ook actief te stimuleren, gebruiken zij hun inzichten van binnenuit om dialoog mede vorm te geven. Radstake: De maatschappelijke missie van het c s g vraagt ook om verbindingen tussen verschillende disciplines. Als bioloog, filosoof, socioloog en antropoloog vormen wij een prima team! Drs. Eefje van den Heuvel-Vromans (1982) promoveert op de vraag hoe online dialogen kunnen worden ingezet om aan genomics verbonden kwesties bespreekbaar te maken. Zij studeerde biologie in Nijmegen. Online worden de experts uit hun traditionele rol gehaald Drs. Koen Dortmans (1975) onderzoekt in zijn promotieproject de manier waarop genomics-thema s in debat over genomics kunnen worden. Hij studeerde filosofie en natuurkunde in Nijmegen en is programmamaker bij debatcentrum LUX in Nijmegen. Je moet juist actief nieuwe kwesties op de agenda van het maatschappelijke debat zetten <

18 18/19 Tekst Jop de Vrieze Fotografie Maartje Geels Baas over eigen lichaamsmateriaal? Veel vrijwilligers zien het afstaan van biologisch materiaal als een gratis health check uitgelicht

19 Jasper Bovenberg specialiseerde zich als advocaat in gezondheidszorg en levenswetenschappen. In een c s g-project onderzocht hij het recht voor deelnemers aan biobanken op feedback van de resultaten uit het biobankonderzoek. Eigendom is het meest omvattende recht dat een mens kan hebben, dus ook op lichaamsmateriaal. In de wereld van mitsen en maren vond advocaat Jasper Bovenberg het een verademing om toch nog bezig te zijn met de harde bètavakken. Zo raakte hij binnen zijn juridische praktijk verzeild in de wereld van de farmaceutische industrie en gezondheidszorg. Eigendom bleek in die wereld een centrale rol te spelen. Toen hij in 1996 in The Economist las over het Human Genome Project, legde hij al snel de link naar zijn vakgebied. Eigendom is het meest omvattende recht dat een mens kan hebben, dus ook op lichaamsmateriaal. Dat recht loslaten op de meest universele brok informatie die je op aarde hebt: d n a. Dat vond ik een razend interessante invalshoek. Baas Hij schreef een artikel, dat werd geplaatst in Nature Biotechnology. Omdat het eigendom van d n a hem bleef intrigeren, nam hij een sabbatical en stortte zich in Leiden op een proefschrift. Toen kwam hij erachter dat ook de bètawetenschap vol open einden en slagen om de arm zat. Met als gevolg dat verschillende groepen claimden de baas te zijn over ons d n a, elk op andere gronden. Overheden, wetenschappers, individuen, allemaal eisten ze hun recht op. Een bijkomende kwestie bleek van financiële aard: mag je geld vragen voor het afstaan van je d n a? De vrijwilliger mag dit niet, maar de professional die ermee aan de slag gaat en het bijvoorbeeld opzuivert of analyseert krijgt wel een vergoeding voor zijn toegevoegde waarde. Bovenberg opperde een belasting te heffen wanneer een bedrijf winst maakt met vrijwillig afgestaan materiaal. Maar het invoeren van een belasting is nooit populair, dus blijft het voorlopig bij een advies. Health check Die financiële kwestie is ook een van de dingen die spelen rond de geavanceerdere biobanken die tegenwoordig als paddenstoelen uit de grond springen. Biobanken zijn databanken met biologisch materiaal zoals d n a, bloed, huid, en speeksel. Wat hierbij altijd terugkomt is privacy. Wie mag er aan mijn gegevens komen en wat mogen ze ermee doen? Kan een verzekeraar mijn gegevens zien? Wat als de politie een verdachte zoekt? De regelgeving is hier duidelijk in: gegevens mogen alleen gebruikt worden voor datgene waarvoor ze zijn ingezameld. Uitzonderingen zijn wel mogelijk, maar daarvoor moet de rechter toestemming geven. Aan biobanken kleven niet alleen nadelen voor de gewone burger, leerde Bovenberg tijdens zijn c s g-onderzoek. Veel vrijwilligers zien het afstaan van biologisch materiaal als een gratis health check. Ze willen dus af en toe een update van hun status. Daar wringt volgens Bovenberg de schoen nogal eens. Onderzoekers vinden die updates vaak niet klinisch relevant en hebben geen tijd om alle deelnemers steeds weer in te lichten. Bovendien zijn ze er vaak niet voor opgeleid. Volgens Bovenberg is het niet de regelgeving rondom biobanken die achterloopt, maar willen wetenschappers domweg steeds meer. Zoals het afnemen van extra materiaal bij reumaonderzoek voor andere doeleinden. Dat heeft de landelijke toetsingscommissie verboden. Er moet vooraf een concrete onderzoeksvraag liggen. Dat we over een paar jaar voor van alles en nog wat materiaal moeten gaan afstaan ziet Bovenberg niet zo snel gebeuren. Hij is zeker niet tegen nieuwe ontwikkelingen. Je moet pragmatisch zijn, want je kunt niet op één paard wedden. Kijk nou naar autonomie. Dat betekent vernietig mijn d n a om misbruik te voorkomen, maar ook bewaar het, want wie weet heb ik het nog nodig. Expect the unexpected In hun c s g-project* onderzochten Jasper Bovenberg, Sjef Gevers, Tineke Meulenkamp en Ellen Smets (a m c Amsterdam), de behoeften en rechten van patiënten en deelnemers aan populatie-biobanken. Centraal stond de vraag: wat als er (onverwachte) informatie tevoorschijn komt, die voor de patiënt van belang kan zijn? Op basis van een biopt voor kankeronderzoek zou bijvoorbeeld kunnen blijken dat de patiënt een grote kans op diabetes heeft; moet hij daar dan van op de hoogte gesteld worden? Allereerst deden Meulenkamp en Smets surveys onder patiënten en vrijwilligers, waaruit bleek dat veel deelnemers behoefte hebben aan deze extra informatie het is voor velen zelfs een motief om mee te werken aan onderzoek. Onderzoekers hadden grote reserves, waarschijnlijk gezien de noodzaak om de wetenschappelijke informatie nader te duiden. Vervolgens schetste Bovenberg een juridische casus, waarin alle juridische argumenten voor en tegen een informatieplicht werden besproken. Op basis van hun empirische en juridische bevindingen stelden de onderzoekers een lijst aanbevelingen op. Allereerst moet iedere instantie die een biobank opzet capaciteit hebben om naar de deelnemers aan het onderzoek te communiceren en op die manier te voldoen aan de persoonlijke verwachtingen. Bovendien moeten ze vooraf helder zijn over wat men kan verwachten. Komend najaar worden de resultaten van het onderzoek besproken in het Forum Biotechnologie en Genetica, een orgaan waarin belangenorganisaties, onderzoekers en beleidsmakers spreken over medische genetica. * Always expect the unexpected Legal and social aspects of communicating results from research in DNA-Banks <

