Medische en psychiatrische comorbiditeiten bij au4sme. Dr. Birgit Roosens Kinder- en Jeugdpsychiater MPI KIDS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Medische en psychiatrische comorbiditeiten bij au4sme. Dr. Birgit Roosens Kinder- en Jeugdpsychiater MPI KIDS"

Transcriptie

1

2 Medische en psychiatrische comorbiditeiten bij au4sme Dr. Birgit Roosens Kinder- en Jeugdpsychiater MPI KIDS

3 1.Medische comorbiditeiten bij au4sme 2. Algemene principes ivm psychofarmaca en het gebruik ervan 3.Toepassingen van het gebruik van psychofarmaca ahv psychiatrische comorbiditeiten

4 Medische comorbiditeiten Gebaseerd op lezingen van het IMFAR congres, Philadelphia 2010, mei 2010 G.J. Fuchs, University of Arkansas for Medical Sciences B.A. Malow, Vanderbilt University Overzichtsar4kel: Medical Comorbidi4es in Au4sm : Challenges to Diagnosis and Treatment door Margaret Bauman in Neurotherapeu4cs, juli 2010 Guidelines SIGN, juli 2007 Recente wetenschappelijke ar4kels

5 Waarom belangrijk? 1. Vaak ondergediagnos4seerd, mogelijks nega4eve impact op gedrag en ontwikkeling. 2. Mogelijk aanknopingspunt voor onderverdeling in gene4sche/ klinische subgroepen

6 Alle medische aandoeningen kunnen zich voordoen Voorstelling van de meest frequente Neurologische stoornissen Motorische afwijkingen Epilepsie Slaapstoornissen Gastro- intes4nale problemen Hormonale afwijkingen

7 Neurologische aandoeningen Motorische stoornissen stereotypieën motorische achterstand gangstoornissen coördinatieproblemen dyspraxie

8 Motorische stoornissen Belangrijke impact op andere ontwikkelingsdomeinen zoals Spraak/taal Cognitieve ontwikkeling/leren Sociale ontwikkeling vb. Mond motoriek belangrijk voor spraak/taal Daarom zinvol om te diagnostiseren en te behandelen!

9 Epilepsie Kinderen :7-14 %, volwassenen %. Mogelijks toch overdreven, recente longitudinale studie slechts 5 % Piekperioden: Peuter- kleuterleeaijd Adolescen4e 2/3 na 12 jaar 1/3 na 20 jaar Alle vormen Verhoogde aanwezigheid bij Laag IQ Dysmorfie Motorische beperkingen Gekende syndromen : Ree en Tubereuze sclerose Meisjes

10 Epilepsie Belangrijke signalen Periodes van staren S4lvallen Oogbewegingen naar één kant, over en weer bewegen van ogen Gedragsveranderingen met verwarring gevolgd door vermoeidheid of slaap

11 Epilepsie Hoge prevalen4e van epilep4forme EEG s zonder aanvallen Verder onderzoek noodzakelijk Enkel weerspiegeling van de neuropathologie? Toch belang voor behandeling?

12 Slaapstoornissen Frequenter! 40 tot 80% Aanwezigheid beves4gd door polysomnografie en ac4grafie Erns4ger! Vooral INSOMNIE Inslaapproblemen Doorslaapproblemen (vaak lang wakker en erg ac4ef!) Vroeg ontwaken

13 Slaapstoornissen Doorheen heel het spectrum. Geen verschil wb Geslacht Leeaijd IQ Ras

14 Slaapstoornissen bij ASS zijn chronisch van aard, bij kinderen zonder ASS veel voorbijgaander van aard Specifieke aard van de slaapproblemen verandert in de adolescentie Meer inslaapproblemen Moeite met opstaan, slecht gezind, traag op gang Slaperig overdag Bron: J Autism Dev Disord (2012)-Goldman, Richdale, Malow Autism 16(2) Sivertsen, Posserud, Gillberg

15 Slaapstoornissen Belangrijk Nega4eve impact op gedrag : Meer ASS- symptomen Meer repi44ef gedrag Zwakkere CBCL- scores ( B. A. Malow- Vanderbilt Ins4tute) Hoger risico op ontwikkeling van emo4onele stoornissen ontwikkeling en levenskwaliteit Uitpueend voor ouders: grote bron van stress

16 Slaapstoornissen: oorzaken 1. Andere hersenstructuur- andere chemie? Gene4sch bepaalde problemen met melatonine aanmaak en vrijzelng. Een negental studies tonen dit duidelijk aan. Maar verklaart zeker niet alles.

17 Slaapstoornissen: oorzaken 2. Comorbide medische en psychiatrische stoornissen ADHD!!, angst en depressie Psychofarmaca SSRI S4mulan4a (Rila4ne, Concerta) An4- epilep4ca Gastro- intes4nale problemen en/of epilepsie

18 Slaapstoornissen: oorzaken 3. Pedagogische problemen Gebrek aan slaaprituelen Gestresseerde ouders

19 Slaapstoornissen: behandeling Eerste- lijnsaanpak is pedagogisch Sleep educa4on classes for parents of children with ASS - Mul4site randomised trial Checklist of picto s Vaak beperkte slaapbehoeae The bed4me pass Meer objec4veren Ac4grafie in toekomst

20 Slaapstoornissen: medica4e Melatonine Vooral effect op inslaapproblemen Vermoedelijk geen lange termijn nevenwerkingen Weinig onderbouwd onderzoek Trazolan Oud an4depressivum Herstelt het slaappatroon Let op: langdurige erec4es Ook voor kleuters Risperdal Verbetert het inslapen Vermindert de angsten/nachtmerries

21 Slaapstoornissen ATN Sleep Commieee: GUIDELINES Goede inventaris Behandeling Gedragsma4g Doorverwijzing nr slaapspecialist Onderliggende oorzaken behandelen Posi4ef effect op Au4sme symptomen Gedrag overdag Stress van ouders

22 Gastro- intes4nale problemen Veel discussie over cijfers : van 9-70 % Moeilijk onderscheid tussen func4onele en organische klachten Aangepaste richtlijnen voor diagnose en aanpak van GI- problemen bij kinderen met ASS Chronische diarree Chronische cons4pa4e Buikpijn Symptomen van GE- reflux

23 Gastro- intes4nale problemen Verband met slaapstoornissen en zelfverwondend gedrag Vaak beschreven aandoeningen bij ASS reflux, maagontsteking, slokdarmontsteking ziekte van Crohn gluten intoleran4e Atypische presenta4e

24 Wat we zeker weten Gluten vrij of caseïne vrij dieet: uitgebreid onderzochtheeft geen effect op autisme symptomen ( SIGN 2007) Vitamine B6 of Magnesium supplementen: idem (SIGN 2007) Vaak dieetadvies nodig omwille van hyperselectief en problematisch eetgedrag

