MEDICINALE CANNABIS. 1. Farmacotherapeutische gegevens Kwalitatieve en kwantitatieve samenstelling 1,2,3,4

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MEDICINALE CANNABIS. 1. Farmacotherapeutische gegevens. 1.1. Kwalitatieve en kwantitatieve samenstelling 1,2,3,4"

Transcriptie

1 MEDICINALE CANNABIS In Nederland is cannabis beschikbaar in de apotheek als medicinale grondstof. Wat zijn de mogelijke indicaties en bijwerkingen van cannabis? Wat is momenteel het statuut en de reglementering van cannabis in België? Hoe wordt cannabis gedoseerd en hoe wordt de kwaliteit gewaarborgd? Dit artikel geeft u een antwoord deze en andere vragen. 1. Farmacotherapeutische gegevens 1.1. Kwalitatieve en kwantitatieve samenstelling 1,2,3,4 Sinds 2003 zijn in Nederland twee variëteiten van Cannabis sativa L. wettelijk toegelaten als medicinale grondstof, namelijk Cannabis flos, variëteit Bedrocan of Bedrobinol. Aangezien cannabis een groot aantal werkzame inhoudsstoffen bevat, baseert men zich op het gehalte van de twee belangrijkste stoffen, dronabinol (THC, delta-9-tetrahydrocannabinol) en cannabinol om het type van de variëteit te bepalen. Van alle overige stoffen wordt een zogenaamde fingerprint gemaakt om de samenstelling te controleren. Op basis van de gehaltes aan dronabinol en cannabinol onderscheidt men de variëteiten Bedrobinol en Bedrocan (beide variëteiten worden gecommercialiseerd door de firma Bedrocan). Aanvankelijk was er ook een variëteit SIMM18 beschikbaar, maar deze werd begin 2005 uit de handel genomen. Aangezien men te maken heeft met levende planten leveren verschillende omstandigheden ook verschillende producten op, maar in deze producten wordt een constante kwaliteit en samenstelling gewaarborgd door een nauwgezette gestandaardiseerde teeltmethode. Verpakking Cannabis Flos variëteit Bedrocan met op de voorgrond het eindproduct. Foto: BMC Beide variëteiten bestaan uit de gedroogde bloeiwijzen van de vrouwelijke plant van Cannabis sativa L., met verschillende gehaltes aan cannabinoïden. De variëteit Bedrobinol bevat ca. 13% dronabinol en 0,2% cannabinol, terwijl de variëteit Bedrocan ca. 18% dronabinol en 0,8% cannabinol bevat. Men heeft in Nederland een Bureau voor Medicin ale Cannabis (BMC) opgericht dat telers en bedrijven die bij de productie betrokken zijn controleert. De analyse van monsters gebeurt in laboratoria van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Deze analyses zijn gebaseerd op de Europese eisen voor geneesmiddelen die vastgelegd zijn in de Europese Farmacopee. Het BMC is de enige verdeler van de medicinale cannabis. CFI-CIP APB - 1/15

