Beleidsondersteunende afdeling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Beleidsondersteunende afdeling"

Transcriptie

1 Directoraat-generaal intern beleid Beleidsondersteunende afdeling Structuurbeleid en cohesie Directoraat-generaal intern beleid Beleidsondersteunende afdeling Structuurbeleid en cohesie B De beleidsondersteunende afdelingen zijn onderzoekseenheden die specialistisch advies verstrekken aan commissies, interparlementaire delegaties en andere parlementaire organen. Beleidsterreinen Landbouw en plattelandsontwikkeling Cultuur en onderwijs Visserij Regionale ontwikkeling Vervoer en toerisme Documenten Zie de website van het Europees Parlement: Foto s: istock International Inc., Photodisk, Phovoir ISBN Landbouw en Landbouw en plattelandsontwikkeling plattelandsontwikkeling DE VERANDERENDE ROL VAN EUROPESE ZEEHAVENS IN DE MONDIALE MARITIEME LOGISTIEK Rol B en onderwijs CultuurCultuur en onderwijs Visserij Visserij Regionale ontwikkeling Regionale ontwikkeling Vervoer en toerisme Vervoer en toerisme DE VERANDERENDE ROL VAN EUROPESE ZEEHAVENS IN DE MONDIALE MARITIEME LOGISTIEK STUDIE NL DE EN ES FR IT PL 2009

2

3 DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING B: STRUCTUURBELEID- EN COHESIE VERVOER EN TOERISME DE VERANDERENDE ROL VAN EUROPESE ZEEHAVENS IN DE MONDIALE MARITIEME LOGISTIEK MOGELIJKHEDEN, UITDAGINGEN EN STRATEGIEËN STUDIE

4 Dit document is samengesteld op verzoek van de Commissie vervoer en toerisme van het Europees Parlement. AUTEURS Buck Consultants International * met ondersteuning van Catram Consultants en ISL (Institute of Shipping Economics and Logistics). VERANTWOORDELIJKE FUNCTIONARIS Dhr. Nils Danklefsen Directoraat structuur- en cohesiebeleid Europees Parlement B-1047 Brussel TAALVERSIES Oorspronkelijke taal: EN Vertalingen: DE, ES, FR, IT, NL, PL Samenvatting: BG, CS, DA, EL, ET, FI, HU, LT, LV, MT, PT, RO, SK, SL, SV OVER DE EDITOR Om contact op te nemen met het directoraat of om u op de maandelijkse nieuwsbrief te abonneren, kunt u een bericht sturen naar: Manuscript voltooid in oktober 2009 Brussel, Europees Parlement, 2009 Dit document is beschikbaar op internet via: DISCLAIMER De meningen die in dit document tot uiting worden gebracht, komen geheel voor rekening van de auteurs en geven niet noodzakelijkerwijs het officiële standpunt van het Europees Parlement weer. Nadruk en vertaling met bronvermelding voor niet-commerciële doeleinden zijn toegestaan mits de uitgever daarvan vooraf op de hoogte wordt gesteld en een exemplaar krijgt toegestuurd. * Dhr. Karel Vanroye en Dhr. Bart van Mol

5 DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING B: STRUCTUURBELEID- EN COHESIE VERVOER EN TOERISME DE VERANDERENDE ROL VAN EUROPESE ZEEHAVENS IN DE MONDIALE MARITIEME LOGISTIEK MOGELIJKHEDEN, UITDAGINGEN EN STRATEGIEËN STUDIE Samenvatting De markt voor het handelsverkeer over zee is de afgelopen vijftien jaar aanzienlijk veranderd. Door ontwikkeling als globalisering, offshoring en een ongekende groei van het containervervoer zijn het maritieme vervoer en de logistieke ketens ingrijpend gewijzigd. De wereldwijde economische malaise van is ook van invloed geweest op de havens en de maritieme sectoren. De meeste havens en reders hebben te kampen met lagere vrachtvolumes of met minder verwerkingscapaciteit. Deze studie is bedoeld om de gevolgen van deze ontwikkelingen toe te lichten en om aanbevelingen voor het Europees Parlement te formuleren. IP/B/TRAN/FWC/ /lot5/C1/SC4 Oktober 2009 PE NL

6

7 De veranderende rol van Europese zeehavens in de mondiale maritieme INHOUD AFKORTINGEN 5 OVERZICHT VAN TABELLEN 7 OVERZICHT VAN FIGUREN 9 SAMENVATTING INLEIDING Achtergrond Doelstellingen van de studie Opzet van de studie MARITIEME EN LOGISTIEKE ONTWIKKELINGEN Inleiding Trends in de handel en logistiek Ontwikkelingen in de handel Toeleveringsketens en logistiek Trends op de containermarkt Mondiale containerstromen Verwerking van containervolumes in Europese zeehavens Operationele ontwikkelingen Organisatorische ontwikkelingen Ontwikkelingen in de containerterminals Containervervoer door de kustvaart Trends op de markt voor algemene vracht Volumes algemene vracht die in EU-havens worden verwerkt Vloot voor algemene vracht Trends op de roro-markt Schepen voor het vervoer van auto s Containervervoerschepen met roro-faciliteiten Veertransport voor zowel passagiers als rollende vracht Roro-vervoer uitsluitend voor vracht Verwerking van roro-vracht in havens in de EU Roro-vloot Trends op de markt voor droge bulk Volumes droge bulk die in de havens van de EU worden verwerkt 52 3

8 Beleidsondersteunende afdeling B: Structuurbeleid en cohesie Vloot voor droge bulk Trends op de markt voor vloeibare bulk Volumes vloeibare bulk die in havens van de EU worden verwerkt Statistische gegevens vloeibare bulkvloot DE VERANDERENDE ROL VAN EUROPESE ZEEHAVENS Inleiding Ontwikkelingen in het verleden: van lokale havengemeenschap naar regionale samenwerking Lokale havengemeenschap Regionale samenwerking Huidige situatie: groei van het terminalnetwerk Terminalnetwerken in het achterland Stelsel van inlandhubs De veranderende rol van havenbedrijven Toekomstige trends en ontwikkelingen Havennetwerken Herpositionering van havens Groene havens AANBEVELINGEN Een geharmoniseerde aanpak van de uitbreiding van de capaciteit van zeehavens Betrouwbare vrachtprognoses Terugdringen van verstoppingen in havens Poolen van containers Vereenvoudiging van administratieve verplichtingen en van de wet- en regelgeving Minimale serviceniveaus voor inlandterminals Gevolgen van de verschillende soorten transport- en distributievereisten voor de vervoersmodaliteiten Toekomstige rol van de havenbedrijven Samenwerking tussen zeehavens, binnenhavens en inlandterminals 95 BIBLIOGRAFIE 97 BIJLAGE BIJLAGE

9 De veranderende rol van Europese zeehavens in de mondiale maritieme AFKORTINGEN BBP Bruto binnenlands product BDC Bulkdistributiecentrum CEU Car equivalent unit DWT Deadweight tonnes EDC Europeen distributiecentrum EDI Electronic data interchange LCL Less than containerload LTL Less than truckload PPP Publiek-privaat partnerschap RDC Regionaal distributiecentrum TEU Twenty-foot equivalent unit 3PL Third-party logistics service provider 4PL Fourth-party logistics service provider ULCC Ultra-large crude carrier VLCC Very large crude carrier 5

