Kwartaaltijdschrift van Natuur.koepel vzw jaargang 22 nummer 3 juli, augustus, september 2012

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kwartaaltijdschrift van Natuur.koepel vzw jaargang 22 nummer 3 juli, augustus, september 2012"

Transcriptie

1 België - Belgique P.B Kortrijk mail 3/5617 Kwartaaltijdschrift van Natuur.koepel vzw jaargang 22 nummer 3 juli, augustus, september 2012 Erkenningsnummer P afgiftekantoor Kortrijk Mail v.u. Emmanuel Desmet, Watermolenstraat 69B, 8500 Kortrijk

2 Even voorstellen Inhoud Editoriaal Kennen jullie Nik Dooms al? Nik is een jonge dynamische vrijwilliger, die zich sinds een paar jaar inzet bij de afdeling van Natuurpunt Krekel Anzegem. Hij is er o.a.verantwoordelijk voor de website. Als amateur fotograaf is hij er als de kippen bij om foto s te nemen van de activiteiten van zijn afdeling en ze te publiceren op de website. De foto s zijn prachtig en zo krijgen ook andere mensen goesting om mee te doen! Sinds vorig jaar zit Nik ook in de raad van bestuur van onze Natuur.koepel. Als jonge gast is dit geen evidente keuze, want onze raad van bestuur verdiept zich dikwijls in serieuze materie. Maar zoals hijzelf zegt: natuur kent geen grenzen en bovenlokale werking is daarom belangrijk en interessant genoeg om daar in je vrije tijd mee bezig te zijn. /Nik Dooms// 4 opstapjes 5 olijke gedachte Meervoudig ik Alle nieuws, activiteiten en aankondigingen van Natuur.koepel heet van de naald? Volg Natuur.koepel op Facebook en Twitter en kom alles als eerste te weten! 6 Standpunt Wat doet jouw gemeente voor het klimaat? 9 klimaat Solar Cooking project Sol Suffit: opstart van nieuwe projecten 10 uit de wereld Walking the Cleveland Way 14 freaks Groentjes uit Leielekkerland 17 Klimop for kids 18 Uit de kunst Een Spaans Puttertje 21 vogelwerkgroep Vogels in onze streek - zomer 2011 Duimen voor Visdiefjes Slechtvalk broedt succesvol in Harelbeke 14 Voor Facebook ga je naar en klik je op vind ik leuk. Voor Twitter ga je naar en klik je op volgen. 25 trage wegen Genietend wandelen rondom Anzegem Sideways festival 30 In beeld Johan Staelens 32 planten Duinenvegetatie rond de Frans- Belgische grens 36 Paddenstoelen Roesten, Branden en andere ongewone zwammen 38 uit de verenigingen Natuur.koepel Natuurpunt Kortrijk Velt Natuurpunt Avelgem Natuurpunt Gaverstreke & De Vlasbek Natuurpunt Wevelgem-Menen Natuurpunt Waregem-Zulte Natuurpunt Zwevegem 55 activiteitenkalender 59 colofon 39 Foto cover: Laatste strohalm Jan Vanaverbeke 9 In de zomer zie je veel libellen in tandem rondvliegen. Ze doen dat niet omdat ze dat graag doen - dat ziet er veel te lastig uit - ze doen dat omdat het mannetje het vrouwtje vasthoudt bij haar nek, terwijl zij met haar achterlijfspunt de spermatofoor uit de onderkant van het tweede segment van het mannetje prutst. Hiermee zal ze de eitjes bevruchten. En dan laten ze elkaar weer los? Helemaal niet! Meneer is namelijk van het jaloerse type! En met recht en reden. Een ander mannetje zou het wel eens wagen om de teergeliefde zaadpakketjes te verwijderen en te vervangen door zijn eigen productie. Daarom houdt het mannetje het wijfje vast tot de ei-afzetting! Dat het tandemvliegen geen koud kunstje is, zien we hier: meneer gebruikt deze grashalm als laatste strohalm om zijn pas veroverd juffertje niet te moeten lossen. Wat een leven toch, dat libellenleven! Zeventien mei, twee dagen later dan gewoonlijk, kwam de spotvogel aan in onze tuin. Zijn luide, zeer gevarieerde zang is voor mij echt één van de startmomenten van de lente waar ik naar uitkijk. Een blij weerzien met een klein vogeltje dat elk jaar duizenden kilometers terugvliegt vanuit zijn overwinteringsplaats in Afrika om hier in onze tuin te broeden. Heb je nog meer nodig om in bewondering te staan voor de natuur? Op datzelfde moment stelden we vast dat één van onze buren onze meidoornhaag had bewerkt met pesticiden. De blaadjes hangen nu te zieltogen. Een ecologische tuin vol leven wordt door hen ervaren als een ondraaglijke, vuile boel. Het zoveelste voorbeeld dat we echt soms op andere planeten leven Dit fait divers toont de uitdaging waarvoor we elke dag staan als we opkomen voor de natuur. Heel veel mensen staan zover af van elke basale natuurbeleving dat ze absoluut niet meer weten waarover wij het hebben. De voorbije decennia is alles gebetonneerd en in strakke lijnen gelegd. Natuur werd meer en meer geweerd en spontane natuurdynamiek kreeg sowieso geen kansen meer. Natuurelementen worden dan ook meer en meer als vijandig gezien en als een bedreiging ervaren. En zolang tuincentra onbeperkt reclame mogen maken voor alle soorten gif wordt constant het signaal gegeven dat gif spuiten normaal is en zelfs nodig. Voer dan maar acties voor pesticidenvrij tuinieren, het is dweilen met de kraan open. En laat de gemeenschap dan maar veel geld uitgeven om water dat vervuild is met diezelfde pesticiden weer te zuiveren. Het lijkt meer op bewuste geldverspilling van een overheid die geen beleid durft te voeren. Hoe kunnen wij deze negatieve perceptie tegenover de natuur veranderen? Misschien helpt het wel als natuur weer vanzelfsprekend wordt en niet meer de uitzondering. Daarom gaan we ook campagne voeren om natuur ruimte te geven op ongewone plaatsen. Daarom zijn we dit voorjaar met Natuur.koepel een actie gestart rond biodiversiteit op bedrijfsterreinen. Onze regio heeft immers massa s bedrijfsterreinen die veel ruimte innemen. Met enkele simpele ingrepen kan er plaats gegeven worden aan waardevolle stukjes natuur. Een aantal bedrijfsleiders zijn zich hiervan reeds bewust en hebben zelf al acties ondernomen. Deze voorbeeldbedrijven verdienen het straks in de kijker gezet te worden. We zetten hiervoor een communicatieplan op waar je nog van zult horen. Met de gemeenteraadsverkiezingen in het vooruitzicht zou iedere partij die zichzelf serieus neemt in zijn verkiezingsprogramma een eigen actieplan moeten inschrijven om te werken aan meer natuur in de buurt. Onze lokale Natuurpuntgroepen spreken hen hierover aan. Kleine zaken maken het verschil, maar vergeet de grote niet. Het klimaat- en energiedossier blijft voor mij het meest essentiële dat de toekomst van onze planeet zal bepalen. In deze Klimop vind je daarom een standpuntartikel waarin we een aantal ideeën voor actie aanreiken. Ik wens jullie met deze Klimop, die voor het eerst 60 bladzijden bevat en gedrukt is op 100% gerecycleerd papier, veel leesplezier. En geniet van de natuur deze zomer! Activiteit in de kijker Kristina Naeyaert Voorzitter Natuur.koepel vzw Onze regio heeft massa s bedrijfsterreinen die veel ruimte innemen. Met enkele simpele ingrepen kan er plaats gegeven worden aan waardevolle stukjes natuur. 3

3 Opstapjes De Olijke Gedachte Luc capelle Lies vandemaele De margrietenwal Een van de meest stiefmoederlijk behandelde A s van Vlaanderen, de 19 die Ieper met Kortrijk verbindt (of omgekeerd), kreeg vorig jaar eindelijk (na 40 jaar) zijn middenvangberm. En wel nog de meest natuurlijke: een piramidevormige aarden wal. Toch heeft de snelweg al handenvol geld gekost: elk jaar worden fauna en flora van de vele hectaren boomloze steppe een paar keer gemalen en als kostbare specie in balen geperst, getransporteerd en verbrand. Het nieuwe project zou er dus hoogstwaarschijnlijk nog een zak aan toevoegen... Groot was dan ook mijn verbazing toen ik enkele weken geleden, aan volle snelheid, tussen het opschietende groen witte stippen ontwaarde: margrieten! Idem op de soortgelijke berm van de A17! Dat kon geen toeval zijn. Vandaag zien beide bermen (gedeeltelijk) wit van de bloeiende schoonheden. En zoals ik in eigen Muizen trouwen Trouwen vogels? vraagt mijn vijfjarige dochter. Aangezien ik niet onmiddellijk antwoord, legt ze uit hoe muizen trouwen. Ze klimmen op het dak van de kerk. En dan kronkelen ze hun staarten als ringen rond elkaar. Ze klinkt daarbij als een volleerde bioloog. Ik zou simpelweg neen kunnen antwoorden op haar vraag over de vogels. Maar dat zou oneer doen aan de complexe werkelijkheid. Ik dacht dat de schijnbaar-nooiteindigende-vragen-fase afliep rond de leeftijd van drie jaar. Niets is minder waar. Na de reeks onuitputtelijke, Mama, waarom.?-vragen, komt een nieuwe fase. Dan zijn de vragen veel moeilijker. Bovendien kan je je er ook niet meer van af maken met Daarom. of Dat is nu eenmaal zo. tuin kan vaststellen: margrieten laten zich door niets verdringen. Integendeel, ze lijken wel exoten, als je ziet hoe snel ze zich vermeerderen. Blijkbaar is nu toch de juiste mens op de juiste plaats geraakt, misschien wel als collega van diegene die vorige week in Kortrijk de prachtige strook papavers liet pureren die van het Ei sinds enkele dagen een laat paasei met rode strook hadden gemaakt. In elk geval hebben beide ambtenaren hetzelfde aangetoond: dat één enkel iemand het verschil kan maken! Maar voor het eerst is bewezen dat zelfs een stinkend lawaairiool als een drukke autoweg iets kan hebben van de weg naar de hemel. Samen met het feit dat hier te lande begin juni haast nog geen bermen vernield zijn, laat een en ander vermoeden dat 2012 een keerpunt wordt voor veel soorten die al jaren last hebben van onze propretijd. Dat heet de complexe-vragen -fase. Om deze vragen te kunnen beantwoorden heb je een panel van experts nodig. Vooral biologen. De natuur blijkt immers een bodemloos vat vol inspiratie voor haar vragen: - Zijn regendruppels de tranen van de wolken? - Zoenen kikkers? - Waar is het midden van de hemel? - Voelen planten? - Zijn mieren soms stout? - Geloven apen in God? - Hoe zit de hals van het girafje in de buik van de mamagiraf? - Waarom noemen we groene druiven wit? - Zingen vogels in Frankrijk in het Frans? - Wie heeft de zon aangestoken? Enige hulp bij het geven van antwoorden (op kindermaat!) is altijd welkom. Bestaat daar nog geen app voor? Meervoudig ik In de top van de hoogste boom triomfeert mijnheer de lijster. Boven al het ander vogelvolk uit roept hij op Filiep en Margriet; de erotische drang spat eruit. Nerveus vliegt hij weg en keert terug. Wiet-wiet, nu vol agressie. Is hij even naar een coffeeshop geweest? Wiet gesnoven? Ik kan er niets aan doen, ik ben een jager-verzamelaar, hij lokt het uit. Ik vang hem in mijn vizier, leg aan, druk af, schiet hem vlak in zijn oog. Mijn jagersinstinct is bevredigd. Op de hoogste tak kweelt de lijster lustig verder. Dit is het voordeel van dit soort jagen. Je kan je prooi meermaals schieten. Zielig voor de ouderwetse jager die nog een geweer gebruikt en een beest maar één keer kan treffen. s Avonds bekijk ik de buit. Ik hoef geen hertengeweien aan de muur te hangen, geen plek te zoeken voor opgezette prooien. Ik voer gewoon alles netjes in op Waarnemingen.be. Vandaag heeft een vink de plaats van de lijster ingenomen, eentje met een echte Vlaamse zang, suskewiet. Ik zie nonkel Hippoliet nog thuiskomen, zijn blinde muit bedolven onder de prijsbloemen. Terwijl Tarzan, zijn beste vink, maar van geen ophouden weet. Straks wordt nonkel keizer, hij is al twee keer koning geweest. Ik tel de slagen het zingen van een vink heet slaan en in mij ontwaakt de homo ludens, de speler. Ik neem een stok en een krijtje, en zet voor elke slag een streepje, het vijfde streepje dwars door de vier vorige, zo doen de vinkenzetters dat. Twaalf liedjes in één minuut, dat zijn er meer dan zevenhonderd in een uur, lang niet slecht. De lijmstokken of de slagmuit waarmee nonkel de vogels ving, heb ik vervangen door mijn kijker. Ik bespaar mij zo een hoop moeite. Plus het geld voor een blinde muit. Nonkel Hippoliet is geen keizer geworden. Op een dag lag Tarzan met zijn poten omhoog. Hij heeft zich dood geschuifeld, zei nonkel. Te hard je best doen is ook niet gezond. Ik loop door ons gebied. Alles groeit en bloeit. Maar achter de schijn zit harde werkelijkheid. Klimop en kamperfoelie kruipen op elkaars rug naar boven. Straks in volle zomer zullen muggen, wespen, bijen, mieren, dazen hun chemische wapens gebruiken. In de wegberm wringt en duwt elk voor een plekje, voor zonlicht en voedsel. Tot de heel sterken triomferen, de speerdistels, de Japanse duizendknopers, de Kaukasische berenklauwers. Ze duwen ander leven ver van zich af. Bij de mensen bestaat ook zoiets. Hoe rijker en machtiger de persoon, hoe meer hij de buren op afstand houdt. Splendid isolation, territoriumdrift tot op de rand van de zelfkwelling. Maar nu is de weelde nog adembenemend, het geweld vol harmonie. Ik voel mij een boer, eigenlijk een herenboer. De gewassen langs de vaart staan er glanzend bij. Hier look-zonder-look, daar de paarse torentjes van kruipend zenegroen en de voorhistorische boompjes van de reuzenpaardenstaart. De orchideeën stralen. Ik loop onder een vuurwerk van bedwelmende meidoorn. De gele morgenster knikt goedendag. Varens zijn juwelen van kantwerk. Een wilde eend scheert voorbij, een lome reiger vliegt op. Een flard zon schuift over het water, dat rilt als de huid van een jonge deerne. Uit de witte bloemschermen van het fluitenkruid wolkt een geurend concert omhoog. Viooltjes vullen het aan, klokjes vallen in, de wind en de zwartkop doen mee. Samen spelen ze de ouverture Dichter en Boer van Franz von Suppé. Frans dejonghe Fluitenkuid 5

