Is ADHD een voedselallergie?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Is ADHD een voedselallergie?"

Transcriptie

1 Is ADHD een voedselallergie? Auteurs Trefwoorden R. Rodrigues Pereira en L.M.J. Pelsser additieven, ADHD, allergie, eliminatiedieet, few-foodsdieet, suiker, voeding Samenvatting In de laatste decennia is er veel onderzoek gedaan naar de oorzaken van ADHD. Er blijkt sprake te zijn van genetische kwetsbaarheid die, afhankelijk van de situatie en van de aanwezigheid van triggers, kan leiden tot gedragsproblemen. Voeding (voedingsmiddelen, deficiënties en toevoegingen) wordt genoemd als uitlokkende factor voor gedragsproblemen. Individuele kinderen blijken inderdaad negatief te reageren op bepaalde voedingsmiddelen of toevoegingen, maar het onderliggend mechanisme is nog niet duidelijk. Verder onderzoek hiernaar is nodig. Vooral het oligoantigene of few-foodsdieet kan in een geselecteerde populatie het gedrag verbeteren. Dit dieet vergt veel van ouders en kind maar kan in het kader van een multimodaal behandelprogramma een plaats hebben. Op dit moment is er nog geen consensus over de plaats van het dieet bij een kind met ADHD. (Ned Tijdschr Allergie Huisarts 2008;4:106-10) Inleiding ADHD is een aandoening die gekenmerkt wordt door meerdere, zeer uiteenlopende, symptomen. De hoofdsymptomen zijn de bekende hyperactiviteit, concentratiestoornissen en impulsiviteit. Andere, maar niet minder beperkende, eigenschappen van een ADHD er zijn slecht kortetermijngeheugen, moeilijkheden met organisatie, timing en planning. ADHD wordt verdeeld in drie subtypes: 1) ADHD met voornamelijk hyperactiviteits- en impulsiviteitsproblemen, 2) ADHD met voornamelijk concentratieproblemen en zonder hyperactiviteit/impulsiviteit (vroeger ADD genoemd) en 3) ADHD met een combinatie van symptomen, dus zowel hyperactiviteit/impulsiviteit als concentratieproblemen. Bij 70% van de kinderen met ADHD is er sprake van een comorbiditeit zoals oppositionele gedragsstoornis (ODD). Deze kinderen zijn snel boos, hebben wisselende stemmingen en lokken negatief gedrag uit. ADHD-symptomen nemen toe naarmate de omgeving drukker wordt. De laatste decennia is duidelijk geworden dat ADHD niet uitsluitend een kinderziekte is, maar ook bij adolescenten en volwassenen voorkomt. 1 De symptomen zijn in verschillende levensfasen echter niet identiek, dit wordt heterotypische continuïteit genoemd. Veel ADHD ers worden niet of te laat als zodanig herkend en behandeld, wat een optimaal gebruik van hun mogelijkheden belemmert. Bij volwassenen met verslaving, depressie of burn-out wordt vaak ten onrechte geen ADHD in de differentiaaldiagnose opgenomen (zie Figuur 1). ADHD is sterk familiair bepaald en wordt zowel onder- als overgediagnosticeerd, maar er zijn geen aanwijzingen dat de aandoening vaker voorkomt dan vroeger. De lekenlectuur gaat vaak over angst voor medicatie, behandelingen met toevoegingen van vitamines en mineralen in de voeding of juist eliminatie van prikkelende stoffen. Ook is er een scala aan andere niet-wetenschappelijk getoetste therapieën die uiteindelijk vaak weinig opleveren en de patiënt afhouden van een zinvolle behandeling. 2,3 Er wordt nu eens gesproken over voedselallergie, dan weer over voedselovergevoeligheid of voedselintolerantie, maar er bestaat geen laboratoriumtest om 1 van beide hard te maken. Een kinderen kan inderdaad positief reageren interventies maar het is niet duidelijk welke kinderen dit zijn. Bij een aantal potentieel nuttige behandelingen wordt onderzoek gedaan, zoals bij dieetmaat- 106

2 gedrags problemen sociale problemen faalangst/negatief zelfbeeld roken, politiecontacten ongelukken, verslaving beroep schulden negatief zelfbeeld relatieproblemen depressie, burn-out verslaving (sex, drugs) objectieve meetmethoden, geen RCT of selectiebias. Bij individuele patiënten is het soms mogelijk om verbetering te vinden bij het elimineren of introduceren van additieven of voedingsstoffen maar dit is niet voldoende om beleid op te maken. Peuter Schoolleeftijd gedragsproblemen sociale problemen negatief zelfbeeld faalangst Adolecent Volwassene Jong volwassene/student beroep faalangst verslaving ongelukken Figuur 1. Ontwikkeling symptomen van ADHD heterotypische continuïteit. regelen. 4 Resultaten van deze onderzoeken moeten leiden tot aanpassing van het behandelprotocol, ofwel in de richting van implementatie ofwel van het verwerpen van een kennelijk nutteloze of schadelijke behandeling. In dit overzicht vatten wij de kennis over de invloed van voeding en additieven op gedragsproblemen en/of ADHD samen. Dieet en ADHD Enkele jaren geleden werd de breedgedragen multidisciplinaire richtlijn ADHD voor de diagnostiek en behandeling van ADHD bij kinderen en jeugdigen gepubliceerd. 5 Hierin is (vrijwel) geen aandacht voor dieetmaatregelen. De behandeling bestaat in het algemeen uit psycho-educatie, medicatie en gedragstherapeutische/psychosociale interventies. In de afgelopen jaren is er veel geschreven over dieetmaatregelen die gunstig zouden zijn voor gedragsstoornissen. Enkele decennia geleden was het dieet zonder benzoëzuur, azo-kleurstoffen en salicylaten, het zogenoemde (BAS)-dieet, populair, Dit dieet was echter niet wetenschappelijk onderbouwd en bleek vaak onvoldoende resultaat te geven. Hoewel sommige kinderen positief leken te reageren was niet duidelijk welke stof hiervoor verantwoordelijk zou kunnen zijn. In Tabel 1 op pagina 108 zijn een aantal onderzoeken samengevat. Het Feingold-dieet werd in de vorige eeuw door sommige beschouwd als panacee. 6 Het werd zelfs bij het downsyndroom gepropageerd. Hoewel in een aantal onderzoeken bij eliminatie van additieven verbetering van het gedrag werd gevonden, waren de meeste onderzoeken methodologisch te zwak om harde conclusies te kunnen trekken. 7,8,9 Vaak was er sprake van open trials, geen Dieetbehandeling Een bredere benadering is het gebruikmaken van het oligoantigene of few-foodsdieet in een dubbelblinde cross-over placebogecontroleerde studie. 10,11 De resultaten van dergelijke trials zijn zeker hoopgevend, maar niet zonder meer toepasbaar op een algemene populatie kinderen met gedragsproblemen of ADHD. Het effect moet duidelijk bewezen zijn in een RCT omdat ondanks de korte duur het fewfoodsdieet zwaar en sociaal belastend is en dus het hele gezinssysteem sterk gemotiveerd moet zijn (en blijven). 5 Wanneer het few-foodsdieet effectief blijkt te zijn en er gedurende langere tijd een dieet, hoewel minder beperkt en dus ook minder belastend, gevolgd moet worden, moeten voedingsdeficiënties in de gaten worden gehouden. Verder moet het dieetonderzoek deel uitmaken van een totaal behandelplan: wanneer het few-foodsdieet geen gedragsverbeteringen tot gevolg heeft, mag het kind weer alles eten en wordt verder gegaan met de gebruikelijke behandelmethode. In een algoritme voor ADHDbehandeling wordt ook dieetonderzoek genoemd bij kinderen die aanwijzingen hebben in de anamnese dat voeding een rol zou spelen bij de klachten. Het oligoantigene dieet van minimaal 3 weken kan worden aangeboden onder voorwaarde dat er een pediatrische diëtist aanwezig is die gespecialiseerd is in dieetonderzoek bij kinderen met ADHD en dat de ouders sterk gemotiveerd zijn. 12 Oorzaken Wat zou de pathofysiologie kunnen zijn van een positieve reactie op het weglaten van voedingsmiddelen? Theoretisch zijn dit toxische, farmacologische, allergische of immunologische mechanismen. Tot nu toe is voor geen van deze mogelijkheden goed bewijs gevonden. Uit epidemiologische gegevens kunnen wij afleiden dat allergieën waarschijnlijk niet de oorzaak van ADHD zijn: allergische ziekten lijken te zijn toegenomen in de laatste decennia, hoewel sommige onderzoekers hier vraagtekens bij zetten, terwijl ADHD weliswaar meer gediagnosticeerd werd, maar niet meer voorkomt dan vroeger Bovendien werd er geen associatie gevonden met allergische aandoeningen in de familie en bleek er slechts een onafhankelijke transmissie van frequent 107

