De circulaire economie: laat u zich verrassen, of plukt u nu al de vruchten? Een routekaart voor transformatie (samenvatting)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De circulaire economie: laat u zich verrassen, of plukt u nu al de vruchten? Een routekaart voor transformatie (samenvatting)"

Transcriptie

1 De circulaire economie: laat u zich verrassen, of plukt u nu al de vruchten? Een routekaart voor transformatie (samenvatting) - Michel Schuurman, sr. programmamanager Planet, MVO Nederland - De circulaire economie: het begrip maakt snel opmars. Het is onderwerp van gesprek in menig directiekamer en staat nu ook in het Regeerakkoord. Terecht: het concept van meervoudige waardecreatie en gesloten ketens biedt oplossingen voor enkele steeds urgentere vraagstukken. Meer dan dat: het biedt bedrijven een aanlokkelijk toekomstperspectief. Hoog tijd om dit economische model te vertalen naar praktische toepassingen voor organisaties en ondernemers die open staan voor nieuwe kansen. De stappen uit deze routekaart bieden een handvat en wijzen u de richting. Gebaseerd op de ervaringen van bedrijven die al de eerste stappen hebben gezet, op weg naar de circulaire economie. Zodat ook ú hiervan al de vruchten kunt plukken. Dit is een samenvatting van het gelijknamige essay. De circulaire economie komt eraan, de vraag is hooguit nog wanneer. Laat u zich verrassen en laat u het aankomen op een drastische omslag? Of grijpt u uw kansen en zet u nú al de eerste stappen naar het circulaire model? 1. De circulaire economie komt eraan Het huidige, lineaire consumptiemodel (take make waste) met overheerst al bijna twee eeuwen lang ons Westerse economische systeem. Dit model staat echter sterk onder druk van stijgende grondstofprijzen, schaarste aan materialen en bijvoorbeeld vraagstukken rond afvalverwerking. Maatschappij, politiek en bedrijfsleven maken zich terecht zorgen. Steeds meer ondernemers zien in dat we zo niet langer kunnen doorgaan. Sinds het begin van het industriële tijdperk hebben wij onze productieprocessen voortdurend verbeterd. We boekten grote efficiencywinst en prijsdalingen. Maar de negatieve gevolgen van onze productie voor de omgeving de externaliteiten worden zelden in de prijs meegerekend. De kosten van water- en luchtvervuiling, sterk verminderde biodiversiteit, meer afval en andere schade aan de leefomgeving, volgens berekeningen van KPMG zo n 41 cent van elke verdiende euro, wordenafgewenteld op de maatschappij. De consequenties van de stijgende wereldbevolking, toegenomen consumptie en afnemende voorraden doen zich echter steeds nadrukkelijker voelen. Ook in het bedrijfsleven. Voor een aantal sectoren en type producten bijvoorbeeld textiel, voedingsmiddelen of staalverwerkende industrie zijn sterke prijsfluctuaties en afnemende leveringszekerheid nú al realiteit. De toekomst is circulair We zijn toe aan een nieuw economisch model, dat efficiënter omspringt met bedrijfsmiddelen, met de totale vooorraad beschikbare grondstoffen en de draagkracht van de aarde. In de circulaire economie worden grondstoffen en natuurlijke hulpbronnen níet uitgeput. Producten worden zo ontworpen en geproduceerd dat zij aan het einde van hun economische levensduur eenvoudig uit elkaar gehaald kunnen worden. Zodat ze opnieuw gebruikt kunnen worden als technische grondstof, of als biologische grondstof kunnen dienen voor landbouw of natuur. Het is ook een productiemodel waarbij ketenpartners elkaar vinden op basis van wederzijds versterkende relaties en diensten, in plaats van zoals nu met (vooral economisch ingestoken) inkoopvoorwaarden en aanbestedingen. Waarin meervoudige waardecreatie betekent dat het

2 gekozen bedrijfsmodel financiële waarde oplevert voor meerdere partijen, maar óók voor samenleving en de leefomgeving. Een volgende stap in onze industriële ontwikkeling. Toekomstbestendig Wie het circulaire model omarmt, kiest voor een toekomstbestendig bedrijfsmodel. Met legio kansen voor waardecreatie: meer innovatiekracht, minder afhankelijkheid van specifieke grondstoffen en leveranciers, minder faal- en afvalkosten en hogere marges. Deze organisaties kunnen rekenen op meer begrip van belanghebbenden zoals leveranciers en klanten en blijken een aantrekkelijkere werkgever voor getalenteerd personeel. Zij hebben gemiddeld genomen een beter beleggingsprofiel en hogere, maar ook stabielere rendementen. Rekening houden met mens en milieu draagt bij aan de materiële en immateriële resultaten van de onderneming: onderzoek toont aan dat dergelijke bedrijven meer aandeelhouderswaarde hebben. De circulaire economie (definitie): Een economisch systeem, ontworpen voor maximale herbruikbaarheid en minimale waardevernietiging van producten en grondstoffen. Dit in tegenstelling tot het lineaire systeem, waarin grondstoffen worden omgezet in producten die na verbruik vernietigd worden. Het circulaire systeem kent twee kringlopen van materialen. Een biologische kringloop, waarbij reststoffen na een cascade van verbruik veilig terugvloeien in de biosfeer. En een technische kringloop, waarvoor product(onderdelen) zo zijn ontworpen en vermarkt dat deze op kwalitatief hoogwaardig niveau opnieuw gebruikt kunnen worden. Hierdoor blijft de economische waarde zoveel mogelijk behouden. Het systeem is ecologisch en economisch gezien restauratief. Waarom een werkelijke transformatie nodig is Steeds meer ondernemingen werken aan verduurzaming van hun processen. Velen doen dat alleen vanuit defensieve overwegingen: kostenbesparing, angst voor omzetverlies en reputatieschade. Zij optimaliseren hun productieproces en bedrijfsmodel en maken zo het lineaire systeem efficiënter, maar dit stopt de uitputting van natuurlijke systemen niet. Alleen een werkelijke transformatie in ons denken en handelen kan dit veranderen: de omslag naar een circulaire economie. Klimaatverandering is een ondernemersvraagstuk Op deze planeet leven we in een gesloten systeem, waarin alles met elkaar verbonden is. Natuurlijke bronnen zijn eindig. Dat geldt zowel voor grondstoffen als mineralen, metalen en fossiele brandstoffen. Maar ook voor de ecosysteemdiensten die de natuur ons levert: hout en voedsel, zuiver water en schone lucht. Wij teren nu in op de voorraden fossiele brandstoffen. En brengen zoveel koolstof in de atmosfeer, dat we afstevenen op een temperatuurstijging van tenminste drie graden Celsius medio deze eeuw. Ecosystemen verliezen aan veerkracht en dit heeft vergaande effecten op het klimaat zoals wij dat kennen en waarin onze samenleving zich heeft ontwikkeld. Klimaatverandering is behalve een probleem voor het milieu, dus ook een bedreiging voor de samenleving. En omdat elke onderneming hier deel van uitmaakt, is de verregaande aantasting van de leefomgeving ook een ondernemersvraagstuk. Drijvende krachten Het is een combinatie van politieke, economische, sociale en technologische factoren ( PESTfactoren ) die ons in de richting sturen van een duurzame, circulair economie. Denk aan de snel groeiende wereldbevolking, die gemiddeld genomen welvarender wordt en meer gaat consumeren. Daarnaast maakt de politiek steeds meer regels en wetten om de kosten van milieuschade en vervuiling aan te pakken, nu het besef groeit dat we daar anders als maatschappij voor opdraaien. Ook duurzame technologie vormt een drijvende kracht, dankzij uitvindingen en innovaties.