2 Een derde variëteit, Bediol, die momenteel nog niet beschikbaar is in Nederland maar voorzien wordt tegen juli 2006, wordt op een andere wijze gestandardiseerd. Ze zal ongeveer 6,5% dronabinol en 7,5% cannabidiol bevatten. H 3 C H 3 C H 3 C OH OH OH H 3 C C H 3 H 3 C O C 5 H 11 O C 5 H H C 11 HO C 5 H 11 3 H 2 C Cannabinol THC = Dronabinol CBD = Cannabidiol H 3 C 1.2. Indicaties Cannabis werd vroeger o.a. gebruikt als analgeticum, sedativum en narcoticum. In de V.S. worden de hoofdbestanddelen dronabinol en cannabinol momenteel o.a. als anti-emeticum gebruikt. Met uitzondering van de toepassing bij multiple sclerose werd de werkzaamheid van cannabis slechts voor een gering aantal indicaties onderzocht. De gegevens berusten grotendeels op casusrapporten en op (ruime) praktijkervaring. Onlangs stelde de Food and Drug Administration (FDA) dat er belangrijke aanwijzingen zijn dat het roken van cannabis schadelijk is voor de gezondheid. Bij de laatste evaluatie concludeerde men dat er onvoldoende wetenschappelijke studies beschikbaar zijn om een medisch gebruik van cannabis te rechtvaardigen in de V.S.. Er zijn immers geen gegevens van studies bij dieren noch bij mensen die de veiligheid, de werkzaamheid van cannabis in de algemene geneeskunde bevestigen. Volgens de momenteel beschikbare gegevens heeft het roken van cannabis volgens de FDA geen therapeutisch doel 22. In Nederland echter worden vijf indicaties beschreven waarvoor volgens hun autoriteiten een redelijke kans bestaat op een gunstig resultaat. Het gaat over de symptomatische behandeling van (zie verder voor details) 1 : Aandoeningen van lichte spasticiteit in combinatie met pijn (multiple sclerose, ruggenmergschade); Misselijkheid en braken (bij chemotherapie, radiotherapie en hivcombinatietherapie); Chronische pijn (van neurogene aard); Syndroom van Gilles de la Tourette; Palliatieve behandeling van kanker en aids. In de literatuur worden nog een aantal andere indicaties vermeld, maar de therapeutische basis voor die toepassingen is momenteel echter nog te beperkt. In Canada is er een gestandaardiseerd extract van cannabis van 27 mg/ml dronabinol en 25 mg/ml cannabidiol, onder de vorm van een buccale spray met sublinguale resorptie beschikbaar (Sativex ). Sativex kan nuttig zijn als bijkomende symptomatische behandeling van neurogene pijn bij volwassen MSpatiënten. Deze associatie werd eveneens onderzocht bij patiënten met diabetische neuropathie en reumatoïde artritis 5. In de V.S. en Canada zijn capsulen met dronabinol beschikbaar, gecommercialiseerd onder de naam Marinol (2,5 mg, 5 mg, 10 mg). De indicaties van deze specialiteit zijn: anorexie geassocieerd met gewichtsverlies bij aidspatiënten, en misselijkheid en braken veroorzaakt door chemotherapie bij patiënten die niet adequaat behandeld kunnen worden met de conventionele anti-emetica 6. CFI-CIP APB - 2/15

3 TOEKOMSTPERSPECTIEVEN In recente studies werden de eigenschappen van cannabidiol als enkelvoudig actief bestanddeel onderzocht. Het blijkt interessante therapeutische eigenschappen te bezitten met minder nevenwerkingen in vergelijking met het totale extract. Er werden antipsychotische, anxiolytische, antihyperalgetische *, anticonvulsieve, neuroprotectieve, anti-emetische, motorische, cardiovasculaire, anti-inflammatoire, genito-urinaire en oculaire effecten beschreven. Deze eigenschappen zijn gebaseerd op preliminaire gegevens; meer onderzoek is noodzakelijk om deze te bevestigen 7. Tenslotte stelde men in dierproeven vast dat dronabinol een genezend en preventief effect kan hebben op bloedvaten aangetast door atherosclerose. De ziekte ontstaat wanneer schade aan de bloedvaten leidt tot een immuunreactie waardoor zich vetten in de arteriën gaan vastzetten. Dronabinol zou de immuunreactie verminderen waardoor atherosclerose zich niet of in mindere mate zou kunnen ontwikkelen. Of deze vaststelling ooit zal leiden tot een medische toepassing is echter twijfelachtig 8. Het maken van gestandaardiseerde stekken voor productieplanten cannabis var. Bedrocan Foto: Bedrocan Spasticiteit bij multiple sclerose 9,10 Vele auteurs maken gewag van een verbetering van enkele symptomen zoals pijn, spasticiteit (hypertonie van de skeletspieren, met stijfheid en hyperreflexie), ongecontroleerde urinelozingen en ataxie (gebrek aan coördinatie bij bewegingen) bij gebruik van tetrahydrocannabinolen. In een studie die werd uitgevoerd bij 13 patiënten werd dronabinol toegediend aan doses gaande van 2,5 tot 15 mg per dag. Doses van meer dan 7,5 mg werden geassocieerd met een betekenisvolle verbetering van de spasticiteit in verhouding tot het placebo. De laatste studie dubbelblind - in dit verband waaraan 611 patiënten deelnamen, werd gepubliceerd in 2003 in de Lancet. Men stelde geen objectieve verbetering vast van de spasticiteit, maar bij de zelfevaluatie van de patiënten meldde de meerderheid een verbetering van de pijn en spasticiteit. Tijdens de studieperiode daalde de frequentie van hospitalisaties. Er werd geen verbetering gemeld voor symptomen zoals depressie, vermoeidheid en tremor. Misselijkheid en malaises bij chemotherapie en radiotherapie 9,11,21 Dronabinol is geregistreerd in de Verenigde Staten voor de behandeling van misselijkheid en braakneigingen verbonden met chemotherapie in de behandeling tegen kanker bij patiënten die niet hebben gereageerd op de conventionele anti-emetische behandelingen. Het British Medical Journal publiceerde in 2001 een overzichtsartikel waarin het antiemetisch effect van cannabisderivaten bij nausea en braken door chemotherapie besproken werd. Bij een chemotherapie met matig emetische effecten zijn de resultaten bij I.M. of orale toediening van de cannabisderivaten positief. Ze zijn meer doeltreffend dan * Hyperalgesie: verhoogde gevoeligheid voor pijn. CFI-CIP APB - 3/15