3 {vraag auteur: ik heb de tabel een titel gegeven, bent u het hier mee eens?} {vraag auteur: klopt het dat de eerste van de drie referenties nr. 16 moet zijn en niet tweemaal nr.17?} Tabel 1. Overzicht van de studies naar het effect van dieet op gedrag. 4,6-8,10,11,26-32 Stof Effect op gedrag Aard onderzoek Auteur Suiker, aspartaam Geen effect Woilrach 26 Meta-analyse voorkomende aandoeningen te zijn In de praktijk is ook nooit gebleken dat astma of eczeem leidt tot gedragsproblemen of ADHD, hoewel lichamelijke klachten het gedrag wel negatief kunnen beïnvloeden. Een bekend voorbeeld uit de kindergeneeskunde is coeliakie, hierbij verdwijnt chagrijnigheid als gluten worden weggelaten, een immunologisch fenomeen. Ook worden wel eens kinderen gezien met allergie en secundaire gedragsproblemen. Allergische bovensteluchtwegklachten die leiden tot vergrote amandelen kunnen via slaapproblemen door obstructieveslaapapneusyndroom (OSAS) leiden tot gedragsproblemen overdag. Adenotomie kan de slaapproblemen en daardoor ook de gedragsproblemen oplossen. 19 Kan een immunologisch mechanisme wel een rol spelen bij het ontstaan van gedragsproblemen? Een allergisch mechanisme dat ten grondslag zou liggen aan het ontstaan van gedragsproblemen werd decennialang geleden al geopperd. 16, In enkele studies werd gekeken naar allergieparameters, zoals (verandering in) IgE, maar dit leverde geen aanwijzingen op dat dit het gezochte mechanisme zou kunnen Geen effect Woilrach 27 Dubbelblind cross-over placebogecontroleerd Suiker, schimmels Geen effect Crook 28 Open trial Conserveermiddelen, kleurstoffen, salicylaten Groot effect Feingold 6 Open trial Geen effect Schab 29 Meta-analyse, 15 RCT s Kleurstoffen, benzoaat Klein effect Bateman 7 Dubbelblind cross-over placebogecontroleerd Few-foodsdieet Klein effect McCann 8 algemene populatie, 3-jarigen 82% verbeterde Egger 30 Dubbelblind placebogecontroleerd, 42% verbeterde 76% verbeterde 73% verbeterde 24% verbeterde 70% verbeterde Kaplan 31 Carter 11 Boris 32 Schmidt 10 Pelsser 5 Dubbelblind placebogecontroleerd, Dubbelblind, placebogecontroleerd, Dubbelblind, placebogecontroleerd, Dubbelblind cross-over placebogecontroleerd, aselecte groep, uitgebreid dieet RCT, a zijn. 23 Er werd niet gekeken naar IgG-antistoffen of naar acute fasereacties. Hypothese Recentelijk werd een nieuwe hypothese geopperd. 24 Vervolgonderzoek hiernaar is echter moeilijk, maar noodzakelijk om te komen tot een rationeel beleid. Daarom zal tijdens een nieuwe Nederlandse RCTstudie die binnenkort van start gaat, de Impact of Nutrition on Children with ADHD (INCA)-studie, ook uitgebreid bloedonderzoek worden uitgevoerd. De INCA-studie is gebaseerd op twee eerdere Nederlandse studies, een pilotstudie en een RCT-studie, en zal worden uitgevoerd bij een a kinderen met ADHD. 5,25 Deze RCT is gereviewed en geaccepteerd door the Lancet. com/journals/lancet/misc/protocol/06prt-7719). Conclusie Bij een kinderen met gedragsproblemen kan er sprake zijn van statistisch significante gedragsverbeteringen na eliminatie van bepaalde voedingsmiddelen of additieven. Of dit klinisch re- {vraag auteur: het referentie nummer heb ik veranderd in 27, klopt dit?} {vraag auteur: klopt het dat dit placebogecontroleerd is?} 108