20 20/21 tekst Jop de Vrieze Voeding op maat? Nog even niet Nutrigenomics werd zo n vijf jaar geleden gepresenteerd als de grote belofte: straks zouden we allemaal weten welke voeding voor ons persoonlijk het beste is. Inmiddels zijn de verwachtingen iets getemperd. Bovendien komt de vraag op: willen we dat eigenlijk wel weten? Mensen willen geen health freak zijn. G ezondheids- en voedingsonderzoekers zagen het na de bekendmaking van het humane genoom al helemaal voor zich: nog een paar jaar en dan kon iedereen zijn eigen voedingspaspoort krijgen. Niet alleen zou hierin komen te staan wat voor jouw genen gezond is en ongezond is, maar ook in welke doseringen je al die voedingsstoffen in moet nemen. Nooit meer zouden we ons zorgen hoeven maken of we wel aan onze portie vitaminen, mineralen, vezels en energie kwamen. Nooit meer ziek, zwak en misselijk na een periode van stress of vermoeidheid, want ons paspoort past zich moeiteloos aan aan onze staat van welbevinden. Of de consument hier wel op zat te wachten, die vraag stelde niemand. Wie wil er nou niet gezond zijn? Zes promovendi, waaronder twee c s g-ers, hebben de afgelopen jaren nutrigenomics als studieobject gehad. in aansluiting op onze genen. Waarbij de ambities steeds verder bijgesteld werden. Nutrigenomics werd steeds iets minder persoonlijk, zegt Bart Penders, die vorig jaar aan de universiteit van Maastricht promoveerde op de ontwikkeling van het nutrigenomics-onderzoek in de afgelopen jaren. De laatste tijd komt dat persoonlijke heel langzaam weer een beetje naar voren, maar daarbij moet je meer denken in termen van groepen dan in termen van individuen. Dat heeft volgens Penders meerdere redenen. Nutrigenomics is bij uitstek een multidisciplinair vak, waarin voedingswetenschappers de samenwerking aangaan met genetici en analyse De praktijk bleek weerbarstig. Diep graven in de fundamentele mechanismen van onze genen en voeding legde alleen maar meer lagen van complexiteit bloot: aanleg zit niet in enkele maar in groepen genen. Tussen nature (genetica) en nurture (de omgeving) bleek nog iets te zitten dat epigenetica heet: de verandering van activiteit van genen onder invloed van allerlei bekende en onbekende factoren. Dat het voedselpaspoort er de komende jaren niet ging komen, was dus al snel duidelijk. Het is als een bouwproject dat je wilt opleveren, maar waarbij je al bouwende merkt dat de grond nog heel wat versteviging nodig heeft. Er ontstonden twee stromingen: onderzoek naar de beste afstemming van voedsel op je genen en naar het verbeteren van voedsel