10 Beleidsondersteunende afdeling B: Structuurbeleid en cohesie 6

11 De veranderende rol van Europese zeehavens in de mondiale maritieme OVERZICHT VAN TABELLEN TABEL 2.1 Volumegroei van de wereldwijde goederenhandel voor een aantal regio s en economieën (jaarlijks groeipercentage, ) 18 TABEL 2.2 Aandeel in de intra- en interregionale goederenhandel, TABEL 2.3 De 45 grootste havens in de EU qua volume, stand in 2007 (x miljoen ton) 21 TABEL 2.4 Wereldwijd havenverkeer van containers en de bijbehorende componenten voor een aantal jaren (x miljoen TEU) 31 TABEL 2.5 Belangrijkste containerhavens in Europa (stand in 2007) 32 TABEL 2.6 Top 25 van scheepvaartmaatschappijen in het containervervoer 35 TABEL 2.7 TABEL 2.8 Prognoses containervloot: leveringen van volledig cellulaire schepen 36 Gemiddelde omvang van containerschepen op belangrijke handelsroutes voor containers (in TEU) 39 TABEL 2.9 Samenwerking tussen rederijen 41 TABEL 2.10 Prognose van het evenwicht in de vraag naar/het aanbod van de containerverwerking tot 2015, in miljoen TEU per jaar 43 TABEL 2.11 Mondiale scheepsvloot voor het vervoer van auto s 52 TABEL 2.12 Gemiddelde scheepsafmetingen, in meters 58 TABEL 3.1 Containervervoer in een aantal Noord-Europese havens, uitgesplitst naar vervoerswijze 78 TABEL 3.2 De veranderende rol van havenbedrijven 82 7

12 Beleidsondersteunende afdeling B: Structuurbeleid en cohesie 8

13 De veranderende rol van Europese zeehavens in de mondiale maritieme OVERZICHT VAN FIGUREN FIGUUR 2.1 Intraregionale goederenhandelsstromen in FIGUUR 2.2 Halfjaarcijfers verwerkte volumes voor een aantal havens (x miljoen ton) 22 FIGUUR 2.3 Belangrijke maritieme handelsroutes 23 FIGUUR 2.4 Alternatieve oost-westhandelsroutes 24 FIGUUR 2.5 Directe distributie 25 FIGUUR 2.6 Centrale Europese distributie 26 FIGUUR 2.7 Centrale bulkdistributie 26 FIGUUR 2.8 Regionale distributie 26 FIGUUR 2.9 Service-integratie 28 FIGUUR 2.10 Groei van de internationale containerhandel, (x miljoen ton) 29 FIGUUR 2.11 FIGUUR 2.12 Onevenwichtigheid in containerstromen op de oostwestroute, cijfers over 2007 in miljoen TEU 30 Marktaandeel van havenranges in Europa, gebaseerd op containerverwerking in TEU (2007) 33 FIGUUR 2.13 Blauwe banaan 34 FIGUUR 2.14 Ontwikkeling in de omvang van containerschepen 39 FIGUUR 2.15 Terminals van de grootste terminalexploitanten 42 FIGUUR 2.16 Aandeel van vervoerswijzen in het transport binnen de EU (cijfers over 2006) 45 FIGUUR 2.17 Kustvaartroutes in Europa 46 FIGUUR 2.18 Vervoer van conventionele algemene vracht en marktaandeel naar land en havenrange (2006) 48 FIGUUR 2.19 Roro-volume en marktaandeel naar havenrange (2006) 51 FIGUUR 2.20 Vervoerde droge bulkvracht en aandeel naar havenrange (2006) 53 FIGUUR 2.21 Statistische gegevens droge bulkvloot 54 FIGUUR 2.22 Vervoerde vloeibare bulkvracht en aandeel naar havenrange (2006) 56 9

14 Beleidsondersteunende afdeling B: Structuurbeleid en cohesie FIGUUR 2.23 Statistische gegevens vloeibare bulkvloot 57 FIGUUR 3.1 De haven als onderdeel van de logistieke en toeleveringsketens 59 FIGUUR 3.2 De havengemeenschap 61 FIGUUR 3.3 Informatiestromen 62 FIGUUR 3.4 Periode van lokale havengemeenschappen 63 FIGUUR 3.5 Regionale samenwerking 64 FIGUUR 3.6 Regionaal havennetwerk 66 FIGUUR 3.7 Gebieden achter de havenregio s 67 FIGUUR 3.8 Groei van het terminalnetwerk 68 FIGUUR 3.9 Totale transittijden tussen havens in Azië en bestemmingen in het binnenland van Europa 70 FIGUUR 3.10 Organisatie van een terminalnetwerk 71 FIGUUR 3.11 AP Moller-Maersk: netwerk van haven- en inlandterminals 72 FIGUUR 3.12 FIGUUR 3.13 Door expediteurs en ontvangers gewenste los- en laadtijden 73 Transport van lege containers tussen de haven en het achterland 74 FIGUUR 3.14 Depots voor lege containers in het achterland 75 FIGUUR 3.15 Vergelijking tussen carrier haulage en merchant haulage 76 FIGUUR 3.16 Shipping line haulage tegenover terminal operator haulage 77 FIGUUR 3.17 Stelsel van inlandhubs in Europa 79 FIGUUR 3.18 Periode van havennetwerken 84 FIGUUR 3.19 Europees binnenwaternetwerk 85 FIGUUR 3.20 Belangrijkste spoorwegcorridors in Europa 86 10

15 De veranderende rol van Europese zeehavens in de mondiale maritieme SAMENVATTING Economische groei, offshoring en outsourcing hebben in combinatie met de uitbreiding van de Europese Unie tot veranderingen in de logistiek geleid. De organisatie van de toeleveringsketens is ingewikkelder geworden, waardoor een concentratie aan grote logistieke dienstverleners op de markt is ontstaan. Tot medio 2008 is de handel over zee aanzienlijk toegenomen en zijn er in de zeehavens in de EU steeds grotere vrachtvolumes verwerkt. Met name de containerhandel is met jaarlijkse groeipercentages van 10% sterk toegenomen. Deze groei heeft een aanzienlijk effect gehad op de scheepvaart- en terminalmarkten. Door verschillen in groeipercentages tussen de diverse regio s in de wereld zijn de containerstromen onevenwichtig geworden. Er moeten steeds meer lege containers worden verplaatst, vooral in de handelsstromen tussen Azië en Europa. Het grote potentieel van de containermarkt heeft, in combinatie met de wijzigingen in de eisen die expediteurs stellen, tot een consolidatie geleid. Door de toename van nieuwe schepen en de vele fusies en overnames is een aantal grote, internationale scheepvaartmaatschappijen ontstaan die een aanzienlijk deel van de wereldvloot controleren. De groeiende containerstromen hebben in sommige havens capaciteitsproblemen en verstoppingen veroorzaakt. Dit probleem is (tijdelijk) verminderd als gevolg van de economische crisis, maar zal opnieuw de kop opsteken wanneer het herstel zich inzet. Ook de terminalexploitatie kent inmiddels dominante wereldspelers die trachten om voet aan de grond te krijgen in strategisch gelegen havens. Om de capaciteit van dedicated terminals en semi-dedicated terminals te garanderen, hebben rederijen in toenemende mate in dergelijke activiteiten geïnvesteerd, door bijvoorbeeld joint ventures aan te gaan met terminalexploitanten met het oog op de exploitatie van nieuwe terminals. Er worden steeds grotere schepen gebouwd om tegemoet te komen aan de toenemende vraag naar containervervoer. Er is sprake van een duidelijke stijging in de omvang van containerschepen. Op de belangrijkste handelsroute tussen Azië en Europa zullen naar verwachting schepen gaan varen met een capaciteit van meer dan TEU. Er wordt ook een toename verwacht in de omvang van de schepen in de kustvaart, een sector die erg belangrijk is voor de handelsstromen binnen de EU. Ook op andere markten, zoals die voor algemene vracht, roro-vracht en droge en vloeibare bulk, is sprake van een toename van volumes die van en naar Europese havens worden vervoerd. De betreffende vloten worden eveneens uitgebreid, zij het in een lager tempo. Op dit moment kan nog niet vastgesteld worden wat de volledige impact van de economische malaise zal zijn. Duidelijk is echter dat de gevolgen voor de maritieme sector (evenals voor de vervoerssector in het algemeen) aanzienlijk zullen zijn. Sinds medio 2008 zijn de transportvolumes wereldwijd afgenomen. Terwijl de meeste markten in 2008 qua volumes nog een groei kenden, wordt de afname in het containervervoer voor 2009 op 10% geraamd. Ook andere marktsegmenten (algemene vracht, roro-vracht, droge en vloeibare bulk) worden met lagere volumes geconfronteerd. 11