25 Gastro- intes4nale problemen Onderzoeksvragen: Cijfermateriaal? Behandelingsrichtlijnen? Inherent aan ASS? - Recent gene4sch onderzoek legt link bij een subgroep

26 Hormonale afwijkingen Effect van menstrua4ecyclus op gedrag van adolescente meisjes Door pijn en ongemak Door verandering van hormoonspiegels Meer neg impact dan meisjes met Down of Fragile X Adviezen: Pijns4llers An4concep4e Voldoende informa4e

27 Hormonale afwijkingen Toegenomen onderzoek over Osteoporose bij ASS Obesitas bij ASS

28 Besluit Au4sme : primair atypische ontwikkeling van de hersenen Wat met de andere organen? Te veel diagnoses worden gemist Te weinig kennis over prevalen4e, klinische presenta4e, behandeling, rela4e tot au4sme

29 Psychofarmaca en au4sme Bronnen: Boek: Mental health aspects of au4sm and Asperger syndrom, Ghaziudinn M., Jan 2007 Masterclass pediatrische psychofarmacologie, Dr Paramala Santosh, Great Ormond Street Hospital for children, gegeven mei 2009 Prak4sche psychofarmacologie,prof.dr. P. Moleman, 2011

30 Enkele basisregels Au4sme op zich : geen indica4e voor medica4e Wel medica4e Om comorbide psychiatrische stoornissen te behandelen Symptomen met nega4eve gevolgen verminderen Bereikbaarheid voor andere hulp verhogen

31 Medica4ebeleid : sterk individueel gericht S4lstaan bij volgende elementen: Lijdensdruk Veiligheid Belas4ng van het gezin Func4oneren in de klas, de leefgroep, het gezin De ontwikkeling die stagneert

32 NIET: PILLS OR SKILLS! Al4jd totaalbehandelplan! Gedragsaanpak? Medica4e? Nadenken over de betekenis van de symptomen Inventaris opmaken

33 Een correcte doorverwijzing naar een kinderpsychiater is belangrijk. Zeg niet uw kind moet medica4e nemen Ouders en kinderen hebben recht op informa4e Ouders en kinderen BESLISSEN

34 Start low, go slow Effect en nevenwerkingen goed monitoren Laagste dosis met maximaal effect

35

36 Inzicht in de werking van de medicatie. Hoe kiest een kinderpsychiater de medicatie?

37 2 types farmacolgische aanpak

38 Symptoomgerichte aanpak Symptomen die reageren op medica4e Hyperac4viteit Aandachtsproblemen Impulsiviteit Obsessies Tics Psychose Stemmingsschommelingen Sensorische hypersensi4viteit..in onderzoek

39 Symptomen die zeker ook gedragsmatig moeten worden aangepakt Agressie Depressie Zelfverwonding Rituelen

40 Symptomen die revalida4e/training vereisen Leerstoornissen Sociale vaardigheden

41

42 Medicatie die inwerkt op de hersenen noemen we psychofarmaca Psychofarmaca werken via verhoging of verlaging van neurotransmittoren in de hersenen Neurotransmittoren zijn chemische producten die boodschappen doorgeven tussen 2 cellen.

43

44 Belangrijke neurotransmieoren Dopamine Serotonine Nordrenaline

45 Alle psychofarmaca worden ingedeeld in groepen op basis van een gelijkaardige werking op de neurotransmittoren

46 Elke groep heeft een naam. Elke groep bevat meerdere producten, met onderling kleine verschillen

47 Amfetamines SSRI s Klassieke antipsychotica Atypische antipsychotica Rilatine Prozac Haldol Risperdal Rilatine MR Serlain Dipiperon Seroquel Concerta Sipralexa Orap Abilify D- amfetamine Seroxat Leponex Zyprexa Solian

48 Oefening 1 15-jarige jongen Groep? Rila4ne MR Abilify Serlain Amfetamine Atypisch an4psycho4cum SSRI (an4depressivum)

49 Oefening 2 9-jarig meisje Groep? Concerta Seroquel Amfetamine Atypisch an4psycho4cum

50 Oefening 3 4-jarige jongen Groep? Risperdal Melatonine Atypisch an4psycho4cum Neurohormoon

51 Merknaam tov stofnaam: Rila4ne = methylfenidaat De stofnaam wordt ook gebruikt in generische producten Risperidone EG = Risperdal Sertraline- Doc = Serlain Fluoxe4ne- Mylan = Prozac

52 Welke neurotransmittoren spelen een rol bij volgende symptomen?

53 nor adrenaline dopamine serotonine acetylcholine

54 Welke medicatie hoort bij welke neurotransmittoren?

55 Dopamine Noradrenaline Serotonine Antipsychotica - klassiek - atypisch Amfetamines Illegale drugs Antipsychotica Amfetamines Strattera Dixarit Antipsychotica -atypisch Antidepressiva

56 Dopamine De klassieke antipsychotica zoals Haldol, Dipiperon verlagen dopamine (dopamine antagonist) De atypische antipsychotica zoals Risperdal, Seroquel en Abilify Werken op dopamine én serotonine receptoren (antagonisten) Abilify is uniek omwille van dopamine agonisme én antagonisme; ook minder serotonine antagonisme waardoor lager risico op depressieve stemming!

57 Rilatine, Concerta

58 Strattera: verhoogt noradrenaline, geen effect op dopamine Dixarit : verhoogt noradrenaline via alfa 2 agonisten Rilatine, Concerta verhogen noradrenaline én dopamine

59 Serotonine De SSRI s zijn reuptake inhibitoren: ze verhogen de serotonine

60 Elke neurotransmittor is werkzaam in meerdere domeinen van de hersenen. Hierdoor ook Bv. bij Risperdal Werking thv mesolimbisch systeem Nevenwerking prolactine verhoging via het tubero-infundibulair systeem ( dopamine= prolactine inhibiting factor) Niet het geval bij Abilify Ook nevenwerkingen door gebrek aan receptorselectiviteit

61 Bij elke vraag naar medicatie: 1. Wat is het symptoom? 2. Is dit een symptoom waarop medicatie vat kan hebben? 3. Uit welke groep van medicatie zal ik kiezen? 4. Welk product van deze groep neem ik? Voorgeschiedenis, nevenwerking, 5. Welke andere therapeutische maatregelen adviseer ik nog?