3 2. De routekaart naar de circulaire economie Een aantal bedrijven is al een eind op weg met het invoeren van een circulair bedrijfsmodel. Deze koplopers tonen aan dat het circulaire model werkt als het gaat om duurzame oplossingen. Hun onderneming blijkt ook commercieel gezien succesvoller en beter voorbereid op de toekomst. De onderstaande routekaart is afgeleid uit hun ervaringen en resultaten, om anderen de richting te wijzen en te inspireren. De vier stappen fasen - onderweg naar een circulair bedrijfsmodel: 1. Eco-efficiëntie 2. Loskomen van de bestaande situatie: mechanismen en beslismomenten 3. Transformatie in het denken over duurzaamheid 4. Ketensamenwerking voor meervoudige waardecreatie Hoewel de stappen op deze route worden beschreven als een lineair proces, kunnen ze ook synchroon of in feedbackloops verlopen. Bedrijven zetten in de praktijk in op de aspecten die op dat moment van toepassing zijn. Fase 1: Eco-efficiëntie Veel bedrijven passen duurzaam ondernemen in eerste instantie toe in bestaande denkkaders en managementmodellen, bedoeld om direct bij te dragen aan het bedrijfsresultaat. Er worden maatregelen genomen die leiden tot minder verbruik van grondstoffen en energie en minder afval: eco-efficiëntie. Meer met minder -maatregelen, die worden gelabeld als duurzaam, maar in feite een optimalisatie zijn van het huidige systeem, meestal omwille van kostenbesparing. We zien eco-efficiëntie ook terug in producten die zo aangepast zijn dat zij in het gebruik hooguit minder schadelijk zijn voor het milieu; auto s met zuiniger brandstofgebruik bijvoorbeeld. Verminderen van de externe neveneffecten van productie voor de leefomgeving is op zichzelf zinvol, maar niet werkelijk duurzaam. Als opmaat in de transformatie naar een wérkelijk duurzaam model betekent eco-efficiëntie echter een waardevolle eerste stap. Fase 2: Loskomen van de bestaande situatie Bij de transformatie naar een circulaire manier van werken, zullen organisaties de specifieke mechanismen en momenten moeten te identificeren die hen in deze omslag belemmeren, of juist behulpzaam kunnen zijn. Levenscyclusanalyses (LCA) en het doorrekenen van business cases helpen hierin inzicht te krijgen. Padafhankelijkheid Bedrijven zijn vaak met handen en voeten gebonden door de bestaande situatie. Het is lastig en kostbaar om radicaal het roer om te gooien, vanwege eerdere investeringen in productielijnen en apparatuur, ingesleten werkprocessen, aanwezige beloningsstructuren, klantrelaties en contracten, maar ook de heersende cultuur en denkwijze. Bedrijven zijn daarmee soms diep verankerd in pad-afhankelijkheid. Vooral industrieën met een lange cyclus, waarin investeringen pas in decennia worden terugverdiend, omdat beslissingen in de ontwerpfase nog lang doorwerken in bijvoorbeeld energie-efficiëntie en gebruikte materialen. In de fast moving consumer goods kunnen producenten sneller het roer omgooien. Met elk gepasseerd kruispunt wordt van richting veranderen lastiger en kostbaarder. Het is dus belangrijk om niet locked-in te raken en tijdig de kruispunten op het pad te herkennen, om op deze momenten weloverwogen keuzes te kunnen maken. In de praktijk stapt men makkelijk over dergelijke keuzemomenten heen, bijvoorbeeld relevant voor energiezuinigheid en de vestigingslocatie. Padafhankelijkheid is behalve een economische en bedrijfstechnisch vraagstuk ook een mentaal vraagstuk: vasthouden aan het huidige spoor, of koste wat het kost veranderen? Om echt te kunnen innoveren en excelleren moet een organisatie van gebaande paden afwijken.