16 Beleidsondersteunende afdeling B: Structuurbeleid en cohesie De crisis heeft tevens een overcapaciteit van de wereldvloot veroorzaakt. In het afgelopen jaar heeft die crisis ertoe geleid dat: er geen orders voor de bouw van nieuwe schepen worden geplaatst en dat reders trachten om de reeds geplaatste orders te annuleren of uit te stellen; het aantal uit de vaart genomen vaartuigen is gegroeid. Naar schatting is op dit moment 10% van de wereldvloot aan containerschepen en vaartuigen voor het vervoer van droge bulk niet in gebruik; de slooppercentages stijgen, terwijl de chartertarieven kelderen. Hoewel het nog te vroeg is om prognoses voor de korte en middellange termijn te maken, voorspellen analisten dat de malaise in de maritieme sector in ieder geval een aantal jaren zal aanhouden. Naar verwachting zullen de volumes van 2008 niet eerder dan in 2011 of 2012 weer worden bereikt. Niettemin wordt er in het algemeen vanuit gegaan dat de prognoses voor de lange termijn (tot 2020) positief blijven. De ontwikkelingen in de maritieme logistiek hebben, in een aantal fasen, tot veranderingen in de organisatie van de havens geleid. In het verleden waren havens uitsluitend op één stad en het directe achterland daarvan gericht, maar in de afgelopen decennia is hun geografische markt gegroeid. Door met name de groei in het containervervoer zijn de meeste havens sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw uitgegroeid tot echte havengemeenschappen. De verschillende partijen die bij de havenactiviteiten zijn betrokken, werken via dergelijke havengemeenschappen nauw samen met de havenbedrijven ten einde de interne havenprocessen te optimaliseren en de havens efficiënter te maken. Deze reorganisatie is met name gestimuleerd door de havenbedrijven. Sinds de jaren negentig van de vorige eeuw is een nieuwe fase in de havenontwikkeling ingezet, waarbij een op samenwerking gerichte interactie tussen havens vanaf het eerste begin een belangrijke plaats heeft ingenomen. De voornaamste oorzaken hiervoor waren de opkomst van de kustvaart, de toename van de omvang van de schepen en de groei van de te verwerken volumes, waardoor de druk op de havencapaciteit steeds groter werd. Deze fase wordt aangeduid als de regionalisering van de havens. Daardoor zijn er verschillende soorten havens ontstaan: mainports: deze havens verwerken grote volumes in alle marktsegmenten; overslaghavens: deze havens genereren grote containerstromen, maar hun distributiefunctie naar het achterland is redelijk beperkt; functie-2-havens: deze havens vervullen een belangrijke functie op het gebied van het bundelen van vracht en de distributie. Ook de overslagfunctie kan belangrijk zijn, maar in deze havens worden minder grote volumes verwerkt dan in de mainports en overslaghavens; functie-3-havens: deze havens richten zich met name op het directe achterland. In deze havens worden vaak niet alle marktsegmenten verwerkt. Op dit moment is er sprake van een fase waarin het terminalnetwerk een sterke groei doormaakt: de havenactiviteiten worden steeds meer gericht op de terminals waarmee het achterland wordt bediend. De drijfveren achter deze fase zijn de internationale investeerders, de volumestijging en de capaciteitsproblemen in bepaalde havens. Havens worden niet langer uitsluitend als doorgangscentra beschouwd, maar groeien meer en meer uit tot doorstroomgebieden binnen logistieke ketens die functioneel gekoppeld zijn aan de distributieontwikkelingen in het achterland. 12

17 De veranderende rol van Europese zeehavens in de mondiale maritieme Terminals in het achterland ( inlandterminals ) zullen uitgroeien tot belangrijke consolidatiehubs voor de zeehavens. Zij fungeren niet alleen als centrum om vracht te bundelen (waardoor de druk op de capaciteit van de zeehavens wordt verminderd), maar ook als distributiecentra. De zeehavens en inlandterminals behoren tot een getrapt intermodaal vervoerssysteem ter ondersteuning van de Europese toeleveringsketens. Parallel aan de ontwikkelingen van de havens is ook de rol van de havenbedrijven binnen de logistieke ketens gewijzigd. Oorspronkelijk concentreerden die havenbedrijven zich voornamelijk op de administratie, infrastructuur en capaciteit, maar tegenwoordig ligt de nadruk steeds meer op de verbindingen tussen het havengebied en het achterland via verschillende vormen van intermodaal vervoer. Hun belangrijkste taak in de toekomst is het bevorderen van goed functionerende logistieke ketens middels: het optimaliseren van de havenprocessen en de bijbehorende infrastructuur; het creëren van platforms voor alle belanghebbenden om kwesties aan te pakken die van invloed zijn op de logistieke prestaties; het promoten en in stand houden van een efficiënt intermodaal vervoerssysteem; het ontwikkelen van strategische betrekkingen met het achterland. Het terminalnetwerk in de havens is nog steeds in ontwikkeling, maar de volgende fase op de snel veranderende logistieke markt dient zich al aan, te weten de vorming van echte havennetwerken. De resterende vrije ruimte in havens wordt immers steeds schaarser en projecten om havens uit te breiden, zijn niet altijd haalbaar. Hoewel de economische malaise de ontwikkeling van dit proces op korte termijn heeft vertraagd, zal het capaciteitstekort in zeehavens op de middellange en lange termijn waarschijnlijk weer tot ernstige problemen leiden. In sommige havengebieden zal over tien tot vijftien jaar de maximumcapaciteit bereikt zijn. Havens kunnen dit probleem oplossen door netwerken te vormen met andere havens die in dezelfde regio actief zijn en die zich met gespecialiseerde handelsactiviteiten willen bezighouden. Havens concurreren op dit moment voornamelijk met elkaar wat de te verwerken volumes betreft, maar het genereren van toegevoegde waarde in de zin van directe en indirecte werkgelegenheid en het creëren van agglomeratie-effecten zal op den duur belangrijker worden dan de volumes. Die toegevoegde waarde kan verwezenlijkt worden door binnen een netwerk voor een specialisatie te kiezen. Daarbij speelt ook mee dat de verbindingen met het achterland in de toekomst nog belangrijker zullen worden. Het milieu vormt een essentieel element voor de havenontwikkeling, aangezien haventerreinen nog steeds tot de meest verontreinigde locaties in Europa behoren. Een duurzame verdeling over verschillende vervoersmodaliteiten en een toenemend gebruik van het intermodale vervoer spelen een belangrijke ondersteunende rol bij het terugdringen van de schadelijke emissieniveaus in havengebieden. Het is echter onmogelijk om een overstap naar intermodaal vervoer te maken zonder een efficiënt netwerk van inlandterminals en een effectieve interconnectiviteit, hetgeen tegelijkertijd ook een voorwaarde vormt voor sterke havennetwerken. Het is dan ook een voor de hand liggende constatering dat het Europees Parlement prioriteit zou moeten geven aan die intermodaliteit en interconnectiviteit. Het Groenboek over zeehavens en de maritieme infrastructuur vormt wat dat betreft een eerste stap. Hoewel veel van deze initiatieven reeds goed in praktijk zijn gebracht, dient het Europees Parlement meer specifieke aandacht aan deze kwestie te besteden. 13

18 Beleidsondersteunende afdeling B: Structuurbeleid en cohesie Om de rol van de zeehavens in de EU in een snel veranderende logistieke omgeving te ondersteunen, zou het Europees Parlement de volgende initiatieven kunnen ontplooien: het geharmoniseerd aanpakken van de uitbreiding van de capaciteit van zeehavens; het opstellen van betrouwbare vrachtprognoses; het terugdringen van verstoppingen in havengebieden; het poolen van containers; het vereenvoudigen van de administratieve verplichtingen en van de wet- en regelgeving; het waarborgen van minimale serviceniveaus voor inlandterminals; het uitvoeren van een diepgaand onderzoek naar de gevolgen van de verschillende soorten transport- en distributievereisten voor het gebruik van vervoersmodaliteiten; het in kaart brengen van de toekomstige rol van de havenbedrijven; en het verbeteren van de samenwerking tussen zeehavens, binnenhavens en inlandterminals. 14