4 Standpunt Hans Vermeersch Beleidsmedewerker Natuur.koepel vzw De erg vervuilende elektriciteitscentrale van Ruien wordt gesloten. Laat dit geen sluikreden zijn om de kerncentrales langer open te houden maar een kans om verder over te schakelen op de productie van groene stroom! Kristina Naeyaert Wat doet jouw gemeente voor het klimaat? De mensheid wordt geconfronteerd met één van de grootste uitdagingen ooit: het klimaat verandert en volgens experts is dit proces nu al onomkeerbaar. Om de negatieve gevolgen te beperken, moeten we onze kwistige levensstijl ingrijpend veranderen. Daarom werkte Europa een klimaatpakket uit waarbij het tegen % energie wil besparen, 20% minder CO2 wil uitstoten en 20% hernieuwbare energie wil produceren. Er zal de komende jaren hard moeten gewerkt worden om deze doelstellingen te halen. Toch is nu al duidelijk dat deze Europese ambitie niet zal volstaan en dat verdere, drastische stappen de komende decennia noodzakelijk zullen zijn. Het getalm van de politici staat daarbij in schril contrast met de steeds luidere en dringendere oproepen uit de wetenschappelijke wereld. Tijd voor actie dus! Steden en gemeenten spelen hierbij een cruciale rol. Door werk te maken van een ambitieus lokaal energieen klimaatbeleid leggen zij immers mee de kiemen voor wereldwijd succes in de aanpak van de klimaatverandering. Steden en gemeenten hebben ook heel wat cruciale hefbomen in handen. Met het oog op de gemeenteraadsverkiezingen van 2012 werkten Natuurpunt, Bond Beter Leefmilieu en Velt aan een pakket van concrete voorstellen om een natuur- en klimaatstempel op het lokale beleid te drukken. Dit memorandum en bij uitbreiding het voorbeeldenboek De kracht van je gemeente (te vinden op geeft de steden en gemeenten de nodige ankerpunten voor een duurzamer lokaal beleid. In onderstaand artikel bespreekt Natuur.koepel drie belangrijke eisen op het vlak van energie en klimaat. Je leest wat jouw gemeente op dit vlak al gerealiseerd heeft en waar nog aan gewerkt moet worden. Laat dit een bron van inspiratie zijn voor onze toekomstige beleidsmakers en politici die hier een loodzware verantwoordelijkheid dragen tegenover onze kinderen en kleinkinderen! Actie 1: Onderteken de Covenant of Mayors Wanneer een stad of gemeente het Covenant of Mayors ondertekent, engageert ze zich om verder te gaan dan de Europese 20/20/20 doelstellingen en tegen 2020 dus meer dan 20% CO2 te reduceren op haar volledige grondgebied. Eénmaal ondertekend moet de stad of gemeente binnen het jaar een nulmeting en klimaatplan opstellen. De nulmeting geeft weer hoeveel CO2 er wordt uitgestoten en vormt dus het referentiepunt voor toekomstige metingen. Het klimaatplan omvat de eigenlijke acties op het vlak van mobiliteit, ruimtelijke ordening, publieke betrokkenheid, duurzame aankopen, die de CO2-reductie zullen realiseren. Wat doet jouw gemeente? In België werd het Covenant of Mayors ondertekend door 6 centrumsteden (Antwerpen, Gent, Leuven, Mechelen, Oostende en Roeselare) én alle 44 Limburgse steden en gemeenten. In Zuid-West- Vlaanderen is er voorlopig nog geen enkele stad of gemeente die zich engageerde om het Covenant of Mayors te ondertekenen. Harelbeke, Kortrijk, Kuurne, Wevelgem en Zwevegem ondertekenden destijds wel het Lokaal Kyotoprotocol, die een lagere reductiedoelstelling vooropstelde (7,5%), gebaseerd op het Kyotoprotocol. Wat kan jouw gemeente in de toekomst nog doen? Natuur.koepel roept alle steden en gemeenten in Zuid-West-Vlaanderen op om zich aan te sluiten bij het burgemeesterscovenant en zo werk te maken van een extra CO2-reductie. Dankzij de nulmeting die Intercommunale Leiedal in al haar aangesloten gemeenten liet uitvoeren, is een eerste belangrijke (en dure) stap hiervoor al gezet. Het actieplan dat in een aantal gemeentes werd uitgewerkt voor het Lokaal Kyotoprotocol, kan een goede basis vormen voor het Klimaatplan van het Covenant of Mayors. Daarnaast kan de Regionale Energiestrategie die momenteel wordt uitgewerkt en waarbij Zuid-West-Vlaanderen volledig CO2-neutraal wil zijn tegen 2050 als fundament dienen voor de uitvoering van het Covenant of Mayors. Maar dit zal enkel slagen wanneer de Regionale Energiestrategie voldoende concreet wordt uitgewerkt én ook consequent wordt uitgevoerd. Actie 2: Promoot energiebesparing bij inwoners Doorgedreven energiebesparing bij burgers kan grotendeels via twee middelen bereikt worden: energierenovatie en gedragsverandering. Bij energierenovatie worden inwoners via financiële stimuli en een aangepast wettelijk kader aangespoord om hun woning beter te isoleren. Recent onderzoek bewijst dat dit dringend nodig is: Belgische huizen verbruiken gemiddeld 72% meer energie dan het Europese gemiddelde. Maar met behulp van relatief eenvoudige energiebesparende maatregelen en de juiste technologieën kan dit tij gekeerd worden. Het is dan ook aan de steden en gemeenten om hier voor hun inwoners een gunstig renovatieklimaat te creëren. Gedragsverandering is een tweede middel om tot energiebesparing te komen. Een aangepast gedrag kan zorgen voor gemiddeld 10% energiebesparing per huishouden. Vaak gaat het om kleine acties die een groot verschil maken als je ze dagelijks toepast: slim en doelgericht verwarmen, daglicht in plaats van kunstlicht, gebruik van spaardoucheknop, volledig uitschakelen van elektrische toestellen na gebruik, Vergeet daarnaast ook het voedingspatroon niet: meer lokaal geproduceerd voedsel eten en de vleesconsumptie inperken, vermindert sterk onze ecologische voetafdruk. Met sensibilisatieacties en een aangepaste begeleiding kunnen steden en gemeenten hun inwoners hierin bijstaan. Steden en gemeenten hebben op het vlak van energiebesparing en gedragsverandering een belangrijke voorbeeldfunctie. Een omschakeling van het vaak energieverslindende gemeentepatrimonium is dan ook een absoluut minimum. Met behulp van een energieboekhouding kan inzicht verkregen worden in abnormaal hoge energieverbruiken en wordt het energiebewustzijn van het personeel verhoogd. Een drastische vermindering van openbare verlichting is een vanzelfsprekende stap met heel snel rendement en werkt eveneens sterk sensibiliserend. Verandering van onze mobiliteit kan tenslotte ook een groot verschil maken: door maximaal in te zetten op een slim uitgebouwd openbaar vervoer en door fiets- en wandelverkeer prioritair te zetten tegenover autoverkeer kan heel wat bespaard worden. Wat doet jouw gemeente? Een paar steden en gemeenten in de regio vullen de Federale- en Vlaamse premies aan met specifieke subsidies. In Deerlijk wordt de plaatsing van een zonneboiler of warmtepomp financieel ondersteund, in Avelgem kun je hier bovenop nog rekenen op premies voor onder meer dak- vloer- en spouwisolatie of de installatie van hoogrendementsglas. Wevelgem organiseert dan weer een groepsaankoop zonnepanelen. Positief is het aanbod van goedkope of renteloze leningen voor energiebesparende investeringen die alle gemeenten in Zuid-West-Vlaanderen samen met FRGE (Fonds ter Reductie van Globale Energiekost) hebben opgezet. Ook op het vlak van gedragsverandering worden diverse acties ondersteund. Het natuur- en milieucentrum De Bourgoyen in Gent, een passiefhuis in een schitterende omgeving. Milieudienst Stad Gent 6 7

5 Klimaat Energiesnoeiers aan het werk. Valerie Vanhoutte Verschillende gemeenten promoten de acties Klimaatwijken, Energiejacht en Energiesnoeiers, een project uit de sociale economie waarbij mensen worden opleid om energiebesparende maatregelen uit te voeren, bij voorkeur bij maatschappelijk en financieel kwetsbare groepen. Zo maken ze de perfecte link tussen kleinschalige energierenovatie en gedragswijziging. Verschillende gemeenten promoten vegetarisch eten en in Kortrijk zijn momenteel twee standplaatsen van Cambio autodelen. Alle ondervraagde gemeenten bevestigen dat ze werken aan een energie-omschakeling van hun gemeentepatrimonium. Logisch, aangezien ook de stadskas hier op termijn wel bij vaart. Wat kan jouw gemeente in de toekomst nog doen? Heel wat van de acties die steden en gemeenten organiseren, zijn niet nieuw en worden hun vaak voorgeschoteld vanuit het middenveld. Natuur. koepel roept de steden en gemeenten dan ook op innovatiever te zijn en de lat hoger te durven leggen, ook wat betreft energierenovatie van hun eigen gebouwen. Steden en gemeenten moeten zelf nog meer het voortouw nemen bij het uitdenken en uitwerken van energiebesparende maatregelen. Financiële ondersteuning van energiebesparende maatregelen kan verder uitgebreid worden en er kunnen bijvoorbeeld thema-avonden rond energiebesparende maatregelen of innovatieve projecten georganiseerd worden. Daarnaast moeten steden en gemeenten nog meer de kaart trekken van veilige en aantrekkelijke fiets- en wandelroutes en liggen er in deze sterk verstedelijkte regio bijzondere kansen op het vlak van autodelen. Steden en gemeenten hebben een voorbeeldfunctie op het vlak van rationeel energiegebruik en ze hebben de nodige communicatiekanalen om verrassende en innovatieve ideeën mee bespreekbaar maken. Natuur.koepel roept dan ook op om er optimaal gebruik van te maken. Actie 3: Kies voor groene stroom (die echt groen is) Elektriciteit zorgt bij de meeste lokale overheden voor bijna de helft van de uitstoot van CO2. Gelukkig kiezen meer en meer gemeenten om 100% groene stroom aan te kopen. Hierdoor helpen ze niet alleen het milieu, ze geven er ook een belangrijk signaal mee aan de markt. Toch blijkt uit een rapport van Greenpeace en Testaankoop uit 2009 dat niet alle groene stroom zo groen is als het lijkt. Elektriciteit opgewekt door een installatie die draait op palmolie valt namelijk ook onder groene stroom. Dit terwijl de productie van palmolie verantwoordelijk is voor een groot deel van de wereldwijde ontbossing. Ook de stroom opgewekt uit bijstook van biomassa in een vervuilende steenkoolcentrale valt onder groene stroom. Daarnaast zijn er energieleveranciers die hun groene stroomlabels in het buitenland kopen om er hun nucleaire stroom groen mee kleuren. Wat doet jouw gemeente? Alle twaalf gemeenten die het biodiversiteitscharter ondertekenden kopen 100% groene stroom aan. Vaak gaat het om een aanbesteding in het kader van de groepsaankoop energie georganiseerd door Leiedal, een aantal gemeenten hebben zelf een aanbesteding uitgeschreven. Een aantal gemeenten produceren zelf een deel van hun energie. De sportcentra in Harelbeke, Izegem en Kortrijk verwarmen hun water met een zonneboiler. In Anzegem, Harelbeke, Waregem en Wevelgem liggen er zonnepanelen op verschillende gemeentelijke gebouwen. Toch presteert de regio ondermaats in eigen productie van groene stroom: de 4 windmolens op Evolis blijven er voorlopig eenzaam bij staan. Wat kan jouw gemeente in toekomst nog doen? Natuur.koepel juicht de keuze van de gemeenten voor 100% groene stroom toe. Hiermee onderschrijven ze het belang van groene stroom en geven ze een belangrijk signaal aan hun inwoners. Van de 12 bevraagde gemeenten kopen acht gemeenten (Avelgem, Anzegem, Deerlijk, Kortrijk, Kuurne, Lendelede, Menen en Zwevegem) hun stroom aan bij Nuon, drie gemeenten (Harelbeke, Izegem en Wevelgem) bij Luminus en één gemeente bij Electrabel (Waregem). Deze drie energieleveranciers bengelen samen met Essent helemaal onderaan op het klassement van Greenpeace en Testaankoop. Natuur.koepel pleit er voor om een energieleverancier te selecteren die bewust kiest voor een groen beleid en vraagt de steden, gemeenten en Leiedal, die een groepsaankoop voor de gemeenten organiseerde, dan ook om dit bij volgende aanbestedingen mee in de criteria op te nemen. Daarnaast moeten nog meer steden en gemeenten er bewust voor kiezen een zo groot mogelijk deel van hun energie zelf te produceren. Gemeentelijke gebouwen zijn vaak perfect geschikt voor het plaatsen van zonnepanelen. Bij nieuwe stadsontwikkelingsprojecten moeten de mogelijkheden van energieproductie onderzocht en uitgewerkt worden. Daarnaast moeten steden en gemeenten meer werk maken van warmtekrachtkoppeling waarbij restwarmte van bedrijven gebruikt wordt voor de verwarming van woningen, ziekenhuizen, serres enz. Een regio als Zuid-West-Vlaanderen, met een uitgebreid netwerk aan bedrijventerreinen, heeft op dit vlak heel wat potenties. Solar cooking project Sol Suffit: opstart van nieuwe projecten Na ons eerste groot project in het natuurgebied van de Djoudj in Senegal waar 450 gezinnen eind oktober 2011 een solarcooker kregen, is de start gegeven voor 2 nieuwe boeiende klimaatprojecten. WWF België heeft ons al steun beloofd voor deze nieuwe initiatieven. De Langue de Barbarie is een lagunegebied nabij de monding van de Senegalrivier, onder St.-Louis (Senegal). Het is een leefgebied voor veel vogelsoorten. Een enthousiaste equipe van vrouwelijke vrijwilligers onder leiding van Fatou Khol werkt al 15 jaar mee aan het beheer van het natuurgebied en de begeleiding van het ecotoerisme. Op hun vraag wordt ook een solar cooking project opgestart. Eind april werd een eerste serie van 20 solarcookers verdeeld. Sol Suffit financiert de aankoop en de begeleiding. De betrokken families betalen zelf 15% van de kostprijs. Binnenkort volgt een tweede serie, eind 2012 wordt een groter project voorzien voor een 200-tal gezinnen. Een tweede project wordt voorbereid voor het nationaal park van de Diawling in Mauritanië. Dit natuurgebied ligt aan de andere kant van de Senegalrivier en is net als de Djoudj en de Langue de Barbarie in Senegal erkend als werelderfgoed. In de periferie van dit nationaal park leven in 42 dorpen zowat mensen in moeilijke omstandigheden. Ook hier bedreigt de illegale houtkap het nationaal park, maar andere brandstof is er zeer moeilijk te vinden en duur. ASSPCI, een Mauretaanse organisatie die zich inzet voor het leefmilieu in het kustgebied van Mauretanië, heeft het Sol Suffitproject gevraagd om het concept van solar cooking te introduceren bij deze bevolking. Wij hebben alvast beloofd hen te begeleiden bij het opzetten van hun eerste pilootproject rond geïntegreerd koken. Naast het werken met Solarcookers zal er ook gewerkt worden met isolatiemanden en wordt een beplantingsactie opgezet. De financies hiervoor zullen voornamelijk komen vanuit een project van de Verenigde Naties. Ondertussen blijven we ons eerste project in het gebied van de Djoudj in Senegal van nabij volgen. Begin 2012 verbleef Siska Marrécau uit Zwevegem 3 maanden in het gebied als vrijwilligster om de introductie van de solar cookers te begeleiden. Zoals verwacht ging dit traag, maar evengoed werd vastgesteld dat de cookers langzaam aan ook meer en meer gebruikt worden. Janka Schoenmaekers, een Limburgse universiteitsstudente, vertrekt in juli naar Senegal om een sociologisch onderzoek te voeren rond de solarcookers in het kader van een Masterstudie. De conclusies hiervan zullen nuttig zijn voor latere solar cooking projecten Wil je deze zomer ook met de zon koken en fun beleven? Je kan nog altijd een SolarcookerEco3 aanschaffen. Leden van Natuurpunt en Velt krijgen 20 prijsvermindering. Aankopen kan dus door 199 over te schrijven op rekeningnummer BE van Solarcooking NV. Je kan je Solarcooker dan afhalen bij Kristina Naeyaert, Normandiëstraat 178, 8560 Wevelgem. Met je aankoop ondersteun je onze Sol Suffit projecten. Dit project wordt gesteund door de provincie West-Vlaanderen, stad Kortrijk en Menen, gemeentebestuur van Wevelgem, Alpro, Bosspaints, Biotronic, Koning Boudewijnstichting en vele andere. Herman en Kristina Nachtergaele-Naeyaert Project Sol Suffit, Natuur.koepel vzw Siska MarrÇcau Herman Nachtergaele 8