De Reizende DNA-labs. 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent

De Reizende DNA-labs. 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent De Reizende DNA-labs 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent Brug tussen biologie en scheikunde op school en de life sciences Leerlingen gaan zelf aan de slag met de nieuwste

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. De Reizende DNA Rechter

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. De Reizende DNA Rechter Afsluitende les Leerlingenhandleiding De Reizende DNA Rechter Dossier HER2 cellijn Achtergrond informatie Mevrouw X is een borstkankerpatiënt. Voor onderzoek zijn bij haar tumorcellen afgenomen en op kweek

Nadere informatie

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Programma Stichting Educatie Atrium Innovations GEZONDHEID Groeien in gezondheid door kennis Onze gezondheid is ons belangrijkste bezit. Daarom is het goed dat we ons er steeds meer van bewust worden dat

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986

BELEIDSPLAN. Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland. www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN Brederodestraat 104 4 1054 VG Amsterdam Nederland www.stichtingopen.nl info@stichtingopen.nl Rabobank: NL44RABO0143176986 BELEIDSPLAN STICHTING OPEN 1 1. INLEIDING Voor u ligt het beleidsplan

Nadere informatie

Dragerschap en erfelijke belasting

Dragerschap en erfelijke belasting Dragerschap en erfelijke belasting VSOP 17 mei 2010 Martina Cornel Hoogleraar Community Genetics & Public Health Genomics Quality of Care EMGO Institute for Health and Care Research Nieuwe technologische

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL

Examenopgaven VMBO-GL en TL Examenopgaven VMBO-GL en TL 2003 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30 15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID CSE GL EN TL NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID VBO-MAVO-D Bij dit examen hoort een tekstboekje. Dit examen

Nadere informatie

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations

Programma Stichting Educatie Atrium Innovations Programma Stichting Educatie Atrium Innovations Laat uw voeding uw medicijn zijn en uw medicijn uw voeding Hippocrates Groeien in gezondheid door kennis Gezondheid is een kostbaar bezit. Wij willen graag

Nadere informatie

Direct-to-consumer testing: Van autonomie naar keurmerk

Direct-to-consumer testing: Van autonomie naar keurmerk Direct-to-consumer testing: Van autonomie naar keurmerk Utrecht NACGG 20 november 2009 Martina Cornel Hoogleraar Community Genetics & Public Health Genomics Quality of Care EMGO Institute for Health and

Nadere informatie

Informatiebrief voor de patiënt

Informatiebrief voor de patiënt Informatiebrief voor de patiënt Informatiebrief over de studie naar Geachte mevrouw / mijnheer, Uw arts vermoedt dat u de ziekte sinustrombose heeft. Op dit moment wordt er wetenschappelijk onderzoek gedaan

Nadere informatie

Informatiebrief D-dimer and AP-FXIII in CVT studie, versie 1.2 3 november 2011. D-dimer en AP-FXIII in de diagnostiek van sinustrombose

Informatiebrief D-dimer and AP-FXIII in CVT studie, versie 1.2 3 november 2011. D-dimer en AP-FXIII in de diagnostiek van sinustrombose Informatiebrief voor de patiënt in tweede instantie Informatiebrief over de studie naar Geachte mevrouw / mijnheer, Op het moment dat u deze brief leest bent u herstellende van klachten waarvoor u werd

Nadere informatie

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS

NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS NEDERLAND WORDT ANDERS LEARNING FROM LOWLANDS LEARNING FROM LOWLANDS Dank voor je interesse in Learning from Lowlands. In dit document vind je meer informatie over de Expeditie; waarom we het organiseren,

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2006

Examen VMBO-GL en TL 2006 Examen VMBO-GL en TL 2006 tijdvak 1 maandag 29 mei 13.30-15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID-SCHRIJFVAARDIGHEID CSE GL EN TL Bij dit examen horen een tekstboekje en een uitwerkbijlage. Beantwoord alle

Nadere informatie

Wat is cliëntenparticipatie? Lezing 14 november ISOQOL Symposium door Dr. M.T. Slager/Opleidingsmanager Verpleegkunde en onderzoeker

Wat is cliëntenparticipatie? Lezing 14 november ISOQOL Symposium door Dr. M.T. Slager/Opleidingsmanager Verpleegkunde en onderzoeker Wat is cliëntenparticipatie? Lezing 14 november ISOQOL Symposium door Dr. M.T. Slager/Opleidingsmanager Verpleegkunde en onderzoeker Wat is cliëntenparticipatie Waarom is patiëntenparticipatie van belang?