19 De veranderende rol van Europese zeehavens in de mondiale maritieme 1. INLEIDING 1.1. Achtergrond Scheepvaart en havens zijn van essentieel belang voor de internationale handel. 90 procent van het volume van de externe handel van de EU en meer dan 40 procent van het volume van haar interne handel wordt over zee vervoerd. Met 40 procent van de wereldvloot staat het buiten kijf dat Europa een voortrekkersrol vervult in deze wereldwijde bedrijfstak. Jaarlijks passeren 3,5 miljard ton scheepslading en 350 miljoen passagiers de Europese zeehavens. Er zijn ongeveer mensen werkzaam in de havens en daaraan gerelateerde diensten, die tezamen zorgen voor een toegevoegde waarde van circa 20 miljard 2. In de afgelopen vijftien jaar heeft de markt voor de mondiale zeehandel aanzienlijke veranderingen ondergaan. De globalisering, het wegnemen van handelsbelemmeringen, de ongekende groei van het containervervoer en de toename in de handel over zee hebben allemaal gevolgen gehad voor het maritieme vervoer en de logistieke ketens. Sinds medio 2008 heeft de wereldwijde economische crisis daarnaast een negatieve invloed uitgeoefend op de vrachtvolumes. De internationale toeleveringsketens zijn steeds complexer geworden. Het leveren van geïntegreerde diensten op toeleveringsgebied is een trend die met name door de vraag van afnemers is gestimuleerd. Tegelijkertijd worden de technische mogelijkheden steeds groter met name dankzij de vooruitgang in de informatietechnologie. De rol en strategische positie van de belangrijkste spelers in de maritieme logistieke keten zijn continu aan veranderingen onderhevig. Tegelijkertijd zijn er ook trends waarneembaar in de richting van een reorganisatie en marktconcentratie van zowel lijnvaartondernemingen als exploitanten van containerterminals Dit gebeurt met name door middel van samenwerkingsovereenkomsten en fusies en overnames. Deze trends hebben aanzienlijke gevolgen voor de zeehavens in de EU (als belangrijke knooppunten in de maritieme logistieke keten), met name op de capaciteitsontwikkeling Doelstellingen van de studie Tegen deze achtergrond beoogt deze studie om: de Commissie vervoer en toerisme van het Europees Parlement te voorzien van een actueel overzicht van recente veranderingen en ontwikkelingen in de mondiale maritieme logistiek en in de wereldwijde handel over zee; een uitgebreide evaluatie uit te voeren van de gevolgen die deze ontwikkelingen hebben voor de havens met betrekking tot hun capaciteit, rol en strategische positie in het logistieke proces, ook met het oog op de andere belangrijke spelers op dit gebied; aanbevelingen te formuleren voor de beleidsmakers in de EU. 2 Groenboek van de Europese Commissie: Naar een toekomstig maritiem beleid voor de Unie: Een Europese visie op de oceanen en zeeën, 7 juni

20 Beleidsondersteunende afdeling B: Structuurbeleid en cohesie 1.3. Opzet van de studie De onderhavige studie is als volgt opgezet. In hoofdstuk 2 wordt een overzicht gegeven van recente ontwikkelingen in de internationale maritieme logistiek, te beginnen met een analyse van de trends in de mondiale handel, de toeleveringsketens en de logistiek In hoofdstuk 3 volgt een evaluatie van en toelichting op de veranderende rol van de havens in de EU en de uitdagingen waarmee zij geconfronteerd worden in een zich snel ontwikkelende logistieke en maritieme omgeving. In het eerste gedeelte van dit hoofdstuk ligt de nadruk op de ontwikkeling van de havenorganisaties, waarbij rekening wordt gehouden met de ontwikkelingen op maritiem gebied en het achterland. In het tweede gedeelte wordt nader ingegaan op de huidige situatie en op toekomstige ontwikkelingen. In hoofdstuk 4 gaat de aandacht uit naar de aanbevelingen voor de beleidsmakers in de EU. In dit hoofdstuk komt de cruciale vraag aan de orde welke maatregelen de EU kan nemen om een bijdrage te leveren aan een succesvolle en duurzame ontwikkeling van de EU-havens met het oog op hun toekomstige groei, waarbij met name aandacht wordt besteed aan potentiële capaciteitsproblemen, de rol van de havens in de maritieme logistieke keten en hun functie binnen het Europees vervoerssysteem in het algemeen. 16

21 De veranderende rol van Europese zeehavens in de mondiale maritieme 2. MARITIEME EN LOGISTIEKE ONTWIKKELINGEN 2.1. Inleiding In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de ontwikkelingen die van invloed zijn op zeehavens. Begonnen wordt met een beschrijving van de ontwikkelingen in de internationale handel en de impact die zij hebben op de structuren en logistieke elementen in de toeleveringsketen. Speciale aandacht gaat daarbij uit naar de gevolgen van de wereldwijde economische malaise. In het tweede gedeelte ligt de nadruk op de containermarkt, die tegenwoordig een aanzienlijke invloed uitoefent op de havenontwikkelingen. Daarna wordt aandacht besteed aan de andere marktsegmenten, zoals de conventionele algemene vrachtmarkt, de roro-markt (roll on/roll off) en de markten voor droge en vloeibare bulk. Hoewel deze markten enigszins door de containermarkt worden overschaduwd, vertegenwoordigen zij een aanzienlijk percentage van de mondiale handel en ontwikkeling Trends in de handel en logistiek Ontwikkelingen in de handel Als gevolg van de groei van de wereldeconomie, de voortdurende toename van de wereldbevolking en de hogere inkomsten zijn ook de handelsstromen in aanzienlijke mate toegenomen. Deze toename is verder gestimuleerd door de liberalisering van de handel en de globalisering, door outsourcing en dor de lagere transporttarieven in combinatie met een grotere efficiëntie van het vervoer. De intraregionale volumes blijven op een significant niveau, met name in de EU, maar door de ontwikkelingen in de economische en politieke omgevingen is vooral het aandeel van de intercontinentale handelsstromen gegroeid, hetgeen geleid heeft tot ingrijpende wijzigingen in het beheer van de vervoerspatronen en van de logistiek en de toeleveringsketen. Economische groei Tussen 2000 en 2007 is het wereldwijde BBP 3 jaarlijks met 3% gegroeid (WTO, 2007). Tussen de lidstaten van de Europese Unie bestaan echter grote verschillen in de toename van dat BBP. De sterkste groei heeft over het algemeen plaatsgevonden in de Midden- en Oost-Europese landen die in 2004 en 2007 tot de EU zijn toegetreden. Voor een overzicht van de groeipercentages voor de afzonderlijke lidstaten wordt verwezen naar bijlage 1. Het groeipercentage van het BBP in 2008 voor de EU-27 werd in februari 2008 geraamd op 2,4%, maar de reële groei in dat jaar beliep uiteindelijk slechts 0,9%. Voor 2009 is in het algemeen een groei geprognosticeerd van 2,4%, terwijl de reële groei op -4% wordt geraamd (zie bijlage 2). Handel in goederen Gezien het bovenstaande komt het niet als een verrassing dat de goederenhandel in het afgelopen decennium sterk is gegroeid. Vooral de uitvoer vanuit Azië (en met name de Chinese export) is zeer sterk gegroeid (zie tabel 2.1). Aan de invoerzijde is er een stijging 3 BBP: Bruto binnenlands product de totale marktwaarde van alle eindproducten en diensten die in een bepaalde periode in een land of regio worden geproduceerd of geleverd. Het BBP wordt ook gezien als de som van de brutowaarde die in elke productiefase aan alle eindproducten en diensten wordt toegevoegd. 17