4 Aanwijzingen voor de praktijk 1. Positieve gedragsverandering na eliminatie van voedingsbestanddelen komt voor. Het is echter nog onduidelijk of er sprake is van een allergisch fenomeen. De INCA-studie hoopt hier meer duidelijkheid over te geven. 2. Toepassing van het few-foodsdieet is geen behandeling voor de eerste lijn, maar zou mogelijk slechts zinvol kunnen zijn in een centrum met voldoende expertise en dan nog alleen in die gevallen waar de huidige behandeling(en) niet het gewenste resultaat geven. 3. Additieven zoals aspartaam of suiker leiden zelden tot hyperactiviteit. 4. Hoge concentraties benzoaten en/of kleurstoffen kunnen bij alle kinderen, dus ook bij kinderen zonder ADHD, tot zeer geringe gedragsproblemen leiden. Additiva veroorzaken echter geen ADHD, dus vermijden van additiva zal niet leiden tot significante vermindering van het ADHD-gedrag. Het is daarom onjuist om aan ouders van kinderen met ADHD te adviseren om additiva weg te laten uit het dieet. 5. Een kortdurend few-foodsdieet bij kinderen met ADHD is mogelijk alleen dan zinvol als ouders (en kind) gemotiveerd lijken te zijn. Deskundige begeleiding is daarbij noodzakelijk. 6. Een niet-effectieve behandeling is schadelijk voor een kind met ADHD. levant is, ook op lange termijn, zal nog nader moeten worden onderzocht met behulp van eliminatie en provocatie. Een kortdurend few-foodsdieet lijkt het meest veelbelovend. Dit is een moeilijke weg voor kind en ouders die mogelijk kan bijdragen tot vermindering van de ADHD-medicatie en als onderdeel binnen het totale behandelprogramma zou kunnen dienen. Referenties 1. Buitelaar JK, Kooij JJS. Aandachtstekort-hyperactiviteitsstoornis (ADHD); achtergronden, diagnostiek en behandeling. Ned Tijdschr Geneeskd 2000;144: Chan E, Rappaport LA, Kemper KJ. Complementary and alternative therapies in childhood attention and hyperactivity problems. J Dev Behav Pediatr 2003;24: Baumgaertel A. Alternative and controversial treatments of attention-deficit/hyperactivity disorder. Pediatr Clin North Am 1999;46: Pelsser LMJ, Frankena K, Toorman J, Savelkoul HFJ, Rodrigues Pereira R, Buitelaar JK. A randomised controlled trial into the effects of food on ADHD. Eur Child Adolesc Psychiatry 2008;epub ahead of print. 5. Multidisciplinaire richtlijn ADHD, Trimbos-instituut Feingold BF. Hyperkinesis and learning disabilities linked to artificial food flavours and colors. Am J Nurs 1975;75: Bateman B, Warner JO, Hutchinson E, Dean T, Rowlandson P, Gant C, et al. The effects of a double blind, placebo controlled, artificial food colourings and benzoate preservative challenge on hyperactivity in a general population sample of preschool children. Arch Dis Child 2004;89: McCann D, Barret A, Cooper A, Crumpler D, Dalen L, Grimshaw K, et al. Food additives and hyperactive behaviour in 3-year-old and 8/9-year-old children in the community: a randomised, double-blind, placebo-controlled trial. Lancet 2007;370: Van Elburg RM, Douwes AC. Additiva en hyperactief gedrag bij kinderen: is er een verband? Ned Tijdschr Geneeskd 1991;135: Schmidt MH, Möcks P, Lay B, Eisert HG, Fojkar R, Fritz-Sigmund D, et al. Does oligoantigenic diet influence hyperactive/conduct-disordered children - a controlled trial. Eur Child Alolesc Psychiatry 1997;6: Carter CM, Urbanowicz M, Hemsley R, Mantilla L, Strobel S, Graham PJ, et al. Effects of few food diet in attention deficit disorder. Arch Dis Child 1993;69: Hill P, Taylor E. An auditable protocol for treating 109

5 attention deficit/hyperactivity disorder. Arch Dis Child 2001;84: Batenburg de Jong A, Dikkeschei LD, Brand PLP. Meer aangevraagde tests op specifiek IgE bij kinderen in de loop van en meer positieve uitslagen. Ned Tijdschr Geneeskd 2008;152: Barraclough R, Devereux G, Hendrick DJ, Stenton SC. Apparent but not real increase in asthma prevalence during the 1990s. Eur Resp J 2002;20: Polanczyk G, De Lima MS, Horta BL, Biederman J, Rohde LA. The worldwide prevalence of ADHD: a systematic review and metaregression analysis. Am J Psychiatry 2007;164: McGee R, Stanton WR, Sears MR. Allergic disorders and attention deficit disorder in children. J Abnormal Child Psychol 1993;21: Biederman J, Milberger S, Faraone SV, Guite J, Warburton R. Associations between childhood asthma and ADHD: issues of psychiatric comorbidity and familiality. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1994;33: Hamerness P, Monteaux Mc, Faraone SV, Gallo L, Murphy H, Biederman J. Reexamining the familial association between asthma and ADHD in girls. J Attention Disord 2005;8: Huang YS, Guilleminault C, Li HY, Yang CM, Wu YY, Chen NH. Attention-deficit/hyperactivity disorder with obstructive sleep apnea: A treatment outcome study. Sleep Med 2007;8: Randolph TG. Allergy as a causative factor of fatigue, irritability and behaviour problems of children. J Pediatr 1947;31: Rapp DJ. Does diet affect hyperactivity? J Learn Disabil 1978;11: Shannon WR. Neuropathic manifestations in infants and children as a result of anaphylactic reactions to food contained in their diet. Am J Child Dis 1022;24: Gaitens T, Kaplan BJ, Freigang B. Absence of an association between IgE-mediated atopic responsiveness and ADHD symptomatology. J Child Psychol Psychiatry 1998;39: Pelsser LMJ, Buitelaar JK, Savelkoul HFJ. ADHD as a (non) allergic hypersensitivity disorder: A hypothesis. Pediatr Allergy Immunol 2008;epub ahead of print. 25. Pelsser LMJ, Buitelaar JK. Gunstige invloed van een standaard eliminatiedieet op het gedrag van jonge kinderen met aandachtstekort-hyperactiviteitsstoornis (ADHD), een verkennend onderzoek. Ned Tijdschr Geneeskd 2002;146: Woilrach ML, Milich R, Stumbo PJ, Schultz F. Effects of sucrose ingestion on the behaviour of hyperactive boys. J Pediatr 1985;106: Woilrach ML, Lindgren SD, Stumbo PJ, Stegink LD, Appelbaum MI, Kiristy MC. Effects of diets high in sucrose or aspartame on the behaviour and cognitive performance in children. N Engl J Med 1994;330: Crook WG. Sugar and children s behaviour. N Engl J Med 1994;330: Schab DW, Trinh NH. Do artificial food colors promote hyperactivity in children with hyperactivity syndromes? A meta-analysis of double-blind placebo-controlled trials. J Dev Behav Pediatr 2004;25: Egger J, Carter CM, Graham PJ, Gumley D, Soothill JF. Controlled trial of oligoantigenic treatment in the hyperkinetic syndrome. Lancet 1985;1: Kaplan BJ, McNicol J, Conte RA, Moghadam HK. Dietary replacement in preschool-aged hyperactive boys. Pediatrics 1989;83: Boris M, Mandel FS. Foods and additives are common causes of the attention deficit hyperactivity disorder in children. Ann Allergy 1994;72: Ontvangen 25 augustus 2008, geaccepteerd 28 oktober Correspondentieadres Dhr. dr. R. Rodrigues Pereira, kinderarts sociale pediatrie Maasstad Ziekenhuis Locatie Zuiderziekenhuis Groene Hilledijk EA Rotterdam Tel.: adres: Mw. drs. L.M.J. Pelsser, wetenschappelijk onderzoeker ADHD Research Centrum Liviuslaan JE Eindhoven Correspondentie graag richten aan de eerste auteur. Belangenconflict: geen gemeld Financiële ondersteuning: geen gemeld 110

Is ADHD een voedselallergie?