Nadere informatie

Werken aan de zorg van morgen

Werken aan de zorg van morgen Werken aan de zorg van morgen Uitkomsten zorgdebat VNG Jaarcongres 2015 E-health, wonen en zorg Whitepaper Ruim baan voor initiatieven om langer gezond thuis te wonen Hoofdstuk 1: Uitdagingen Hoofdstuk

Nadere informatie

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS Dat vind ik een van de mooiste dingen aan de seksuologie: dat de geestelijke en de somatische gezondheidszorg erin samen komen. evaluatie deelnemer mensenkennis Opleiding consulent seksuele gezondheid

Nadere informatie

Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis

Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis November 2012 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van

Nadere informatie

Vragen pas gepromoveerde

Vragen pas gepromoveerde Vragen pas gepromoveerde dr. Maaike Vervoort Titel proefschrift: Kijk op de praktijk: rich media-cases in de lerarenopleiding Datum verdediging: 6 september 2013 Universiteit: Universiteit Twente * Kun

Nadere informatie

Kennisdocument 2: INTERCULTUREEL PARTNERSCHAP

Kennisdocument 2: INTERCULTUREEL PARTNERSCHAP Kennisdocument 2: INTERCULTUREEL PARTNERSCHAP Inhoud 1. DE PROJECTEIGENAAR 4 2. HET VERWACHTINGSPATROON & WEDERZIJDSE KWALITEITEN 5 3. PROJECT GEZAMENLIJK PLANNEN EN OPZETTEN 6 4. VASTLEGGEN AFSPRAKEN

Nadere informatie

Titel Communities online en offline: casus Roots2Share

Titel Communities online en offline: casus Roots2Share Onderzoeksopdracht Crossmedialab Titel Communities online en offline: casus Roots2Share Probleemomgeving Roots2Share is een internationaal samenwerkingsverband van twee Nederlandse musea (Museum Volkenkunde

Nadere informatie

Minigids Hybride Evenementen Het evenement dat niemand wil missen is hybride Een wereld waar offline en online samenkomen!

Minigids Hybride Evenementen Het evenement dat niemand wil missen is hybride Een wereld waar offline en online samenkomen! Minigids Hybride Evenementen Het evenement dat niemand wil missen is hybride Een wereld waar offline en online samenkomen! Introductie In een wereld die op alle vlakken steeds meer digitaal verbonden raakt,

Nadere informatie

Tijd rijp voor verplichte scheidingsbemiddeling

Tijd rijp voor verplichte scheidingsbemiddeling Tijd rijp voor verplichte scheidingsbemiddeling Nieuwsbrief NGR 14.03.03 De Nederlandse Gezinsraad (NGR) constateert dat er een breed maatschappelijk draagvlak is voor verplichte scheidingsbemiddeling.

Nadere informatie

Nieuwsbrief onderzoek Jeugd, Zorg en Sport

Nieuwsbrief onderzoek Jeugd, Zorg en Sport Nieuwsbrief onderzoek Jeugd, Zorg en Sport April 2015 Het onderzoeksproject Jeugd, Zorg en Sport van Wageningen University, FlexusJeugdplein, Rotterdam Sportsupport, het Nederlands Instituut voor Sport

Nadere informatie

Filosofie in de forensische psychiatrie

Filosofie in de forensische psychiatrie Symposium in het kader van het 10-jarig bestaan van de Afdeling Onderzoek FPC Dr. S. van Mesdag te Groningen Filosofie in de forensische psychiatrie donderdag 8 november 2012, 9.30 uur 16.30 uur 10.00

Nadere informatie

Datum 18 september 2015 Betreft Kamervragen over het informeren van familie bij erfelijke aanleg voor kanker

Datum 18 september 2015 Betreft Kamervragen over het informeren van familie bij erfelijke aanleg voor kanker > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

Informatieboekje. GRIP- Studie GRoente Inname Peuters

Informatieboekje. GRIP- Studie GRoente Inname Peuters Informatieboekje GRIP- Studie GRoente Inname Peuters Contactgegevens Onderzoeksteam Prof. Dr. Ir. Kees de Graaf (hoofdonderzoeker Humane Voeding) Dr. Gerry Jager (Universitair Docent) Ir. Victoire de Wild

Nadere informatie

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society

RICHES Renewal, Innovation and Change: Heritage and European Society This project has received funding from the European Union s Seventh Framework Programme for research, technological development and demonstration under grant agreement no 612789 RICHES Renewal, Innovation

Nadere informatie

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak?

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? publiekssamenvatting 2014 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights

Nadere informatie

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut

Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013. Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut Verslag van uitgeoefende activiteiten in 2013 Stichting Vrienden van het Hubrecht Instituut 1 UITNODIGING Dromen worden waarheid Conferentie 2013 Donateurs bedankt voor uw giften in 2013. 2 Hubrecht Instituut

Nadere informatie

Educatief programma Feiten & meningen

Educatief programma Feiten & meningen Educatief programma Feiten & meningen Handleiding voor docenten De tentoonstelling Zwart&Wit is een tentoonstelling die vragen oproept, meningen laat horen en feiten presenteert. Het educatief programma