62 Bij deze beslissing speelt de ook een rol: Peuters/ Kleuters: Vaak werken met ouders: gedragsaanpak van het kind Medicatie soms effectief, maar hoge kans op bijwerkingen Lagere school leeftijd: Medicatie vaak nuttig, en effectiever dan gedragsaanpak Adolescentie: De therapietrouw neemt af, wel goede effecten van medicatie Jongvolwassenen en volwassenen: Goed effect van medicatie, maar ook meer denken aan cognitieve aanpak

63 Casus 1 David, 16 jaar, normaalbegaafd, ASS, gewoon onderwijs. Nachtmerries, angsten, prikkelbaarheid, inslaapstoornissen. Enige tijd later : Depressieve symptomen, dwanggedachten

64 Casus 2 Jan, 5 jaar, autisme, normaal begaafd, MPI en BLO type 7 Druk gedrag

65 Casus 3 Jongen, 10 jaar, ASS,dwingend gedrag, rigide - Risperdal sinds een paar jaar - Blijvende gewichtstoename - Obsessief bezig met eten

66 Toepassingen van het gebruik van psychofarmaca bij comorbide psychiatrische stoornissen.

67 ASS en ADHD

68 ASS en ADHD ADHD= Attention Deficit and Hyperactivity Disorder A(lle) D(agen) H(eel) D(ruk) aandacht-en concentratieproblemen hyperactiviteit Impulsiviteit 12 % bij ASS % gemiddeld

69 ASS en ADHD Diagnose? Ouders, klas en leefgroep vertellen Ontwikkelingsanamnese Kinderpsychiatrische raadpleging Observa4e: klas/leefgroep Vragenlijsten Aanvullende aandachtstesten

70 ASS en ADHD Moeilijke diagnose bij autisme Gestoorde aandacht door autisme motivatieprobleem emotionele problemen

71 1. Methylfenidaat = ac4eve bestanddeel van Rila4ne Rila4ne MR Concerta = amfetamine Verhoogt concentra4e en aandacht Vermindert druk gedrag en impulsiviteit

72 Methylfenidaat Rila4ne Werkt 3 à 6 uur 10 milligram per pilletje 20 pilletjes per doosje Wordt terugbetaald mits aeest Eerst voor 6 maanden, Nadien voor 1 jaar, telkens na opvolging door kinderpsychiater Rila4ne MR Werkt 6 à 8 uur MR 20 = 2 x 10 mg MR 30 = 2 x 15 mg 30 capsules per doos Terugbetaling pas na 6 maanden Rila4ne

73 Methylfenidaat Concerta Werkingsduur 12 uur Concerta 18 mg Rila4ne 3x5 mg per dag Concerta 27 mg- Rila4ne 3x 7.5 milligram Concerta 36 mg- Rila4ne 3x 10 mg per dag Concerta 54 mg- Rila4ne 3 x 15 mg per dag Wordt niet terugbetaald Enige langwerkende vorm die aan jonge kinderen kan gegeven worden Huidige dagdosis MPH IR 5 mg MPH IR 3 x dag 10 mg MPH IR 3 x dag 15 mg MPH IR 3 x dag Aanbevolen Concerta dosis 18 mg éénmaal per dag 36 mg éénmaal per dag 54 mg éénmaal per dag

74 Gaatje met laser geboord MPHcompartiment #1 MPHomhulsel MPHcompartiment #2 Omhulsel van het tablet Duwcompartiment

75

76 Vaak 2/3 of ½ van dosis voldoende voor kinderen met autisme Is het meest voorgeschreven geneesmiddel voor normaalbegaafde kinderen met autisme Vaak goed verdagen

77

78 Nevenwerkingen Vaak Verminderde eetlust Toegenomen inslaapproblemen Buikpijn Huilen, emotioneel zijn Soms Tics Epilepsie

79 Nevenwerkingen Bij autisme: verhoogd risico op : Toegenomen rigiditeit Toegenomen stereotypieën Overfocussing Toegenomen preoccupaties Toegenomen hyperactiviteit Toegenomen angsten

80 Atomoxetine Atomoxe4ne = Straeera Op de Belgische markt sinds 1 september 2006 Ander werkingsmechanisme dan Rila4ne Werkingsduur van 24 uur Niet terugbetaald: gemiddeld 100 euro per maand Niet voor kleuters

81

82

83 Voor welke kinderen? Kinderen die Rila4ne of Concerta niet verdragen Zeer slecht inslapen Zeer slecht eten Kinderen die geen effect hebben van Rila4ne of Concerta ADHD bij kinderen die nood hebben aan een 24- uurs behandeling Moeilijk verloop van de ochtenden Moeilijke avonden ADHD met 4cs/angsten

84 Nevenwerkingen Buikpijn, misselijkheid, braken Slaperigheid Toegenomen hartslag en bloeddruk Goed opvolgen Soms verminderde eetlust Soms Toegenomen agressie Toegenomen prikkelbaarheid Stemmingssschommelingen Toegenomen suïcidaliteit

85 Goed om weten Opbouwfase duurt 4 à 6 weken Geduld!! Rila4ne over 4 weken axouwen, Straeera over 4 weken opbouwen

86 Straeera en au4sme? Aanvankelijk veelbelovend Studies: beperkt Vooral effect op de hyperac4eve- impulsieve symptomen

87 Risperdal = risperidone: atypisch antipsychoticum Helpt kinderen zich beter te organiseren Vermindert druk gedrag en impulsiviteit Vooral bij erg drukke kleuters met uitdagend gedrag Wordt ook voor andere indicaties gebruikt (zie verder)

88 Dixarit = clonidine Vroeger vooral bij ADHD en 4cs Bloeddrukverlagend middel Korte werkingsduur Vaak slaperigheid Bloeddruk goed opvolgen

89 Depressie en au4sme

90 Depressie en autisme Meest voorkomende comorbide psychiatrische stoornis Tot 80 % van personen met au4sme maakt ooit in hun leven een depressie door.

91 Oorzaken van depressie bij au4sme Vaak dezelfde oorzaken als bij de gemiddelde popula4e Biologische kwetsbaarheid Nega4eve of stresserende gebeurtenissen Bij pubers en adolescenten: vaak een complica4e van het au4sme Bewustwording:verschil? Toekomst? Rol van de «peergroup» Vaak niet aanvaard door leeaijdsgenoten Op zoek naar vrienden Worden vaak geplaagd

92 Symptomen Toegenomen teruggetrokken gedrag Toegenomen prikkelbaarheid Zeer opvliegend, soms agressief Zeer gevoelige voor alle prikkels rond hen Obsessief- compulsief gedrag Meer rituelen Veel moeilijker te stoppen Terugval in vaardigheden Veranderingen in de aard van hun obsessies

93 Toegenomen au4s4sch gedrag Vaak veel rigieder Minder bereikbaar Minder stuurbaar

94 Behandeling 1. Stressreductie Op zoek naar stressbronnen Tijdelijke aanpassingen Soms verwijzing naar residentiële kinderpsychiatrische behandeling 2. Coaching, ondersteuning, psychotherapie Vaak bij normaalbegaafde pubers Zeer veel praten, verhelderen, begrijpen Vaak met opvoeders, mentor, psycholoog

95 3. Medicatie Antidepressiva: SSRI s Prozac = fluoxetine Serlain = sertraline Veel onduidelijkheid over het nut, zeker bij jonge kinderen Risico op hypomanie of ontremming, zeker in combinatie met Risperdal Lage dosis!