Is ADHD een voedselallergie? Is ADHD een voedselallergie? Auteurs Trefwoorden R. Rodrigues Pereira en L.M.J. Pelsser additieven, ADHD, allergie, eliminatiedieet, few-foodsdieet, suiker, voeding Samenvatting In de laatste decennia

Nadere informatie

Voeding en ADHD. Kleurstof-onderzoek dieet-onderzoek. Acht RED-RCTs. Resultaten Kleurstofonderzoeken. Beperkingen van huidige behandeling

Voeding en ADHD. Kleurstof-onderzoek dieet-onderzoek. Acht RED-RCTs. Resultaten Kleurstofonderzoeken. Beperkingen van huidige behandeling Voeding en ADHD De effecten van een Restricted Elimination Diet (RED) op ADHD Dr Lidy M.J. Pelsser Samen nog Beter, april Beperkingen van huidige behandeling Toename zorgen om bijwerkingen Ondanks gunstige

Nadere informatie

Is ADHD een (niet-)allergische overgevoeligheid? Een hypothese

Is ADHD een (niet-)allergische overgevoeligheid? Een hypothese a l l e r g i e Is ADHD een (niet-)allergische overgevoeligheid? Een hypothese Auteurs Trefwoorden L.M.J. Pelsser, J.K. Buitelaar en H.F.J. Savelkoul ADHD, allergie, kinderen, overgevoeligheid, voeding

Nadere informatie

Informatiebrochure INCA-studie

Informatiebrochure INCA-studie Informatiebrochure INCA-studie (Impact of Nutrition on Children with ADHD) Wetenschappelijk Onderzoek naar de Invloed van Voeding op Gedragsproblemen (ADHD) bij Kinderen Het onderzoeksteam: Prof.dr. Huub

Nadere informatie

Oorspronkelijke stukken. l.m.j.pelsser en j.k.buitelaar

Oorspronkelijke stukken. l.m.j.pelsser en j.k.buitelaar Oorspronkelijke stukken Gunstige invloed van een standaardeliminatiedieet op het gedrag van jonge kinderen met aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD), een verkennend onderzoek l.m.j.pelsser en

Nadere informatie

Kinderen met ADHD, wat kosten ze?

Kinderen met ADHD, wat kosten ze? Kinderen met ADHD, wat kosten ze? Auteurs: Mevr. C.M.B.H. Waelen Voorzitter Stichting Kind en Gedrag Dhr. drs. Jac. de Boer Econoom, penningmeester Stichting Kind en Gedrag Adviseur: Mevr. dr. J.A. Brandsma

Nadere informatie

ADHD, a Food-Induced Hypersensitivity Syndrome: in Quest of a Cause

ADHD, a Food-Induced Hypersensitivity Syndrome: in Quest of a Cause ADHD, a Food-Induced Hypersensitivity Syndrome: in Quest of a Cause The effects of a restricted elimination diet (RED) on ADHD, ODD and comorbid somatic complaints, and a preliminary survey of the mechanisms

Nadere informatie

Voeding en ADHD Eindrapportage en aanbevelingen voor vervolgonderzoek. RIVM briefrapport 350021003/2013 S.W. van den Berg J.M.A. Boer H.

Voeding en ADHD Eindrapportage en aanbevelingen voor vervolgonderzoek. RIVM briefrapport 350021003/2013 S.W. van den Berg J.M.A. Boer H. Voeding en ADHD Eindrapportage en aanbevelingen voor vervolgonderzoek RIVM briefrapport 350021003/2013 S.W. van den Berg J.M.A. Boer H. Verhagen Voeding en ADHD Eindrapportage en aanbevelingen voor vervolgonderzoek

Nadere informatie

Voeding en ADHD: beoordeling van de INCA-studie. RIVM Briefrapport 350021002/2011 S.W. van den Berg et al.

Voeding en ADHD: beoordeling van de INCA-studie. RIVM Briefrapport 350021002/2011 S.W. van den Berg et al. Voeding en ADHD: beoordeling van de INCA-studie RIVM Briefrapport 350021002/2011 S.W. van den Berg et al. Colofon RIVM 2011 Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding:

Nadere informatie

Dieet,supplementen en Cogmed

Dieet,supplementen en Cogmed Dieet,supplementen en Cogmed Arine Vlieger en Anne van Lammeren Wie gaat naar alternatief genezer? Bron CBS NCCAM The National Center for Complementary and Alternative Medicine (NCCAM) Onderdeel van National

Nadere informatie

ADHD zeker geen modegril

ADHD zeker geen modegril Angst voor overdiagnostiek is ongefundeerd ADHD zeker geen modegril Rob Rodrigues Pereira, kinderarts, Maasstad Ziekenhuis, Rotterdam dr. Sandra Kooij, psychiater, PsyQ Haaglanden prof. dr. Jan Buitelaar,

Nadere informatie

TRACE. Treatment of ADHD with Care as usual versus an Elimination diet

TRACE. Treatment of ADHD with Care as usual versus an Elimination diet TRACE Treatment of ADHD with Care as usual versus an Elimination diet Behandeling van ADHD met de gebruikelijke zorg in vergelijking met een dieetbehandeling 1 Wat is het TRACE-onderzoek? Uit eerder onderzoek

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

ADHD zeker geen modegril

ADHD zeker geen modegril Angst voor overdiagnostiek is ongefundeerd ADHD zeker geen modegril Rob Rodrigues Pereira, kinderarts, Maasstad Ziekenhuis, Rotterdam dr. Sandra Kooij, psychiater, PsyQ Haaglanden prof. dr. Jan Buitelaar,

Nadere informatie

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie?

Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Depressie bij ouderen Herstel als voorwaarde voor rehabilitatie? Rob Kok, psychiater, epidemioloog Parnassia Bavo Groep Den Haag Waarom rehabilitatie? Eerherstel van wie? Over welke ouderen hebben we het

Nadere informatie

Voedselprovocatie. Havenziekenhuis. april 2012

Voedselprovocatie. Havenziekenhuis. april 2012 Voedselprovocatie april 2012 Een allergie is een reactie van het afweersysteem van het lichaam gericht tegen niet schadelijke stoffen als stuifmeel, huidschilfers of voedingsmiddelen met allergische klachten

Nadere informatie

Centrumlocatie. Voedselprovocatie. Afdeling Allergologie

Centrumlocatie. Voedselprovocatie. Afdeling Allergologie Centrumlocatie Voedselprovocatie Afdeling Allergologie Met u is afgesproken dat u een voedselprovocatie zult doen. Dit is tot op heden de enige test waarin nagegaan kan worden of u een echte reactie krijgt

Nadere informatie

Oorzaken van ADHD. Algemeen. Genetisch. Nienke Foolen

Oorzaken van ADHD. Algemeen. Genetisch. Nienke Foolen Oorzaken van ADHD Nienke Foolen Februari 2011 Nederlands Jeugdinstituut Infolijn t (030) 230 65 64 e infojeugd@nji.nl i www.nji.nl Het is nog onduidelijk waardoor ADHD precies veroorzaakt wordt en in stand

Nadere informatie

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli 00 ADHD Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli U bent met uw kind verwezen naar de ADHD poli. De ADHD poli is een samenwerkingsverband tussen

Nadere informatie

Een medicatietrial, zonde van de tijd of de moeite waard?

Een medicatietrial, zonde van de tijd of de moeite waard? Karin van Riezen 1 Een medicatietrial, zonde van de tijd of de moeite waard? De meerwaarde van een placebogecontroleerde trial bij kinderen die ingesteld worden op methylfenidaat Gevalsbeschrijving Adhd

Nadere informatie

BEHANDELING VAN ADHD: MEDICATIE OF NIET-MEDICAMENTEUS?

BEHANDELING VAN ADHD: MEDICATIE OF NIET-MEDICAMENTEUS? BEHANDELING VAN ADHD: MEDICATIE OF NIET-MEDICAMENTEUS? Drs. Carlijn Bergwerff & dr. Marleen Bink nr. Het begint met een idee DEEL 1: WETENSCHAPPELIJKE INZICHTEN Voorstellen ADHD Medicatie Alternatieven

Nadere informatie

Wat kan het Martini Allergie Centrum voor Kinderen voor u betekenen?? Irene Herpertz kinderdiëtist i.herpertz@mzh.nl

Wat kan het Martini Allergie Centrum voor Kinderen voor u betekenen?? Irene Herpertz kinderdiëtist i.herpertz@mzh.nl Wat kan het Martini Allergie Centrum voor Kinderen voor u betekenen?? Irene Herpertz kinderdiëtist i.herpertz@mzh.nl Inhoud Inleiding Diagnostische fase Casuïstiek Behandelfase Nazorg Het team van het

Nadere informatie

Voedselallergie en voedselprovocatietest bij kinderen

Voedselallergie en voedselprovocatietest bij kinderen Voedselallergie en voedselprovocatietest bij kinderen Albert Schweitzer ziekenhuis Oktober 2012 pavo 0596 Inleiding Uw kind heeft mogelijk een allergie voor een voedingsmiddel. Bijvoorbeeld voor melk,

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

Richtlijn Diagnostiek van Koemelkallergie bij Kinderen in Nederland

Richtlijn Diagnostiek van Koemelkallergie bij Kinderen in Nederland Richtlijn Diagnostiek van Koemelkallergie bij Kinderen in Nederland OVERZICHT VAN DE DOOR DE NVK GEAUTORISEERDE AANBEVELINGEN Uitgangsvraag 1 Bij welke symptomen, aanwijzingen uit de (voedings)anamnese

Nadere informatie

Koemelkallergietest. Informatie voor ouders / verzorgers. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Koemelkallergietest. Informatie voor ouders / verzorgers. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Koemelkallergietest Informatie voor ouders / verzorgers F0894-1250 oktober 2013 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Dermatologie. Constitutioneel eczeem en (voedsel)allergie

Dermatologie. Constitutioneel eczeem en (voedsel)allergie Dermatologie Constitutioneel eczeem en (voedsel)allergie Dermatologie Veel ouders van kinderen, en ook volwassenen, denken dat een allergie de oorzaak is van eczeem. Zij komen met de vraag bij de huisarts

Nadere informatie

COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS

COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS COMORBIDITEIT BIJ DYSLEXIE IN HET VOORTGEZET ONDERWIJS NATIONALE DYSLEXIECONFERENTIE 3 APRIL 2013 Wilma Jongejan w.jongejan@vu.nl Onderwijscentrum VU (OCVU) DYSLEXIE: GEEN GEÏSOLEERD PROBLEEM Secundaire

Nadere informatie

ADHD & bioritme. ADHD & Vrouw 7 maart 2015. Marjolein Tanke

ADHD & bioritme. ADHD & Vrouw 7 maart 2015. Marjolein Tanke ADHD & bioritme ADHD & Vrouw 7 maart 2015 Marjolein Tanke ADHD & bioritme vrouwen slapen slechter dan mannen - kwalitatieve wisselend i.v.m. hormonen - meer moeite met inslapen (In slaap.nl) 70% van ADHD

Nadere informatie

Onderzoek naar koemelkallergie

Onderzoek naar koemelkallergie Onderzoek naar koemelkallergie Uw kind heeft verschijnselen die wijzen op een allergie voor koemelk. In deze folder leest u wat een allergie voor koemelk bij jonge kinderen inhoudt. Ook leggen we in deze

Nadere informatie

Voedselallergie is een veel voorkomende vorm van overgevoeligheid voor voedsel, waarbij immunoglobuline type E (IgE)-antistoffen een rol spelen. Allergische reacties op voedsel staan steeds meer in de

Nadere informatie

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD

03/07/15' ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Programma. Begripsbepaling: Agressie. Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD ADHD, ODD, CD? Wat moet ik weten en wat kan ik ermee? Woensdag 29 oktober P. Deschamps Begripsbepaling: ODD, CD en ADHD Begripsbepaling: Agressie Disruptive Behavior Disorders (DBD), Disruptieve Gedragsstoornissen

Nadere informatie

ADHD: voorzichtig met de diagnose! Laura Batstra Orthopedagogiek, RuG l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra

ADHD: voorzichtig met de diagnose! Laura Batstra Orthopedagogiek, RuG l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra ADHD: voorzichtig met de diagnose! Laura Batstra Orthopedagogiek, RuG l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra Geachte mevrouw Batstra, Ik ben heel blij met uw boekje: Hoe voorkom je ADHD. De nuancering zit

Nadere informatie

Wetenschappelijke studies FODMAP-beperkt dieet

Wetenschappelijke studies FODMAP-beperkt dieet Wetenschappelijke studies FODMAP-beperkt dieet Dr Laurens van der Waaij, MDL-arts Martini Ziekenhuis Groningen 11 april 2014 FODMAP-beperkte dieet Recent een aantal gerandomiseerde studies 68-87% significante