4 Mechanismen die versnellen Mechanismen binnen en buiten de organisatie kunnen echter ook kansen bieden om los te breken oude sporen en versneld de weg in te slaan naar de circulaire economie. Naast traditionele economische parameters zoals in Economic Value Added (EVA), kan een bedrijf ook verborgen waarden zichtbaar maken: verbeterde merkwaarde, loyalere klanten, attractiever werkgeverschap en minder boetes als gevolg van (milieu)schade. Dit kunnen allemaal argumenten zijn om vervroegd afscheid te nemen van investeringen die niet langer als maatschappelijk geaccepteerd worden gezien. Zo worden er nu in Duitsland steeds meer kerncentrales gesloten. Ook de invloed van de consument kan worden gebruikt om los te breken uit een locked-in - scenario. Bijvoorbeeld als bedrijven die willen verduurzamen in één keer hun hele assortiment veranderen ( choice editing ) en zo investeringen vervroegd wegstrepen. Fase 3: Transformatie in het denken over duurzaamheid Veel verbetertrajecten rondom duurzaamheid die worden neergezet als transformatieprogramma, bestaan in de praktijk uit stappen die slechts het bestaande systeem optimaliseren. De gewenste uitkomst wordt bovendien al vooraf geformuleerd. Tot échte doorbraken of veranderingen in het systeem komt het niet. Wie de kansen van de circulaire economie wérkelijk wil benutten, moet ook de regels van het spel veranderen. Bij een echte transformatie wordt het bestaande systeem losgelaten. Richting en doel worden wel gedefinieerd maar de exacte invulling kristalliseert zich uit in de loop van het veranderproces. In de transformatie in het denken over duurzaamheid krijgen we inzicht in de kansen van hechtere samenwerking met ketenpartners, loyalere klanten en werknemers. Business cases gaan niet alleen over financiële aspecten, maar ook over niet-financiële waarden. Ze overschrijden ook de grenzen van de eigen onderneming. Succesvol ondernemen Duurzaam ondernemen wordt dan een synoniem voor succesvol ondernemen. Dit gaat verder dan interventies in het productieproces: er komen nieuwe producten en diensten uit voort, die niet belastend, maar juist waardevol zijn en na afloop van hun levensduur beschikbaar voor een nieuwe levenscyclus. Innovaties die ook buiten de traditionele grenzen van de organisatie waarde creëren. Bedrijven ontdekken hoezeer groen en geld, oftewel ecologie en economie, met elkaar verbonden zijn. Sociale en milieuvraagstukken raken steeds meer verweven en werken op die manier door in de bedrijfskosten en omzetmogelijkheden van elke onderneming. Behalve als een morele verplichting, zien zij ook de noodzaak van duurzaam ondernemen voor de continuïteit van de bedrijfsvoering. Als een kans om te groeien en zich te ontwikkelen en daarmee onderscheidend te zijn in de markt. Andere focus en aansturing Transformatie vraagt om een andere aansturing binnen de organisatie. In de cultuur verschuift de aandacht van het vermijden van risico s naar het creëren van kansen. Kansen om nieuwe markten aan te boren, om radicale product- en procesinnovaties en nieuwe ketensamenwerking te initiëren, om de license to operate and grow te versterken. Duurzaam denken en werken moet uiteindelijk onderdeel van de bedrijfscultuur worden. Het raakt ingebed in standaard werkwijzen, klantcontacten, leveranciersbeoordelingen en beloningsstructuren. In plaats van op de activiteiten voor verduurzaming, wordt op den duur vooral gestuurd op resultaten. De effecten van deze maatregelen worden zo beter zichtbaar en kunnen worden benut om deze gericht bij te sturen. De focus in het denken over duurzaamheid beperkt zich niet langer tot de traditionele grenzen van de organisatie. Samenwerking binnen de keten wordt interessant, vanuit het besef dat gebruikte grondstoffen en halffabricaten in hoge mate de toegevoegde waarde van een product bepalen.

5 Levenscyclusanalyse Analyses van de keten en de levenscyclus van producten bieden interessante aanknopingspunten om inzicht te krijgen in elementen en toepassingen van het product, of onderdelen van het productieproces. De levenscyclusanalyse (LCA) brengt voor de hele levensduur van een product in kaart welke grondstoffen hierin worden gebruikt, welke emissies productie, transport en gebruik opleveren en wat de eventuele milieugevolgen zijn van het afdanken van het product. De LCA is een waardevol instrument in het transformatieproces: het biedt inzicht in de essenties van producten en bedrijfsprocessen en daarmee aanknopingspunten om verbeteringen door te voeren. Het maakt duidelijk welke maatregelen effectief kunnen zijn om de milieu-impact van een product te beperken. Dit maakt de LCA ook waardevol om transparantie te bevorderen. Voor het succes van de onderneming is het van belang om geloofwaardig te communiceren over wat de onderneming al goed doet, waar nog uitdagingen liggen en hoe deze opgepakt worden. De LCA kan de basis vormen voor een milieu-productverklaring met feitelijke informatie over het product, vergelijkbaar met het etiket met voedingswaarden en E-nummers op levensmiddelen. Vooral relevant op de zakelijke markt, waar inkopers helderheid willen over wat de onderneming in komt; onder meer voor rapportage verderop in de keten. De uitkomsten van een LCA zijn handvatten bij innovatie. Bijvoorbeeld om andere grondstoffen, processen of zelfs producten te zoeken. Zo hebben bedrijven als BASF, Heineken en Unilever analyses uitgevoerd voor hun assortiment. Unilever ontdekte dat de grootste uitdaging niet ligt in aanpassingen in de primaire grondstof, de productie of de logistiek, maar in de gebruiksfase. In innovatie staan ook de fundamentele eigenschappen van het product ter discussie. Koplopers gaan verder: zij gaan over tot radicale transparantie. Zij geven aan waar ze zelf niet uitkomen en leggen hun innovatie-uitdagingen open voor aan de buitenwereld, met de uitnodiging middels co-creatie mee te werken aan oplossingen. Front-end-design In het ontwerpproces verschuift de aandacht van end-of-pipe naar front-end-design. In plaats van de negatieve effecten aan het eind van de levensduur te minimaliseren, worden producten en processen van meet af aan al zo ontworpen en gerealiseerd, dat er geen externaliteiten meer zijn. Bij front-end-design worden producten zo ontworpen dat zij aan het einde van de levensduur efficiënt gedemonteerd kunnen worden en dat gebruikte materialen makkelijk gescheiden kunnen worden. Technische restmaterialen kunnen dan terugkeren in de technische kringloop en biologische restmaterialen kunnen als voedingsstof worden teruggevoerd naar de natuurlijke keten. Dan blijken er nogal eens makkelijker demonteerbare opties te zijn die niet alleen de verbindingsmaterialen vervangen, maar ook nog eens voordeliger zijn. Ook bedrijfs- en logistieke processen worden anders vormgegeven. Er komen steeds robuustere reverse-logistics -processen om de inname van gebruikte producten effectief te organiseren. Ook de verwerking en terugstroom van componenten en materialen wordt steeds beter ingebed. Fase 4: Ketensamenwerking voor meervoudige waardecreatie Transformatie naar meervoudige waardecreatie overstijgt de grenzen van de onderneming en strekt zich uitstrekt over de hele keten en wellicht zelfs andere sectoren. Leverancier- en klantrelaties kunnen uitgroeien tot (h)echte samenwerkingsverbanden. In processen van co-creatie bepalen klanten en leveranciers mee hoe een eindproduct maximale waarde kan opleveren voor de keten en hoe zij daaraan zelf kunnen bijdragen. In plaats van de traditionele rollen van in- en verkoop, ontstaat er een organisatie-ecologie. Grondstoffen stromen in een cyclisch proces door verschillende ketens.