6 Uit de wereld Pieter Vanslembrouck Wat is er qua natuur te beleven buiten de grenzen van Zuid- West-Vlaanderen? Erg veel! Met deze rubriek willen we onze horizon wat verleggen. En hoe kunnen we dat beter doen dan even mee te reizen met streekgenoten die er geweest zijn? Wie ook een mooie natuurreis maakte of iemand kent die een aangrijpend buitenlands natuurverhaal kwijt wil, kan dit mailen aan Walking the Cleveland Way In de zomer van 2010 stapte Pieter Vanslembrouck (Kortrijk) de Cleveland Way af in de North York Moors, een uitgestrekt heidegebied in Engeland. Het liefst wandelt hij alleen. Het gevoel met niemand rekening te hoeven houden,is onbetaalbaar. Je stopt wanneer je wilt en als je zin hebt om een half uur in de graskant naar de lucht te liggen kijken, is er niemand die daar om maalt. s Avonds schrijft hij over de voorbije dag. Het is begonnen met iets om handen te willen hebben als je op je eentje in een pub of op restaurant zit. Maar gaandeweg is het iets geworden om elke avond naar uit te kijken. De ervaringen van de voorbije dag in woorden te willen vangen. Ik probeer het alledaagse een landschap, de b&b s waar ik overnacht, de mensen die ik onderweg ontmoet op een manier te beschrijven die meer toont dan we op het eerste zicht denken te zien. Dat kan een bepaalde sfeer zijn, zoals de desolaatheid van het heidelandschap of de pure schoonheid van mensen zoals Mrs. Sutcliffe. Hieronder kan je een fragment lezen uit zijn reisdagboek van donderdag 29 juli. Vriendelijke schapen Door van de morgendauw nog natte weiden met grazende schapen en koeien, klim ik de vallei van Osmotherley uit. Een hermelijn huppelt door het opgeschoten gras, richt zich net zoals gisteren even op en loopt dan snel verder. Op het kruispunt van de Cleveland Way en de Coast to Coast Walk is het aanschuiven. Veel nordic walking en gehaaste blikken. Een ander categorie wandelaars. Ik laat iedereen passeren en neem de tijd om het geluid van stuiterende gymschoenen in een sporthal aan een winterkoninkje te linken, dat tussen de varens en boomwortels rondscharrelt. Vandaag wil ik het rustig aan doen. De wandeling is aangekondigd als de moeilijkste in de rij omwille van het vele klimmen en dalen. Bovendien wil ik vermijden zoals gisteren te vroeg in de b&b te arriveren. Ik schrijf dit op een bank met zicht op de Moors. Achter me hoor ik koeien grazen. Rechts vliegt een vlucht ganzen gakkend over de heide. In Claim Wood staan machtige, steenoude eiken. Hun grillige takken lijken op grijparmen. Wanneer ik een weide doorkruis, laat een schaap bij wijze van begroeting een reutelende wind. Altijd vriendelijk blijven, bedenk ik en groet kort maar krachtig terug. Na een steile klim kom ik opnieuw op de heide. Tegen de wind beschut achter een hoop stenen eet ik een cheese scone en een banaan. Links bewegen stipjes op de kam van Carlton Bank; de wandelaars die ik vanmorgen voor heb laten gaan. Door gaten in het wolkendek schuiven vlekken licht als schijnwerpers over de heuvels. Vervelende valiezen Na de steile afdaling van Carlton Bank gaat het onmiddellijk weer omhoog. Bijna boven landt een kneu links in de heide. Op de top ontmoet ik het koppel dat vanmorgen in de Queen Catherine aan het ontbijt zat. Twee paragliders trekken zich niets aan van de bordjes die waarschuwen voor op de grond nestelende vogels en liggen in de heide op gunstige wind te wachten. Ik praat wat met een koppel en neem een gezinsfoto van hen en hun kinderen. Aardige mensen. In de verte zijn Roseberry Topping en het monument voor Captain Cook te onderscheiden. Na deze top gaat het nog twee keer steil op en neer tot Clay Bank. Aan de voet van de laatste klim scheert een smelleken laag door de vallei. Behalve het geblaat van schapen en het gezoem van insecten is het oorverdovend stil. Vanop de parking van Clay Bank rijd ik mee met een vader en zoon die de Coast to Coast afwandelen. De man zweet zo erg dat een raampje in de auto moet worden opengedraaid om het draaglijk te maken. Mrs. Edith Margaret Sutcliffe is 85 jaar oud en staat in haar voortuin wanneer ik er aankom. Aan de linkerhand draagt ze voor de gelegenheid een rode wollen tuinhandschoen. De andere hand voelt aan als de hand van mijn grootmoeder: knokig, glad en warm. Door de huid schemert een estuarium van blauwe adertjes. Of ik geen twee meisjes gezien heb, is het eerste wat ze me wat ongerust vraagt. Een gemotoriseerde sherpadienst heeft vanmorgen twee reusachtige valiezen afgeleverd en die staan nu al de hele dag in de hall op hun eigenaars te wachten. En dat zit mevrouw niet lekker. Wie heeft er in godsnaam ook zo veel bagage nodig als je wandelt? vraagt ze verontwaardigd en hijst zich zonder op een antwoord te wachten de trap op naar mijn kamer. Wat later zitten we samen in de veranda koffie te drinken. Ik krijg twee beboterde helftjes scone met huisgemaakte jam. Vijf minuutjes rust, zucht Edith. Bij het horen van de bel springt ze recht. That ll be the two girls, I bet! Ik hoor inderdaad vrouwenstemmen in de hall. There they are! bevestigt Edith als ze het hoofd in het voorbijlopen even voorbij de keukendeur steekt. Puffend en steunend komen beide dames even later de veranda binnengestrompeld en ploffen met een krakend geluid in de rieten fauteuils neer. Coast to Coast wandelaars. Mevrouws nachtjapon In de straten van Great Broughton is een wielercriterium aan de gang. Mannen, vrouwen en kinderen in alle maten en gewichten zwoegen Ingleby Hill op. Sommigen nemen het een en ander heel serieus en hebben een tijdrijdershelm op. Een jonge vrouw in koerstenue haakt voortijdig af en moedigt de anderen Foto s: Pieter Vanslembrouck 11

7 aan vanop een bankje tegenover de kerk. Een vriendelijk meisje wijst me een tafeltje voor twee in de Bay Horse. In het midden van het bord stoverij dat wat later voor mijn neus wordt gezet, dobbert om onduidelijke redenen een ronde, droge koek. A short crust pastry lid heet het onding. Gelukkig heb ik er nieuwe aardappelen bij gevraagd. Het is u. Om de tijd te rekken, bestel ik een bord kaas en een glas tot de rand gevulde, veel te zoete rode wijn. Rechts heeft op een verhoogje een koppel plaats genomen. De vrouw is opgedirkt in iets wat naar een safari-jurk neigt. De man bedankt glimlachend de ober voor het glas wijn, fronst dan het voorhoofd, wrijft in de ogen en gaat aarzelend verder met het bekijken van het menu. Als hij van de wijn nipt, lijkt hij zich plots iets te herinneren en heft het glas voor een toost. Zijn vrouw kijkt wantrouwig. Mensen die iets te vieren hebben. In Ingle Hill wordt open gedaan door de eigenaars van de valiezen. Edith is aan de telefoon. Als ze me ziet binnenkomen bedekt ze met beide handen de hoorn en buigt wat naar voren. Just chatting with a friend, fluistert ze. Het is halftien maar van gaan slapen is nog geen sprake. Tot boven hoor ik haar giechelen als een tienermeisje. Het bad en de wastafel in de gedeelde badkamer hebben een pistachegroene kleur. Het toiletdeksel is met wol overspannen. Dwars over het bad ligt een houten plank met een borstel om de rug te krabben. Aan een haakje aan de deur hangt mevrouws nachtjapon. Binnen tien jaar zijn deze b&b s voorgoed verdwenen. Ik kijk nog wat TV en ga slapen. De volgende morgen Over de ontbijttafel is een kanten tafellaken gedrapeerd. Stoffen servetten steken in een tinnen ring. Mevrouw ruikt naar eau de cologne. Ik krijg een lift van een man die samen met zijn echtgenote vandaag de twee valiezen vergezelt. Terwijl ik het gastenboek teken, kijkt Edith tegen het aanrecht geleund toe en vraagt zacht of ik niemand vond om me tijdens de tocht te vergezellen. Een vrouw om in te kaderen en boven de schouw te hangen. Het pad klimt naar het hoogste punt van de Cleveland Way Urra Moor. De heuvels kleuren voorlopig nog in een schakering van bruin en groen. Binnen enkele weken worden ze stuk voor stuk met paars tapijt bekleed. Over de heide waait een koude, snijdende wind. Langs denkbeeldige lijnen is een niet langer te ontwarren web van verweerde grensstenen getekend. Sneeuwhoenen slaken een alarmerend geluid als ik voorbijkom. Nadat de Coast to Coast is afgesplitst, loopt de Cleveland Way zo ver het oog reikt over de kam van de Cleveland Hills. Ik rust even met de rug tegen een oud kruis. De wind heeft de inscripties na eeuwen van geduldig vakmanschap traag maar zeker weggebeiteld. Het pad is compleet verlaten. TIPS De Cleveland Way maakt deel uit van een netwerk van National Trails in Engeland. De routes zijn bewegwijzerd en zeer goed onderhouden. Alle informatie vind je op Voor de zekerheid had ik een stafkaart van de North York Moors mee (Ordnance Survey), gekocht in de reisboekhandel Atlas & Zanzibar in Gent: Het volledige reisdagboek en andere verhalen kan je lezen op Pieters blog: detroostvancontouren.wordpress.com 13

8 Freaks Els deprez (*) dit project kon gerealiseerd worden met financiële steun van CERA, de Lions Club Kortrijk en de stad Kortrijk (**) Ak-TRAC-tie is een programma dat langdurig werkloze jongeren gemiddeld 25 uur per week re-activeert. Er wordt gewerkt rond (arbeids) attitudes die in het (professionele) leven noodzakelijk zijn. Ze ondertekenen een VDABcontract dat kan leiden tot een verdere voltijdse opleiding of tot een volwaardige job. Groentjes uit Leilekkerland Met de verbredingswerken aan de Leie werd de westelijke tip (kant O.L.V. Hospitaal) van het Buda-eiland (tussen de nieuwe en oude Leie) een stuk groter. De op het water gewonnen grond lag er nutteloos bij tot de mensen van de nieuwe Kortrijkse Velt-werkgroep er hun blik lieten op vallen. Geen woorden maar daden zeggen de bezielers van EETBAAR KORTRIJK en zetten hiermee hun droom van een eetbare stad om in een concreet project(*). Op 18 februari 2012 werd de eerste spadesteek gegeven van een moestuin voor de buurt. Bioboer Stan Van Mierlo van Hoeve de Heerlijkheid (Heule) ploegde en de jongeren van Ak-trac-tie(**) gaven een mooie voorzet door meteen boomstamrustbankjes te planten. Zolang er geen andere plannen zijn heeft de nv Waterwegen en Zeekanaal er geen bezwaar tegen dat we hier een buurttuin uitbaten. Wij zijn geen guerilla gardeners, als we moeten plaats ruimen voor plannen van hogerhand, dan verhuizen we. Zoiets noemen we een nomadentuin. De ligging midden in de stad is uniek, mensen zonder tuin kunnen hun eigen groenten kweken en we geven een meerwaarde aan een braakliggend terrein van m2, zegt Frank Petit-Jean die het voortouw neemt. Pal tussen de nieuwe en de oude Leie en dromend van smakelijke ecologisch geteelde groenten en kruiden hebben we de site Leilekkerland gedoopt. We lieten onmiddellijk een bodemstaal analyseren en met het resultaat zijn we best tevreden: het is gewoon goeie grond, weinig zuur. Het staat hier vol duizendblad en de luzerne bloeit met prachtige paarsblauwe bloemtrosjes. Er staan ook klaprozen, kamille en zelfs korenbloemen, een lentefris kleurenpalet. Dit zou kunnen wijzen op arme grond maar aan de torens compost te zien die klaar liggen bij de ingang wordt daaraan gewerkt. Iemand gaat het duizendblad te lijf met een zeis. Yannick: Om het lawaai niet nog erger te maken gebruiken we geen bosmaaier. Ja we zitten hier te midden de stad, we hopen dit duizendblad in toom te houden op de ouderwetse manier, maar we zijn het niet meer gewoon om met een zeis te werken en dat duizendblad is echt hardnekkig. Het zou leuk zijn mocht er hier ook nog een bijenkorf in de vorm van een boomstam komen, dat is de natuurlijke nestelplaats voor bijen. Op de uiterst westelijke tip is Hans Garreyn een tentje aan het opzetten: Nu de ijsheiligen ons niets meer kunnen aan- doen houden we vandaag ons eerste plantenruiluurtje, daarna aperitieven we, ja er is altijd ambiance. Hans is een rasechte Kortrijkzaan die zich al jarenlang inzet voor Velt Zwevegem- Kortrijk maar nooit het geluk van een moestuin kon beleven in zijn eigen kleine stadstuin: eindelijk kan ik de theorie omzetten in praktijk. Naar het westen toe kijk je hier uit op de gerestylede Noordbrug en om de haverklap passeren hier vrachtschepen van of naar de Franse grens, je kan er zo wegdromen maar het volk komt toe Leilekkerland komt tot leven. Diversiteit en biodiversiteit Francesca is Britse en woont al een tiental jaar in Kortrijk. Op een verwaaide wintermorgen vond ze een uitnodiging in de brievenbus en ze bracht meteen haar buren mee. Ze toont mij waar ze wonen op de nummers 7 en 8 aan de overkant van het water. In de buurttuin hebben ze symbolisch dezelfde nummers moestuintjes 7 en 8 in gebruik genomen. Nu zijn we tweemaal buren, grapt ze. Per jaar kost de huur van zo n tuintje (5m x 2m) niet meer dan 10. Wat ze vindt van dit inititiatief zegt ze gemakkelijker in haar moedertaal: I find this very grounding (vert. aardend, dit schept een band). Michel Gonzaga is geboren en getogen in Mozambique maar woont vlakbij, ze is zo fier op haar prachtig gelukte Mizuna dat ze alle omstaanders uitnodigt om wat te plukken. Niets exotisch hoor, zegt ze in onberispelijk Nederlands, je kan dit rauw eten ofwel stoven. Het is een heel decoratieve groente, blijkbaar probleemloos te kweken. Mizuna is de Latijnse naam, wij kennen dit beter als Japanse mosterd. Dirk Candaele is hier vanop de Pottelberg komen aanwaaien: Ik huur geen moestuintje, ik heb een huis met tuin maar ik vind dit zo n coöperatief initiatief, dat ik probeer om er iedere collectieve werkdag bij te zijn. Er is hier nog veel werk. We hebben een bloemenweide ingezaaid en een gemeenschappelijke tuin aangelegd. De paden moeten kort gehouden worden en nu zal ik onze pas aangekochte grasmaaier eens uittesten. Nieuwsgierigen zijn welkom. André, een bloemist met pensioen komt kijken: en waarom niet eens bloemen zaaien alles kan nog alles is laat aan dit jaar en als ik eens wat goede raad mag geven: als je een zaaibed maakt, niet direct zaaien, laat dat nog wat liggen tot er een fikse regenbui overheen gegaan is, zo vermijd je plassen en putten in je zaaibed. Oh, hoe jammer van die koolplantjes, ze zijn zwaar toegetakeld, dat is niet van slakken, dat is vogelvraat. Het is hier open, vogels hebben hier vrij spel. Gewoon een nylon draadje erboven spannen of samen netten aankopen Klein dus gezellig Met de lente die zo traag op gang kwam heeft het kruid een fikse voorsprong kunnen nemen. Een jonge man zit met de handen in het haar: hoe zie je nu het verschil tussen een piepklein wortelplantje en kruid? Meteen springen een paar helpende handen bij. Een spinazieplantje? Maar ik heb geen spinazie gezaaid! Maar ik wel lacht een buur: morallee, zaad van ne maat kan toch geen kwaad Het is een leerschool maar dan ook een bijzonder leuke. De perceeltjes zijn klein, afgescheiden met planken en ze liggen dicht op elkaar. Gezelligheid troef. Hier staan geen levensgrote vogelverschrikkers die kleine kindertjes bang maken, maar er staan wel kleine kleurrijke kermiswindmolentjes om de vogels op afstand te houden. De vrouwen zitten op hun knieën of gehurkt en wieden minutieus met een handschoffeltje. Ondertussen staan de mannen te keuvelen: Jaaah de vrouwen kunnen dat zoveel beter dan wij Plezierbootjes varen voorbij en er wordt verwonderd gekeken naar de ongewone bedrijvigheid daarboven. Goedele engageert zich hier graag: Ik heb geen eigen moestuin nodig, ik ga liever wat helpen in de gemeenschappelijke tuin... Het gaat hier niet alleen om het tuinieren, je vindt hier een luisterend oor. Frank Petit-Jean plantenruil met aperitief Els Deprez ontstressen in een prachtig gelegen buurttuin Els Deprez 14 15