Nadere informatie

Duurzaamheidk. Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014

Duurzaamheidk. Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014 Duurzaamheidk mpas Denken en doen over groente Duurzaamheidkompas meting #12 Mei 2014 Inleiding Het Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-, klimaat-, voedsel- en economische

Nadere informatie

B elangenverklaring. Persoonlijke gegevens aanvrager

B elangenverklaring. Persoonlijke gegevens aanvrager B elangenverklaring In het kader van de Code ter voorkoming van oneigenlijke beïnvloeding door belangenverstrengeling wordt alle beoogd betrokkenen bij de totstandkoming van wetenschappelijke adviesrapporten

Nadere informatie

Beleidsplan 2012 t/m 2016

Beleidsplan 2012 t/m 2016 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Mei 2012 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Inleiding Dit beleidsplan is het resultaat van een voortgaand proces, waar we sinds twee jaar aan werken. In die periode is het volgende gebeurd.

Nadere informatie

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen

Goede zorg van groot belang. Nederlanders staan open voor private investeringen Goede zorg van groot belang Nederlanders staan open voor private investeringen Index 1. Inleiding p. 3. Huidige en toekomstige gezondheidszorg in Nederland p. 6 3. Houding ten aanzien van private investeerders

Nadere informatie

Gebruik van uw medische gegevens en lichaamsmateriaal. Heeft u bezwaar?

Gebruik van uw medische gegevens en lichaamsmateriaal. Heeft u bezwaar? Gebruik van uw medische gegevens en lichaamsmateriaal Heeft u bezwaar? Inleiding U bezoekt het Radboudumc voor onderzoek en/of behandeling. Om u zo goed mogelijk te kunnen onderzoeken en/of behandelen

Nadere informatie

Resultaten Grote Nieuws voor diëtisten enquête 2014

Resultaten Grote Nieuws voor diëtisten enquête 2014 Resultaten Grote Nieuws voor diëtisten enquête 2014 Scriptum communicatie over voeding Mary Stottelaar/Reina van Bruggen December 2014 Inleiding Nieuws voor diëtisten is een website met een digitale nieuwsbrief,

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-MAVO-C

Examenopgaven VMBO-MAVO-C Examenopgaven VMBO-MAVO-C 2003 tijdvak 2 woensdag 18 juni 13.30-15.30 uur NEDERLANDS LEESVAARDIGHEID C Bij dit examen hoort een tekstboekje. Dit examen bestaat uit 26 vragen en een samenvattingsopdracht.

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

Maatschappelijke vorming

Maatschappelijke vorming toelichting Hoe kan de school de leerling helpen om zich te ontwikkelen tot een actieve, verantwoordelijke en sociale burger? Een belangrijke taak van de school is om leerlingen voor te bereiden op hun

Nadere informatie

strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht

strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht strategische agenda en activiteiten De verbeelding en de macht Inleiding: dwarsverbanden tussen kunst en wetenschap Verwondering, fascinatie, nieuwsgierigheid, passie voor zowel de wetenschapper als de

Nadere informatie

Informatiebrochure INCA-studie

Informatiebrochure INCA-studie Informatiebrochure INCA-studie (Impact of Nutrition on Children with ADHD) Wetenschappelijk Onderzoek naar de Invloed van Voeding op Gedragsproblemen (ADHD) bij Kinderen Het onderzoeksteam: Prof.dr. Huub

Nadere informatie

Commissie Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie. Bijlage 2: Bereik van de projecten

Commissie Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie. Bijlage 2: Bereik van de projecten Commissie Maatschappelijke Dialoog Nanotechnologie Bijlage 2: Bereik van de projecten Bijlage 2 Bereik van de Nanopodium projecten 1e ronde projecten Project Doelgroep Media Bereik Project leider I know

Nadere informatie

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO

SAGAAM IN DE KLAS. Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO SAGAAM IN DE KLAS Een praktische handleiding voor leerkrachten in het PO & VO 1 Hoe meer mensen worden aangezet tot schrijven hoe meer ze gaan lezen Adriaan van Dis Colofon Auteur: Tom Blok Huisstijl:

Nadere informatie

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING

Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING Verslag ouderavond FIT(s) OP DE KRING In gesprek met elkaar. Uitwerking van de stellingen. De onderstaande stellingen hebben we deze avond besproken onder elke stelling staan een aantal opmerkingen die

Nadere informatie

Post-hbo opleiding seksuologie

Post-hbo opleiding seksuologie Post-hbo opleiding seksuologie mensenkennis Plezierige overdracht, de docent spreekt uit ervaring en brengt veiligheid en openheid in de groep door haar respectvolle wijze van benaderen. Top! Post-hbo

Nadere informatie

Dia 1 Introductie max. 2 minuten!

Dia 1 Introductie max. 2 minuten! 1 Dia 1 Introductie max. 2 minuten! Vertel: Deze les gaat vooral over het gebruik van sociale media. Maar: wat weten jullie eigenlijk zelf al over sociale media? Laat de leerlingen in maximaal een minuut

Nadere informatie

Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes?

Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes? Rapportage online marktonderzoek Wat maakt succes? December 2007 / Januari 2008 Door: Marco Bouman, Impulse, Strategie & Marketing Februari 2008 2008 Marco Bouman, alle rechten voorbehouden Het is niet

Nadere informatie

Roadmap Institute for Positive Health. April 2016 Stichting IPH

Roadmap Institute for Positive Health. April 2016 Stichting IPH Roadmap Institute for Positive Health April 2016 Stichting IPH INTRODUCTIE VAN DE IPH ROADMAP De IPH roadmap schetst de resultaten die IPH de komende jaren wil realiseren. De weg naar de resultaten toe

Nadere informatie

Gedragstrainer VGCt Hubert van der Kleij, directeur VGCt

Gedragstrainer VGCt Hubert van der Kleij, directeur VGCt Gedragstrainer VGCt Hubert van der Kleij, directeur VGCt Onderzoek onder VGCt leden en in de markt bij klanten voor /aanbieders van gedragstrainingen Onderzoeksrapport : 18 mei 2012 door Maaike Leistra,

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Hart voor je patiënt, goed in je vak, trots op je werk

Hart voor je patiënt, goed in je vak, trots op je werk Visie Verpleging & Verzorging VUmc 2015 Preventie Zorg plannen Pro-actief State-of-the-art zorg Samen Zorg uitvoeren Gezamenlijk verant wo or de lijk Screening & diagnostiek Efficiënt Zinvolle ontmoeting

Nadere informatie

Waarom moet je altijd een dieet volgen?

Waarom moet je altijd een dieet volgen? Nynke en Zara interviewen kinderarts MDL Frank Kneepkens, 22 juni 2009 Waarom moet je altijd een dieet volgen? Onder het genot van een grote zak M&M s, jawel glutenvrij, nemen Nynke en Zara een interview

Nadere informatie

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda

Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda Toeleg Meedoen & Samenwerken in Breda 2012-2013 Inleiding M&S Breda bestaat uit acht organisaties die er voor willen zorgen dat de kwetsbare burger in Breda mee kan doen. De deelnemers in M&S Breda delen

Nadere informatie

Informatie voor donoren over UMC Utrecht Biobank: Maagtumoren

Informatie voor donoren over UMC Utrecht Biobank: Maagtumoren Informatie voor donoren over UMC Utrecht Biobank: Maagtumoren Datum: 09-09-2014 Versienummer: 2 Inleiding U bent in ons ziekenhuis onder behandeling in verband met een tumor van de maag. U bent gevraagd

Nadere informatie

Transformatie leer je niet in een cursus

Transformatie leer je niet in een cursus NIEUW VAKMANSCHAP Transformatie leer je niet in een cursus Door: Rieke Veurink Fotografie: Kees Winkelman Aansluiten bij de vraag uit de samenleving, regie voeren, werken in steeds veranderende omstandigheden:

Nadere informatie

Handleiding Gespreksvormen Discussie

Handleiding Gespreksvormen Discussie Handleiding Gespreksvormen Discussie Inhoud Overzicht 1. Inleiding 2. Doel 3. Werkvormen 4. Tips voor het begeleiden van een discussie 4.1. Onderwerp inleiden 4.2. Voorlopig standpunt bepalen 4.3. Discusieren

Nadere informatie

1 Leren op de werkplek

1 Leren op de werkplek 1 Leren op de werkplek Wat is leren op de werkplek? Om dit te verduidelijken onderscheiden we in dit hoofdstuk twee vormen van leren: formeel en informeel leren. Ook laten we zien welke vormen van leren

Nadere informatie

ALLES IS GEZEGD GEBRUIKSAANWIJZING

ALLES IS GEZEGD GEBRUIKSAANWIJZING ALLES IS GEZEGD GEBRUIKSAANWIJZING Een van de jongens De Kempenaerstraat 11B 1051 CJ Amsterdam The Netherlands www.eenvandejongens.com +31 20 894 36 28 info@eenvandejongens.nl VOORWOORD Wij zijn Anne Marieke

Nadere informatie

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven

VOORBEELD / CASUS. Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Maakt geld gelukkig? VOORBEELD / CASUS Een socratisch gesprek volledig uitgeschreven Hieronder tref je een beschrijving van een socratisch gesprek van ca. 2 ½ uur. Voor de volledigheid hieronder eerst

Nadere informatie

Thematische behoeftepeiling. Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties

Thematische behoeftepeiling. Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties Thematische behoeftepeiling Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties Inleiding In de komende jaren ontwikkelt de VSOP toerustende activiteiten voor patiëntenorganisaties

Nadere informatie

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO DEEL 1 DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 In Nederland wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Maar wie bepaalt wat er onderzocht wordt? In het voorjaar van 2015 hebben Nederlanders