6 Leiderschap Dit vraagt om een nieuw type leiderschap. De leider van een succesvol transformatieproces is zowel visionair en krachtig, als praktisch en dienstbaar. Hij heeft charisma en weet de korte termijnbelangen te overbruggen en de onderneming mee te nemen naar een toekomst voorbij het volgende boekjaar. Hij betrekt het hele team bij de transformatie en zorgt voor borging en eigenaarschap op de werkvloer. Hij geeft de juiste prikkels op het juiste moment: is dienstbaar en ondersteunend waar nodig, maar ook daadkrachtig als resultaten achterblijven en als ingrijpen vereist is. Systeemdenken Een succesvolle transformatie berust op het systeemdenken. De wederzijdse verwevenheid van samenleving en bedrijfsleven is de afgelopen jaren sterk toegenomen, door globalisering en wereldwijde logistieke ketens, het internet en de sociale media. Het is van vitaal belang om het de rol van de onderneming in het grotere geheel te overzien en de complexe relaties tussen de onderneming en de omgeving te duiden. Een holistische benadering van het systeem biedt uitkomst bij dilemma s en verbindt organisaties en belanghebbenden zodat zij samen komen tot breed gedragen oplossingen. Samenwerking en langdurige relaties In de circulaire economie draait het om samenwerking en meervoudige waardecreatie. Sleutelpartners in de keten onderzoeken samen hoe alle belangen zo goed mogelijk gediend zijn, zonder negatieve gevolgen voor de ander of de leefomgeving. Waarde wordt niet alleen uitgedrukt in economische termen (zoals Porter voorstaat in zijn Creating Shared Value 12 ), maar ook in maatschappelijke en ecologische termen. Met behulp van de LCA, gebaseerd op de levenscyclus van producten, onderzoeken de partners de mogelijkheden van samenwerking binnen de keten en tussen ketens. Samen met toeleveranciers bekijken zij hoe zij deze behoeften kunnen realiseren. Klant- en leveranciersrelaties veranderen hierdoor van formele, vaak incidentele contacten in waardevolle, langdurige servicerelaties. (Groepen) ondernemingen zoeken ook buiten hun sector naar oplossingen voor hun (collectieve) vraagstuk. Resultaat zijn (soms verrassende) samenwerkingsverbanden en cross-sectorale partnerships. Waarin bijvoorbeeld het afval van de ene partij dient als grondstof voor de andere partij. Van product naar dienst Het sluitstuk van de transformatie naar een circulaire economie is de verschuiving van eigendom naar gebruik. De klant gaat dan betalen voor het gebruik van (of de toegang tot) een product of een dienst. De producent verkoopt zijn product niet langer verkoopt, maar stelt dat beschikbaar en zo gaat hij een servicerelatie aan met zijn klant. Aan het einde van de levensduur neemt de leverancier de grondstoffen terug en kan hij met de klant een nieuw servicecontract afsluiten. De grondstoffen kunnen zo weer in eenzelfde product worden ingebracht, of verhandeld voor verder gebruik in een andere sector. Hiermee wordt het economisch systeem verbreed en ontstaat er extra meerwaarde voor de gehele keten. De grondstoffen worden hergebruikt met dezelfde kwaliteit, of keren terug als voeding terug naar de natuur. 3. Tot slot Deze routekaart brengt het traject in beeld van het huidige lineaire economische model naar de circulaire economie, aan de hand van de successen van bedrijven die reeds bezig zijn met hun transformatieproces. Daarin zijn de stadia benoemd die deze koplopers hebben doorlopen en de momenten en mechanismen waarmee zij kunnen doorstoten naar een volgende stap in hun transformatie. Het is nog lang geen volledig beeld, omdat de fundamentele veranderingen nog volop in gang zijn. Vanwege de huidige focus op de maakindustrie heeft de technische kant van het transformatieproces de meeste aandacht gekregen in deze routekaart. Technologieën, methoden en mechanismen zijn echter geen panacee: het succes van elke transformatie schuilt in het menselijke vermogen om veranderingen in gang te zetten en door te voeren. De essentie van een succesvol veranderproces, of het nu binnen een organisatie is of een maatschappij, zit uiteindelijk besloten in

7 het vermogen van mensen om anderen te inspireren en te laten zien dat de voorgenomen verandering zinvol en waardevol is. Michel Schuurman (Dec. 2012) Figuur 4: Overzicht van de meest voorkomende activiteiten en uitkomsten van het transformatieproces naar een circulaire economie.

De circulaire economie: laat u zich verrassen, of plukt u de vruchten? Een routekaart voor transformatie van de maakindustrie 1 / 23

De circulaire economie: laat u zich verrassen, of plukt u de vruchten? Een routekaart voor transformatie van de maakindustrie 1 / 23 De circulaire economie: laat u zich verrassen, of plukt u de vruchten? Een routekaart voor transformatie van de maakindustrie 1 / 23 MVO Nederland De circulaire economie: laat u zich verrassen, of plukt

Nadere informatie

De circulaire economie komt eraan! Laat u zich verrassen of plukt u de vruchten?

De circulaire economie komt eraan! Laat u zich verrassen of plukt u de vruchten? De circulaire economie komt eraan! Laat u zich verrassen of plukt u de vruchten? Een routekaart voor transformatie van de maakindustrie. Essay voor het congres Duurzaam Organiseren Doen door de Nijmegen

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Vóór dat u beleid ontwikkelt is het van belang om de vraag: Waaròm zou ik MVO beleid ontwikkelen? te beantwoorden. Het antwoord op deze vraag bepaalt hóe u het MVO

Nadere informatie

Stilstaan bij vooruitgang

Stilstaan bij vooruitgang Stilstaan bij vooruitgang Thuis in duurzaam organiseren Duurzaam rendement is geld verdienen... en meer... Onze visie op duurzaamheid Duurzaamheid is een modewoord geworden. Om mee te gaan met de trend

Nadere informatie

Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie

Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie Circulair Inkopen Utrecht op weg naar duurzame markttransformatie Opdrachtgevers: - Provincie Utrecht - Gemeente Utrecht - Gemeente Amersfoort Middag/avond over biobased aanbesteden Centre of Expertise

Nadere informatie

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is.

Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Energieverbruik binnen de voedingen drankensector. Waarom inzicht in de energieketen noodzakelijk is. Deze whitepaper licht toe waarom het voor organisaties binnen de belangrijk is om inzicht te hebben

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

DWSI Trendalert S E P T E D

DWSI Trendalert S E P T E D Dutch Water Sector Intelligence Vier Scenario's voor de Circulaire Economie DWSI Trendalert Vier Scenario's voor de Circulaire Economie Inleiding Het KIDV is op 1 januari 2013 opgericht naar aanleiding

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Loont kiezen voor Cleantech innovatie?

Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Loont kiezen voor Cleantech innovatie? Investeren in Cleantech biedt de mogelijkheid om economische meerwaarde te creëren in combinatie met milieuvoordelen. Een Cleantech productiemodel dient in staat

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen

Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen De Meeuw Nederland Industrieweg 8 Postbus 18 5688 ZG Oirschot T +31 (0)499 57 20 24 F +31 (0)499 57 46 05 info@demeeuw.com www.demeeuw.com De Meeuw en MVO Wijzer worden van Maatschappelijk Verantwoord

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten

Winst met Waarde. In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Winst met Waarde In 3 stappen de unieke waarde van je bedrijf vergroten Erwin Meijboom Je hebt de stap genomen om deze e-paper te downloaden! Ben je startend ondernemer, wil je je startup gaan ontwikkelen,

Nadere informatie

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde

Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzame winst voor MKB in 7 stappen Jaap de Vries Gijs Duivenvoorde Duurzaam ondernemen 1 Even voorstellen Gijs Duivenvoorde ir, Delft Berenschot Maakindustrie Duurzaamheid Innovatie Normcommissie ISO26000

Nadere informatie

Circulair inkopen: de knelpunten & succesfactoren en de ontwikkeling van het CP4V model

Circulair inkopen: de knelpunten & succesfactoren en de ontwikkeling van het CP4V model Menno van Drunen inhuur SVB Vertrouwelijk Circulair inkopen: de knelpunten & succesfactoren en de ontwikkeling van het CP4V model Carmen van Kruisbergen Supply Value Maart 2016 Inhoud Wie ben ik? Even

Nadere informatie

Onderhoud kan productieprocessen LEAN-er maken. LEAN en onderhoud in de voedingsmiddelen industrie 16 september 2011. Inhoud

Onderhoud kan productieprocessen LEAN-er maken. LEAN en onderhoud in de voedingsmiddelen industrie 16 september 2011. Inhoud Onderhoud kan productieprocessen LEAN-er maken LEAN en onderhoud in de voedingsmiddelen industrie 16 september 2011 Rob Brager 1 Inhoud 1. Inleiding 2. Waarom productieprocessen? 3. Traditioneel productieproces

Nadere informatie

Duik eens in uw afval en ontdek de grond stoffen van de toekomst

Duik eens in uw afval en ontdek de grond stoffen van de toekomst Duik eens in uw afval en ontdek de grond stoffen van de toekomst Bedrijfsafval: een waardevolle grondstof Onze natuurlijke bronnen worden schaarser en duurder. Gelukkig groeit het besef dat we zuiniger

Nadere informatie

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren,

Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau, Dames en heren, Vrijdag 10 september 2010 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Comité van de Regio s Resource Efficient Europa Mevrouw de voorzitter, Geachte leden van het Bureau,

Nadere informatie

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID

ONZE VERANTWOORDELIJKHEID ONZE VERANTWOORDELIJKHEID CORPORATE RESPONSIBILITY POLICY I Inhoud Voorwoord 1 Waardering medewerkers 2 Ketenverantwoordelijkheid 3 Behoud van natuurlijke hulpbronnen 4 Maatschappelijke betrokkenheid

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025

INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025. De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 INDUSTRIE EN SAMENLEVING HET VIZIER OP 2025 De bijdrage van de industrie aan de kwaliteit van leven in 2025 Startnotitie: Naar een Visie voor de Nederlandse industrie 28 maart 2010 Naar de Visie 2025 -

Nadere informatie

Een kader voor circulair inkopen

Een kader voor circulair inkopen Een kader voor circulair inkopen versie 20 april 2015 Auteurs: Take Padding, Godard Croon, Debbie van Haastrecht, Rene Dijkstra Dit factsheet biedt een kader voor het begrip circulair inkopen. In dit factsheet

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 2015-2016 Van verbruik naar gebruik Pagina 1 van 5 Inleiding: Voor u ligt het MVO beleid van ABIRD Industrial Rental Services. Maatschappelijk Verantwoord en Duurzaam

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL

AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL SAMEN WERKEN AAN EEN DUURZAME VOEDSELKETEN IN 2020 AGENDA VERDUURZAMING VOEDSEL Voorop lopen met duurzaam voedsel Nederland is wereldspeler op het gebied van voedselproductie, innovatie en agrifood-export.

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse

Arnold Monshouwer. Business Club Bernisse Arnold Monshouwer Business Club Bernisse Wie zijn wij? Waarom innoveren? Wat is innovatie? Hoe kom ik op ideeën? Hoe pak ik het aan? Agenda Even voorstellen 1. Beter, eerder en sneller innoveren 2. Onafhankelijk

Nadere informatie

ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN

ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN ORDINA SAMEN SLIMMER WERKEN VAN AGENDEREN NAAR DOEN Terwijl u dit leest, voltrekt zich een revolutie in het zakelijk landschap. Het Nieuwe Werken (HNW) staat volop in de aandacht. En niet zonder reden:

Nadere informatie

GMP Groep GMP. Exploitatie GMP. GMP Vastgoed. buro ontwerp & omgeving PARO. Investments. Human Issue. Stafdiensten

GMP Groep GMP. Exploitatie GMP. GMP Vastgoed. buro ontwerp & omgeving PARO. Investments. Human Issue. Stafdiensten groep GMP Groep GMP Exploitatie Stafdiensten PARO Afvalverwerking, recycling & levering bouwstoffen buro ontwerp & omgeving Omgevingsadviesbureau GMP Vastgoed Commercieel vastgoed, monumenten GMP Investments

Nadere informatie

We create chemistry. Onze bedrijfsstrategie

We create chemistry. Onze bedrijfsstrategie We create chemistry Onze bedrijfsstrategie Het verhaal van BASF Al vanaf onze oprichting in 1865 richten wij ons op de evoluerende wereld om ons heen. Wanneer we kijken naar hoe we als bedrijf willen bijdragen

Nadere informatie

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011

Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 Voorproefje Cosun MVO-verslag 2011 1 Dit is een voorproefje in druk van het digitale Cosun MVO-verslag over 2011. Wilt u meer gegevens raadplegen over wat wij zoal ondernemen met het oog op onze maatschappelijke

Nadere informatie

Op weg naar Duurzaam Breda!