22 Beleidsondersteunende afdeling B: Structuurbeleid en cohesie van de groei te constateren voor Zuid- en Midden-Amerika en voor het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (GOS). Andere sterke invoerregio s zijn Afrika en het Midden-Oosten. Tabel 2.1. Volumegroei van de wereldwijde goederenhandel voor een aantal regio s en economieën (jaarlijks groeipercentage, ) Uitvoer Landen / Regio s Invoer ,0 6,0 2,0 Wereld 5,0 6,0 2,0 3,0 5,0 1,5 Noord-Amerika 5,0 2,0-2,5 6,0 3,0 1,5 Zuid- en Midden- Amerika 6,0 17,5 15,5 4,0 4,0 0,5 Europa 4,0 4,0-1,0 4,0 3,5 0,0 EU (27) 3,0 3,5-1,0 8,0 8,4 5,5 Gemenebest van Onafhankelijke Staten 17,0 20,0 15,0 10,0 11,5 4,5 Azië 9,0 8,0 4,0 Bron: WTO (2009) De mondiale goederenhandel is sterker gegroeid dan het mondiale BBP, hetgeen nog eens een duidelijke onderstreping vormt van de effecten van de toenemende globalisering en economische integratie. Wat de ontwikkelde economieën betreft, is de groei van de uitvoer voornamelijk veroorzaakt door een toegenomen mondiale vraag naar kapitaalgoederen. De uitvoer vanuit de EU is in 2007 weliswaar nog met 3,5% gegroeid, maar aan die groei is in 2008 een einde gekomen. De economische malaise is medio 2008 begonnen. De goederenhandel is in dat jaar slechts met 2% gegroeid (ten opzichte van een groei van 6% in 2007). Volgens de WTO zal de wereldhandel in 2009 waarschijnlijk met circa 9% krimpen. Naar verwachting zal de uitvoer van uit de ontwikkelde economieën met ongeveer 10% dalen en die vanuit de ontwikkelingslanden met 2 3%. Uit figuur 2.1 blijkt dat de intraregionale handel nog steeds verantwoordelijk is voor een groot deel van de mondiale goederenhandel (cijfers uit 2007); dit geldt met name voor Europa. De intracommunautaire handel vertegenwoordigde meer dan 31% van de totale waarde van de mondiale goederenhandel, terwijl de waarde van de interregionale handel tussen Europa en andere delen van de wereld goed was voor 23% (zie tabel 2.2). Dit leidt tot de volgende twee conclusies: de intracommunautaire handel vertegenwoordigt een groot gedeelte van de handelsvolumes; en Europa heeft een groot aandeel in de totale waarde van de mondiale goederenhandel. 18

HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER OP DE SPOORVERVOERSSECTOR IN DE EUROPESE UNIE

HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER OP DE SPOORVERVOERSSECTOR IN DE EUROPESE UNIE DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID VAN DE UNIE BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING B: STRUCTUURBELEID EN COHESIE VERVOER EN TOERISME HET EFFECT VAN DE SCHEIDING TUSSEN INFRASTRUCTUURBEHEER EN VERVOERSBEHEER

Nadere informatie

Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht

Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht Haven Amsterdam NV Toekomst in vogelvlucht Janine van Oosten, directeur CNB en rijkshavenmeester Februari 2013 Havenclub Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam De havens van

Nadere informatie

Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen

Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen Grensoverschrijdende aftrek van fiscale verliezen 20.01.2006-20.02.2006 220 antwoorden. Geef aan op welk gebied uw hoofdactiviteit ligt D - Industrie 58 26,4% G - Groothandel en kleinhandel; reparatie

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie

1.4 Factoren die bepalend zijn voor reële convergentie Productiviteit, concurrentiekracht en economische ontwikkeling Concurrentiekracht wordt vaak beschouwd als een indicatie voor succes of mislukking van economisch beleid. Letterlijk verwijst het begrip

Nadere informatie

HET EUROPEES FIETSROUTENETWERK EUROVELO

HET EUROPEES FIETSROUTENETWERK EUROVELO DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING B: STRUCTUURBELEID EN COHESIE HET EUROPEES FIETSROUTENETWERK EUROVELO SAMENVATTING Korte inhoud In deze actualisering van de studie uit

Nadere informatie

Haven Amsterdam Gateway to Europa

Haven Amsterdam Gateway to Europa IJ (voor 1850) Haven Amsterdam Gateway to Europa Jan Egbertsen 26 september 2011, Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Amsterdam Noordzeekanaalgebied (rond 1875) Overzicht

Nadere informatie

Promotie Shortsea Shipping Vlaanderen

Promotie Shortsea Shipping Vlaanderen Juni 2005 Onderwerp: De EU uitbreiding en shortsea shipping Shortsea Shipping omvat het transport van goederen en passagiers waarbij gebruik wordt gemaakt van de Europese kustwateren en oceanen, zonder

Nadere informatie

Internationale handel visproducten

Internationale handel visproducten Internationale handel visproducten Marktmonitor ontwikkelingen 27-211 en prognose voor 212 Januari 213 Belangrijkste trends 27-211 Ontwikkelingen export De Nederlandse visverwerkende industrie speelt een

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

Breedbandinternet voor alle Europeanen: de Commissie geeft het startsein voor een debat over de toekomst van universele diensten

Breedbandinternet voor alle Europeanen: de Commissie geeft het startsein voor een debat over de toekomst van universele diensten IP/08/1397 Brussel, 25 september 2008 Breedbandinternet voor alle Europeanen: de Commissie geeft het startsein voor een debat over de toekomst van universele diensten Hoe kan de EU bereiken dat alle Europeanen

Nadere informatie

UITDAGINGEN BINNENVAART

UITDAGINGEN BINNENVAART UITDAGINGEN BINNENVAART PROMOTIE BINNENVAART VLAANDEREN 2012 09 18 WATERWEGEN West Europa heeft het dichtste waterwegennetwerk van de EU 90 miljoen inwoners EUR 910 miljard BBP 320 miljoen ton via Rijn

Nadere informatie

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld 6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld De totale toegevoegde waarde van de Vlaamse zeehavens en luchthavens nam in 2006 toe. De directe toegevoegde waarde van de zeehavens nam af, maar

Nadere informatie

GOEDERENVERVOER OVER DE WEG: WAAROM BEVRACHTERS UIT DE EU VRACHTWAGENS BOVEN TREINEN VERKIEZEN

GOEDERENVERVOER OVER DE WEG: WAAROM BEVRACHTERS UIT DE EU VRACHTWAGENS BOVEN TREINEN VERKIEZEN DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING B: STRUCTUUR- EN COHESIEBELEID VERVOER EN TOERISME GOEDERENVERVOER OVER DE WEG: WAAROM BEVRACHTERS UIT DE EU VRACHTWAGENS BOVEN TREINEN

Nadere informatie

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken

Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken Veranderingen in de internationale positie van Nederlandse banken De Nederlandse bancaire vorderingen 1 op het buitenland zijn onder invloed van de economische crisis en het uiteenvallen van ABN AMRO tussen

Nadere informatie

Port of Rotterdam. Ports and Hinterland congres 2012 5-12-2012

Port of Rotterdam. Ports and Hinterland congres 2012 5-12-2012 Port of Ports and Hinterland congres 2012 Emile Hoogsteden Directeur Containers, Breakbulk & Logistics 1 2 1 Port of Agenda Havenvisie 2030 Containeroverslag (t/s en achterlandvolume) Modal split Marktaandeel

Nadere informatie

Palletways Express distributie van palletzendingen

Palletways Express distributie van palletzendingen Palletways Express distributie van palletzendingen Het netwerk van Palletways Europe strekt zich uit over de Benelux, Noord-Frankrijk en West-Duitsland. Londen BELGIË NEDERLAND Hamburg Nijmegen DUITSLAND

Nadere informatie

MV2 en de toekomst van de haven Een alternatieve visie op Rotterdam

MV2 en de toekomst van de haven Een alternatieve visie op Rotterdam MV2 en de toekomst van de haven Een alternatieve visie op Rotterdam Gérard Brockhoff Adstrat Adstrat Consulting, 1 Skyline Rotterdam, Ronald Tilleman Havenvisie 2050 (concurrentiepositie) Waarom is Rotterdamse

Nadere informatie

De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land

De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land De internationale concurrentiepositie van Nederland als logistiek land Algemene Ledenvergadering NDL Amsterdam, 22 april 2016 Drs. René Buck Directeur Buck Consultants International Buck Consultants International

Nadere informatie

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN?

HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? HOE BETAALT U? HOE ZOU U WILLEN BETALEN? 2/09/2008-22/10/2008 Er zijn 329 antwoorden op 329 die voldoen aan uw criteria DEELNAME Land DE - Duitsland 55 (16.7%) PL - Polen 41 (12.5%) DK - Denemarken 20

Nadere informatie

Bronnenlijst Monitor Logistiek & Goederenvervoer

Bronnenlijst Monitor Logistiek & Goederenvervoer Bronnenlijst Monitor Logistiek & Goederenvervoer Bron Naam figuur / tabel publicatie Indicator Publicatiejaar (jaar van toegang) Link (indien mogelijk) A.1 CBS Vervoerd gewicht door beroeps- en eigen vervoer

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

4. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld

4. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld 4. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld Zeehavens genereren veel werkgelegenheid en toegevoegde waarde, en hun privé-bedrijven zijn ook financieel gezond. Europa blijft het belangrijkste

Nadere informatie

Bestaande lacunes en toekomstperspectieven in het Europees internationaal privaatrecht: naar een wetboek van internationaal privaatrecht?

Bestaande lacunes en toekomstperspectieven in het Europees internationaal privaatrecht: naar een wetboek van internationaal privaatrecht? DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING C: RECHTEN VAN DE BURGER EN CONSTITUTIONELE ZAKEN JURIDISCHE ZAKEN Bestaande lacunes en toekomstperspectieven in het Europees internationaal

Nadere informatie

Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL

Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL Full Service Container Logistics Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL 4-10-2013 Corporate presentatie 2 4-10-2013 Corporate presentatie 3 Watertransport Wegtransport Op- en Overslag VACL MCS.

Nadere informatie

CULTURELE HOOFDSTEDEN VAN EUROPA LANGETERMIJNEFFECTEN

CULTURELE HOOFDSTEDEN VAN EUROPA LANGETERMIJNEFFECTEN DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING B: STRUCTUURBELEID EN COHESIE CULTUUR EN ONDERWIJS CULTURELE HOOFDSTEDEN VAN EUROPA LANGETERMIJNEFFECTEN SAMENVATTING IP/B/CULT/IC/2012-082

Nadere informatie

Betalingsachterstand bij handelstransacties

Betalingsachterstand bij handelstransacties Betalingsachterstand bij handelstransacties 13/05/2008-20/06/2008 408 antwoorden 0. Uw gegevens Land DE - Duitsland 48 (11,8%) PL - Polen 44 (10,8%) NL - Nederland 33 (8,1%) UK - Verenigd Koninkrijk 29

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum Gent - 26 februari 2015 Jan Smets A. De stand van zaken 1. De (lange)

Nadere informatie

De Crisis en PHS, interpretatie van de vervoeranalyses: Beoordeling van de gevolgen van de economische crisis voor het goederenvervoer per spoor

De Crisis en PHS, interpretatie van de vervoeranalyses: Beoordeling van de gevolgen van de economische crisis voor het goederenvervoer per spoor De Crisis en PHS, interpretatie van de vervoeranalyses: Beoordeling van de gevolgen van de economische crisis voor het goederenvervoer per spoor De Crisis en PHS, interpretatie van de vervoeranalyses:

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA

ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA ENERGIEPRIORITEITEN VOOR EUROPA Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 4 februari 2011 Inhoud 1 I. Waarom energiebeleid ertoe doet II. Waarom

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Het in kaart brengen van de Supply Chain. Customer Solutions

Het in kaart brengen van de Supply Chain. Customer Solutions Het in kaart brengen van de Supply Chain Customer Solutions Het in kaart brengen van de Supply Chain Werkt u aan het verbeteren van supply chain management in uw organisatie? Het in kaart brengen van uw

Nadere informatie

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk

Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Mainport en blueports: samenwerken aan multimodaal netwerk Jaarcongres Nederlandse Vereniging van Binnenhavens, Venlo, 5 oktober 2012 Hans Smits, CEO Havenbedrijf Rotterdam N.V. 1 Haven Rotterdam in cijfers

Nadere informatie

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler

Exportmonitor 2011. Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Exportmonitor 2011 Het noordelijke bedrijfsleven wordt steeds internationaler Uit de Exportmonitor 2011 blijkt dat het noordelijk bedrijfsleven steeds meer aansluiting vindt bij de wereldeconomie. De Exportmonitor

Nadere informatie

DIRECTE TOEGEVOEGDE WAARDE IN DE VLAAMSE HAVENS, HET LUIKSE HAVENCOMPLEX EN DE HAVEN VAN BRUSSEL

DIRECTE TOEGEVOEGDE WAARDE IN DE VLAAMSE HAVENS, HET LUIKSE HAVENCOMPLEX EN DE HAVEN VAN BRUSSEL 215-1-19 Het economische belang van de Belgische havens - flashraming 214 Om te voorzien in de behoefte aan snel beschikbare indicatoren over het verloop van de toegevoegde waarde en de werkgelegenheid

Nadere informatie

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België

Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Recepten voor duurzame groei Beschouwingen naar aanleiding van het Jaarverslag 2014 van de Nationale Bank van België Financieel Forum West-Vlaanderen Kortrijk - 24 februari 2015 Jan Smets A. De stand van

Nadere informatie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie

Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Voorop in de ontwikkeling van multimodale ketenregie Overseas Logistics Multimodal Inland Locations Supply Chain Solutions Advanced logistics for a smaller world Als het gaat om het optimaal beheersen

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

De Rotterdamse haven na 2030

De Rotterdamse haven na 2030 De Rotterdamse haven na 2030 B. Kuipers, zakelijk directeur Erasmus Rotterdam Onderzoek ministerie van V&W: Wat is het belang en de betekenis van de mainports in 2040 voor de Nederlandse economie? Onderzoek

Nadere informatie

LERARENOPLEIDINGEN BASISONDERWIJS IN EUROPA: STAND VAN ZAKEN EN TOEKOMSTPERSPECTIEVEN

LERARENOPLEIDINGEN BASISONDERWIJS IN EUROPA: STAND VAN ZAKEN EN TOEKOMSTPERSPECTIEVEN DIRECTORAAT-GENERAAL INTERN BELEID BELEIDSONDERSTEUNENDE AFDELING B: STRUCTUURBELEID EN COHESIE CULTUUR EN ONDERWIJS LERARENOPLEIDINGEN BASISONDERWIJS IN EUROPA: STAND VAN ZAKEN EN TOEKOMSTPERSPECTIEVEN

Nadere informatie

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research

Toerisme in perspectief. NBTC Holland Marketing Afdeling Research Toerisme in perspectief NBTC Holland Marketing Afdeling Research Inleiding In dit rapport wordt op hoofdlijnen een beeld geschetst van trends en ontwikkelingen in het (internationaal) toerisme en de factoren

Nadere informatie

Marktaandeel. Nederlandse zeehavens. Adviesdienst Verkeer en Vervoer Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat. 10 december 1999

Marktaandeel. Nederlandse zeehavens. Adviesdienst Verkeer en Vervoer Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat. 10 december 1999 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Adviesdienst Verkeer en Vervoer Directoraat-Generaal Rijkswaterstaat Marktaandeel Nederlandse zeehavens 10 december 1999 Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directoraat-Generaal

Nadere informatie

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf

gespecialiseerde bedrijven overige bedrijven aantal varkens per bedrijf De markt voor de varkenshouderij in Nederland Structuur In Nederland worden op ongeveer 1. bedrijven varkens gehouden. Het aantal bedrijven met varkens is de afgelopen jaren duidelijk afgenomen (figuur

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-II

Eindexamen aardrijkskunde vwo 2006-II Vervoer en ruimtelijke inrichting Opgave 4 Het Project Mainportontwikkeling Rotterdam bron 4 Den Haag Rotterdam Legenda: zandwinningsgebied landaanwinningsgebied (Tweede Maasvlakte) haven- en industriegebied

Nadere informatie

Toespraak van de Heer Willy Demeyer Senator Burgemeester van de Stad Luik Voorzitter van de Autonome Haven van Luik