Nadere informatie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie

Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Diagnostische instabiliteit van terugval bij angststoornissen en depressie Willemijn Scholten NEDKAD 2015 Stelling In de DSM 6 zullen angst en depressie één stoornis zijn Achtergrond Waxing and waning

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Welkom op de polikliniek voor kinderen met allergische klachten

Welkom op de polikliniek voor kinderen met allergische klachten Welkom op de polikliniek voor kinderen met allergische klachten Albert Schweitzer ziekenhuis augustus 2012 pavo 0916 Inleiding U bent door uw arts verwezen naar de polikliniek voor kinderen met allergische

Nadere informatie

Registratieformulier medicatie bij ADHD

Registratieformulier medicatie bij ADHD Bijlage 6 Registratieformulier medicatie bij ADHD Protocol ADHD bij verslaving 99 Registratieformulier medicatie bij ADHD Naam patiënt: Naam voorschrijvend behandelaar: Geneesmiddel: Datum: Dosering:

Nadere informatie

Allergie. Voedingsallergie en atopie bij hond en kat. Afweer. Afweer 28-5-2014. Eiwitten (15-40 kda) Glycoproteïne (10-70 kda)

Allergie. Voedingsallergie en atopie bij hond en kat. Afweer. Afweer 28-5-2014. Eiwitten (15-40 kda) Glycoproteïne (10-70 kda) Allergie Voedingsallergie en atopie bij hond en kat Drs. Stijn Peters info@dzeh.nl Tel. 040-3040054 Allergie Overdreven reactie op een stof/indringer Allergeen Sensitisatie Antigeen Allergeen Stoffen die

Nadere informatie

op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen

op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen De gevolgen van prenatale stress op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen De ontwikkeling begint prenataal Dierstudies: prenatale stress Programmerend

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Respiratoire virussen en astma. Dr François Vermeulen Kinderlongziekten Gasthuisberg - UZ Leuven

Respiratoire virussen en astma. Dr François Vermeulen Kinderlongziekten Gasthuisberg - UZ Leuven Respiratoire virussen en astma Dr François Vermeulen Kinderlongziekten Gasthuisberg - UZ Leuven Plan Wheezing phenotypes Virussen als oorzaak van episodes van wheezing Virussen als oorzaak van astma Behandeling

Nadere informatie

E-nummers Factsheet. Voedingscentrum De erkende autoriteit op het gebied van gezond, veilig en duurzaam eten

E-nummers Factsheet. Voedingscentrum De erkende autoriteit op het gebied van gezond, veilig en duurzaam eten Voedingscentrum De erkende autoriteit op het gebied van gezond, veilig en duurzaam eten E-nummers Factsheet Additieven zijn toevoegingen aan voedingsmiddelen die bepaalde eigenschappen, zoals uiterlijk,

Nadere informatie

Praktische tips en trucs over eczeem en voedselallergie. Petra Kentie Verpleegkundig specialist kinderallergie en eczeem Perone Gerritz diëtiste

Praktische tips en trucs over eczeem en voedselallergie. Petra Kentie Verpleegkundig specialist kinderallergie en eczeem Perone Gerritz diëtiste Praktische tips en trucs over eczeem en voedselallergie Petra Kentie Verpleegkundig specialist kinderallergie en eczeem Perone Gerritz diëtiste Het kinderallergie team: KNO- arts Kinderallergoloog Dermatoloog

Nadere informatie

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1

Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen. Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Dr. Barbara van den Hoofdakker, klinisch psycholoog - gedragstherapeut Accare Universitair Centrum Groningen Lezing GGNet 27 juni 2013 1 Behandelmogelijkheden bij kinderen met ADHD in de basisschoolleeftijd

Nadere informatie

Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects

Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects Nederlandse samenvatting Motor coordination in children with ADHD: clinical, familial and genetic aspects Ellen A. Fliers 1 Motorische problemen komen veel voor bij ADHD. ADHD staat voor Attention Deficit

Nadere informatie

Wat met methylfenidaat? Dr. Delbroek H. Dienst kinder- en jeugdpsychiatrie GZA

Wat met methylfenidaat? Dr. Delbroek H. Dienst kinder- en jeugdpsychiatrie GZA Wat met methylfenidaat? Dr. Delbroek H. Dienst kinder- en jeugdpsychiatrie GZA 1. Richtlijnen 1.1 Diagnostische criteria 1.2 Comorbiditeit 1.3 Pathogenese 1.4 Prevalentie 1.5 Diagnostisch proces 1.6 Behandeling

Nadere informatie

Bijlage 14A. SYMPTOOMSCOREFORMULIER DUBBELBLINDE PLACEBOGECONTROLEERDEKOEMELK PROVOCATIE 2 E EN 3 E LIJN

Bijlage 14A. SYMPTOOMSCOREFORMULIER DUBBELBLINDE PLACEBOGECONTROLEERDEKOEMELK PROVOCATIE 2 E EN 3 E LIJN Bijlage 14A. SYMPTOOMSCOREFORMULIER DUBBELBLINDE PLACEBOGECONTROLEERDEKOEMELK PROVOCATIE 2 E EN 3 E LIJN Betreft 0 TEST DAG 1 (Voor zowel TEST DAG 1 en TEST DAG 2 wordt dit formulier ingevuld) 0 TESTDAG

Nadere informatie

Projectbeschrijving en verantwoording bij het protocol ADHD bij verslaving

Projectbeschrijving en verantwoording bij het protocol ADHD bij verslaving Bijlage 16 Projectbeschrijving en verantwoording bij het protocol ADHD bij verslaving Protocol ADHD bij verslaving 159 Projectbeschrijving en verantwoording bij het protocol ADHD bij verslaving Over het

Nadere informatie

Voedselprovocatietest bij kinderen

Voedselprovocatietest bij kinderen Patiënteninformatie Voedselprovocatietest bij kinderen Informatie voor ouders bij verdenking op een voedselallergie bij hun kind 1234567890-terTER_ Inhoudsopgave Pagina Algemeen 4 Aantonen voedselallergie

Nadere informatie

Allergie kind: Koemelkeiwittest aanvullende informatie (Kinderafdeling)

Allergie kind: Koemelkeiwittest aanvullende informatie (Kinderafdeling) Allergie kind: Koemelkeiwittest aanvullende informatie (Kinderafdeling) Algemeen Wat is een allergie? Verschijnselen van voedselallergie RAST-test Eliminatie-provocatieproef Aantonen van koemelkeiwitallergie

Nadere informatie

Reactie op het CVZ rapport Technische Rapportage Ziektelast van 24 april 2013

Reactie op het CVZ rapport Technische Rapportage Ziektelast van 24 april 2013 Lage ziektelast? - Niet bij ADHD! Reactie op het CVZ rapport Technische Rapportage Ziektelast van 24 april 2013 Door het ADHD Netwerk, oudervereniging Balans en patiëntenvereniging Impuls Inleiding CVZ