Op weg naar Duurzaam Breda! Een initiatief van betrokken burgers Op weg naar Duurzaam Breda! De belangrijkste uitdaging voor de samenleving is weer binnen de draagkracht van de aarde te gaan leven. We leven al lang niet meer van

Nadere informatie

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis

Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Erasmus Concurrentie en Innovatie Monitor 2009 Bedrijven die investeren in sociale innovatie hebben minder last van de crisis Rotterdam, 6 oktober 2009 INSCOPE: Research for Innovation heeft in opdracht

Nadere informatie

Samen Ondernemen met de Natuur

Samen Ondernemen met de Natuur Samen Ondernemen met de Natuur Henk Gerbers Kleinschalig maakt gelukzalig, of is bulk beter? Naar een Voedselbeleid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) Verhaal over Ondernemen

Nadere informatie

Het zijn mooie tijden...

Het zijn mooie tijden... groep groep Het zijn mooie tijden... GMP Groep GMP Exploitatie Stafdiensten Consumenten, met hun onbelemmerde toegang tot informatie, worden steeds mondiger. Bedrijven reageren en gaan maatschappelijk

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Samen, duurzaam doen!

Samen, duurzaam doen! Samen, duurzaam doen! Een online platform voor duurzaamheid in de Kromme Rijn en Utrechtse Heuvelrug Transitie: We leven niet in een tijdperk van verandering maar in een verandering van tijdperken Jan

Nadere informatie

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring 1 Waarom MVO? Moeten: Horen: Lonen: gedrag af MVO handelen wordt afgedwongen MVO handelen o.b.v. vrijwilligheid (morele motivatie) De markt beloont MVO en straft

Nadere informatie

Metaal- en foodindustrie naar 2020

Metaal- en foodindustrie naar 2020 Metaal- en foodindustrie naar 2020 Lunch & learn, 24 september 2014 Rabobank LVC en Maasduinen Henri Cocu, Sectormanager Industrie Hans van Haaren Sectormanager Food Sectormanagement als inspiratie Hans

Nadere informatie

Duurzame innovatie met de natuur als mentor - de circulaire economie in de praktijk - Rijks Innovatie Lab 2013

Duurzame innovatie met de natuur als mentor - de circulaire economie in de praktijk - Rijks Innovatie Lab 2013 Duurzame innovatie met de natuur als mentor - de circulaire economie in de praktijk - Rijks Innovatie Lab 2013 Introductie van het bedrijf Uitvinder van de Heuga tapijttegel Omzet $ 1 miljard 3500 medewerkers

Nadere informatie

Nedap RealTime Tochtdetectie Halslabel

Nedap RealTime Tochtdetectie Halslabel Nedap Tochtdetectie Nedap Tochtdetectie Visuele tochtdetectie op grote bedrijven is lastig Het is niet efficiënt en onvoldoende betrouwbaar. Met Nedap Tochtdetectie is het mogelijk om grote melkveestapels

Nadere informatie

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen?

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wordt ook wel maatschappelijk ondernemen, maatschappelijk betrokken ondernemen, duurzaam ondernemen of ethisch

Nadere informatie

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR SUCCES OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity

Nadere informatie

Green Deal Concreet 1.0

Green Deal Concreet 1.0 Green Deal Concreet 1.0 Een groep vooraanstaande bedrijven en brancheorganisaties in de betonketen hebben in 2011 samen met MVO Nederland het MVO Netwerk Beton opgericht. Op 4 oktober 2011 heeft het MVO

Nadere informatie

Definitie. Wat is Duurzaamheid?

Definitie. Wat is Duurzaamheid? Duurzaamheid Definitie Wat is Duurzaamheid? Waarom is duurzaamheid belangrijk? Bevolkingsgroei 7naar 9Miljard Waarom is duurzaamheid belangrijk? Grondstofschaarste Waarom is duurzaamheid belangrijk? Ontbossing

Nadere informatie

In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren. Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf

In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren. Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf In 7 stappen naar geïntegreerd rapporteren Naar een toekomstbestendig mkb-bedrijf Colofon De tekst van deze brochure is tot stand gekomen met medewerking van NEMACC, het mkb-kenniscentrum waarin de NBA

Nadere informatie

Fornature vindt van wel!

Fornature vindt van wel! Fornature vindt van wel! Fornature filosofie Over Fornature Als we met onze huidige manier van produceren en afwaarderen doorgaan, zal de voorraad ruwe materialen in de toekomst uitgeput raken. Deze schaarste

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

Digitale cultuur als continuüm

Digitale cultuur als continuüm Digitale cultuur als continuüm Samenvatting Activiteitenplan 2017-2020 Stichting Digitaal Erfgoed Nederland (DEN) Den Haag, 31 januari 2016 1/5 1. Vooraf Deze samenvatting is gebaseerd op de subsidieaanvraag

Nadere informatie

Potentieel van mestafgeleide producten als grondstof voor de P-industrie. Willem Schipper

Potentieel van mestafgeleide producten als grondstof voor de P-industrie. Willem Schipper Potentieel van mestafgeleide producten als grondstof voor de P-industrie Willem Schipper Fosfor, fosfaat Onvervangbaar element voor leven Wordt aangetroffen in planten en dieren In omloop gebracht door

Nadere informatie

Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain

Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain Managementsamenvatting Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain Neem planningsbesluiten voor maximale winst, meer veiligheid en minimalenadelige gevolgen voor het milieu

Nadere informatie

Innoveren = Marktgericht communiceren

Innoveren = Marktgericht communiceren Innoveren = Marktgericht communiceren Inleiding Adviseurs bij Syntens constateren bij bedrijven vaak een gebrek aan aandacht voor de markt. Veel ondernemingen hebben een verstoorde marktdynamiek. Door

Nadere informatie

Van Afval Af. transitie-agenda naar een circulaire economie. Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl

Van Afval Af. transitie-agenda naar een circulaire economie. Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl Van Afval Af transitie-agenda naar een circulaire economie NVRD themadag Roel van Raak(DRIFT) vanraak@drift.eur.nl Aanleiding en doel van Van Afval Af Verpakkingenakkoord Circulaire Economie Schuivende

Nadere informatie

ThreeC - verpakkingen. Lessenserie

ThreeC - verpakkingen. Lessenserie ThreeC - verpakkingen Lessenserie Opzet van het project Lesblok1 Maandag 16 maart Lesblok 2 Donderdag 19 maart Lesblok 3 Vrijdag 20 maart Introduc>e op het onderwerp Uitwerken oplossing Posterpresenta>e