96 Risico op suïcide Energie neemt toe, agita4e neemt toe en stemming blija nog even nega4ef Verhoogd risico op ACTIE, vooral eerste vier weken

97 Bijwerkingen Prikkelbaarheid Insomnia Gastrointes4nale klachten Hoofdpijn Seksuele disfuc4e Hypomanie

98 F.I.N.I.S.H: (Berber) Flu- like symptoms Insomnia Nausea Imbalance Sensory disturbances Hyperarousal Binnen 4 à 8 dagen na plotse stop

99 Prikkelbaarheid en agressie

100 Prikkelbaarheid en agressie IJsbergmodel Gedrag is communica4e Stressfactoren? Voldoende au4- aanpak? Visualisa4e Voorspelbaarheid Sensoriële overload Communica4e

101 Prikkelbaarheid en agressie Behandeling 1. Onderliggende problemen aanpakken 2. Atypische psychofarmaca Abilify (Owen R., Peditatrics 2009) heea in USA officieel een erkenning voor deze indica4e Risperdal Seroquel

102 Meest recent product (2003) : derde genera4e Verminderen van dopamine waar te veel Vermeerderen van dopamine waar te weinig Minder nega4ef effect op stemming Geen gewichtstoename Geen prolac4netoename Beste profiel mbt nevenwerkingen Laatste 4jd zeer frequent gebruik Toch waakzaamheid: beperkt aantal studies bij kinderen

103 Risperdal = Atypisch an4psycho4cum Nevenwerkingen Korte termijn Moeheid Grote eetlust en gewichtstoename (meer bij drug naive ) Ontregeling prolac4nespiegel!! Ontregelde menstrua4e, galactorree, gynecomas4e, osteoporose, seksuele dysfunc4e Maligne neurolep4sch syndroom (zelden)

104 Lange termijn: Metabole nevenwerkingen: metabool syndroom! Verhoogd risico op diabetes Verhoogde cholesterol en veeen Jaarlijkse bloedname NUCHTER Belang van gewichtscontrole!! Dyskinesieën

105 Atypische an4psycho4ca Zyprexa Gelijkaardige werking Groot risico op gewichtstoename Zelfde profiel van nevenwerkingen

106 Atypische antipsychotica Seroquel Weinig gewichtstoename Weinig risico op prolac4nespiegel Lichte an4depressieve werking Nevenwerkingen Su}eid Duizeligheid

107 Kiezen tussen de atypische antipsychotica Beperkte gewichtstoename: Abilify < Seroquel << Risperdal <<< Zyprexa Angst: Risperdal, Abilify, Leponex, Zyprexa Weinig seda6e: Solian Weinig extrapyramidale symptomen: Abilify, Leponex, Solian

108 Richtlijnen voor opvolging Eerst bloedname! Opvolging van Gewichtstoename 7à 10 percent toename = STOP Bloednames na 3m, 6m, 12m en dan jaarlijks Verhoogde lipidenwaarden! Veranderingen in prolac4ne waarden! Insuline en glucose intoleran4e

109 At risk groep Familiale belas4ng van cardiovasculaire problemen Poten4ële gevolgen van obesitas Gebrek aan therapietrouw Significante morbiditeit en mortaliteit

110

111 Angst en au4sme Angst = een kernsyptoom van au4sme

112 Behandeling Gedragsmatige aanpak Cognitieve gedragstherapie Visualiseren Situaties uittekenen Voorspelbaarheid

113 Medicatie Bij hoge lijdensdruk Bij ontwikkelingsremmend effect van angst Om gezondheidsredenen

114 1. Atypische an4psycho4ca: Risperdal, Abilify Angstreducerend Innerlijke rust 2. An4depressiva Prozac = fluoxe4ne Serlain Vooral als het ook gepaard gaat met rituelen of bij verergering van bestaande rituelen

115 Besluit Hoge incidentie van medische én psychiatrische comorbiditeiten Psychofarmaca: Altijd in kader van een totaalbehandelplan Belang van zeer goede opvolging!

116 Bedankt voor jullie aandacht

Swingt het gebruik van psychofarmaca bij kinderen de pan uit? Hans Hellemans Universitair Centrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie Antwerpen

Swingt het gebruik van psychofarmaca bij kinderen de pan uit? Hans Hellemans Universitair Centrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie Antwerpen Swingt het gebruik van psychofarmaca bij kinderen de pan uit? Hans Hellemans Universitair Centrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie Antwerpen Psychofarmaca werken in op het centraal zenuwstelsel: verbindingen

Nadere informatie

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Behandeling van Psychose De rol van medicatie

InFoP 2. Inhoud. Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. Behandeling van Psychose De rol van medicatie Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011 Inhoud ADHD = medicatie? Dr. Myriam De Roo, kinder- en jeugdpsychiater 1. Wat is ADHD Plaats van het anatomisch letsel Fysiologische moeilijkheid Impact van ADHD. Wat is er aan te doen? Uitleg Multidisciplinaire

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE

Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Moeder waarom leren wij? Recente inzichten over de behandeling van leerstoornissen en opvoedingsstoornissen MEDICATIE Over de plaats die medicatie inneemt bij de behandeling van ontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Medische aspecten. Vooraf

Medische aspecten. Vooraf Medische aspecten Vooraf Een behandeling met medicijnen mag pas overwogen worden als de diagnose definitief vaststaat. Deze moet gesteld worden door een (kinder)neuroloog of (kinder)psychiater. Het doel

Nadere informatie

Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking

Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Medicatiegebruik bij mensen met een verstandelijke beperking Congres Mind the Body 12 februari 2015 Barber Tinselboer, AVG s Heeren Loo locatie Apeldoorn Inhoud Casus Medicatie en de cliënt met een verstandelijke

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose AD(H)D bij kinderen Deze folder gaat over AD(H)D bij kinderen. Dit staat voor Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder en komt bij ongeveer 4 5% van de kinderen voor. U leest in deze folder onder andere

Nadere informatie

ADHD en medicatie Duinrell jaarlijkse contactdag I&W 11.45-12.30 uur. Rob Pereira, voorzitter Impuls&Woortblind 19-9-2015

ADHD en medicatie Duinrell jaarlijkse contactdag I&W 11.45-12.30 uur. Rob Pereira, voorzitter Impuls&Woortblind 19-9-2015 ADHD en medicatie Duinrell jaarlijkse contactdag I&W 11.45-12.30 uur Rob Pereira, voorzitter Impuls&Woortblind 19-9-2015 programma Medicatie als onderdeel van een multimodaal programma Hoe werkt het? Soorten

Nadere informatie

Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen. Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare

Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen. Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Unrestricted research grantshire In het verleden

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ABILIFY. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan deze informatie

Nadere informatie

De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie

De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Agressie en dwangtoepassing leren van elkaar

Nadere informatie

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to Sleep over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to sleep Een goede slaapkwaliteit is belangrijk voor ons psychisch welbevinden,

Nadere informatie

Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen.

Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen. Moleman hoofdstuk 6 Psychofarmaca bij kinderen en jeugdigen. De psychofarmaca die bij kinderen (zes tot twaalf jaar) en jeugdigen (twaalf en ouder) worden gebruikt zijn over het algemeen afkomstig uit

Nadere informatie

ARIPIPRAZOLE TEVA JOUW HANDLEIDING INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS. (door de arts af te geven aan elke patiënt/verzorger)

ARIPIPRAZOLE TEVA JOUW HANDLEIDING INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS. (door de arts af te geven aan elke patiënt/verzorger) De Belgische gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ARIPIPRAZOLE TEVA. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan

Nadere informatie

u Het verhaal van het lelijke eendje (Hans Christian Andersen, 1843)

u Het verhaal van het lelijke eendje (Hans Christian Andersen, 1843) Het lelijke eendje. Hoe medicatie een plaats kan hebben in het ontwikkelingsverhaal van kinderen in/met moeilijkheden Dr. Magali Coudeville Kinder- en jeugdpsychiater Het verhaal van het lelijke eendje

Nadere informatie

Het Prader-Willi Syndroom : hoe om te gaan met ernstige gedragsproblemen?

Het Prader-Willi Syndroom : hoe om te gaan met ernstige gedragsproblemen? Het Prader-Willi Syndroom : hoe om te gaan met ernstige gedragsproblemen? Annick Vogels Kinder-en Jeugdpsychiater Centrum Menselijke Erfelijkheid, UZ Gasthuisberg, Leuven, België Indeling volgens nutritionele

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

Volwassenen met Au.smespectrum Stoornissen (ASS) Referaat GGNet juli 2015

Volwassenen met Au.smespectrum Stoornissen (ASS) Referaat GGNet juli 2015 Volwassenen met Au.smespectrum Stoornissen (ASS) Referaat GGNet juli 2015 Annemieke van der Laan, Psychiater Dr. Leo Kannerhuis 20-07-2015 1 http://www.youtube.com/watch?v=iomsposngmw 20-07-2015 2 Inhoud

Nadere informatie

Farmacotherapie bij kinderen met autisme spectrum stoornissen

Farmacotherapie bij kinderen met autisme spectrum stoornissen Farmacotherapie bij kinderen met autisme spectrum stoornissen Pieter Hoekstra Kinder- en Jeugdpsychiater Accare-Universitair Centrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie Groningen Relaties met een farmaceutisch

Nadere informatie

Smith Magenis syndroom

Smith Magenis syndroom Dr. Wiebe Braam s Heeren Loo Zuid-Veluwe, Wekerom Drs. A. Maas, Drs. P.J.L. Collin, Dr. R. Didden, Dr. M.G. Smits & Prof. dr. L.M.G. Curfs SMS middag CCE 1 december 2010 Ervaringen met behandeling van

Nadere informatie

Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater

Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater Hyperacusis vanuit psychiatrisch perspectief: diagnostiek en psychofarmacologische behandeling Ines Sleeboom-van Raaij consulent-psychiater 24 april 2014 Jaarvergadering KNO en HHH Disclosures Geen Hyperacusis

Nadere informatie

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology

De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie. P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology De toegevoegde waarde van antipsychotica bij de behandeling van een depressie P. Moleman directeur Moleman Psychopharmacology Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen Antidepressivum, antipsychoticum

Nadere informatie

De invloed van psychofarmaca op de slaap. Dr. Marike Lancel Onderzoeker, slaapdeskundige GGZ Drenthe

De invloed van psychofarmaca op de slaap. Dr. Marike Lancel Onderzoeker, slaapdeskundige GGZ Drenthe De invloed van psychofarmaca op de slaap Dr. Marike Lancel Onderzoeker, slaapdeskundige GGZ Drenthe Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen De invloed van psychofarmaca op de slaap Onderwerpen:

Nadere informatie

1. Gedrag. Au3sme. UMCG Publiekslezing Au3sme. Els M.A. Blijd- Hoogewys. Overzicht presenta3e. Wat is au3sme? Drie probleemgebieden

1. Gedrag. Au3sme. UMCG Publiekslezing Au3sme. Els M.A. Blijd- Hoogewys. Overzicht presenta3e. Wat is au3sme? Drie probleemgebieden Au3sme dr. Behandelcoördinator Au3sme Team Noord Nederland Overzicht presenta3e Wat is au3sme? naar Morton & Frith, 1995 1. Gedrag 2. Biologie 3. Cogni3e 4. Diagnose 5. Behandeling genen, hersengebieden

Nadere informatie

Dag van de Zorg 2013. Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder.

Dag van de Zorg 2013. Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder. Dag van de Zorg 2013 Depressie: watisheten watbrengthetteweeg? Met dank aan het team Vennen 3 en dr. Michel Dierick in het bijzonder. 1 Wat is stemming? + - 2 Gemoed, stemming: Constant aanwezige achtergrond,

Nadere informatie

BIJSLUITER. TRANYLCYPROMINE 10 mg tablet

BIJSLUITER. TRANYLCYPROMINE 10 mg tablet BIJSLUITER TRANYLCYPROMINE 10 mg tablet Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft

Nadere informatie

Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson. Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding

Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson. Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding Inhoud Verschijnselen van de ziekte van Parkinson Slaapproblemen Stemmingsproblemen

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag Slaapproblemen en het ouder wordende brein Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag 4 oktober 2012, Current Biology Oktober 2012: Archives of General Psychiatry 28 september 2012:

Nadere informatie

Bijlage 10: Beschrijving van de in de richtlijn besproken medicijnen

Bijlage 10: Beschrijving van de in de richtlijn besproken medicijnen Bijlage : Beschrijving van de in de richtlijn besproken medicijnen METHYLFENIDAAT 2 3 40 4 Methylfenidaat Tablet mg, mg (werkingsduur 2-4 uur). Ritalin Tablet mg (werkingsduur 2-4 uur). Medikinet Tablet

Nadere informatie

Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn. Het zijn net gewone mensen

Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn. Het zijn net gewone mensen Begeleiding van chronisch psychiatrische patiënten (EPA) in de 1e lijn Het zijn net gewone mensen Voorstellen Julia Machielsen (POH-GGZ/verpleegkundig specialist GGZ) Ingrid Houtman (Huisarts/Kaderarts

Nadere informatie

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de Samenvatting Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de zes mensen in Amerika krijgt op enig punt

Nadere informatie

Somatische screening in de Kinder- en Jeugdpsychiatrie: een pilotstudie. NVVP Voorjaarscongres 2 april 2015 J.B.Muskens