9 mannen met macht. Dirk maait de paden met zich op Noordbrug. Els Deprez Groentjes voor groentjes Hier wordt ecologisch getuinierd: geen bestrijdingsmiddelen en geen kunstmest. Ervaringsdeskundige is Philippe Meert. Niemand weet beter wat je moet doen tegen slakken, luizen en andere plagen. Zijn principe luidt: Alles wat leeft heeft licht, lucht en eten nodig, je moet gewoon de truuk kennen om al die beesterij, zoals de volksmond dit noemt, om de tuin te leiden. Hij ziet de beginnersfouten: Twee rijen radijsjes dat is veel te veel, om de drie weken zaai je best zo n 50 cm radijsjes en je kan er de hele zomer lang eten. Ik loop even met hem mee: En hier staat raketsla (Rucola) voor heel Kortrijk. Dat moet dringend uitgedund worden, je hebt daar maar enkele blaadjes van nodig, spijtig dat dit nu allemaal moet weggegooid worden. Wat verder Dit hier is slim gezien vooral als zaad maar traag opkomt, een touwtje spannen boven pas gezaaide rijen, je ziet waar je gezaaid hebt en het houdt bovendien de vogels tegen die verzot zijn op zaadjes en kiemen. Binnen een paar weken hechten de draadjes van de sluimerwten zich hieraan vast, dat is praktisch. Bij het volgend perceeltje schrikt hij even: Oei, ik was al zo blij dat dit terrein niet vol netels stond en daar heeft nu iemand netels in zijn moestuin geplant, gelukkig ze staan in een kuip, dat zullen we toch in t oog moeten houden... Studeren in t groen De eerste die de charmes van dit eiland ontdekt heeft is eigenlijk Yentl, een studente geneeskunde. Ze huurt een studeerkamer in de nabije kliniek: Ik kan niet wennen aan een kale kamer en daarom kom ik hier buiten zitten met mijn boeken. Ze werkt aan een stage opdracht in het Hospitaal. Dit is een zalige plek te midden het groen met zicht op water en boten, nee hoor, al die die mensen in de moestuintjes storen mij niet, ik wil verder gaan in de psychiatrie en buiten in de aarde bezig zijn is gewoon de beste therapie die er bestaat. Frank Petit-Jean loopt glimlachend maar druk over en weer en is niet gemakkelijk te strikken voor een vraag: We zaten nog met een gigantisch probleem, zegt hij, met al dat water om ons heen konden we er toch geen gebruik van maken,want de Ph is te hoog. De waterkwaliteit is niet te meten want het is stromend water en het bevat zeker pesticiden, dus is het gewoon niet veilig genoeg, maar er is een oplossing onderweg. Via via vernamen we dat iemand in Kaaskerke van een 8000 l. watertank af wilde. Het was een heel avontuur om het gevaarte naar Kortrijk te halen maar vandaag gaan we die hier rechtop zetten en vullen met water dat we kunnen kopen van de kliniek. Dat dit zo aanslaat in Kortrijk, is daar een verklaring voor? Frank: Er is vandaag een duidelijke trend, sommigen noemen het een hype, waarbij weer meer mensen zelf hun eigen groentjes willen kweken. Stadsmensen willen terug voeling en betrokkenheid met waar ons voedsel vandaan komt. De beste manier hiervoor is door het zelf te doen. Dit is letterlijk en figuurlijk terug gaan naar de grond van de zaak. In Leilekkerland zijn de tuiniers baas in eigen tuin en ze hebben ook iets te zeggen over de inrichting van deze plek als geheel. Hier worden nieuwe vriendschappen gesmeed en iedereen is welkom. Er worden foto s gepost op de Facebook-pagina Velt Eetbaar Kortrijk en als er iets gaat gebeuren krijgt de groep een tje. Is er hulp nodig dan springt iedereen spontaan bij. De unieke ligging op de top van het Buda-eiland geeft ook extra dynamiek. Dit hier is melganzevoet, merkt Frank op, we gaan er hier spoedig teveel van krijgen. Gelukkig ontbreekt de tijd om het allemaal uit te trekken want wat we op dat moment nog niet wisten is dat melganzevoet een eetbare groente is. Het plantje bevat meer ijzer dan spinazie en meer vitamine B en calcium dan rauwe kool, terwijl het beter verteerbaar is! Er mogen nog meer van die ontdekkingen gebeuren eetbaarkortrijk/pag Verbind de cijfers in de juiste volgorde. Welke vogel tover je tevoorschijn? Het antwoord vind je in de titel op p24!

10 Uit de kunst Matthias depoorter Carel Fabritius ( ), Het puttertje, 1654, Olie op doek, 33.5 x 22.8 cm, Mauritshuis, Den Haag Een Spaans puttertje Gewekt worden door jodelende wielewalen en roepende koekoeken. Kibbelende blauwe eksters die aan de ontbijttafel de vermoeienis uit het hoofd drijven. Hoppen en bijeneters laten zich vocaal opmerken, twee Spaanse keizerarenden steken de vallei over. Het is weleens iets anders dan de obligate merels, zanglijsters, heggenmussen, winterkoninkjes en houtduiven op een lentemorgen in het Kortrijkse. Begin mei bezochten we de Sierra Andújar, een onderdeel van de grotere Sierra Morena in het noorden van Andalusië. Het stadje Andújar ligt in de provincie Jaén, en is een wat ingeslapen provinciestadje. Van hieruit leidt een weg noordwaarts richting Parque Natural de Sierra Andújar: woeste rotsformaties afgewisseld door parasoldennen, oude olijfgaarden, eiken, weilanden en stierenkwekerijen. Niet zo heel ver daarvandaan ligt het dorpje Peñarroya-Pueblonuevo, dat de twijfelachtige eer geniet van Spaanse stad met het hoogste aantal werklozen. Het voormalige mijnstadje telt 40 procent werkzoekenden onder zijn inwoners. Hoe slecht het Spanje heden ook moge vergaan, toch kunnen we ook melden dat de toestand van de lynx, één van Europa s meest bedreigde zoogdieren, betrekkelijk stabiel lijkt te zijn. Enfin, in de Sierra Morena, een van zijn laatste bolwerken, lijkt dat toch zo te zijn. Al kampt men er met een tekort aan konijnen, zijn uitverkoren plat du jour: een sluipend gif dus. Al jaren tracht men zijn verspreidingsgebied te vergroten, wat men soms met succes, en niet zelden met veel minder succes, bewerkstelligt met diverse kweekprogramma s. Wij, toch een stuk minder berooid door de crisis dan onze Spaanse of Griekse broeders, hadden het privilege om er ons onbekommerd te vergapen aan steenarenden, keizerarenden, baltsende dwergarenden, machtige monniksgieren, luidruchtige moorse nachtzwaluwen en schalkse eikelmuizen. En terwijl wij daar stomweg gelukzalig stonden te wezen bij een zonnetje van 25 graden, kreeg het thuisfront druilerigheid te verteren. Op het moment dat ik dit opteken, klimt het kwik in Andalusië zoetjesaan naar 35 graden. De gelukzaligheid van die eerste week in mei is omgeslagen. De verzengende hitte is nu een goede reden om deze streek te mijden. Er was trouwens geen peil te trekken op de klimatologische omstandigheden tijdens het Spaanse voorjaar. Februari en maart waren in Andújar kurkdroog. Men tekende er temperaturen tot 30 graden op. April was dan weer zeer wisselvallig en koud, wat een vertraging van de bloei van veel planten met zich meebracht. Ook begin mei werden we nog getrakteerd op een onvervalste regendag, op Vlaamse leest geschoeid. Op de route tussen Andújar en het noordelijke land van de lynxen hielden we in de late namiddag halt voor een opkikkerend aperitief. Mijn ietwat vreemd smakende vino blanco kreeg niet mijn volle aandacht, ten gevolge twee piepkleine kooitjes aan de restaurantmuur. Elk kooitje werd bewoond door een rusteloos puttertje. Tristesse alom. Hadden we op een wandeling langs de rivier nog een vijftiental jubelende nachtegalen gehoord, dan toonde Andalusië zich hier van een andere kant. Distelvinkjes die ietwat compulsief roepen naar elke vrije vogel in de buurt. Het deed mij denken aan een voortreffelijk schilderijtje van Carel Fabritius. Fabritius ( ) kwam in 1654 om het leven bij de ontploffing van een buskruitmagazijn in Delft. Slechts 15 werken zijn bekend van deze jonggestorven meester. Het puttertje is een van de publiekslievelingen in de collectie van het Mauritshuis in Den Haag. Fabritius vervaardigde dit kleine werkje in het jaar dat hij het leven liet. Men leerde putters hun eigen drinkwater te putten via een emmertje dat met een touw verbonden was - vandaar zijn naam. Men vermoedt dat Het puttertje als een trompe-l oeil fungeerde. Hoog opgehangen lijkt het alsof er daadwerkelijk een geketende putter op een reling zit. Trompe-l oeils in de schilderkunst brengen ons terug naar de Griekse Oudheid. De legendarische kunstenaar Zeuxis schilderde ooit druiven die zo levensecht leken, dat vogels hongerig op de schildersezel afkwamen. Op le moment suprême, toen ik eindelijk een lynx in mijn gezichtsveld had, en er reeds anderhalf uur onafgebroken adrenaline door mijn aderen pompte, was het geluk totaal. Het dier in kwestie klom een boompje in en dan weer uit, baande zich doodgemoedereerd een weg doorheen de ruigte om daarna te verdwijnen. Toen elke aanwezige lynxliefhebber het hazenpad had gekozen, ontdekte ik de kat in kwestie, liggend achter een struikje. Na wat likjes hier en daar vond de kat het tijd om een stapje in de Andalusische wereld te zetten, maar niet voor hij eerst her en der zijn territorium had gemarkeerd. Een monniksgier kwam hoogte nemen van het tafereel, terwijl een eikelmuis ons ten afscheid verblijdde met zijn rusteloze jachtpogingen. Als de kat van huis is. Timing is belangrijk. En vooral toeval. Enkele dagen na mijn eerste ontmoeting met een lynx zagen alle gegadigden een ros exemplaar met gracieuze tred de vallei van La Lancha dwarsen. Ik bevond mij enkele honderden meters verderop, alwaar eksters alarmeerden in de richting van een onzichtbare lynx. Of een trompe-l oeil? Je zal maar die gekooide putter in Andújar zijn, of het exemplaar op het schilderijtje van Fabritius. Of een inwoner van Peñarroya-Pueblonuevo. Dan nog liever een bedreigde Iberische lynx in de vallei van La Lancha, in het hart van de Sierra Andújar, in het vizier van enkele goed menende voyeurs. gekooide putter Hans Vroegbronna Matthias Depoorter

11 Vogelwerkgroep Vogels in onze streek zomer 2011 De highlights van een seizoen vogels kijken in Zuid-West-Vlaanderen. Dit artikel is een korte samenvatting van wat tijdens een seizoen werd gezien in onze streek. Het gaat hier enkel om zeldzaamheden of uitzonderlijke aantallen. De tekst heeft niet de ambitie volledig te zijn. Wie de volledige overzichten wil zien, kan terecht op ons eigen regioscherm van waarnemingen.be : waarnemingen.be. Zet gerust ook jouw waarnemingen op die website. Zowel opmerkelijke gegevens als waarnemingen van algemene soorten zijn er welkom, van Aalscholver tot Zwarte Mees. Yann Feryn Betekenis afkortingen : ex. = exemplaar; kp = koppel; m. = mannetje; w. = wijfje; juv. = juveniel of jong; NO = noordoost; ZW = zuidwest. De ligging van de toponiemen kan precies nagekeken worden op waarnemingen.be. Midden de zomer, los van de trekperiodes, werd op een eenzame Ooievaar gezien aan de Leie te Wevelgem. Er broedden 2 à 3 koppels Woudaap in de Gavers. De eerste broedronde waren er minstens 7 jongen van 2 koppels. Ook aan de Oude Leie te Bavikhove, Kuurne en Wevelgem werd de soort enkele keren gezien. Er broedden ca. 73 kp Blauwe Reigers in de kolonie van de Gavers. Op vloog een Grote Zilverreiger naar ZO over Waregem. Van tot werd de Kleine Zilverreiger enkele keren opgemerkt in de Gavers. Mogelijk zijn een aantal Wespendieven tot broeden gekomen. Potentiële broedplaatsen lagen in Anzegem, Bellegem, Kooigem en Spiere. Op vloog een Zwarte Wouw naar ZW over Vichte. In de zomer kwamen een 4-tal Bruine Kiekendieven slapen in de omgeving Kooigem/Sint-Denijs. In de nestkast aan de elektriciteitscentrale van Harelbeke kwam een kp Slechtvalken succesvol tot broeden (4 jongen). Putje zomer zien we traditioneel al wat steltlopers die eigenlijk al met hun najaarstrek bezig zijn. Zo zagen we onze eerste Regenwulp al op te Zwevegem. De grootste groepen werden op (14 ex. Vichte) en (16 ex. Kortrijk) genoteerd. Op vloog een Zwarte Ruiter ZW over de Gavers. Van tot werden vier waarnemingen van een Bosruiter genoteerd. Op zat een Kleine en een Bonte Strandloper in Spiere. Van 04 tot werden tot 3 Zwartkopmeeuwen opgemerkt in de Gavers. Op vloog er ook eentje over Ingooigem. Van 17 tot werd ook regelmatig een Dwergmeeuw gezien in de Gavers. Van 28 tot verbleef een Dwergstern in de Gavers. Tot eind juli overzomerden minstens 2 Visdieven in het gebied. Ze kregen vaak het gezelschap van nog 1 of 2 bijkomende Visdieven. Op (Kortrijk) en (Waarmaarde) werd een Waterrietzanger opgemerkt. De Sprinkhaanzanger broedde in de Schalaffiemeersen te Avelgem en aan de Kleine Bergelenput te Moorsele, en misschien ook te Moen, Kerkhove en in de Gavers. Op werd een Grauwe Gors opgemerkt te Kortrijk, meteen de laatste waarneming van het jaar voor die soort. waarnemers : zie waarnemingen.be jonge Woudaap op de Gavers Francis Pattyn 21

12 Vogelwerkgroep //////// Duimen voor Visdiefjes! Emmanuel Desmet Een koppel Visdiefjes verjaagt een Meerkoet van het nestvlot. Geen pottenkijkers! Ignaas Robbe Verse vis De Gavers in Harelbeke vormen een prima biotoop voor sternen. Tijdens de trekperiodes houden vele soorten er een tussenstop om even bij te tanken. Noordse stern, Zwarte stern, Grote stern, Dwergstern, Reuzenstern, Witwangstern en Witvleugelstern werden al gespot. Maar het zijn vooral de Visdiefjes die langer blijven pleisteren en kandidaat-broedvogels zijn. Zoals hun naam het zegt, voeden zij zich vooral met visjes. Er is in de Gaverplas dan ook voldoende voedsel aanwezig voor Visdiefjes om er hun jongen groot te brengen. Hoewel er al parende Visdiefjes gezien werden, ontbrak echter een geschikte broedplaats. Visdiefjes hebben niet veel meer nodig dan een kuiltje in het zand om een nest te bouwen, maar dat maakt hen dan ook ontzettend kwetsbaar voor predatoren. En net die rustige broedomgeving ontbreekt in de Gavers. Sternenvlotjes In navolging van succesvolle initiatieven elders in het land, werd in 2004 ook op de Gaverplas een sternenvlot geïnstalleerd door de vogelwerkgroep. Zo n vlot is niet meer dan een lage bak met fijne schelpjes en steentjes. En de Visdiefjes vonden ook vlot de weg naar het vlot. Vorig jaar was er zelfs even een broedpoging met mogelijks één ei. Maar vanaf het begin al waren er kapers op de kust: het vlot werd meteen na de installatie ingepalmd door agressieve exoten als Nijlganzen en Canadese ganzen en ook Aalscholvers zitten er graag op te zonnen. Weinig kans dus voor de frêle Visdiefjes om hier met succes hun eieren uit te broeden. Na 7 jaar vruchteloos afwachten, besloot de vogelwerkgroep een nieuw plan voor de sternenvlotjes op te zetten. Een paar experts lees het brein van Carlos Van De Ginste en de handige harry s Marcel Bloeyaert, Yves Hoebeke en Richard Beernaert - staken de koppen bijeen en al gauw werd een nieuw prototype van het sternenvlot uitgewerkt. Uiteindelijk werd het grote vlot gerestaureerd en werden drie nieuwe vlotjes gebouwd met afweersystemen voor ongewenste indringers. Marcel en co omringden het vlot met takkenbossen zodat watervogels vanuit het water moeilijk op het vlot kunnen geraken. Rondom de kleine broedbak met schelpjes staan duivenpinnen om grote vogelsoorten af te weren. In het vlot zit ook een schuilruimte voor jongen tegen predatie van bovenaf. In theorie kunnen dus alleen vogels in helikoptervlucht van bovenaf op het vlot landen. In de praktijk werd één van de vlotjes al meteen na de te waterlating in april 2012 gekraakt door een koppel Nijlganzen. Maar er is ook goed nieuws: ook een koppel Visdiefjes vond begin juni de weg naar één van de kleine vlotjes. Meermaals werd gezien hoe het mannetje aan het vrouwtje een visje aanbood, een vast ritueel in het baltsgedrag van Visdiefjes. Niet veel later ging het wijfje over tot het graven van een kuiltje in de schelpjes en ging ze op haar nest zitten. Nu maar duimen dat de Visdiefjes in alle rust kunnen broeden en er binnenkort kleine Visdiefjes op de Gavers rondvliegen. Wil je weten hoe het deze zomer met de Visdiefjes afloopt, volg dan het nieuws op de voet via onder de rubriek De Gavers te Harelbeke/Deerlijk /2012. op 7 april werden 3 nieuwe sternen vlotjes op de gavers gelegd parende visdiefjes op de Gavers Yves Hoebeke visdiefje op de gavers francis pattyn.jpg zwarte stern op de Gavers Free Claerbout 23