Nadere informatie

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden

STUREN MET WATER. over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER over draagvlak en draagkracht in de westelijke veenweiden STUREN MET WATER Het ontwerp Sturen met water van het Veenweide Innovatiecentrum Zegveld (VIC) zet in op actief, dynamisch grondwaterbeheer

Nadere informatie

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER

TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER TECHNIEK ALS ECONOMISCHE AANJAGER Wij geloven in techniek en technici, economische vooruitgang en maatschappelijke welvaart. Dat wij een positief beeld van de techniek en de technici hebben, is gezien

Nadere informatie

WELKOM. Biobased Business Event Emmen. Over natuurlijke oplossingen gesproken

WELKOM. Biobased Business Event Emmen. Over natuurlijke oplossingen gesproken WELKOM Biobased Business Event Emmen Over natuurlijke oplossingen gesproken Natural Plastics Ontwikkelen, produceren en op de markt brengen van groene producten welke geen schade opleveren voor de natuur

Nadere informatie

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO

Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Ab Arbo-advisering i en duurzaamheid + MVO Esther Loozen Atze Boerstra (Stanley Kurvers) NvvA Symposium 2010 1 Programma Introductie door Esther Loozen Korte inleiding over duurzaamheid+ MVO door Atze

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Masterclass Afval en Grondstof. Het Nederlandse Afvalbeleid in vogelvlucht, gemeenten in de circulaire economie

Masterclass Afval en Grondstof. Het Nederlandse Afvalbeleid in vogelvlucht, gemeenten in de circulaire economie Masterclass Afval en Grondstof Het Nederlandse Afvalbeleid in vogelvlucht, gemeenten in de circulaire economie Gemeentelijk Afvalcongres, 19 maart 2015 AGENDA 1. 2. 3. 4. 5. Afvalmanagement Ladder van

Nadere informatie

CO 2. Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen gehele waardeketen: upstream en downstream De waardeketen is onderverdeeld in twee stromen: de upstream en de downstream. In de upstream bevinden

Nadere informatie

Ecodesign. Leen Van Aken. Groep Design & Technologie

Ecodesign. Leen Van Aken. Groep Design & Technologie Ecodesign Leen Van Aken Groep Design & Technologie Wat is ecodesign? Eco - design Ecologisch > esthetisch, ergonomisch, economisch, functioneel, Levenscyclus > ontwerp, productie, distributie, gebruik

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

MVO vanuit marktperspectief - een strategische aanpak -

MVO vanuit marktperspectief - een strategische aanpak - MVO vanuit marktperspectief - een strategische aanpak - Een praktische training over maatschappelijk verantwoord ondernemen voor KMO s Harelbeke, 6 juni 2007 Agenda De omgeving van KMO s hecht steeds meer

Nadere informatie

Van Afval Naar Grondstof

Van Afval Naar Grondstof Van Afval Naar Grondstof Ins en outs Betrokkenheid gemeenten Gemeentelijk Afvalcongres Marc Pruijn, Directie Duurzaamheid, IenM Circulaire economie? 2 Ministerie van Infrastructuur en Milieu 3 Ministerie

Nadere informatie

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels

CO 2. -Ketenanalyse. Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen. Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels -Ketenanalyse Duurzaamheidsprestaties in de waardeketen Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Een slimmer concept door inzicht in de keten Met PlusWonen streeft VolkerWessels naar het minimaliseren

Nadere informatie

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra

B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra B-85 Green Deal verduurzamen dierenbeschermingcentra Partijen: 1. De Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, de heer drs. M.J.M. Verhagen en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,

Nadere informatie

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can

Canon s visie op digitale transformatie van organisaties. you can Canon s visie op digitale transformatie van organisaties you can Digitale transformatie van organisaties Als we kijken naar de belangrijkste ontwikkelingen op het gebied van communicatie in de afgelopen

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Extern MVO-management MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Duurzame ontwikkeling... 4 1.1 Duurzame

Nadere informatie

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 Circulaire gebiedsontwikkeling Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 Circulaire werkmilieus

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen

Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Sectorprognoses 2015 en MKB- Visie zonder grenzen Bijeenkomst Rabobank Noord- en Oost- Achterhoek Monique van Plateringen & Annemarie Kuijer 9 februari 2015 Introductie Sprekers Annemarie Kuijer, sectormanager

Nadere informatie

PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN. Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg

PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN. Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg PLATFORM HERGEBRUIK PRODUCTEN Een initiatief van Avans Hogeschool, Syntens en de Universiteit van Tilburg MKB-bedrijven worden geconfronteerd met nieuw beleid met betrekking tot producentenverantwoordelijkheid,

Nadere informatie

SANITAIR PAPIER > SATINO > VAN HOUTUM

SANITAIR PAPIER > SATINO > VAN HOUTUM SANITAIR PAPIER > SATINO > VAN HOUTUM PAPIER > PAPIER > PAPIER > PAPIER > PAPIER > PAPIER Wie aan duurzaamheid denkt, denkt misschien niet direct aan papieren handdoekjes en toiletpapier. In breder perspecfief

Nadere informatie

Het FEM-Office zoekt Een leergierige, toekomstgerichte afstudeerders voor het thema: Healthy Region: op weg naar eigen verdienmodel voor dorpen

Het FEM-Office zoekt Een leergierige, toekomstgerichte afstudeerders voor het thema: Healthy Region: op weg naar eigen verdienmodel voor dorpen Het FEM-Office zoekt Een leergierige, toekomstgerichte afstudeerders voor het thema: Healthy Region: op weg naar eigen verdienmodel voor dorpen Voor diverse opdrachtgevers uit verschillende dorpen in Groningen

Nadere informatie

Value Case. factsheet

Value Case. factsheet Value Case factsheet Waar een business case zich focust op harde financiële opbrengsten op de korte termijn, kijkt de Value Case naar duurzame waardevolle opbrengsten. Gezamenlijke waardecreatie met alle

Nadere informatie

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek 1 kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en ontwikkelingsdoelen techniek 2 Ontwikkelingsdoelen techniek Kleuteronderwijs De kleuters kunnen 2.1

Nadere informatie

Leef Slimmer. Werk Slimmer.

Leef Slimmer. Werk Slimmer. Leef Slimmer. Werk Slimmer. Vitaliteit, focus en meer energie. Een visie op duurzame inzetbaarheid van werknemers Whitepaper 2015 Het Belang van Duurzaamheid Duurzame inzetbaarheid van werknemers is een

Nadere informatie

Material Value Circle

Material Value Circle Material Value Circle Meerwaarde in de circulaire waarde keten Lonneke de Graaff Materials 2014 l.graaff@dpivalucentre.nl Inhoud DPI Value Centre Wat is de Value Circle? Waarom kijken naar de Value Circle?