Nadere informatie

Thomas ontmoet een zebra Voorleesboekje voor een kind met allergie

Thomas ontmoet een zebra Voorleesboekje voor een kind met allergie 1 Siemens Healthcare Diagnostics, de toonaangevende onderneming voor klinische diagnose, streeft er naar om artsen informatie te verschaffen die onmisbaar is voor accurate diagnoses en de nauwkeurige behandeling

Nadere informatie

Colofon. www.stichtinggezondheid.nl. Dit e-book is een uitgave van Stichting Gezondheid. Teksten: Stichting Gezondheid

Colofon. www.stichtinggezondheid.nl. Dit e-book is een uitgave van Stichting Gezondheid. Teksten: Stichting Gezondheid Colofon Dit e-book is een uitgave van Stichting Gezondheid Teksten: Stichting Gezondheid Vormgeving: Michael Box (Internet Marketing Nederland) Correspondentie: Stichting Gezondheid (Stefan Rooyackers)

Nadere informatie

Diëtetiek. Voedingsadvies bij koemelkallergie. Afdeling: Onderwerp:

Diëtetiek. Voedingsadvies bij koemelkallergie. Afdeling: Onderwerp: Afdeling: Onderwerp: Diëtetiek Wat is een koemelkallergie? Een koemelkallergie is een ongewenste reactie op het eiwit in de koemelk. De oorzaak hiervan is een abnormale reactie van het natuurlijke afweermechanisme

Nadere informatie

Koemelkallergie bij zuigelingen: nieuwe inzichten

Koemelkallergie bij zuigelingen: nieuwe inzichten Stand van zaken Koemelkallergie bij zuigelingen: nieuwe inzichten Paul L.P. Brand en Hanneke Rijk-van Gent Verschijnselen van koemelkallergie zijn aspecifiek, zodat vermeende koemelkallergie veel vaker

Nadere informatie

Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang?

Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang? Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang? Pieter Hoekstra Kinder- en jeugdpsychiatrie Accare, Universitair Centrum voor Kinder- en Jeugdpsychiatrie Groningen Relaties

Nadere informatie

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht

Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische Farmacoepidemiologie Universiteit Utrecht Hoe vertaal ik resultaten uit de medische literatuur en richtlijnen naar de dagelijkse praktijk? Interpretatie van resultaten van geneesmiddelenonderzoek Rob Heerdink Universitair Hoofddocent Klinische

Nadere informatie

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Vragen Prevalentie ADHD bij volwassenen Kernsymptomen van ADHD Stelling: Rustig zitten tijdens het onderzoeksgesprek sluit hyperactiviteit uit. Stelling: Als iemand

Nadere informatie

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD

3/12/2013. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. ADHD groeit mee. ADHD is een ontwikkelingsstoornis. Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD ADHD groeit mee Babypeuter Lagere school Puberadolescent Babypeuter Stelling 1 Huilbaby s ontwikkelen later ADHD Geboorte zuigeling - peuter Al hyperactief van in de buik Moeilijke baby : Verhoogd activiteitsniveau

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

Hoofdpijn bij kinderen. THEMA dagen 2010 Drs. M.C.G. Beeren. Kinderarts H.C. Stael. Semi-arts St. Anna ziekenhuis, Geldrop

Hoofdpijn bij kinderen. THEMA dagen 2010 Drs. M.C.G. Beeren. Kinderarts H.C. Stael. Semi-arts St. Anna ziekenhuis, Geldrop Hoofdpijn bij kinderen THEMA dagen 2010 Drs. M.C.G. Beeren. Kinderarts H.C. Stael. Semi-arts St. Anna ziekenhuis, Geldrop Inhoudsopgave Epidemiologie Kinderen met hoofdpijn Multidisciplinair carrousel

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Samenvatting 11 Samenvatting Bloedarmoede, vaak aangeduid als anemie, is een veelbesproken onderwerp in de medische literatuur. Clinici en onderzoekers buigen zich al vele jaren over de oorzaken en gevolgen

Nadere informatie

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING 1 Het protocol screening en diagnostiek 1.1 Algemene toelichting Attention-deficit/hyperactivity disorder (aandachtstekortstoornis met

Nadere informatie

Koemelkallergie provocatietest Patiënten informatie

Koemelkallergie provocatietest Patiënten informatie Koemelkallergie provocatietest Patiënten informatie 2 Uw kind heeft klachten gehad die na het stoppen van koemelkvoeding zijn verdwenen. Daarom denkt de arts aan een koemelkeiwit allergie. Om dit te kunnen

Nadere informatie

Voedselallergie en voedselintolerantie

Voedselallergie en voedselintolerantie DC 29 Voedselallergie en voedselintolerantie 1 Inleiding Bij voedselallergie of voedselintolerantie is er sprake van overgevoelige reacties op voedsel of bepaalde bestanddelen in voedsel. De informatie

Nadere informatie

Kennislacunes NHG-Standaard Buikpijn bij kinderen

Kennislacunes NHG-Standaard Buikpijn bij kinderen Kennislacunes Buikpijn bij kinderen Kennislacunes 1. Prevalentie prikkelbare darm syndroom bij kinderen met chronische buikpijn (noot 5, 15). 2. Verschil in prognose van kinderen met prikkelbare darm syndroom

Nadere informatie

Koemelkallergie? De eliminatie-provocatietest

Koemelkallergie? De eliminatie-provocatietest Koemelkallergie? De eliminatie-provocatietest Informatie voor ouders Afdeling allergologie / kindergeneeskunde Inhoudsopgave Inleiding 2 De eliminatiefase 3 Flesvoeding 3 Borstvoeding en/of vaste voeding

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder )

ADHD. Behandelingsstrategieën DSM IV. Diagnostiek. Vragenlijst voor gedragsproblemen bij kinderen (VvGK) ( Attention deficit hyperactivity disorder ) ADHD ( Attention deficit hyperactivity disorder ) Behandelingsstrategieën Evelien Dirks Een ontwikkelingsstoornis Problemen met de concentratieperiode Problemen met de impulsbeheersing Problemen met de

Nadere informatie

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking

De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking Kenmerken van ADHD en de Theory of Mind 1 De Invloed van Kenmerken van ADHD op de Theory of Mind: een Onderzoek bij Kinderen uit de Algemene Bevolking The Influence of Characteristics of ADHD on Theory

Nadere informatie

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater

Angst & Verslaving. Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Angst & Verslaving Angst en verslaving 10 oktober 2014 Bouwe Pieterse, psychiater Inhoudsopgave Achtergrond Etiologie Epidemiologie Diagnostiek Behandeling Kushner ea Multidisciplinaire Richtlijn alcohol

Nadere informatie

Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien.

Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien. ODD Wat is ODD? ODD is een gedragsstoornis waarbij kinderen gedurende langere tijd opstandig, negatief en agressief gedrag laten zien. Hoe wordt ODD ook wel genoemd? ODD is een afkorting voor de Engelse

Nadere informatie

Nagebootste stoornis bij kinderen: belang van objectieve feiten en samenwerking

Nagebootste stoornis bij kinderen: belang van objectieve feiten en samenwerking Nagebootste stoornis bij kinderen: belang van objectieve feiten en samenwerking Rian Teeuw Kinderarts sociale pediatrie Voorzitter TASK-Amsterdam Emma Kinderziekenhuis-AMC Münchausen syndroom by proxy

Nadere informatie

VETZUREN EN HET LEERPROCES

VETZUREN EN HET LEERPROCES VETZUREN EN HET LEERPROCES DYSLEXIE, DYSPRAXIE, ADHD EN AUTISTISCH SPECTRUM Rond leer- en concentratieproblemen, dyslexie en ADHD wordt heel wat onderzoek verricht de laatste jaren. Het blijft echter moeilijk

Nadere informatie

Neurofeedback als behandeling voor ADHD bij volwassenen? Bron:Netwerk Nieuwsbrief 2006, nummer 2

Neurofeedback als behandeling voor ADHD bij volwassenen? Bron:Netwerk Nieuwsbrief 2006, nummer 2 Neurofeedback als behandeling voor ADHD bij volwassenen? Bron:Netwerk Nieuwsbrief 2006, nummer 2 Anne van Lammeren Psychiater, Universitair Centrum voor Psychiatrie, UMC Groningen Vorig jaar organiseerde

Nadere informatie

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Laura Batstra 25 november 2014 In deze online lezing: Druk, dwars, dromerig of ADHD? ADHD en de hersenen ADHD en de maatschappij Stepped Diagnosis

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 1932 Vragen van het lid

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

Psychiatrische en neuropsychologische kenmerken van een groep volwassenen verwezen naar een academische polikliniek voor adhd

Psychiatrische en neuropsychologische kenmerken van een groep volwassenen verwezen naar een academische polikliniek voor adhd oorspronkelijk artikel Psychiatrische en neuropsychologische kenmerken van een groep volwassenen verwezen naar een academische polikliniek voor adhd m. vegt, j.h.m. tulen, h.r. van tuijl, c.m. twigt, m.w.

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen

Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Systematic Reviews Dr. Hester Vermeulen Amsterdam School of Health Professionals / HvA Amsterdam Kwaliteit en Proces Innovatie / AMC Amsterdam Goede zorg Effectief Doelmatig Veilig Tijdig Toegankelijk

Nadere informatie

Effectiviteit van stimulantia bij de behandeling van ADHD met co-morbide amfetamine afhankelijkheid

Effectiviteit van stimulantia bij de behandeling van ADHD met co-morbide amfetamine afhankelijkheid Effectiviteit van stimulantia bij de behandeling van ADHD met co-morbide amfetamine afhankelijkheid Amfetamine afhankelijkheid: dexamfetamine als (onderhouds)behandeling? J.Slingerland Begeleiding: Arnt

Nadere informatie

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen.

De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. De JES studie: effecten van huiselijk geweld op de ontwikkeling van kinderen. 1 Symposium Krachtige Kinderen in de opvang. Driebergen, 29 oktober 2012 Mirjam Wouda, kinder- en jeugdpsychiater Mutsaersstichting

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial

Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial Cognitive behavioral therapy for treatment of anxiety and depressive symptoms in pregnancy: a randomized controlled trial dr. T. Verbeek arts-epidemioloog Afd. Huisartsgeneeskunde en Epidemiologie 22 januari

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Beweging

Diabetes Mellitus en Beweging Diabetes Mellitus en Beweging Doelen 0Refresher 0Patient Education 0Exercise and DM Wat betekent het? 0 Diabetes: Door(heen) gaan 0 Mellitus: Honing/Zoet Wat is het? 0 Groep van stoornissen met hyperglycemieën

Nadere informatie

Allergie- en astmacentrum voor kinderen

Allergie- en astmacentrum voor kinderen Patiënteninformatie Allergie- en astmacentrum voor kinderen Informatie over het allergie- en astmacentrum van Tergooi Allergie- en astmacentrum voor kinderen Informatie over het allergie- en astmacentrum

Nadere informatie

Dubbelblinde koemelkprovocatietest

Dubbelblinde koemelkprovocatietest Kindergeneeskunde Dubbelblinde koemelkprovocatietest www.catharinaziekenhuis.nl Patiëntenvoorlichting: patienten.voorlichting@catharinaziekenhuis.nl KIN023 / Dubbelblinde koemelk-provocatietest / 08-07-2013

Nadere informatie

Rapport 350021001/2009

Rapport 350021001/2009 Rapport 350021001/2009 F.L. Büchner et al. Voeding en ADHD RIVM-rapport 350021001/2009 Voeding en ADHD F.L. Büchner J. Ezendam M.J. Tijhuis W. Mennes H. van Loveren S.W. van den Berg Contact: Saskia van

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid

Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid Onderzoek naar werkzaamheid schematherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis en alcoholafhankelijkheid presentatie ESPRi Symposium 26-11-2015 Michiel Boog, klinisch psycholoog, psychotherapeut Titel:

Nadere informatie

Het Prader-Willi Syndroom : hoe om te gaan met ernstige gedragsproblemen?

Het Prader-Willi Syndroom : hoe om te gaan met ernstige gedragsproblemen? Het Prader-Willi Syndroom : hoe om te gaan met ernstige gedragsproblemen? Annick Vogels Kinder-en Jeugdpsychiater Centrum Menselijke Erfelijkheid, UZ Gasthuisberg, Leuven, België Indeling volgens nutritionele

Nadere informatie

Nonrespons en ernstige klachten bij OCD: richtlijnen herzien? Else de Haan PhD Lidewij Wolters PhD Amsterdam, the Netherlands

Nonrespons en ernstige klachten bij OCD: richtlijnen herzien? Else de Haan PhD Lidewij Wolters PhD Amsterdam, the Netherlands Nonrespons en ernstige klachten bij OCD: richtlijnen herzien? Else de Haan PhD Lidewij Wolters PhD Amsterdam, the Netherlands Behandeling OCS bij kinderen Cognitieve gedragstherapie (CGT) Combinatie CGT

Nadere informatie

AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND

AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND AANPAK VAN AANDACHTSTEKORT-HYPERACTIVITEITSTOORNIS (ADHD) BIJ HET KIND Bij kinderen met aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis (ADHD) zijn een educatieve aanpak en intensieve gedragstherapie nuttig, en

Nadere informatie