Somatische screening in de Kinder- en Jeugdpsychiatrie: een pilotstudie. NVVP Voorjaarscongres 2 april 2015 J.B.Muskens Somatische screening in de Kinder- en Jeugdpsychiatrie: een pilotstudie NVVP Voorjaarscongres 2 april 2015 J.B.Muskens Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk

Nadere informatie

Moeilijk verstaanbaar gedrag bij kinderen met een moeilijk instelbare epilepsie. Rea Vonk en Boudewijn Gunning

Moeilijk verstaanbaar gedrag bij kinderen met een moeilijk instelbare epilepsie. Rea Vonk en Boudewijn Gunning Moeilijk verstaanbaar gedrag bij kinderen met een moeilijk instelbare epilepsie Rea Vonk en Boudewijn Gunning (samenwerking tussen orthopedagoog en arts, en van die 2 met kind, ouders, groepsleiding en

Nadere informatie

Medicatieconsulten in het kader van onderhoudsbehandeling: wat te doen

Medicatieconsulten in het kader van onderhoudsbehandeling: wat te doen Farmacotherapie bij ADHD In dit document staan aanwijzingen over wat als huisarts te doen tijdens de medicatieconsulten en algemene informatie over farmacotherapie bij ADHD. Medicatie-instelling, psycho-educatie

Nadere informatie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie

De geriatrische patiënt op de SEH. SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie De geriatrische patiënt op de SEH SEH onderwijsdag Sigrid Wittenberg, aios klinische geriatrie Relevante onderwerpen Delier Symptoomverarming Medicatie op de SEH Duur aanwezigheid patiënt op de SEH Delier

Nadere informatie

Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd voor. Hiervan houdt de meerderheid last in de volwassenheid.

Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd voor. Hiervan houdt de meerderheid last in de volwassenheid. Informatie over ADHD en middelengebruik Sandra Kooij, Mariken Müller, Maureen van Oort 2014 Resultaten Scoren, Amersfoort Hoe vaak komt ADHD voor? ADHD komt bij 3-5% van de kinderen op basisschoolleeftijd

Nadere informatie

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz Programma Somatische zorg - met beleid - voor mensen met psychische stoornissen

Nadere informatie

Vragenlijst naar eetgedrag

Vragenlijst naar eetgedrag Vragenlijst naar eetgedrag Annelies Spek, Lidia Fernandes Pinto, Michelle Kiep Autisme Kennis Centrum, Bosman GGZ Hoe vult u deze vragenlijst in? In deze vragenlijst wordt gevraagd naar eetgedragingen.

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Periodic limb movement disorder

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Periodic limb movement disorder Periodic limb movement disorder Wat is een periodic limb movement disorder? Een periodic limb movement disorder is een aandoening waarbij kinderen s nachts de benen regelmatig bewegen, waardoor ze telkens

Nadere informatie

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers JOUW HANDLEIDING VOOR ABILIFY (ARIPIPRAZOL) Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers Datum van herziening: oktober 2013 2013-08/LuNL/1731 Inleiding Jouw dokter heeft bij jou de diagnose bipolaire I

Nadere informatie

Kindergeneeskunde ADHD

Kindergeneeskunde ADHD Kindergeneeskunde ADHD Dit boekje is een korte beschrijving over ADHD. Het is geschreven voor ouders die op de polikliniek kindergeneeskunde komen en voor het eerst horen over ADHD. Rondrennen, de aandacht

Nadere informatie

Leeftijd niet nader. gespecificeerd [3] 6-17 jaar [4] gespecificeerd [6]

Leeftijd niet nader. gespecificeerd [3] 6-17 jaar [4] gespecificeerd [6] Antidepressiva Citalopram (Cipramil ) ASS [1,2] Clomipramine (Anafranil ) [!] OCS [1,2,4] Matige tot ernstige depressieve perioden [5] Fluoxetine (Prozac ) [!] Angststoornissen [1,2,6], 8 jaar en [5] Indeling

Nadere informatie

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE

SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE SCHEMA S STOORNISSEN KINDERPSYCHIATRIE Dyslexie Moeite met de techniek van het lezen en spellen, door problemen om het woordniveau en met als belangrijk kenmerk dat geen echte automatisering van het lezen

Nadere informatie

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar Het ADHD-team Uw kind heeft AD(H)D of er bestaat het vermoeden dat uw kind deze aandachtsstoornis heeft. Op het ADHD-spreekuur van de polikliniek

Nadere informatie

BASIS GGZ: DOEN WAT WERKT BEHANDELING VAN SLAAPSTOORNISSEN IN DE BASIS GGZ

BASIS GGZ: DOEN WAT WERKT BEHANDELING VAN SLAAPSTOORNISSEN IN DE BASIS GGZ BASIS GGZ: DOEN WAT WERKT BEHANDELING VAN SLAAPSTOORNISSEN IN DE BASIS GGZ PROF. DR. ANNEMIEKE VAN STRATEN & DR. ELS DOZEMAN WORKSHOP 45 MINUTEN Introductie Definitie, omvang en gevolgen slaapproblemen

Nadere informatie

(On)zin van diabetes behandeling bij ouderen

(On)zin van diabetes behandeling bij ouderen symposium 11/10/14 (On)zin van diabetes behandeling bij ouderen Dr. K. Mortelmans Endocrinologie RZ HHart Leuven Belang Toenemende prevalentie type 2 diabetes Wijzigende levensgewoonte Vergrijzing Meer

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Kleine-Levin syndroom

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Kleine-Levin syndroom Kleine-Levin syndroom Wat is het Kleine-Levin syndroom? Het Kleine-Levin syndroom is een aandoening waarbij jongeren bij periodes last hebben van een sterk toegenomen slaapbehoefte gevolgd door een periode

Nadere informatie

Voedingsmanagement in de Psychiatrie

Voedingsmanagement in de Psychiatrie Voedingsmanagement in de Psychiatrie Anneke van Hellemond, diëtist Anneke Wijtsma, diëtist 1 Inhoud presentatie Voedingsproblemen Overgewicht Metabool syndroom Verwijzen naar gespecialiseerd diëtist Behandelwijze

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum

Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Prednison bij ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar Inleiding De maag-darm-leverarts (MDL-arts) heeft samen met u besloten om u te behandelen met Prednison. In deze

Nadere informatie

MAPROTILINE HCl 25-50 - 75 PCH tabletten. MODULE I : ALGEMENE GEGEVENS Datum : 29 februari 2008 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1

MAPROTILINE HCl 25-50 - 75 PCH tabletten. MODULE I : ALGEMENE GEGEVENS Datum : 29 februari 2008 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1 Pharmachemie B.V. Swensweg 5 Postbus 552 2003 RN Haarlem INFORMATIE VOOR DE PATIËNT SAMENSTELLING Per tablet: respectievelijk 25 mg, 50 mg en 75 mg maprotilinehydrochloride.