Nadere informatie

Profiteer van veranderende technologieën

Profiteer van veranderende technologieën Profiteer van veranderende technologieën Lees hoe Managed Services Providers u kunnen helpen profiteren van de nieuwste ontwikkelingen Uitdagingen en kansen in veranderende technologieën Ontwikkelingen

Nadere informatie

WORKSHOP CIRCLE SCAN. Door Wouter-Jan Schouten

WORKSHOP CIRCLE SCAN. Door Wouter-Jan Schouten WORKSHOP CIRCLE SCAN Door Wouter-Jan Schouten WOUTER-JAN SCHOUTEN Doctoraal Bedrijfskunde, Erasmus Universiteit 21 jaar bij the Boston Consulting Group - Partner & Managing Director - Leider van NL Consumer

Nadere informatie

Duurzame innovaties in het MKB

Duurzame innovaties in het MKB M201117 Duurzame innovaties in het MKB Coen Bertens Johan Snoei Zoetermeer, november 2011 Duurzame innovaties in het MKB Eerder onderzoek van EIM liet al zien dat MKB'ers duur ondernemen als een blijver

Nadere informatie

Strategisch Beleidsplan 2013-2015

Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Strategisch Beleidsplan 2013-2015 Switch, samen naar duurzaam en rechtvaardig Switch stimuleert gedrag dat bijdraagt aan een duurzame en rechtvaardige wereld. Hier én daar, nu én in de toekomst. Switch

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. 13 september 2012 Cubox Businessplatform

Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. 13 september 2012 Cubox Businessplatform Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen 13 september 2012 Cubox Businessplatform Het COS regionaal kennis- en expertisecentrum op het gebied van: internationale samenwerking; duurzame ontwikkeling; een

Nadere informatie

Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad. Bron: Week van de Stad

Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad. Bron: Week van de Stad Gemeentelijke aanpak van de circulaire stad Bron: Week van de Stad Prof. dr. Jacqueline Cramer, Utrecht Sustainability Institute, 9 mei 2014 Wat betekent een circulaire stad? Uitgangspunt van een circulaire

Nadere informatie

LEKKER BETROKKEN! Copyright VHVG / Phyllis den Brok- Phliss, jan. 2012 Lekker Betrokken! 1

LEKKER BETROKKEN! Copyright VHVG / Phyllis den Brok- Phliss, jan. 2012 Lekker Betrokken! 1 LEKKER BETROKKEN! Projectvoorstel voor het verduurzamen van de zorgsector wat betreft het aanbod van duurzame producten alsmede verduurzaming van de processen en de mens daarbinnen, uitgaande van het brede

Nadere informatie

Duurzaamheidscriteria van inkoopbeleid Ordina

Duurzaamheidscriteria van inkoopbeleid Ordina Duurzaamheidscriteria van inkoopbeleid Ordina Datum Auteur(s) Versie Classificatie Status 9 augustus 2013 Hke08033/Apo20090 1.1 Definitief Ordina Nederland B.V. ING Bank 069.68.64.649 KvK 30086514 BTW

Nadere informatie

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom

Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij. Hartelijk welkom Ontbijtbijeenkomst De Maatschappij Hartelijk welkom Even voorstellen Rabobank Breda Samen sterker Duurzaam nieuw hoofdkantoor Rabobank Breda 1509142 Duurzaam nieuw hoofdkantoor: film MKB-visie Alexander

Nadere informatie

Factsheet VKP EU2014 Werkgroep Grondstoffen

Factsheet VKP EU2014 Werkgroep Grondstoffen Factsheet VKP EU2014 Werkgroep Grondstoffen Standpunten voor / van D66 D66 ziet de toekomst in een circulaire economie met de inzet van de Cradle to Cradle en Grondstoffenrotonde uitgangspunten. En zet

Nadere informatie

Thema-avond Duurzaamheid in de gemeente Donderdag 28 mei 2015

Thema-avond Duurzaamheid in de gemeente Donderdag 28 mei 2015 Thema-avond Duurzaamheid in de gemeente Donderdag 28 mei 2015 20.00 20.15 Erwin Keun 20.15 21.00 Bindert Kloosterman 21.00 21.30 Geurt van de Kerk Opening intro gasten Twitter: #ikbenduurzaam (#d66) https://kahoot.it:

Nadere informatie

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken

Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken Dutch Spirit: Passie voor duurzame maatpakken DutchSpirit vervaardigt duurzame maatpakken en richt zich op de doorontwikkeling van circulaire stoffen voor werkkleding. Met een vernieuwend businessconcept

Nadere informatie

Duurzame automatiseringsoplossingen

Duurzame automatiseringsoplossingen A u t o m a t i o n S o l u t i o n s B u s i n e s s o p t i m a l i s a t i e d o o r P r o c e s I n t e g r a t i e Duurzame automatiseringsoplossingen Door mondiale ontwikkelingen en steeds sneller

Nadere informatie

EFFECTIEF LEIDERSCHAP IN DE NIEUWE ECONOMIE

EFFECTIEF LEIDERSCHAP IN DE NIEUWE ECONOMIE EFFECTIEF LEIDERSCHAP IN DE NIEUWE ECONOMIE De markt van morgen In de markt van morgen hebben we te maken met bewuste consumenten. Verzet tegen de oude economie groeit en bereikt een momentum waarbij je

Nadere informatie

Resultaat break-out sessies. 2 september: toekomst van ISO 26000

Resultaat break-out sessies. 2 september: toekomst van ISO 26000 Resultaat break-out sessies 2 september: toekomst van ISO 26000 1 Inhoud A. Integratie groep 1 B. Integratie groep 2 C Erkenning D. Branchespecifiek E: MVO en innovatie 2 De vragen per focusgebied 1. Wat

Nadere informatie

BEGRIPPENLIJST. Kent u een bepaalde MVO-term niet? Hier staan de belangrijkste begrippen op alfabetische volgorde.

BEGRIPPENLIJST. Kent u een bepaalde MVO-term niet? Hier staan de belangrijkste begrippen op alfabetische volgorde. BEGRIPPENLIJST Kent u een bepaalde MVO-term niet? Hier staan de belangrijkste begrippen op alfabetische volgorde. 3 P s Het uitgangspunt van MVO is om een balans te bereiken tussen de 3 P s: people (mensen),

Nadere informatie