13 //////// Vogelwerkgroep Trage Wegen Genietend wandelen rondom Anzegem Slechtvalk broedt succesvol in Harelbeke duiksnelheden tot 300 kilometer per uur zijn ze de snelste dieren ter wereld. Yves De Bosscher In 2012 werd er opnieuw succesvol gebroed. In de tweede helft van april werden er 4 jongen geboren: 3 wijfjes en 1 mannetje. Ze werden op maandag 7 mei geringd en in juni kon je ze aan de rand van het platform de eerste vliegoefeningen zien uitvoeren. Inmiddels hebben Margaux, Marloes, Marie en Marius het ruime zwerk gekozen. Emmanuel Desmet Babyborrel Tweede broedsucces slechtvalk met duif Francis Pattyn Yves De Bosscher tussen de trotse meter en peter, Hilde Cottyn en Luc Callewaert Bart Augustijns veel kijklustigen op de babyborrel van de Slechtvalkjes Bart Augustijns In 2004 werd op een toren van de elektriciteitscentrale van Harelbeke op initiatief van het Fonds voor Instandhouding van Roofvogels (FIR) en met de steun van de lokale elektriciteitsproducent een nestbak voor Slechtvalken geplaatst. In 2008 koos een koppel Slechtvalken deze bak als vaste verblijfplaats maar pas in 2009 vlogen de eerste 4 jongen uit. Daarmee was Zuid-WestVlaanderen meteen een nieuwe broedvogelsoort rijker. Slechtvalken zijn bijzondere vogels. Met De vogelwerkgroep organiseerde i.s.m. de Natuur.koepel, het stadsbestuur en de MINA-raad van Harelbeke op zaterdag 19 mei een uniek kijkmoment en bijhorende babyborrel. De valken waren druk in de weer om hun jongen van voedsel te voorzien en bewaakten het nest tegen mogelijke gevaren. Wie erbij was kon genieten van spectaculaire duikaanvallen op o.a. Wilde eenden en stadsduiven. Afstand: 10 km. Verkorte route: 8,3 km. Meestal verhard wegdek, plaatselijk onverhard. Trefpunt: Pleintje met standbeeld t Gaperke op de Kruisweg-Kerkstraat, waar ook de Kalkstraat en de kasteeldreef Hemsrode op uitkomen. Openbaar vervoer: De Lijn bus nr 85 Waregem-Avelgem, halte Anzegem St Vincentiusinstituut. Hilde Cottyn, voorzitter van VELT Harelbeke en tevens werkzaam in de centrale werd aangesteld als meter van de valken. Luc Callewaert, schepen in Harelbeke maar ook ondervoorzitter van Infrax West, de eigenaar van de toren waarop de valken wonen, is de kersverse peter. Het valt misschien niet direct op, maar rond de dorpskern van Anzegem ligt een verrassend mooi landschap. Op de flanken van de heuvelkam, een uitloper van de Vlaamse Ardennen, ontspringen tal van bronnen. De hieruit ontstane beken hebben diepe plooien in het landschap geboetseerd. Langs stille paden leidt de wandeling ons door de Winterhoek en de Weedries naar de natuurweelde van Hemsrode. Rust en mooie vergezichten zijn onze beloning. 5 Frans dejonghe G I H START F 4 E 6 A D 1 B 2 3 Fragment uit de topografische kaart nr z met toelating A2683 van het Nationaal Geografisch Instituut C 24 25

14 Trage Wegen //////// weetjes Wegbeschrijving (nb: aanduidingen zijn terug te vinden op het plannetje) Start De Nieuwpoortstraat nemen in westelijke richting (niet het doodlopende deel) 0,75 km Tegenover huisnummer 5, voorbij een loods, rechts de aardeweg inslaan Korte Winterstraat links 1.0 km Lange Winterstraat schuin oversteken. Rechts stapsteentjes richting Winterhoek Aan huis nummer 2 rechtdoor stapstenen volgen, die later overgaan in aardeweg (weetje A) 2.0km Aan de verkeersweg Landergemstraat links Na 300 m, tegenover huisnummer 18 rechts de aardeweg nemen Op Kouterstraat rechtdoor en verder links dan rechts Kouterstraat volgen. 3.1km Berglaan links richting centrum Rechts tussen kerk en gemeentehuis 3.5km Achter kerk en residentie Schoonzicht kerkwegel (stapstenen) (weetje B) Spoorweg over, stapstenen blijven volgen 4.2km Aan de Krommestraat links (weetje C), dan spoorweg over 5 km Rechts Statiestraat 5.3km Aan hof der deugden (sic) links Balthazarstraat omhoog. 5.7km Links met grind verharde aardeweg dalend, verder stapstenen Weedries (weetje D) 6,5 km Wortegemsesteenweg recht oversteken Onverharde weg klimmend (weetje E) 7 km Petegemstraat rechts (weetje F) Wie hier de verkorte route neemt gaat links tot op de Kalkstraat (zie nr 6) Eerste straat links, Ouden Heirweg Ouden Heirweg volgen tot aan de Barze (infobord) (weetje G) 8,4 km Aan de Barze links de met grind verharde weg nemen, verder rechts aanhouden (weetje H, weetje I) 9,3 km Dichtbij de bebouwing, links een stapsteentje nemen, dit verder rechts volgen 9,5 km Kalkstraat rechts naar vertrekpunt. A De heuvel waar het pad in een bocht zacht klimmend omheen loopt is een vroegere begraafplaats van Duitse soldaten in WOI en WOII. Rechts van ons het mooie dal van de Dommelbeek. Het beekbegeleidend groen is niet alleen landschappelijk mooi, het is ook voor de natuur belangrijk. Het is de leefomgeving van egel, winterkoninkje, slanke sleutelbloem en veel andere organismen. De Dommelbeek mondt uit in de Maalbeek die op haar beurt de Mandel vervoegt en zo naar de Leie stroomt. De beek met directe omgeving is natuur-gebied op het gewestplan. b De kerk van Anzegem, toegewijd aan Sint-Jan De Doper, werd gebouwd in de 12e-13e eeuw in Doornikse kalksteen. Achter de kerk vinden we nog een echte kerkwegel. Kerkwegels zijn trage wegen, net als veldwegen, jaagpaden, vroegere treinbeddingen en bospaden. Veel van die trage wegen zijn al verdwenen of dreigen te verdwijnen, afgesloten, omgeploegd of verdrongen door nieuwe verkavelingen. Een spijtige zaak, want trage wegen zijn een paradijs voor zachte weggebruikers. Ze zijn van belang als natuurverbinding, en hebben een hoge cultuurhistorische waarde. Blijf ze gebruiken! c Rechts bevindt zich de vallei van Nederbeek. Die ontspringt in de Zijpte, op de flank van de Tiegemberg, schuin achter ons. De Nederbeek loopt in een wijde bocht naar de Schelde in Domein de Ghellinck (Elsegem). We hebben op onze wandeling dus de water-scheidingslijn tussen Schelde en Leie overschreden. D Weedriesbeek. In de omgeving ontspringt de Weedriesbeek. Ze mondt uit in de Nederbeek. Bemerk de mooie rij knotwilgen. Knotwilgen zijn karakteristiek voor onze streek. Steenuiltjes wonen graag in de holten. Knotwilgen zijn ook een houtmijn voor gerief- of brandhout. Samen met veedrinkpoelen, bosjes, hoogstamboomgaarden en heggen worden ze kleine landschapselementen genoemd. Aan de hoeve staat een gedenkteken voor een neergestorte bommenwerper uit de tweede wereldoorlog. e We hebben alweer een hele tijd geklommen en staan hier op het hoogste punt van onze wandeling, bijna 70 meter boven de zeespiegel. De hoogspanningslijnen ontsieren wel een beetje de omgeving. Dit is opnieuw de waterscheidingslijn. Voor ons stroomt het water naar de Leie, achter ons naar de Schelde. Tel de kerktorens. F Even voorbij hoeve ten Bulcke zien we links in het weiland in de diepte een bosje met kreupelhout. Daar is de bron van de Kasteelbeek. Deze beek voedt onder meer de vijvers van het kasteel Hemsrode en stroomt verder naar de Maalbeek. We bevinden ons hier dus weer in het stroomgebied van de Leie. Even verder verandert de Petegemstraat in een typische holle weg. Eeuwenlang gebruik van hetzelfde pad, te voet of met paard en kar, leidde tot een natuurlijk erosieproces. Losgewoelde aarde spoelde af en op die manier diepte de weg zich jaar na jaar uit. Veel holle wegen zijn vermoedelijk vanaf de Middeleeuwen ontstaan. Ze dragen dus een stukje geschiedenis mee en zijn daarom cultureel erfgoed. Holle wegen herbergen vaak restjes wilde natuur te midden van uitgestrekte akkers en dienen als stapsteen tussen bosjes en andere stukjes natuur in de omgeving. Door hun verzonken ligging heerst er een microklimaat, zeker als de bermen bebost zijn. Het is er windluw, schaduwrijk, vochtig, koeler in de zomer en zachter in de winter. Vogels, vlinders, vleermuizen en knaagdieren vinden hier voedsel en beschutting 27

15 Trage Wegen //////// g De Ouden Heirweg is een vroegere verbinding tussen Kortrijk en Oudenaarde. Bemerk de nieuwe aan-plantingen, een initiatief om de omgeving groener en natuurvriendelijker te maken. De Barge of De Barze (in het Anzegems) is een historische waardevolle hoeve, deel uitmakend van de kasteelsite Hemsrode. De benaming Barze is afkomstig van l Auberge, een stopplaats voor de reizigers tussen Kortrijk en Oudenaarde (zie de bewaarde paarden-ring in de voorgevel). Het woonhuis staat aangeduid op de Ferrariskaart ( ) maar bestond al in de 15de eeuw als verpachte hoeve door de Heren van Hemsrode. De woning is samen met de stalvleugel herkenbaar op de Atlas der Buurtwegen (ca. 1845). De stalvleugel werd in 1880 uitgebreid met een schuur. h Het domein Hemsrode is een uniek natuurgebied. Door zijn open structuur is het een ideale uitvalsbasis naar het omringende agrarische landschap voor tal van kleine zoogdieren en zeldzame vogels. Hemsrode en Bouvelobos zijn in de Landschapsatlas erkend als Ankerplaats, een term voorbehouden voor plaatsen met een grote landschappelijke gaafheid. Een deel van de site is ook Europees habitatgebied. De habitatrichtlijn streeft ernaar het leefgebied van wilde flora en fauna in stand te houden en te herstellen. Hier leven buizerd, zwarte specht, glanskop, kiekendief, bosuil, boomklever, ijsvogel en tal van andere vogels. Ook zeldzame paddenstoelen en kolonies bosmieren. Het bos is samengesteld uit eiken-beukenbos en eiken-haagbeukenbos met wilde hyacint. De omgeving van Hemsrode-bos is een kwetsbaar brongebied met een uitzonderlijke voorjaarsflora. i Geschiedenis kasteel Hemsrode Hemsrode was één van de zeven hoofdpointerieën (kantons) van het kasselrij Oudenaarde en behoorde toe aan enkele machtige families uit het graafschap Vlaanderen: Hemsrode, Halewyn, Uitkerke, Borselen, Brederode, Lummene, Saint Genois, du Jardin, du Mont de Sandoncq, Béchade, Caters en Thiennes de Rumbeke. Tijdens het Ancien Régime stelden zij de baljuws en de schepenen van de gemeente Anzegem aan. In augustus 1940 brandde het kasteel, waarin Duitse troepen waren gelegerd, volledig uit. Een deel maar van het meubilair en de kapel konden door moedige dorpelingen worden gered. Graaf Philippe de Limburg Stirum besloot daarop om de stallingen ( het koetshuis), die in 1642, in Louis XIIIde stijl gebouwd waren, in te richten om er met zijn gezin te kunnen wonen. Tot aan zijn overlijden in 1997 was hij begaan met het versieren en verfraaien van zijn woning die hij aan zijn dochter Marie-Hélène schonk. Jonkheer en Mevrouw Benoit de Maere d Aertrycke wonen er nu sinds Deze eigendom bezit nog uitzonderlijk mooie en goed bewaarde landschapsomgevingen met prachtige glooiingen, een rijke fauna en flora en enkele belangrijke waterbronnen. SIDEWAYS festival Artistiek laboratorium op / langs / over trage wegen 17 augustus 17 september 2012 Genieten van kunst en landschap Een kunstenaar die al wandelend schildert? Een ezel belast met multimediaapparatuur? Eetbare planten ontdekken langs trage wegen? Belevingen en ervaringen die worden onderzocht tijdens Sideways, een kunstenfestival op weg en onderweg. Trage wegen vormen een maand lang het decor voor ontmoeting tussen natuur en cultuur, tussen wandelaars en artiesten. 33 projecten in de open ruimte, een tocht van 334 kilometer, 16 wandeldagen, 5 festivalweekends, 2 symposia en 1 multimedia-ezel! De ruggengraat van het Sideways festival bestaat uit een wandeltocht van 4 weken menen herzele brussel dwars door België, van west naar oost. De Sideways expeditie is online te volgen en iedereen is welkom om met de internationale groep artiesten mee te wandelen van maandag tot donderdag. Tijdens de weekends houdt de wandelkaravaan halt en ontvouwt zich een programma met interventies, workshops, gesprekken en wandelingen op de volgende 5 festivalplekken: Menen (19/8), Herzele (25-26/8), Brussel (1-2/9), Turnhout (8-9/9) en Zutendaal (15-16/9). DonkeyXote, de multimedia-ezel, documenteert verhalen en ontmoetingen onderweg en maakt alles virtueel wereldkundig via Sideways is een project van Trage wegen vzw Perscontacten via Sinta Wibowo ( en Op dinsdag 21 augustus gaat de tocht van Moeskroen naar Russignies over 23 kilometer. Hierbij wandelen we over het turnhout grondgebied van Kortrijk, Zwevegem, Avelgem en Kluisbergen. Via een Klimopflits en de website van de Koepel krijgt u later hierover meer informatie. In samenwerking met Verbeke Foundation, Glasbak, Les Ballets C de la B, Arpia, Turnhout 2012, Walking Artists Network, CC De Steiger, Ferme du Parc Maximilien, Klein EngeLandhoeve, De Lieteberg, Waerbeke, Vormingplus, t Uilekot, Open Doek Filmfestival, JES stadslabo, Arthis, Strategische Projectenorganisatie Kempen en tal van andere partners. Gesteund door Vlaamse Overheid, Nationale Loterij, Menen, Herzele, Turnhout, Zutendaal, Vlaamse Gemeenschapscommissie, Brussels Hoofdstedelijk Gewest, Provincie Limburg, Institut für Auslandsbeziehungen, Romanian Cultural Institute, Istituto Italiano di Cultura, Instituto Cervantes, Baalse Hei en Narvik Homeparcs. Mediapartner Klara zutendaal Gabor Husson projecten in de open ruimte, een wandeltocht van 334 kilometer, 5 festivalweekends, 2 symposia en 1 multimedia-ezel!