Nadere informatie

Dr. Greta Noordenbos, Klinische Psychologie, Universiteit Leiden

Dr. Greta Noordenbos, Klinische Psychologie, Universiteit Leiden Na een vlotgeschreven en informatief eerste hoofdstuk van Els Verheyen waarin de belangrijkste kenmerken, gevolgen en behandelingen van eetstoornissen worden behandeld, gaat Karolien Selhorst uitvoerig

Nadere informatie

Dankzij genen gaan psychiaters weer op de omgeving letten

Dankzij genen gaan psychiaters weer op de omgeving letten Dankzij genen gaan psychiaters weer op de omgeving letten De afgelopen tien jaar is er veel geïnvesteerd in psychiatrische genomics. Doel: het vinden van een link tussen een genvariant en een psychiatrisch

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse

Transactionele Analyse. Begrijpen en beïnvloeden. Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Nederlandse Vereniging voor Transactionele Analyse Transactionele Analyse Begrijpen en beïnvloeden De Transactionele Analyse biedt een praktische, heldere theorie die door iedereen te begrijpen is. Het

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Serie handleidingen. "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti

Serie handleidingen. LbD4All (Leren door Ontwikkeling voor iedereen) AUTHENTICITEIT. Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Serie handleidingen "LbD4All" ("Leren door Ontwikkeling voor iedereen") AUTHENTICITEIT Door Kristina Henriksson, Päivi Mantere & Irma Manti Deze publicatie werd gefinancierd door de Europese Commissie.

Nadere informatie

Samen bruggen bouwen. Het manifest: de basis van en voor SDW

Samen bruggen bouwen. Het manifest: de basis van en voor SDW Samen bruggen bouwen Het manifest: de basis van en voor SDW Inhoud Samen bruggen bouwen 10 4 6 De basis van en voor SDW Waarom bestaat SDW? 8 Waar willen we naar toe? Van waaruit handelen wij? Onze belofte

Nadere informatie

over? referatenagz @referatenagz

over? referatenagz @referatenagz Durf jij de drempel over? referatenagz @referatenagz referatenagz @referatenagz Agenda Referaten AGZ referatenagz @referatenagz WIFI WIFI 1. Inlognaam: g110621 Wachtwoord: XPZ3VKO 2. Inlognaam: g110641

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Mondelinge taalvaardigheid: Van pingpongen naar tafelvoetballen WWW.CPS.NL

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Mondelinge taalvaardigheid: Van pingpongen naar tafelvoetballen WWW.CPS.NL Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Mondelinge taalvaardigheid: Van pingpongen naar tafelvoetballen WWW.CPS.NL Wat ben ik? Wat staat bovenaan m n verlanglijst? Het programma: van pingpongen

Nadere informatie

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP

Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie DURVEN DELEN OP WEG NAAR EEN TOEGANKELIJKE WETENSCHAP Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie!! " # "# $ -. #, '& ( )*(+ % & /%01 0.%2

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

adviseren vanuit je kern

adviseren vanuit je kern adviseren vanuit je kern De wereld wordt er niet beter van, de werkomgeving wordt er niet ideaal van, maar je leert te roeien met de riemen die je hebt, te accepteren wat de kwaliteiten zijn waar je mee

Nadere informatie

Students Voices (verkorte versie)

Students Voices (verkorte versie) Lectoraat elearning Students Voices (verkorte versie) Onderzoek naar de verwachtingen en de ervaringen van studenten, leerlingen en jonge, startende leraren met betrekking tot het leren met ICT in het

Nadere informatie

Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht

Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht Uiteindelijk gaat het om het openbreken van macht Als hoogleraar Publieke Innovatie aan de Universiteit Utrecht onderzoekt Albert Meijer vernieuwing in de publieke sector. Open Overheid en Open Data maken

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Resultaten Grote Nieuws voor diëtisten enquête 2013

Resultaten Grote Nieuws voor diëtisten enquête 2013 Resultaten Grote Nieuws voor diëtisten enquête 2013 Scriptum communicatie over voeding Mary Stottelaar December 2013 Inleiding Nieuws voor diëtisten is een website met een digitale nieuwsbrief, gericht

Nadere informatie

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013

Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 Consument minder ver dan retailer denkt De 10 retailtrends van 2013 accepteren en adapteren nieuwe diensten en technologieën steeds sneller. Zij zien vooral veel in het gebruik van een zelfscankassa, Click

Nadere informatie

Workshop verantwoordelijkheid Just Culture Symposium 8 maart 2013 HUFAG & VNV

Workshop verantwoordelijkheid Just Culture Symposium 8 maart 2013 HUFAG & VNV Workshop verantwoordelijkheid Just Culture Symposium 8 maart 2013 HUFAG & VNV Inleiding Bij de invoering van een Just Culture in een organisatie spelen verschillende aspecten een rol. De workshops die