Toespraak van de Heer Willy Demeyer Senator Burgemeester van de Stad Luik Voorzitter van de Autonome Haven van Luik Toespraak van de Heer Willy Demeyer Senator Burgemeester van de Stad Luik Voorzitter van de Autonome Haven van Luik Symposium nv De Scheepvaart, «Het Albertkanaal, hefboom voor economie en mobiliteit»

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE ITALIË

LANDEN ANALYSE ITALIË LANDEN ANALYSE ITALIË Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Economische prognose IMF voor het GOS

Economische prognose IMF voor het GOS Economische prognose IMF voor het GOS Jan Limbeek Twee keer per jaar, in april en september of oktober, publiceert het IMF zijn World Economic Outlook, waarin het zijn economische verwachtingen voor de

Nadere informatie

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN

Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Mondiale perspectieven voor energie, technologie en klimaatbeleid voor 2030 KERNPUNTEN Referentiescenario De WETO-studie (World Energy, Technology and climate policy Outlook 2030) bevat een referentiescenario

Nadere informatie

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 2014/6 Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 Dirk Hoorelbeke D/2014/3241/218 Samenvatting Dit artikel geeft een bondig overzicht van enkele resultaten uit de nieuwe Regionale economische vooruitzichten

Nadere informatie

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten

Samenvatting ... ... Tabel 1 Kwalitatieve typering van de varianten Samenvatting................. In juli 2008 heeft de Europese Commissie een strategie uitgebracht om de externe kosten in de vervoersmodaliteiten te internaliseren. 1 Op korte termijn wil de Europese Commissie

Nadere informatie

Pan-Europese opiniepeiling over beroepsveiligheid en -gezondheid

Pan-Europese opiniepeiling over beroepsveiligheid en -gezondheid Pan-Europese opiniepeiling over beroepsveiligheid en -gezondheid Resultaten in Europa en Nederland - Mei 2013 Representatieve resultaten in 31 deelnemende Europese landen voor het Europees Agentschap voor

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

Handelsmerken 0 - DEELNAME

Handelsmerken 0 - DEELNAME Handelsmerken 29/10/2008-31/12/2008 391 antwoorden 0 - DEELNAME Land DE - Duitsland 72 (18.4%) PL - Polen 48 (12.3%) NL - Nederland 31 (7.9%) UK - Verenigd Koninkrijk 23 (5.9%) DA - Denemarken 22 (5.6%)

Nadere informatie

Inleiding Logistiek, Inleiding 13 april 2007

Inleiding Logistiek, Inleiding 13 april 2007 Inleiding Inleiding Logistiek Inleiding Logistiek in het leven van alledag Doel van de cursus Wat is logistiek? Plannen en beheersen Waarom logistiek? Logistiek is maatwerk Kosten en baten van logistiek

Nadere informatie

Logistieke top-100: bouwsteen in waarde logistieke sector voor Nederland

Logistieke top-100: bouwsteen in waarde logistieke sector voor Nederland Logistieke top-100: bouwsteen in waarde logistieke sector voor Nederland TNO, Kees Verweij, Teamleider Logistiek TLN Top-100 bijeenkomst, 8 april 2010 Logistieke kosten stijgen als % omzet bedrijfsleven

Nadere informatie

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en India, heeft de wereld in veel opzichten in hoog tempo veranderd. Voor veel bedrijven betekent dit een strategische herbezinning op

Nadere informatie

Strategische visie hinterlandverbindingen vanuit een academisch oogpunt

Strategische visie hinterlandverbindingen vanuit een academisch oogpunt Strategische visie hinterlandverbindingen vanuit een academisch oogpunt - 30 september 2011 - Dr. Christa Sys en Dr. Thierry Vanelslander Steunpunt Goederenstromen Departement Transport en Ruimtelijke

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE DUITSLAND

LANDEN ANALYSE DUITSLAND LANDEN ANALYSE DUITSLAND Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie

De Rotterdamse haven en het achterland. Havenvisie 2030 en achterlandstrategie De Rotterdamse haven en het achterland Havenvisie 2030 en achterlandstrategie Ellen Naaykens Havenbedrijf Rotterdam N.V. ALV ELC, Venlo 30 november 2011 Inhoud Profiel haven Rotterdam Ontwerp Havenvisie

Nadere informatie

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland

2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 2009 uitzonderlijk slecht economisch jaar voor Nederland 02 Krimp mondiale economie in 2009 Aziatische landen als eerste uit het dal Economie eurozone krimpt nog sterker dan wereldeconomie Krimp in 2009

Nadere informatie

DSV XPress. Global Transport & Logistics

DSV XPress. Global Transport & Logistics DSV XPress Global Transport & Logistics Inhoud Diensten in één oogopslag 03 Online software en wereldwijd volgen via het web 05 Aanvullende diensten en toeslagen 07 Maten en gewichten 07 Aanvullende producten

Nadere informatie

De vragenlijst van de openbare raadpleging

De vragenlijst van de openbare raadpleging SAMENVATTING De vragenlijst van de openbare raadpleging Tussen april en juli 2015 heeft de Europese Commissie een openbare raadpleging gehouden over de vogel- en de habitatrichtlijn. Deze raadpleging maakte

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE SPANJE

LANDEN ANALYSE SPANJE LANDEN ANALYSE SPANJE Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V.

Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering. Wim Teugels Nynas N.V. Overzicht en perspectieven voor een duurzame ontwikkeling van asfalt in een economie in voortdurende verandering Wim Teugels Nynas N.V. Een economie in beweging In een tijdspanne van 2 jaar is de olie

Nadere informatie

Lange termijn strategiën om meer vervoer over water te stimuleren. C.J. De Vries Koninklijke Schuttevaer/Bureau Voorlichting Binnenvaart

Lange termijn strategiën om meer vervoer over water te stimuleren. C.J. De Vries Koninklijke Schuttevaer/Bureau Voorlichting Binnenvaart Lange termijn strategiën om meer vervoer over water te stimuleren C.J. De Vries Koninklijke Schuttevaer/Bureau Voorlichting Binnenvaart Vijf manieren om binnenvaart te bevorderen 1. Het havenalliantiemodel

Nadere informatie

Samenvatting. Beginselen van Productie. en Logistiek Management

Samenvatting. Beginselen van Productie. en Logistiek Management Samenvatting Beginselen van Productie en Logistiek Management Pieter-Jan Smets 5 maart 2015 Inhoudsopgave I Voorraadbeheer 4 1 Inleiding 4 1.1 Globalisering........................................... 4

Nadere informatie

Nederland transportland (VHBO klas 2) CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Nederland transportland (VHBO klas 2) CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Nederland transportland (VHBO klas 2) Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Ivar Prins 18 August 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/64705 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

Koper flink in de lift

Koper flink in de lift Publicatiedatum CBS-website: 9 juli 7 Koper flink in de lift Wiel Packbier Centraal Bureau voor de Statistiek Koper flink in de lift Wiel Packbier Samenvatting Mede door de toegenomen vraag naar koper,

Nadere informatie

Uitgebreide samenvatting

Uitgebreide samenvatting Uitgebreide samenvatting Bereik van het onderzoek De Nederlandse minister van Economische Zaken heeft een voorstel gedaan om het huidig toegepaste systeem van juridische splitsing van energiedistributiebedrijven

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011

Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Enquête Internationalisering Rapportage Persbericht januari 2011 Auteurs: P. M. Walison MSc, Trainee Internationaal Ondernemen Dhr. P. van Kuijen, Sectormanager Zoetermeer, 24 januari 2011 Hoewel aan de

Nadere informatie

Wijzigingen in de supply chain gaan de traditionele locatiekeuzes beïnvloeden

Wijzigingen in de supply chain gaan de traditionele locatiekeuzes beïnvloeden Wijzigingen in de supply chain gaan de traditionele locatiekeuzes beïnvloeden van zand..tot klant Tom Horstink Archicom Consultants + Archineers + Managers Er speelt van alles En dit alles heeft met de

Nadere informatie

freight is our trade www.neele.nl Nederlands

freight is our trade www.neele.nl Nederlands freight is our trade www.neele.nl Nederlands Full service logistieke dienstverlening Neele Logistics ontzorgt uw complete logistiek. Of u nu een vervoerder zoekt die goed de weg weet in Europa of een partij

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid van de Mededingingswet. Nederlandse Mededingingsautoriteit BESLUIT Besluit van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid van de Mededingingswet. Nummer 5140 / 17 Betreft

Nadere informatie

Zwitserland: Investeringen in de Intralogistiek

Zwitserland: Investeringen in de Intralogistiek Zwitserland: Investeringen in de Intralogistiek Marktomvang Zwitserse logistieksector (referentiejaar 2010)1 Werkgelegenheid: 168.000 arbeidsplaatsen % van de werkzame beroepsbevolking 3,7% Groei: + 1,3%

Nadere informatie

Samenvatting. De relaties tussen de zeevaart en de maritieme cluster zijn op basis van deze twee vormen van clustering verder uitgewerkt.