16 In beeld johan staelens johan staelens (kuurne) In deze rubriek laten we één van de natuurfotografen die onze regio rijk is, een selectie maken uit een paar bijzondere kiekjes die hij of zij maakte. Voor dit nummer zetten wij Johan Djooni Staelens uit Kuurne voor de lens. Hem voorstellen, lijkt ons inktverspilling. Wie kent Djooni niet? Hij stond mee aan de wieg van NWG De Vlasbek Kuurne en is in heel wat besturen van onze werkgroepen op de één of andere manier betrokken. Wat hij er precies doet, is niet altijd even duidelijk, maar zijn aanwezigheid staat garant voor gezelligheid en hilariteit en zijn kennis ter zake is een verrijking. Dat Djooni natuurhistorisch van alle markten thuis is (en dan hebben we het niet over lakens), bewijst het ruime spectrum aan fauna en flora in zijn fotocollectie. Vier foto s uitkiezen, was geen eenvoudige opdracht voor iemand met een encyclopedische verzamelwoede op het gebied van natuur. Zonsondergang (Hortobagy - Hongarije) Persoonlijk vind ik de natuurfotografie nog altijd niet volledig toereikend om een bepaalde opgedane emotie bij natuurbeleving vast te leggen. Een sfeervolle zonsondergang in een prachtig natuurgebied geeft altijd stof tot nadenken, maar doet vooral ook met volle teugen genieten en tot rust komen. Beeld je bij deze foto het ruisen van het riet, het gezang van de rietvogels, het hoompen van een Roerdomp en de roepende Boomkikkers in en dan is het plaatje compleet. Knoflookpad (Hortobagy - Hongarije) Padden en kikkers ga je best in kikkerperspectief fotograferen, zo heb ik het toch alvast op cursus bij Tom Linster geleerd. Voor deze Knoflookpad ging ik dan ook plat op de buik met deze laag-bij-de-grondopname als resultaat. Weer recht komen, lukt meestal wat moeilijker... Rode Vuurvlinder (copula) op Veenwortel (Viroin - België) Steeds meer en meer koester ik dagvlinders zoals deze Rode Vuurvlinders. Niet alleen vanwege hun mooie kleuren en unieke metarmofose die zij ondergaan, maar vooral omwille van hun fragiliteit in hun voortbestaan. Natuurfotografie moet ook kunnen bijtreden tot een betere kennis van onze soorten die tot een grotere bescherming van onze biodiversiteit kan leiden. Kleinste Jager (Varangerfjord - Noorwegen) Als vogelfotograaf mis ik nog een paar elementaire zaken: enerzijds een sterke telelens, anderzijds het geduld om vele uren in een schuiltent door te brengen alvorens op het ideale moment te kunnen afdrukken. In de Varangerfjord was het geluk aan mijn kant: sommige vogels zijn helemaal niet mensenschuw zodat je ze tot op minder dan 5 meter kan benaderen. Deze unieke kans liet ik niet liggen om deze sierlijke prachtvogels te kieken

17 Planten piet missiaen Duinenvegetatie rond de Frans-Belgische grens 29 april 2012 was het startsein voor het nieuwe seizoen van onze plantenwerkgroep. Een delegatie van Natuurpunt Avelgem vergezelde ons bij deze eerste inventarisatietocht. Onder leiding van apotheker en duinenliefhebber Dirk Dubois staken we de Frans-Belgische grens over om er de Dunes du Perroquet (174 ha) in Bray-Dunes te verkennen. Deze duinen zijn kalkrijk (jong gevormde duinen), in tegenstelling tot de zure duinen van de Nederlandse Waddeneilanden. Opvallend is het ongerepte karakter van het gebied, met slechts een heel beperkte bewegwijzering. Zonder gids zou je er warempel in kunnen verdwalen. De met grondwater gevulde duinpannen bevatten een rijk dieren- en plantenleven. s Namiddags bezochten we de Oosthoekduinen (38 ha) en de Houtsaegerduinen (80 ha) in De Panne. In dit laatste duinengebied gebeurt het graasbeheer door ezels waarvan sommigen last hadden van lentekriebels. Door de vrij koude aprilmaand bloeiden minder bloemen dan verwacht, maar volgende typische duinplanten waren toch al van de partij. 1. Knolboterbloem (Ranunculus bulbosus) Deze boterbloemsoort houdt van kalk en verdraagt het drogere klimaat van de duinen. De sterke beharing voorkomt uitdroging. Net als de algemene Kruipende boterbloem is de middelste bladlob gesteeld. De teruggeslagen kelkbladeren en de knolvormige verdikking aan de voet van de stengel sluiten elke verwarring uit. 2. Kandelaartje (Saxifraga tridactylites) De Steenbreekfamilie bevat soorten die dikwijls tussen stenen groeien, alsof ze in staat zijn die te breken. Ook in de duinen is er weinig concurrentie van andere planten, ook niet van het Sterretjesmos dat graag in zijn gezelschap vertoeft. Het Kandelaartje is een eenjarige plant en is dus verplicht om in een heel korte tijd zijn levenscyclus te voltooien. Het is een voorjaarsbloeier die gebruik maakt van het vocht dat in de lente nog in de bodem aanwezig is. De kleine blaadjes beperken het vochtverlies. Tegen de zomer is het zaad al gevormd. Voor de bestuiving zorgen insecten, die op de kleine witte bloempjes afkomen. Als dit niet lukt, is er nog altijd een laatste redmiddel: zelfbestuiving. 3. Ruw vergeet-menietje (Myosotis ramosissima) Binnen het geslacht vergeetme-nietjes bloeit deze soort het vroegst, om de zomerse droogte voor te zijn. Men vindt het op kalkrijke duinen. In de Nederlandse naam wijst Ruw op de dichte en stijve beharing. Zowel de blauwe bloemen als de plant zelf zijn kleiner dan bij zijn geslachtsgenoten. 4. Duinviooltje (Viola curtisii) Waar geen plantengroei is, gaat het zand stuiven. Het Duinviooltje verdraagt een beperkte hoeveelheid stuifzand. Paars, wit en geel zijn de kleuren die in verschillende combinaties in de kroonbladeren kunnen voorkomen. De kroon heeft een kegelvormig aanhangsel, spoor genoemd, dat nectar bevat en insecten moet aanlokken. Deze spoor is bij het Duinviooltje relatief lang. Viooltjes hebben naast gewone bloemen ook cleistogame bloemen, die nooit opengaan. Zelfbestuiving verzekert hier de zaadvorming. De zaden hebben een aanhangsel dat mieren aantrekt. Zij zorgen voor een transport op grotere afstand Winterpostelein (Claytonia perfoliata) De witte bloemen van deze bijzondere plant lijken zich door het stengelblad geboord te hebben, vandaar het tweede deel van de wetenschappelijke naam perfoliata. In werkelijkheid gaat het om twee tegenoverstaande stengelbladen, die trechtervormig vergroeid zijn. 1: Teun Spaans 2,3,6: Bioweb 4: Kristina Naeyaert 5: Max Licher 7: USDA 8: NatureGate luontoportti.com

18 Planten //////// 6. Zandzegge (Carex arenaria) Zeggen hebben in tegenstelling tot grassen een driekantige stengel. De Zandzegge houdt stuifzand vast dankzij haar dikke wortelstok. Deze verspreidt zich lijnvormig. Op die manier ontstaan hele tapijten. 7. Ontariopopulier (Populus balsamifera) Bij het fijnwrijven van bladeren of knoppen komt een aangename balsemgeur vrij, vandaar balsamifera. Dit geldt ook voor andere populierensoorten, maar het meest bij de Ontariopopulier. De bladeren zijn niet driehoekig zoals bij de Ratelpopulier, maar eirond met een hartvormige voet. 8. Kruipwilg (Salix repens) Een Schietwilg kan tot 18 m hoog worden, een Kraakwilg zelfs tot 24 m. In tegenstelling tot deze twee geslachtsgenoten is de Kruipwilg geen boom, maar een struik, die niet meer dan 1 m haalt. Zijn ondergronds kruipende stam heeft hem zijn naam verleend. Deze manier van verspreiding is ideaal om het stuifzand in bedwang te houden. 8 Recticel Insulation, door de natuur geïnspireerd. Uw woning, perfect geïsoleerd van onder tot boven. Activiteit in de kijker Om duurzame isolatieproducten voor uw woning te ontwikkelen, bestudeerden de product innovators van Recticel Insulation de natuur. En haalden er de eigenschappen uit die ons gamma zo uniek en efficiënt maken. Zo lieten ze zich inspireren door het ingenieuze beschermingssysteem van het gordeldier. Die kan zich volledig afsluiten van de gevaren van buitenaf. Net zoals Recticel Insulation uw woning volledig afsluit van weer, wind... en hoge energiefacturen. Totale bescherming met 6 topproducten. Powerroof isolatie voor hellende daken Eurowall de ultradunne spouwisolatie Eurothane G de ideale binnenisolatie Eurofloor de dunste vloerisolatie Surf naar voor een pasklaar antwoord op al uw isol atie ievr ag en! Powerwall isolatie voor buitengevels Inderdaad. We bieden u uiterst kostenbesparende, duurzame producten die uw hele woning - ook als het een passiefhuis betreft - optimaal isoleren. Neem nu Eurowall : met deze ultradunne spouwisolatie bespaart u geld én ruimte. U kiest ook voor Powerroof, onze revolutionaire dakisolatie, én Eurofloor, de dunste vloerisolatie? Dan bent u bovendien zeker dat de isolatie in uw woning naadloos in elkaar overgaat. Dank u wel, Moeder Natuur. Eurothane Bi-3 isolatie voor platte daken Tijdens de komende zomermaanden organiseert de Plantenwerkgroep heel wat boeiende uitstappen. Hieronder een oplijsting: //Planteninventarisatie van het Oude Leiereservaat Kortrijk Langs de Oude Leie noteren we alle planten aan de hand van een streeplijst, van de banaalste tot de zeldzaamste. Een vergrootglas en een flora zijn goed bruikbaar. Met gids: Piet Missiaen. Datum: Zaterdag 14 juli van 14:30 tot 17:00 Afspraak: Standbeeld Den Hert, kruispunt Gentsesteenweg en R8, Kortrijk //Bermenwandeling in landelijk gebied op en rond de oude stortplaats van Kortrijk (Libel) In de omgeving van het stadsgroen Marionetten liggen er een schat aan wandelwegen. De wandeling verloopt tussen weilanden en akkers waarbij aandacht geschonken wordt aan de wilde planten in de bermen. Met gids Willy Herreman. Datum: Zondag 19 augustus van 14:30 tot 17:00 Afspraak: BC Hof te Coucx, Marionetten 12, Kortrijk //Plantenstudiedag Het Zwin en de Zwinduinen door de Nationale Werkgroep Botanie (NWB) We onderzoeken samen met de NWB de rijke vegetatie in dit slikken- en schorrengebied en de aanpalende duinen. Voorzie u van laarzen, loep, flora s en lunchpakket met drank. Start aan de parking van het Zwin. Datum: Zaterdag 15 september van 9:00 tot 17:00 Afspraak: Om 7.30 u aan het NEC De Steenoven (Schaapsdreef 29, Kortrijk) voor kostendelend vervoer //Planteninventarisatie van het Oude Leiereservaat Kortrijk/Kuurne/Harelbeke deel 3 Langs de Oude Leie noteren we alle planten aan de hand van een streeplijst, van de banaalste tot de zeldzaamste. Een vergrootglas en een flora zijn goed bruikbaar. Met gids Piet Missiaen. Datum: Zondag 16 september van 14:30 tot 17:00 Afspraak: Standbeeld Den Hert, kruispunt Gentsesteenweg en R8, Kortrijk Meer info over bovenstaande activiteiten kun je steeds verkrijgen bij Piet Missiaen (056/ ). Recticel Insulation - Tel. +32(0)

19 Paddenstoelen Christine Hanssens Roesten, branden en andere ongewone zwammen Zwammen doen ons meestal denken aan paddenstoelen met steel en hoed, aan bollen die bij rijpheid talloze sporen verstuiven of bekervormige structuren die sterk in grootte variëren. Maar wie intensief naar zwammen gaat zoeken, beseft al vlug dat ze nog heel andere vormen kunnen aannemen. In dit artikel bespreken we enkele van die afwijkende soorten. Soms vinden we op Vogelkers abnormale en helemaal vervormde vruchten (fig.1). Omdat deze dan op de tas van een nar lijken, spreekt men van Narrentasjes (Taphrina padi). De afwijking komt van een zwam waarvan de sporen langs de bloem binnengedrongen zijn. Nadien ontstaan nieuwe sporen op de extra grote, vervormde vrucht. Van bepaalde zwammen bereiken de sporen het hout langs de beschadigde schors en veroorzaken dan woekeringen, zodat uit één groeitop een grote hoeveelheid andere toppen ontstaan. Deze vormen dan heel veel zijtakjes met kleine blaadjes. Op hun onderzijde kan men dan talloze sporen aantreffen. Dergelijke sterk vertakte stroken heten heksenbezems. Ze lijken wat op vogelnesten en zijn vooral tijdens de wintermaanden goed te zien. Bij ons is de Berkenheksenbezem best gekend. Maar onlangs werden zo n afwijkende vertakkingen ook op Plataan (fig. 2) aangetroffen. Deze zijn veroorzaakt door Apiognomia venata. Er bestaan zelfs heksenbezems op naaldhout. Echte paddenstoelen (fig.3) kunnen soms helemaal of gedeeltelijk bezet zijn met korrelige uitstulpingetjes. Dit zijn aantastingen van de Tumorgalzwam (Christiansenia tumefaciens). Ze zijn wel tamelijk zeldzaam. Op gezwollen delen van Klein kruiskruid verschijnen soms een soort mini-bloempjes (1mm diameter) van de Klein kruiskruidroest, ook gekend als Composietenroest (Puccinia lagenophorae) (4). Dit is een nieuwkomer uit Australië die pas sinds 1960 in Europa gevonden werd. Hij verbreidde zich er zeer snel zodat hij al in 1985 algemeen genoemd werd. Op de bovenzijde van braambladeren zien we soms ronde karmijnrode vlekjes (fig.5), en juist eronder, dus op de onderkant van dit blad vinden we dan zwarte korreltjes (fig.6) met grote aantallen sporen. Dit komt van de Veelcellige braamroest (Phragmidium violaceum) Sinds enkele jaren vinden jullie wellicht ook, kort na het ontluiken, oranjerode vlekken op de bladeren van de perenbomen. Deze worden veroorzaakt door de Peer-jeneverbesroest (Gymnosporangium sabinae) (fig.7). Op de onderzijde van dergelijke bladeren zijn dan heel eigenaardige galachtige uitsteekseltjes te zien. Daarin worden talloze sporen gevormd. Zij kunnen verder ontwikkelen op Juniperus sabinae. Het ware dan ook interessant om te gaan zoeken naar oranje geleiachtige stroken van enige centimer grootte op deze struiken. Wanneer hun talloze sporen die hierop gevormd worden opnieuw de perenbladeren bereiken, is de cyclus rond. Een andere opvallende roest is de Brandnetel-zeggeroest (Puccinia urticata) (fig.8). Deze veroorzaakt fel gekleurde, ovale zwellingen op de stengels van de Grote brandnetel,. Deze raken op den duur bezet met gelige mini-bloempjes voor de sporenvorming. Roesten bezitten meestal een ingewikkelde levenscyclus waarbij ze van waardplant verhuizen. Eigenlijk kunnen we 163 verschillende roesten bij ons aantreffen. Deze worden uitvoerig beschreven in een bijzonder interessant boek Roesten van A.Termorshuiizen en Swertz. Er bestaan zelfs Witte roesten die niet verwant zijn met de gewone roesten. Eén van de bestgekende soorten uit deze groep is deze op Herderstasje. Aangetaste planten bezitten dan gekromde, licht gezwollen, wit glimmende bloeistengels (fig.9). Eigenaardig is dat dezelfde witte roest eveneens kan voorkomen op de bladeren van Tuinkers (fig.10 ), die in hun nabijheid groeit. De Tuinkers kan dan natuurlijk niet meer dienen voor consumptie. Naast Roesten kennen we nog Branden. Deze vormen een zwart sporenpoeder of brandsporen. Ze zijn wel duidelijk zeldzamer dan de roesten. Fig. 11 stelt Vlotgrasbrand (Ustilago longissima) voor. Wie grassen langs de wegkant observeert zal er wel eens Halmverstikkers (Epicloë typhina) (fig.12) aantreffen. Deze zwammen groeien vooral op Witbol en zien eruit als een 4 à 5 cm lange witte ring halverwege de grashalm. Tijdens het rijpen kleuren ze geleidelijk geel. Het gras sterft er niet van, maar wordt dan wel in zijn bloei en zaadvorming gehinderd. Bovenaan Pijpenstrootje vinden we regelmatig tot zwarte korrels vervormde graantjes van het Pijpenstrootjesmoederkoren (Claviceps microcephala) (fig.13). Deze afwijking komt van een merkwaardige zwam met een ingewikkelde levenscyclus. De soort is nauw verwant met het moederkoren op graan. Dit veroorzaakt ernstige vergiftigingen met hevige krampen en afsterven van de extremiteiten o.a. vingers en tenen, waarop de dood volgt. Toch haalden verloskundigen er reeds in 1582 een product uit: bevallingspoeder dat in kleine hoeveelheid gunstig bleek om de weeën bij een geboorte te bevorderen. Tijdens de herfst vinden we regelmatig op de bladeren van Zomereik een witte poederige substantie van de Eikenmeeldauw (Microsphaera alphitoïdes) (fig.14). Bij ons kennen we een 60-tal soorten meeldauw met elk hun gastheer. De aangetaste planten ondervinden ernstige schade. Toch sterven ze er niet van. Intussen hoop ik dat jullie verder nog heel wat interessants kunt waarnemen in de wondere zwammenwereld Foto s: Christine Hanssens 36 37

20 Uit de verenigingen Uit de verenigingen //////// Natuur.koepel aan het werk! Herman Nachtergaele Natuur.koepel mei: Natuurstudieweekend in de Viroin Herman Nachtergaele Mario Desloovere 14 april: Natuur.quiz in Marke 10 teams werden op de rooster gelegd over hun kennis van natuur en milieu. Maar het ging evengoed over hard rock als over politiek. De adrenaline gierde door de lucht. Top of the bill waren de praktische proeven: Vlaamse bieren proeven (én herkennen) en papieren vliegertjes plooien. De Zonneslyps, een ploeg met mensen uit Zonnebeke en Slypskapelle, won met een straat voorsprong. Zeker voor herhaling vatbaar. Een tof weekend met een enthousiaste groep die kon genieten van de mooiste streek van Wallonië. Waarnemingen van orchideeën, rode wouw, nachtegalen en wielewalen, een overrompeling door meikevers en een koningspage waren enkele van de natuurparels die we gezien hebben. Om niet te spreken van de avondlijke emoties rond de pietjesbak Onze natuurstudiegroepen zorgden voor deskundige begeleiding van de groentjes. Hoogtepunt was alweer een prachtige landschapswandeling rond geologie voorbereid door Dirk Libbrecht en Erwin Decoene, zijnde onze illustere werkgroep Dust en eerde in eigen persoon. Merciekes! 29 april: Actiedag voor een groene ring rond Anzegem Nik Dooms Natuurpunt Anzegem, het lokaal actiecomité ban de ring en onze Natuur.koepel blijven actie voeren tegen nog meer beton door onze laatste mooie landschappen. 200 deelnemers volgden het geplande traject en zagen zelf dat Anzegem één van de mooiste landelijke gemeenten van onze streek is. De Deputatie van West-Vlaanderen negeert hier volledig de wil van de bevolking, maar deze strijd is nog lang niet gestreden. In deze Klimop kan je deze mooie wandeling terugvinden. Bart Augustijns Hans Vermeersch 19 mei: Babyborrel Slechtvalken in Harelbeke Een koppel slechtvalken zorgde voor de derde keer voor een kroostrijk gezin in de nestbak aan de centrale en dat werd gevierd. Een fiere peter en meter, tientallen enthousiaste vogelaars en nog meer toevallige voorbijgangers die via de telescoop de indrukwekkende vlucht van de oudervogels konden bewonderen. Die ene eend die er op het verkeerde moment langskwam, kan het maar op het nippertje navertellen. Bedankt aan Yves Debosschere voor de puike organisatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde.