Nadere informatie

Bewegingsstoornissen bij jong volwassenen met schizofrenie. GROUP Symposium Ypsilon en Anoiksis 22 januari 2010 J. Koning, AIOS Symforagroep

Bewegingsstoornissen bij jong volwassenen met schizofrenie. GROUP Symposium Ypsilon en Anoiksis 22 januari 2010 J. Koning, AIOS Symforagroep Bewegingsstoornissen bij jong volwassenen met schizofrenie GROUP Symposium Ypsilon en Anoiksis 22 januari 2010 J. Koning, AIOS Symforagroep Hoofdboodschap Ondanks de introduc/e van nieuwere types an/psycho/ca

Nadere informatie

Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa)

Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa) Prednison / Prednisolon (corticosteroïden) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa) Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van prednison/ prednisolon. In

Nadere informatie

Het gedragsfenotype bij het velo-cardio-faciale syndroom (VCFS of 22q11 deletie) : van peuter tot adolescent.

Het gedragsfenotype bij het velo-cardio-faciale syndroom (VCFS of 22q11 deletie) : van peuter tot adolescent. Het gedragsfenotype bij het velo-cardio-faciale syndroom (VCFS of 22q11 deletie) : van peuter tot adolescent. Ann Swillen Orthopedagoge VCFS-team Centrum voor Menselijke Erfelijkheid Leuven ann.swillen@uzleuven.be

Nadere informatie

Stemmingsstoornissen. Els Ronsse. Psysense Oc br ebergiste. www.psysense.be

Stemmingsstoornissen. Els Ronsse. Psysense Oc br ebergiste. www.psysense.be Stemmingsstoornissen Els Ronsse Polikliniek PC Guislain Psysense Oc br ebergiste www.psysense.be Inleiding Stemmingsstoornissen bij V.G. zijn veel meer dan stoornissen in de stemming, ook in cognitie motivatie

Nadere informatie

Kinderen met hardnekkig druk gedrag

Kinderen met hardnekkig druk gedrag Interline Achtergronden casusschetsen Kinderen met hardnekkig druk gedrag Versie 15 juli 2002 Casusschets 1 Vraag 1: Vooral druk en beweeglijk (3), + concentratieproblemen (1). Zie diagnostiek, obligate

Nadere informatie

Nog steeds moe, wat nu? M. Klaaver longarts

Nog steeds moe, wat nu? M. Klaaver longarts Nog steeds moe, wat nu? M. Klaaver longarts wat komt allemaal aan bod? 1. wat is vermoeidheid 2. wat is slaperigheid 3. oorzaken blijvende slaperigheid bij behandeld OSAS 4. wat heb je nog meer (ritme,

Nadere informatie

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen NESDA - Verschillende cohorten Vanuit NEMESIS (303) Vanuit ARIADNE (261) 1 e lijn (1611) Met huidige depressie/angststoornis

Nadere informatie

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang.

Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Overleg van tevoren altijd met de ouders over de aanpak voor het kind en tips voor de omgang. Aandacht stoornissen ADD Attention Deficit Disorder (letterlijk: aandacht tekort stoornis) - Een vorm van ADHD

Nadere informatie

Maag-, darm- en leverziekten

Maag-, darm- en leverziekten Afdeling: Onderwerp: Maag-, darm- en leverziekten Prednison bij ziekte van Crohn en Colitis ulcerosa Inleiding De maag-darm-leverarts (MDL-arts) heeft samen met u besloten om u te behandelen met Prednison.

Nadere informatie

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen

Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen Psychologische ondersteuning en behandeling bij interstitiële longaandoeningen 1 oktober 2014 Marielle van den Heuvel, Gezondheidszorgpsycholoog Afdeling Medische Psychologie Orbis Medisch Centrum Inhoud

Nadere informatie

Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang?

Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang? Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang? Pieter Hoekstra Kinder- en jeugdpsychiatrie Accare, Universitair Centrum voor Kinder- en Jeugdpsychiatrie Groningen Relaties

Nadere informatie

Het is niet altijd wat het lijkt dat het is!! Rens Evers Psychiater MFCG Limburg Koraalgroep

Het is niet altijd wat het lijkt dat het is!! Rens Evers Psychiater MFCG Limburg Koraalgroep Het is niet altijd wat het lijkt dat het is!! Rens Evers Psychiater MFCG Limburg Koraalgroep Inhoud Inleiding Casusistiek Met uitleg over verschillende beelden Veel voorkomende diagnoses Oplossingen Conclusie

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu Nachtmerrie Wat is een nachtmerrie? Een nachtmerrie is een slaapprobleem waarbij kinderen of volwassenen plotseling wakker worden nadat ze heel eng gedroomd hebben en deze droom nog heel goed kunnen herinneren.

Nadere informatie

Chapter 10 Samenvatting

Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 Samenvatting Chapter 10 De laatste jaren is de mortaliteit bij patiënten met psychotische aandoeningen gestegen terwijl deze in de algemene populatie per leeftijdscategorie is gedaald. Een belangrijke

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Medicatie bij ADHD en ADD. De deskundige, dat ben je zelf

Medicatie bij ADHD en ADD. De deskundige, dat ben je zelf Medicatie bij ADHD en ADD De deskundige, dat ben je zelf Behandelen met methylfenidaat (Ritalin, Concerta, Methylfenidaat OROS, Equasym XL, Medikinet CR, Methylfenidaat Retard en Dex- methylfenidaat Retard),

Nadere informatie

Prednison, prednisolon (corticosteroïden)

Prednison, prednisolon (corticosteroïden) Prednison, prednisolon (corticosteroïden) Uw behandelend arts heeft u prednison voorgeschreven. Deze folder geeft informatie over dit geneesmiddel. Heeft u na het lezen van deze folder nog vragen, dan

Nadere informatie

Casus 2. Casus 2. Medicatiehistoriek: Amiodarone 200 mg EG 60 co. Coversyl 5 mg 90 co. Furosemide 40 mg 50 co. Mixtard 30/70. Lanoxin 125.

Casus 2. Casus 2. Medicatiehistoriek: Amiodarone 200 mg EG 60 co. Coversyl 5 mg 90 co. Furosemide 40 mg 50 co. Mixtard 30/70. Lanoxin 125. Casus 2 Medicatiehistoriek: Amiodarone 200 mg EG 60 co Coversyl 5 mg 90 co Furosemide 40 mg 50 co Mixtard 30/70 Lanoxin 125 Lanoxin 250 Marcoumar 3 mg Perindopril 4 mg 30 co Sipralexa 10 mg 56 co Sotalex

Nadere informatie

Premenstrueel syndroom (PMS) Poli Gynaecologie

Premenstrueel syndroom (PMS) Poli Gynaecologie 00 Premenstrueel syndroom (PMS) Poli Gynaecologie Inleiding Vrouwen met Premenstrueel syndroom (PMS) hebben lichamelijke en/of psychische klachten die enkele dagen tot 2 weken voor de menstruatie beginnen.