Samenvatting. De relaties tussen de zeevaart en de maritieme cluster zijn op basis van deze twee vormen van clustering verder uitgewerkt. Samenvatting De Nederlandse zeevaartsector is sterk internationaal georiënteerd maar tegelijkertijd van belang voor andere Nederlandse maritieme sectoren. Dit heeft niet alleen te maken met de aankopen

Nadere informatie

trends en ervaringen

trends en ervaringen 5 "ntwi''elingen op de energiemar't in het 3uitenland trends en ervaringen 1 "ondiale trends van marktmacht naar staatsmacht "e sterk gestegen vraag en onvoldoende 0itbreiding van de prod04tie- 4apa4iteit

Nadere informatie

Vanuit Nederland de hele wereld over. Continenten verbonden. Personally worldwide.

Vanuit Nederland de hele wereld over. Continenten verbonden. Personally worldwide. Vanuit Nederland de hele wereld over. Continenten verbonden. Personally worldwide. Wij staan voor u klaar. Wereldwijd. Al sinds 1921 vervoeren wij goederen voor onze klanten over de gehele wereld. Van

Nadere informatie

Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot

Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot Logistieke draaischijf Twente, De regio als concurrerende hotspot Rikkert de Kort Senior adviseur goederenvervoer 13 juni 2012 Buck Consultants International Postbus 1456 6501 BL Nijmegen Telnr : 024 379

Nadere informatie

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014

Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 Export-update Noord- en Zuid-Amerika - juli 2014 1. Samenvatting en conclusies De Nederlandse uitvoerwaarde is in 2013 met 1,0% gestegen t.o.v. dezelfde periode in 2012 tot 433,8 miljard euro. De bescheiden

Nadere informatie

van Nice v1.1, 20 februari 2014

van Nice v1.1, 20 februari 2014 Gemeenschappelijke mededeling over de gemeenschappelijke praktijk inzake de algemene benamingen van de hoofdklassen van de classificatie 1 van Nice v1.1, 20 februari 2014 Op 19 juni 2012 deed het Hof uitspraak

Nadere informatie

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN

COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN COMMISSIE VAN DE EUROPESE GEMEENSCHAPPEN Brussel, 7.6.2006 COM(2006) 275 definitief Deel I MEDEDELING VAN DE COMMISSIE AAN DE RAAD, HET EUROPEES PARLEMENT, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITE EN

Nadere informatie

meilink groep meilink groep meilink industriële verpakkingen varekamp exportpacking & logistics schijndel industriële verpakkingen meilink kartonnage

meilink groep meilink groep meilink industriële verpakkingen varekamp exportpacking & logistics schijndel industriële verpakkingen meilink kartonnage meilink groep Een uniek totaalconcept in industriële verpakkingen De Meilink Groep biedt een totaalpakket in industriële verpakkingen. Wij zijn op dit gebied zelfs marktleider in de Benelux en behoren

Nadere informatie

Potplanten en jonge planten 2007

Potplanten en jonge planten 2007 Importnota Potplanten en jonge planten 2007 HBAG Bloemen en Planten Aalsmeer, oktober 2008 Jan Lanning Monique Sassen Inleiding Het HBAG Bloemen en Planten heeft op basis van het meest recente AIPH-Union

Nadere informatie

ENQUÊTE OVER DIVERSITEIT OP HET WERK EN ANTIDISCRIMINAT

ENQUÊTE OVER DIVERSITEIT OP HET WERK EN ANTIDISCRIMINAT ENQUÊTE OVER DIVERSITEIT OP HET WERK EN ANTIDISCRIMINAT 14.06.2005-15.07.2005 803 antwoorden Geef aan op welk gebied uw hoofdactiviteit ligt D - Industrie 225 K - Exploitatie van en handel in onroerend

Nadere informatie

Nederlandse exportgroei houdt aan

Nederlandse exportgroei houdt aan M200712 Nederlandse exportgroei houdt aan Exportthermometer 2007 drs. B.H.G. Jansen Zoetermeer, oktober 2007 Nederlandse exportgroei houdt aan Net als in de voorgaande jaren realiseert het Nederlandse

Nadere informatie

Onderzoek naar e-gezondheidszorg in Europa: artsen moeten meer gebruik maken van ICT

Onderzoek naar e-gezondheidszorg in Europa: artsen moeten meer gebruik maken van ICT IP/08/641 Brussel, 25 april 2008 Onderzoek naar e-gezondheidszorg in Europa: artsen moeten meer gebruik maken van ICT De Europese Commissie heeft vandaag de resultaten bekendgemaakt van een pan-europees

Nadere informatie

Bark Verpakkingen. Outsourcing Concept

Bark Verpakkingen. Outsourcing Concept Bark Verpakkingen Outsourcing Concept Outsourcing Bark Verpakkingen BV als uw partner in strategisch verpakkingsmanagement. De win-win relatie tussen 'outsourcing' en uw 'core business efficiency'. Met

Nadere informatie

Instituut voor de nationale rekeningen

Instituut voor de nationale rekeningen Instituut voor de nationale rekeningen 2015-02-17 Links: Publicatie BelgoStat Online Algemene informatie Broos herstel in 2013 na krimp in 2012 in Brussel en Wallonië; verdere groeivertraging in 2013 in

Nadere informatie

Samenvatting Internationaliseringsmonitor 2010

Samenvatting Internationaliseringsmonitor 2010 Samenvatting Internationaliseringsmonitor 2010 1. Inleiding Globalisering is een onderwerp dat regelmatig in het maatschappelijke debat opduikt. Het gaat dan om de gevolgen van de internationale economische

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE DENEMARKEN

LANDEN ANALYSE DENEMARKEN LANDEN ANALYSE DENEMARKEN Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee6 de sector (cijferma?g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms?ge (2018) waarde van de consump?e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

Afval: een serieuze partner in de logistieke keten

Afval: een serieuze partner in de logistieke keten Barge en shortsea congres Transport/logistiek waste-products van weg naar water Tilburg, 4 februari 2016 Rick Martens, manager logistics Afval: een serieuze partner in de logistieke keten 1 Introductie

Nadere informatie

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid?

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? vbo-analyse Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? September 2014 I Raf Van Bulck 39,2% II Aandeel van de netto toegevoegde waarde gegenereerd door bedrijven dat naar

Nadere informatie

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt!

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt! Vergrijzing, verkleuring en individualisering Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Conclusies Invloed Impact Bronnen Vergrijzing, verkleuring en individualisering De wereldbevolking neemt toe, waarbij

Nadere informatie

Short Sea Shipping Arno Swagemakers 11 juni 2009

Short Sea Shipping Arno Swagemakers 11 juni 2009 Short Sea Shipping Arno Swagemakers 11 juni 2009 1 Historie 1966 Oprichting bedrijf 1966 1985 Conventioneel vervoer 1985 1995 Containervervoer (20ft-40ft) 1995 Verhuizing naar Axelse vlakte in Westdorpe

Nadere informatie

WIN TIJD, WIN GELD WERELDWIJD

WIN TIJD, WIN GELD WERELDWIJD WIN TIJD, WIN GELD WERELDWIJD TNT GAAT EEN STAPJE VERDER Het zeer uitgebreide lucht- en wegennetwerk van TNT heeft nu een nog groter geografisch bereik: tot wel 99,9 % van de wereldwijde bestemmingen.

Nadere informatie