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging

FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media. draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging FIT-traject onderwijsvernieuwing met ICT en sociale media draagvlak inspiratie motivatie vernieuwing 21st century skills borging Via het Klavertje 4 Model zet u sociale media en ICT breed in Didactische

Nadere informatie

MANTELZORG VANAF JANUARI 2015 EEN GROTERE ZORG VOOR GEMEENTEN

MANTELZORG VANAF JANUARI 2015 EEN GROTERE ZORG VOOR GEMEENTEN MANTELZORG VANAF JANUARI 2015 EEN GROTERE ZORG VOOR GEMEENTEN Veel jongeren hebben al vroeg de zorg voor een gezinslid. Maar wie zorgt er eigenlijk voor hen? De klassieke verzorgingsstaat verandert in

Nadere informatie

De mantelzorg DER LIEFDE

De mantelzorg DER LIEFDE De mantelzorg DER LIEFDE Ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders zorgen onbetaald en langdurig voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner of familielid. Ook op de HAN zijn veel medewerkers

Nadere informatie

ERIBA SCIENCEHALL 'ABSTRACTE WETENSCHAP WORDT VIRTUEEL TASTBAAR'

ERIBA SCIENCEHALL 'ABSTRACTE WETENSCHAP WORDT VIRTUEEL TASTBAAR' ERIBA SCIENCEHALL 'ABSTRACTE WETENSCHAP WORDT VIRTUEEL TASTBAAR' ERIBA (European Research Institute for the Biology of Ageing) is een internationaal topinstituut dat baanbrekend onderzoek verricht naar

Nadere informatie

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap

Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap 10 Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Vernieuwing geeft méér waarde aan medezeggenschap Kim van der Hoeven 1. Inleiding Ontwikkelingen in maatschappij en samenleving denk met name aan de

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Publieksforum: 30 burgers in dialoog over genetische tests

Publieksforum: 30 burgers in dialoog over genetische tests Z I T H E T I N MIJN GENEN? Publieksforum: 30 burgers in dialoog over genetische tests BELGIË 2003 Wetenschap en samenleving dagen elkaar uit Citaten uit het colloquium Testen van mensen, georganiseerd

Nadere informatie

The voice of Holland workshops

The voice of Holland workshops Presenteert The voice of Holland workshops Wie zijn wij? Babette Labeij is de bekendste zangcoach van Nederland. Zij is als zangcoach te zien bij televisieprogramma s als The voice of Holland en The Voice

Nadere informatie

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS

KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS KIJKWIJZER COMMUNICEREN MET KINDEREN VOOR WETENSCHAPPERS INLEIDING De kijkwijzer biedt de mogelijkheid om op gestructureerde wijze te reflecteren op een activiteit met kinderen. Hiermee kun je inzicht

Nadere informatie

Overtuigend en Ontspannen Presenteren

Overtuigend en Ontspannen Presenteren Overtuigend en Ontspannen Presenteren voor technische professionals 20 juni 2013 Jullie doelen? Workshop Presenteren Minder zenuwen bij presentaties Makkelijker contact met het publiek Wat wél en beter

Nadere informatie

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect!

INHOUD Verantwoording 1 De macht van de situatie 2 Koester je zeurende collega 19 3 De calculerende medewerker 4 Respect! INHOUD Verantwoording 7 1 De macht van de situatie 11 We hebben de neiging te denken dat we zelf bepalen wat we doen, maar in werkelijkheid worden we ook gestuurd door allerlei omstandigheden. 2 Koester

Nadere informatie

gebruiken en te integreren

gebruiken en te integreren Change Management 2 Bij iedere innovatie leren we stapsgewijs deze te gebruiken en te integreren Initiatie Leren & aanpassen Rationalisatie Absorptie Focus Starten Taak georiënteerd Doelen ipv technologie

Nadere informatie

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen

Samenvatting. Indicatoren voor ecologische effecten hangen sterk met elkaar samen Samenvatting Er bestaan al jaren de zogeheten Richtlijnen voor goede voeding, die beschrijven wat een gezonde voeding inhoudt. Maar in hoeverre is een gezonde voeding ook duurzaam? Daarover gaat dit advies.

Nadere informatie

Een gezonder Nederland VTV-2014. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker

Een gezonder Nederland VTV-2014. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker Een gezonder Nederland VTV-2014 Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker, en vele anderen De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014 1 Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker 24 juni

Nadere informatie

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen

Science. De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Science De nieuwe bètabrede bacheloropleiding van de Radboud Universiteit Nijmegen Waarom een brede natuurwetenschappelijke opleiding? Je krijgt een brede natuurwetenschappelijke basis met vakken uit de

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Postmaster opleiding systeemtherapeut

Postmaster opleiding systeemtherapeut Postmaster opleiding systeemtherapeut mensenkennis In de context met cliënten, gezinnen en kinderen was dit leerzaam en direct bruikbaar in mijn werk. evaluatie deelnemer Postmaster opleiding systeemtherapeut

Nadere informatie