1 In het begin. In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. 1 In het begin GENESIS 1:1-25 In het begin leefde alleen God. De Heere God is er altijd geweest. En Hij maakte de hemel en de aarde. De aarde is nat en donker. God wil van de aarde iets heel moois maken.

Nadere informatie

Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij?

Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij? Een meneer heeft veel ballonnen. Hij roept: Kinderen, kom erbij! Mijn ballonnen die zijn gratis. Wie wil een ballon van mij? Wat een mooie luchtballonnen! Geel, oranje, groen en blauw. Kies maar uit Daan,

Nadere informatie

Schaapje Schaap woont op de weide samen met Nina en Osto.

Schaapje Schaap woont op de weide samen met Nina en Osto. Schaapje Schaap en de Wolkjes Schaapje Schaap woont op de weide samen met Nina en Osto. De schaapjes hebben een mooie stal, met zacht stro om in te slapen. Kom, zegt Nina, we gaan slapen, ik ben moe. Maar

Nadere informatie

De boekenbeer Module dans groep 1-2

De boekenbeer Module dans groep 1-2 De boekenbeer Module dans groep 1-2 Teksten: Stella van Lieshout Illustraties: Tjarko van der Pol In samenwerking met Centrum voor de Kunsten Beverwijk en ABC Cultuur Contact: DeboraVollebregt@centrumvoordekunstenbeverwijk.nl

Nadere informatie

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus.

Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 1 Beste vrienden, ik mag jullie vandaag vertellen over de laatste week van het leven van Jezus. 2 Het verhaal De Goede Week Trouw, Hoop en Spijt Ik wil jullie vandaag vertellen over de Goede Week. Dat

Nadere informatie

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen De ezel van Bethlehem Naar een verhaal van Jacques Elan Bewerkt door Koos Stenger Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen over iets wat er met me gebeurd is. Het

Nadere informatie

Meer over de ooievaar. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Hieraan herken je hem

Meer over de ooievaar. Even voorstellen. Hier wonen ze. Echte natuur. Hieraan herken je hem Overname en dupliceren van dit materiaal is alleen toegestaan voor educatieve en niet-commerciële doeleinden en alleen als het materiaal is voorzien van een bronvermelding. Vogelbescherming Nederland,

Nadere informatie

Dino en het ei. Duur activiteit: 30 minuten Lesdoelen: De kleuters: kunnen een prent linken aan een tekst; kunnen het verhaal navertellen.

Dino en het ei. Duur activiteit: 30 minuten Lesdoelen: De kleuters: kunnen een prent linken aan een tekst; kunnen het verhaal navertellen. Dino en het ei Bibliografie: Demyttenaere, B. (2004). Dino en het ei. Antwerpen: Standaard. Thema: niet alles is steeds wat het lijkt, illusies Korte inhoud: Elke nacht staat er een groot wit ei tussen

Nadere informatie

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag.

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag. vanaf 4 jaar tekst: Marian van Gog muziek: Ton Kerkhof ouplet Brandweerman Intro D7 G man, Refrein brand -weer - man. Red die kat, Brand-weer Œ Œ Œ G Œ Ó als je kan. Zet je lad - der neer en draag snel

Nadere informatie

15 februari: Ik ben het brood dat leven geeft (Johannes 6:32-40)

15 februari: Ik ben het brood dat leven geeft (Johannes 6:32-40) Liturgisch bloemstuk bij de 40 dagen tijd en Pasen 2015 Elke week wordt één kaars gedoofd, van de kandelaar met 8 kaarsen. Er is elke week een boog bekleed met klimop, als beeld van het verbond van God

Nadere informatie

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 6 Zacheüs (1) Het is erg druk in de stad vandaag. Iedereen loopt op straat. Zacheüs wurmt zich

Nadere informatie

1 Vinden de andere flamingo s mij een vreemde vogel? Dat moeten ze dan maar zelf weten. Misschien hebben ze wel gelijk. Het is ook raar, een flamingo die jaloers is op een mens. En ook nog op een paard.

Nadere informatie

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os)

Gedicht over de Loonse en Drunense Duinen (Uit: Bergen Zand met hoedjes op van Elle van Lieshout en Erik van Os) Keutelgedichten Het konijntje Er was eens een konijntje en hij was echt niet dom hij keek wanneer hij drukken moest steeds even achterom Dan telde hij de keuteltjes die vielen in het gras zo wist hij elke

Nadere informatie

Lente. groep 3, 4 en 5

Lente. groep 3, 4 en 5 Lente groep 3, 4 en 5 Inhoud Lente 3 1. Langer licht 4 2. Bollen 5 3. Wakker worden 6 4. Frisse blaadjes 7 5. Kikkerdril 8 6. Op reis 9 7. In de wei 10 8. Er op uit! 11 9. Filmpjes 12 Werkblad lente 14

Nadere informatie

4e zondag van Pasen - De Goede Herder.

4e zondag van Pasen - De Goede Herder. 4e zondag van Pasen - De Goede Herder. Het is één van de oerbeelden geworden van Jezus in de christelijke geloofstraditie. Elk jaar wordt deze derde zondag na Pasen er naar genoemd: zondag van de Goede

Nadere informatie

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen

Johanna Kruit. Gedichten, geïnspireerd door bomen. Geheimen 1 Gedichten, geïnspireerd door bomen Geheimen In het donker huizen bomen die overdag gewoner zijn. Wij slaan de bochten van een pad mee om en gaan, ontkomen aan het licht af op geheimen.kleine geluiden

Nadere informatie

Bijlagen. bovenbouw 2015-2016 / 1. Inhoud

Bijlagen. bovenbouw 2015-2016 / 1. Inhoud 21e jaargang Trefwoord, aflevering 1 Copyright Kwintessens, 2015. Het is aan scholen, die geabonneerd zijn op Trefwoord, toegestaan alleen voor intern gebruik gedeelten van dit materiaal te kopiëren en

Nadere informatie

Verkort Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2011

Verkort Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2011 Verkort Jaarverslag Buurtmoestuin Castellum 2011 Maart 2012 1. Voorwoord Op 20 april 2011 was het zover: de officiële oprichting van de Vereniging Buurtmoestuin Castellum! Het was het tastbare resultaat

Nadere informatie

Voorzichtig schuift hij het zware gordijn weg. Voor alle kamers hangt zo n goudkleurig gordijn. Om de warmte buiten te houden. Want het is erg warm,

Voorzichtig schuift hij het zware gordijn weg. Voor alle kamers hangt zo n goudkleurig gordijn. Om de warmte buiten te houden. Want het is erg warm, Prins Floris In de tuin van het paleis loopt een jongen. Een bruine jongen met zwarte krullen. Floris heet hij, en hij is een prins. De vader van Floris is de koning van Spanje. Rijk is hij, heel rijk.

Nadere informatie

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop.

de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. Woordenlijst bij hoofdstuk 4 de aanbieding reclame, korting De appels zijn in de a Ze zijn vandaag extra goedkoop. alleen zonder andere mensen Hij is niet getrouwd. Hij woont helemaal a, zonder familie.

Nadere informatie

THEMA LENTE Auditieve oefeningen

THEMA LENTE Auditieve oefeningen THEMA LENTE Auditieve oefeningen Auditieve synthese Lettergrepen samenvoegen tot een woord Tulp Gras Wei Letters samenvoegen tot een woord Kalfje Krokus Lente Narcis Zaaien Veulen Groeien Paashaas je Poesje

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Kinderdienst: Helden Over David en Goliath.

Kinderdienst: Helden Over David en Goliath. Kinderdienst: Helden Over David en Goliath. Voor de dienst: *Wat is dat, dat is Goliath *Trek je wapenrusting aan *Ik volg de Heer *Groot en machtig zijt Gij 387 *Van A tot Z 241 opwekking voor kids Welkom

Nadere informatie

NME-leerroute Aarde, lucht en water

NME-leerroute Aarde, lucht en water NME-leerroute Aarde, lucht en water 3 Groep 1 Tilburg, BS Jeanne d Arc Verhaal voor de kinderen Wat hoor ik daar, een steentje in het water? Deze is zwaar en zakt naar de bodem. Wat zie ik daar, een mooie

Nadere informatie

Een moeilijk woord voor Natuurbrug is Ecoduct. Wat dat nu precies is, legt de schrijver Frank van Pamelen hieronder nog eens uit.

Een moeilijk woord voor Natuurbrug is Ecoduct. Wat dat nu precies is, legt de schrijver Frank van Pamelen hieronder nog eens uit. Ecoduct Een moeilijk woord voor Natuurbrug is Ecoduct. Wat dat nu precies is, legt de schrijver Frank van Pamelen hieronder nog eens uit. Ecoduct Wat is dat dan precies, een ecoduct? Zo vroeg een jonge

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

waarom ontwikkelingssamenwerking?

waarom ontwikkelingssamenwerking? ontwikkeling EN waarom ontwikkelingssamenwerking? EUROPESE COMMISSIE DE 116 MEI 2003 EN waarom ontwikkelingssamenwerking? Dit boekje vertelt een verhaal zoals ik vroeger zelf graag aan mijn drie kinderen

Nadere informatie

Pasen met peuters en kleuters. Jojo is weg

Pasen met peuters en kleuters. Jojo is weg Pasen met peuters en kleuters Beertje Jojo is weg Thema Maria is verdrietig, haar beste Vriend is er niet meer. Wat is Maria blij als ze Jezus weer ziet. Hij is opgestaan uit de dood! Wat heb je nodig?

Nadere informatie

NAAM. Uil kijkt in een boek. Het is een boek over dieren. Er staan plaatjes in. Van elk dier één. Uil ziet een leeuw. En een pauw. En een bever.

NAAM. Uil kijkt in een boek. Het is een boek over dieren. Er staan plaatjes in. Van elk dier één. Uil ziet een leeuw. En een pauw. En een bever. Vos en Waar is Haas het ijs? NAAM Uil kijkt in een boek. Het is een boek over dieren. Er staan plaatjes in. Van elk dier één. Uil ziet een leeuw. En een pauw. En een bever. Wat een raar beest! lacht Uil.

Nadere informatie

In het oude Rome De stad Rome

In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome In het oude Rome De stad Rome is héél oud. De stad bestaat al meer dan tweeduizend jaar. Rome was de hoofdstad van het grote Romeinse rijk. De mensen die naar Rome kwamen,

Nadere informatie

WOLF. Huilend roofdier

WOLF. Huilend roofdier WOLF Huilend roofdier Wolven hebben vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die haar oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

DE WOLF. Huilend roofdier

DE WOLF. Huilend roofdier DE WOLF Huilend roofdier De wolf heeft vaak een hele slechte naam. Denk maar eens aan de wolf in het verhaal van Roodkapje, die oma heeft opgegeten. Of Midas de wolf, die tevergeefs op de drie biggetjes

Nadere informatie

Bad Marienberg. 21 t/m 25 april 2011

Bad Marienberg. 21 t/m 25 april 2011 Bad Marienberg 21 t/m 25 april 2011 Donderdag 21 april Heel - Bad Marienberg 195 km Aankomend weekend is het Pasen en dat betekent dat Wim 4 dagen vrij is. We hebben besloten om richting het Westerwald

Nadere informatie

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+

lesmap Wortel van Glas HETGEVOLG Wortel van Glas 16+ Wortel van Glas 16+ Naast de reguliere producties is en blijft het werk met en voor moeilijke doelgroepen een absolute noodzaak voor Stefan Perceval. Binnen dat kader presenteren we ook Wortel van Glas,

Nadere informatie

Projectlijn D Blik op de weg Hellig Hart

Projectlijn D Blik op de weg Hellig Hart Informatieblad 2D Toneelstuk: Arme Jan en de perenboom Personen: Arme Jan, een beetje rare snuiter De koopman Mevrouw Goedhart, een van de omstanders Meneer Bovenbaas, een andere kijker Meneer Galeo, ook

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

Kijk ook op: www.ploegsma.nl www.jannyvandermolen.nl www.elsvanegeraat.nl

Kijk ook op: www.ploegsma.nl www.jannyvandermolen.nl www.elsvanegeraat.nl Kijk ook op: www.ploegsma.nl www.jannyvandermolen.nl www.elsvanegeraat.nl isbn 978 90 216 7308 0 / nur 277 Tekst: Hans Kuyper en Janny van der Molen 2014 Illustraties: Els van Egeraat 2014 Vormgeving:

Nadere informatie

Het leven van een jonge slechtvalk

Het leven van een jonge slechtvalk Het leven van een jonge slechtvalk 2 Elke lente wordt de kathedraal een kraamkliniek. Al enkele jaren bouwt een paartje slechtvalken dan zijn nest boven in de toren. Dit jaar heeft Mama Slechtvalk vier

Nadere informatie

Winterboek. Groep 3/4

Winterboek. Groep 3/4 Winterboek Groep 3/4 inhoud blz. Winter 3 1. Slaap 4 2. Glad 5 3. Geheime plekjes 6 4. Dikke jas 7 5. Dikke vacht 8 6. Vogels voeren 9 7. Broeden in de winter 10 8. Het land van de Eskimo 11 Werkblad winter

Nadere informatie

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet.

De eekhoorn. œ œ œ œ œ. Ó Œ œ œ. œ œ œ œ. œ j. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ J. - hoorn, de eek - hoorn eet. oktober 2010 tekst: Joke de Klerck muziek: Ton Kerkhof De eekhoorn Refrein Intro Ó Œ œ œ J œ œ œ œ eek stapelen: œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ Al - hoorn, de eek - hoorn eet zich vol en rond. œ œ œ œ

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 1-3

Voorbereiding post 3. Vogels op reis Groep 1-3 Voorbereiding post 3 Vogels op reis Groep 1-3 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 3: Vogels op reis voor groep 1, 2 en 3. Inhoud: Algemeen Verhaal Spel Werkvel Opruimen

Nadere informatie

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp.

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp. Verblijf van Tautvydas Rindzevicius in Kabaya/RWANDA in het kader van het bezoek aan wezen en kwetsbare kinderen gesponsord door de Jyambere stichting. Inleiding Tijdens de periode van juli-augustus 2015,

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

Ahrtal. Rotweinwanderweg - Ahrtalweg - Ahrsteig. 11 t/m 14 mei 2015

Ahrtal. Rotweinwanderweg - Ahrtalweg - Ahrsteig. 11 t/m 14 mei 2015 Ahrtal Rotweinwanderweg - Ahrtalweg - Ahrsteig 11 t/m 14 mei 2015 Maandag 11 maart Heel - Heppingen (Ahr) 137 km Heppingen - Dernau Laagste punt: 90 m Hoogste punt: 228 m Totale stijging: 650 m Totale

Nadere informatie

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen.

Outback Australië. Je kunt een auto huren of kopen. Dat kan op veel plaatsen. Outback Australië Voor mij is Australië een heel bijzondere plek. Waarom? Dat zal ik uitleggen. Het begon al toen ik voor het eerst in Australië kwam. Ik stapte uit het vliegtuig. Meteen merkte ik dat

Nadere informatie

en de geheime tuin illustraties

en de geheime tuin illustraties CMYK 146 mm 8 mm 11,9 mm 8 mm 146 mm illustraties Harmen van Straaten J 236 mm Er komt een buurtfeest voor alle bewoners van Pleintje Zeven. Jasper en Julia zijn er heel druk mee. Hun groene pleintuin

Nadere informatie

Bewegingsactiviteit : spelles thema Pasen - de kip

Bewegingsactiviteit : spelles thema Pasen - de kip Bewegingsactiviteit : spelles thema Pasen - de kip Activiteit 1:bewegingsverhaal: Een dag uit het leven van een kip De kls verzamelen allemaal in het kippenhok. Ik maak afspraken i.v.m. orde, veiligheid

Nadere informatie

Werken aan woonkwaliteit vanuit energieperspectief Studiedag Boeverbos Beter wonen voor iedereen Inge Vervaecke, Stafmedewerker Welzijnsconsortium vzw Zuid-West-Vlaanderen Valerie Vanhoutte, Energiesnoeiers

Nadere informatie

En rijke mensen werken niet. Die kunnen de hele dag doen wat ze leuk vinden.