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van een REM sleep behaviour disorder? Niet precies bekend De oorzaak van een REM sleep behaviour disorder is niet precies bekend.

Wat is de oorzaak van een REM sleep behaviour disorder? Niet precies bekend De oorzaak van een REM sleep behaviour disorder is niet precies bekend. REM sleep behaviour disorder Wat is een REM sleep behaviour disorder? Een REM sleep behaviour disorder is een slaapstoornis waarbij de spieren van kinderen en volwassen tijdens het dromen in de REM-slaap

Nadere informatie

Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge. Wie ben ik??

Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge. Wie ben ik?? Medicatie als instrument om onrust en agressie te beheersen? Niet agressief, maar duf? dr. Martin Smalbrugge Wie ben ik?? Specialist ouderengeneeskunde Hoofd opleidingsinstituut specialisme ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts

Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen. Nikkie Aarts Bijwerkingen van psychotrope geneesmiddelen Nikkie Aarts Afdeling Epidemiologie & Inwendige Geneeskunde 3 de Lustrum Farmacovigilantie Platform Nederland Dinsdag 19 mei 2015 Promotietraject In de dagelijkse

Nadere informatie

Hypoglycemie bij kinderen en adolescenten met diabetes mellitus

Hypoglycemie bij kinderen en adolescenten met diabetes mellitus Hypoglycemie bij kinderen en adolescenten met diabetes mellitus Dr. G. Massa in samenwerking met de Kinder- en Jeugddiabetesteam Jessa Ziekenhuis Hasselt Hypoglycemie Definitie en voorkomen Oorzaken Symptomen

Nadere informatie

Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D

Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D Ongeveer 30% van de kinderen met AD(H)D heeft chronische inslaapproblemen. Dit zien we ook vaak bij onder andere kinderen met een ontwikkelingsachterstand, autisme,

Nadere informatie

AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND

AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND Bij kinderen met aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD) zijn een educatieve aanpak en intensieve gedragstherapie nuttig, en

Nadere informatie

Organogram Werkgebied

Organogram Werkgebied Wat doet Tactus Verslavingszorg? Tactus is specialist op het terrein van de verslavingszorg. Mensen die door hun verslaving aan alcohol, drugs, medicijnen, gokken, gamen, eten of andere verslavingen in

Nadere informatie

CAT VRAGEN OEFENEN Week 1. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013

CAT VRAGEN OEFENEN Week 1. Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013 CAT VRAGEN OEFENEN Week 1 Cursus Psychisch Functioneren Mw. dr. U. Klumpers, psychiater/ cursuscoördinator Vrijdag 8 maart 2013 1.Psychiatrisch onderzoek: De cognitieve functies bestaan o.a. uit: a. geheugen,

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu Het foetaal alcohol syndroom Wat is het foetaal alcohol syndroom? Het foetaal alcohol syndroom is een combinatie van aangeboren afwijkingen bij een baby die veroorzaakt zijn door alcohol gebruik van de

Nadere informatie

Insomnia van peuter tot adolescent

Insomnia van peuter tot adolescent Insomnia van peuter tot adolescent Eline Van Hoecke UZ Gent Slaapcentrum Medische Psychologie Kinderen en Jongeren 18 maart 2013 - NVKVV Slaapstoornissen bij kinderen Insomnia s Slechte slaaphygiëne Psychofysiologische

Nadere informatie

Regelmatig Afvlakking van het gevoelsleven: verlies van initiatief en activiteit, gevoel opgesloten te zitten, gevoel van leegte.

Regelmatig Afvlakking van het gevoelsleven: verlies van initiatief en activiteit, gevoel opgesloten te zitten, gevoel van leegte. Aripiprazol-capsules 1 mg Werking en toepassingen Wat doet dit medicijn en waarbij wordt het gebruikt? De werkzame stof in aripiprazol-capsules is aripiprazol. Dit geneesmiddel wordt gebruikt bij psychosen,

Nadere informatie

Metabool syndroom. Bestaat het wel bij de oudere psychiatrische patiënt?

Metabool syndroom. Bestaat het wel bij de oudere psychiatrische patiënt? Metabool syndroom Bestaat het wel bij de oudere psychiatrische patiënt? Even voorstellen Casper Jansen Specialist ouderengeneeskunde Centrum voor ouderenpsychiatrie GGNet Sanne Wassink-Vossen Verpleegkundig

Nadere informatie

Autisme spectrum stoornissen en angst

Autisme spectrum stoornissen en angst Autisme spectrum stoornissen en angst Peter Emmery 13 Januari 2011 Intro Inhoud Prevalentie (hoe vaak komt het voor) Korte herhaling autisme En hoe zit dat nu met angst bij ASS? Te behandelen? Besluit,

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen met een angststoornis

ADHD bij volwassenen met een angststoornis ADHD bij volwassenen met een angststoornis Impuls Symposium AD(H)D, een hype? (Differentiaal) Diagnostiek en Comorbiditeit woensdag 1 april 2009 Anke Roodbergen, psychiater i.o. De Jutters/PsyQ, Den Haag

Nadere informatie

Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering

Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering Marian Maaskant Stg. Pergamijn Universiteit Maastricht / GKC Rianne Meeusen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en De Kempen Marian Maaskant Casus Wat is

Nadere informatie

Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen

Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen Definitie slaap Terugkerende toestand Van verminderd bewustzijn En tot rust komen van het lichaam Waaruit men vlot gewekt kan worden Representation of consciousness

Nadere informatie

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Laura Batstra 25 november 2014 In deze online lezing: Druk, dwars, dromerig of ADHD? ADHD en de hersenen ADHD en de maatschappij Stepped Diagnosis

Nadere informatie

GENDER, COMORBIDITY & AUTISM Inleiding INHOUD Opzet en Bevindingen per onderzoek Algemene Discussie Aanbevelingen Patricia J.M. van Wijngaarden-Cremers Classifications & Gender Patient cohort 2004 Clusters

Nadere informatie

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN

NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN NIEUWE EUROPESE RICHTLIJN VOOR PREVENTIE, DETECTIE EN BEHANDELING VAN DEPRESSIE IN PALLIATIEVE ZORG Referentie. Rayner, L., Price, A., Hotopf, M., Higginson, I.J. (2011). The development of evidencebased

Nadere informatie

Prednison. bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Prednison. bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Prednison bij kinderen en jongeren met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Waarom deze folder? Je dokter heeft met je gesproken over het gebruik van prednison. In deze folder lees je de belangrijkste

Nadere informatie

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose

20 man 15 vrouw. depressie paranoia psychose Dubbele Diagnose Patricia v.wijngaarden-cremers, psychiater Circuitmanager Verslavingspsychiatrie Dimence Inhoud - Inleiding - Gebruik onder Nederlandse Jongeren - Psychiatrische Comorbiditeit - Wat is

Nadere informatie