En rijke mensen werken niet. Die kunnen de hele dag doen wat ze leuk vinden. Warm in Verona Romeo loopt een beetje rond. Dat doet hij bijna elke dag. Hij vindt het leuk om door het stadje te lopen. Door de kleine straatjes. Langs de rivier waar de meisjes de was doen. En over de

Nadere informatie

De zomers in Murcia zijn doorgaans warm en droog, vandaar ook dat we meestal door ruw en dor terrein trekken. Na de winter zal het landschap er heel

De zomers in Murcia zijn doorgaans warm en droog, vandaar ook dat we meestal door ruw en dor terrein trekken. Na de winter zal het landschap er heel De zomers in Murcia zijn doorgaans warm en droog, vandaar ook dat we meestal door ruw en dor terrein trekken. Na de winter zal het landschap er heel wat groener uitzien. We lopen voorbij enkele hopen

Nadere informatie

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich

Rivka voelt tranen in haar ogen. Vader aait over haar wang. Hij zegt: Veel plezier, prinsesje. Vergeet je nooit wie je bent? Dan draait vader zich 1942-1943 1 Rivka! Het is tijd om te gaan!, roept vader. Rivka is blij. Ze gaat logeren. Ze weet niet bij wie. En ze weet ook niet hoe lang. Maar ze heeft er wel zin in. Vader heeft gezegd: Je gaat in

Nadere informatie

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI

Vlucht AVI AVI. Ineke Kraijo Veerle Hildebrandt. Kraijo - Hildebrandt Vlucht De Vier Windstreken. De Vier Windstreken AVI AVI E4* Alcoholisme, ruzie, bang zijn Midden in de nacht rinkelt de telefoon. Anna weet wat dat betekent. Ze moet vluchten, alweer. Ze rent de donkere nacht in. De volgende dag valt Anna in de klas in

Nadere informatie

Jij en energie: zonne-energie

Jij en energie: zonne-energie De oneindige bron: Zonne-energie Passieve zonne-energie Een soort zonne-energie zal je al snel kunnen bedenken en dat is passieve zonne-energie. Passieve zonne-energie is energie waar je niets voor hoeft

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe en thema Totaal materialen heide Materialen per groepje 1A Sporen van grazers 3 Witte bakken 3 Pincetten Zoekkaart bos- en heideplanten 1B Dennen trekken Handschoenen voor elk kind Zoekkaart bos- en heideplanten

Nadere informatie

Gemeente van onze Here Jezus Christus,

Gemeente van onze Here Jezus Christus, Gemeente van onze Here Jezus Christus, Echt gelukkig! Dat is het thema waar we vanochtend over na gaan denken. En misschien denkt u wel: Wat heeft dat thema nu met deze tekst te maken, Die gaat toch over

Nadere informatie

GAVE Kerk: werkblad Bijbelklassen en Spoorzoekers

GAVE Kerk: werkblad Bijbelklassen en Spoorzoekers Onze gemeentevisie GAVE Kerk: werkblad Bijbelklassen en Spoorzoekers Wij zijn gemeente van Jezus Christus die hem leren kennen, volgen en verkondigen. G K V - V Thematekst met gebaren: Sleutelvers: God

Nadere informatie

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er?

30/01/2012. Wat denk jij over. Wat gebeurt er? Kraak je energiekosten Wat denk jij over klimaat en energie 2 Flauwekul. Opwarming van de aarde Mijn probleem niet, maar die van de volgende generatie. Bekommerd! Ik wil mee m n steentje bijdragen zodat

Nadere informatie

7-12 jaar Scharrelavontuur. 7-12 jaar Scharrelavontuur

7-12 jaar Scharrelavontuur. 7-12 jaar Scharrelavontuur Geluiden Wees 1 minuut helemaal stil. Luister naar de geluiden om je heen. Hoeveel geluiden heb je gehoord? Welke geluiden heb je herkend? Je eigen geur maken Verzamel verschillende soorten blaadjes, mos,

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Info plus Vogels. Project Dieren C- verrijking week 6. Kenmerken

Info plus Vogels. Project Dieren C- verrijking week 6. Kenmerken Project Dieren C- verrijking week 6 Info plus Vogels Kenmerken vergroting van een pauwenveer Alle vogels hebben veren. Geen enkel ander dier heeft veren. De voornaamste functie van veren is dat ze goed

Nadere informatie

bloemen. Ook wordt de lekkage in het dak boven mijn bed verholpen. Een paar scheuren in het cement rond de schoorsteen waren de boosdoeners.

bloemen. Ook wordt de lekkage in het dak boven mijn bed verholpen. Een paar scheuren in het cement rond de schoorsteen waren de boosdoeners. Het eerste LUSTRUM We vieren Pasen met vrienden en hebben het heel erg gezellig. Ook bezoeken we weer een van de eerste brocantes van dit jaar. Genietend van een echte voorjaarsdag. Gevolgd door een borrel

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

Arie van der Veer & Ellen Laninga. Luister maar. Met illustraties van Rike Janssen. Boekencentrum

Arie van der Veer & Ellen Laninga. Luister maar. Met illustraties van Rike Janssen. Boekencentrum Luister maar Met illustraties van Rike Janssen Arie van der Veer & Ellen Laninga Boekencentrum Verhalen uit het Oude Testament 4 Het begin van de wereld God maakt de wereld Genesis 1:1-2:4 Lang, heel

Nadere informatie

KRUISWOORDRAADSEL 1: WILDE DIEREN

KRUISWOORDRAADSEL 1: WILDE DIEREN KRUISWOORDRAADSEL 1: WILDE DIEREN KRUISWOORDRAADSEL 1: WILDE DIEREN Vul de benamingen van onderstaande dieren in rooster 1 in. 10 3 6 18 16 12 8 23 21 22 19 5 9 17 4 15 14 20 27 1 7 2 13 26 24 25 11 KRUISWOORDRAADSEL

Nadere informatie

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt.

Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij bent nog onbeschreven en nog geen groot verhaal jij blaakt alleen van leven dat in jou ademhaalt. Jij kunt geen mensen haten en doet geen ander zeer misschien ben jij het wapen waarmee ik liefde leer.

Nadere informatie

KUNSTWOORD. Gedichten bij kunstwerken. Hein Walter

KUNSTWOORD. Gedichten bij kunstwerken. Hein Walter KUNSTWOORD Gedichten bij kunstwerken Hein Walter Monument voor de Noordoostpolder Het ketelhuisje Gerard Koopman / Frank Bolink 1994 A6 - tussen de Ketelbrug en afslag Nagele/Urk 3 x 8 x 10 meter Baksteen,

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

't gummybeertje le journal D' Hoge School redactie: Tom & Senne 24-10-08 jaargang 3 nr. 7 http://zevensprong.org frankieweyns@hotmail.

't gummybeertje le journal D' Hoge School redactie: Tom & Senne 24-10-08 jaargang 3 nr. 7 http://zevensprong.org frankieweyns@hotmail. 't gummybeertje le journal D' Hoge School redactie: Tom & Senne 24-10-08 jaargang 3 nr. 7 http://zevensprong.org frankieweyns@hotmail.com Het aapje en de sleutels Er was eens een man en die had de sleutels

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

* Musical. Spelers: David

* Musical. Spelers: David David * Musical Musical over het leven van David: 1. David bij de schapen 2. David wordt tot koning gezalfd 3. David komt bij Saul aan het hof 4. David en Goliath 5. David op de vlucht voor Saul 6. David

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

Moshi gaat met het vliegtuig naar Malawi

Moshi gaat met het vliegtuig naar Malawi Malawi Auditieve analyse: 1.2 Eén en twee lettergrepen 1.3 Drie of meer lettergrepen Auditieve synthese 4.1 Lettergrepen samenvoegen tot een woord 4.2 Letters samenvoegen tot een woord Zon varken Malawi

Nadere informatie

Wat Sibomat doet, doet het goed. www.sibomat.be

Wat Sibomat doet, doet het goed. www.sibomat.be Wat Sibomat doet, doet het goed. www.sibomat.be Koen (34) en Eva (31) zijn fervente wereldreizigers. Vier continenten bezoeken in tien maanden? Dat is voor het koppel een kleintje. Zo reisden ze deze zomer

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Nieuwe Verhalen bij de zandheuvel. Wybo Reincke

Nieuwe Verhalen bij de zandheuvel. Wybo Reincke Nieuwe Verhalen bij de zandheuvel Wybo Reincke ZUTPHEN 2016 de kleinste vogels bij de zandheuvel zoeken elkaar vaak op. Je kent ze wel: het goudhaantje, de watervlugge winterkoning, de blauwige pimpelmees,

Nadere informatie

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt.

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. UW MENING GEVEN spreken inleiding en doel Een mening is wat iemand denkt of vindt. U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. U leert ook uw mening geven. Uw mening geven

Nadere informatie

Flora en fauna. Flora

Flora en fauna. Flora Flora en fauna Flora De bomen in Australië zijn het hele jaar groen. Niet altijd het mooie groen zoals bij ons, maar meer het grijze groen. Zoals de eucalyptus, waarvan de meeste soorten nooit hun bladeren

Nadere informatie

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG EEN BIJTEND KONIJN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER BIJTENDE KONIJNEN. JE KUNT

Nadere informatie

Rianne haalt haar hand door Jochems haar terwijl ze naar de kamer loopt. Kijk eens wie we daar hebben? roept ze als ze uit het raam kijkt.

Rianne haalt haar hand door Jochems haar terwijl ze naar de kamer loopt. Kijk eens wie we daar hebben? roept ze als ze uit het raam kijkt. Hoofdstuk 1 Zullen we deze ballonnen nog aan de lamp hangen? Vragend kijkt Rianne Jochem aan. Is goed, mompelt haar stiefbroertje zacht. Hé, wat is er? vraagt Rianne verbaasd. Vind je de slingers niet

Nadere informatie

KRIEBELENDE KRUIPERTJES

KRIEBELENDE KRUIPERTJES KRIEBELENDE KRUIPERTJES Een insectenwandeling over het dreuzelpad door natuurtuin 't Loo voor kinderen van groep 1-4 onder leiding van een volwassene. 2 Een insectentocht over het dreuzelpad door natuurtuin

Nadere informatie

KRIEBELENDE KRUIPERTJES

KRIEBELENDE KRUIPERTJES 13 Plattegrond dreuzelpad KRIEBELENDE KRUIPERTJES Dit boekje is onderdeel van het eindproject van de IVN natuurgidsencursus van Henriëtte Beers, Fred van Hoof en Afke Schoo. Maart 2003. IVN afd. Bergeijk-Eersel

Nadere informatie

Kopieer dit e-boek en stuur het door naar anderen.

Kopieer dit e-boek en stuur het door naar anderen. Lente groep 3/4 inhoud blz Lente 3 1 Langer licht 4 2 Bollen 5 3 Wakker worden 6 4 Frisse blaadjes 7 5 Kikkerdril 8 6 Op reis 9 7 In de wei 10 8 Er op uit! 11 9 Filmpjes 12 Werkblad winter 13 Schrijf je

Nadere informatie

DE ORANG OETAN. Bosmens

DE ORANG OETAN. Bosmens DE ORANG OETAN Bosmens Sommige mensen hebben last van hoogtevrees. Dit langharige bosmens heeft het omgekeerde. Hoog in de bomen van het tropische regenwoud zoekt hij naar rijp fruit om te eten. Hij komt

Nadere informatie

Het sprookje van. Wonen. op het mooiste plekje van. Uden

Het sprookje van. Wonen. op het mooiste plekje van. Uden Het sprookje van Wonen op het mooiste plekje van Uden park maashorst parkmaashorst.nl P ark M aashorst 1 Uden Noord, grenzend aan Maashorst, is het ideale gebied voor een bijzondere ontwikkeling. Op de

Nadere informatie

nooit Zeer ruw en onvoorzichtig zijn Als Pasen en Pinksteren op één dag vallen Als een olifant door een porseleinkast gaan

nooit Zeer ruw en onvoorzichtig zijn Als Pasen en Pinksteren op één dag vallen Als een olifant door een porseleinkast gaan Als een olifant door een porseleinkast gaan Zeer ruw en onvoorzichtig zijn Als één schaap over de dam is volgen er meer Als iemand het voorbeeld geeft, zijn er al snel meer mensen die dit voorbeeld volgen

Nadere informatie

Haal de natuur dichtbij huis door een nestkast in je tuin op te hangen. In deze blog tips voor een grotere kans op succes.

Haal de natuur dichtbij huis door een nestkast in je tuin op te hangen. In deze blog tips voor een grotere kans op succes. Nestkast ophangen Nestkast ophangen? Haal de natuur dichtbij huis door een nestkast in je tuin op te hangen. In deze blog tips voor een grotere kans op succes. De nestkast Door het ophangen van een nestkast

Nadere informatie

Een. hoort erbij! Over dieren uit een ei. groepen 3-5

Een. hoort erbij! Over dieren uit een ei. groepen 3-5 Een hoort erbij! Over dieren uit een ei groepen 3-5 1. Een ei hoort erbij Veel dieren leggen eieren: vogels en vissen. Maar ook insecten leggen kleine eitjes. Uit dat eitje komt een klein diertje. Dat

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Bijen zijn geen bijzaak. Tips en weetjes voor een bijenvriendelijke omgeving

Bijen zijn geen bijzaak. Tips en weetjes voor een bijenvriendelijke omgeving Bijen zijn geen bijzaak Tips en weetjes voor een bijenvriendelijke omgeving De bijen hebben het vandaag bijzonder moeilijk. In Vlaanderen verdween de voorbije jaren haast 40 procent van de bijenkolonies.

Nadere informatie

Werkend en weg. Annelien Bij de Vaate

Werkend en weg. Annelien Bij de Vaate Werkend en weg Annelien Bij de Vaate 2014 Heel veel toevallige mooie momenten Een licht gevulde langetermijnagenda die ruimte laat voor leuke spontane acties Een jaar waarin allerlei kvk-, notaris-, bank-

Nadere informatie

MARIAN HOEFNAGEL. De nieuwe buurt. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren

MARIAN HOEFNAGEL. De nieuwe buurt. Uitgeverij Eenvoudig Communiceren MARIAN HOEFNAGEL De nieuwe buurt Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 1 4 Een nieuw huis Dit is nu ons nieuwe huis. De auto stopt en Kika s vader wijst trots naar het huis rechts. Kika kijkt. Het is een rijtjeshuis

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Eend Inleiding Ik hou mijn werkstuk over eenden omdat ik het leuke dieren vind en ik wil er wat over leren. Dit wil ik er over weten: Wat doen eenden de hele dag? Wat eten eenden? Wat voor soorten eenden

Nadere informatie

Lesbrief. Bij ons in het dorp Jan Terlouw

Lesbrief. Bij ons in het dorp Jan Terlouw Lesbrief Bij ons in het dorp Jan Terlouw Doe meer met Leeslicht! Bij een aantal boeken in de serie Leeslicht kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan

Nadere informatie

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin.

REGELS. Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 61 61 REGELS 1 Onderstreep de pluralisvorm in de zin. 1 Ik woon met mijn gezin in een rijtjeshuis met vier slaapkamers. 2 De vijf appartementen in deze flat zijn heel klein. 3 Hij heeft een groot huis

Nadere informatie

LES 3 Ik leer Nederlands. TESTEN TEST 1

LES 3 Ik leer Nederlands. TESTEN TEST 1 12/11/14 1 LES 3 Ik leer Nederlands. TESTEN TEST 1 1. (lezen) Ik.... een lange tekst. 2 Hij.... een moeilijk boek. 3. Zij.... een gemakkelijk tekstje. 4..... jullie veel? Ja, wij.... graag kinderboeken.

Nadere informatie

1. Geheimen. 2. Zwammen

1. Geheimen. 2. Zwammen 1. Geheimen 'Geen plant en geen dier' Een paddestoel is zeker geen dier, maar een plant is het ook niet. Ze hebben geen groene bladeren om zonlicht op te vangen. Bovendien groeien paddestoelen in het donker.

Nadere informatie

Spel 0 Adam woont in het paradijs. God praat elke dag met Adam. Hij mag alle dieren een naam geven. Wij gaan Adam helpen.

Spel 0 Adam woont in het paradijs. God praat elke dag met Adam. Hij mag alle dieren een naam geven. Wij gaan Adam helpen. Genesis 2:18-20 0 Leeftijd: 4-8 jaar Wat heb je nodig? 0 Lied: Adam geeft de dieren namen 0 Estafette: touw en attributen, bijvoorbeeld: pionnen, emmers, tafel 0 Speel het spel in 2 groepen Spel 0 Adam

Nadere informatie