4 de klassieke anti-emetica (alizapride, domperidon, metoclopramide) en andere stoffen zoals haloperidol of sommige fenothiazines. Bij een chemotherapie met uitgesproken emetische effecten daarentegen, zijn de cannabisderivaten minder doeltreffend dan de klassieke anti-emetica. Dronabinol kan wel geassocieerd worden met bijvoorbeeld prochloorperazine. Met dronabinol ligt de incidentie van bijwerkingen, vooral van psychotrope aard, echter hoog, wat het gebruik ervan ontmoedigt. Patiënten die een therapie volgen op basis van cisplatine blijken slecht te reageren op het anti-emetisch effect van dronabinol. Het roken van tetrahydrocannabinolen (cannabissigaretten) geeft aanleiding tot een anti-emetisch effect en meer constante plasmagehaltes dan de orale toediening. De aanbevolen dosis dronabinol bij orale toediening voor de behandeling van misselijkheid en braakneigingen bedraagt 5 tot 15 mg/m 2 (d.i. 5 tot 20 mg) elke 3 tot 6 uur. Indien deze dosis niet afdoend is en er geen betekenisvolle bijwerkingen zijn, dan kan deze worden verhoogd per schijf van 2,5 mg/m 2, tot maximum 15 mg/m 2 per dosis. De incidentie van psychiatrische symptomen stijgt aanzienlijk bij deze dosering; voorzichtigheid is dus geboden. In de jaren 80 werd nabilon op de markt gebracht voor de behandeling van misselijkheid en braakneigingen bij oncologische patiënten. In die periode werd nabilon enthousiast onthaald aangezien het arsenaal anti-emetica beperkt was. De bijwerkingen waren vrij aanzienlijk en frequenter dan bij andere middelen tegen misselijkheid. Door het verschijnen van antagonisten van de receptoren 5-HT 3 (zoals ondansetron, tropisetron of granisetron) verdween dit anti-emeticum in een vergeethoekje. Chronische pijn 9,11,21 Cannabis werd vroeger gebruikt om zijn pijnstillend effect, maar het snel opduiken van bijwerkingen heeft het gebruik ervan als analgeticum sterk ingedijkt. Zijn werking zou beperkt blijven tot het verlichten van chronische pijn. De vandaag beschikbare gegevens zijn veeleer anekdotisch en de resultaten zijn inconsistent. In één van deze studies werd dronabinol of een placebo toegediend bij 10 patiënten die leden aan pijn veroorzaakt door tumoren van verschillende oorsprong. De analgetische respons werd verlengd en is afhankelijk van de dosis. De inname van een dosis van 5 of 10 mg dronabinol zal geen aanzienlijk statistisch verschil van het pijngevoel aangeven, in tegenstelling tot de toediening van hogere doses (15 tot 20 mg). Deze hoge doses veroorzaakten aanzienlijke bijwerkingen voor het centrale zenuwstelsel. In de British Medical Journal werd in 2001 een systematisch overzicht van de gecontroleerde en gerandomiseerde studies gegeven van cannabisderivaten bij pijn. Bij de behandeling van post-operatieve pijn, kankerpijn en chronische pijn niet te wijten aan kanker, toonden de resultaten aan dat cannabisderivaten (I.M. of per os) doeltreffender zijn dan placebo, maar niet doeltreffender zijn dan codeïne ( mg per os). Gezien het hoge risico op ongewenste effecten besluiten de auteurs dat de cannabisderivaten geen plaats hebben in de behandeling van pijn 21. Volgens 2 casusrapporten van 2003 kan het gebruik van cannabis ervoor zorgen dat de doses van de gebruikte geneesmiddelen (morfine, cyclobenzaprine, tizanidine, sertraline) verlaagd kunnen worden. Aids wasting syndroom 9,11 Cachexie (diepgaande verandering van de algemene gezondheidstoestand met extreme magerzucht) en anorexie zijn courante symptomen bij kanker- of aidspatiënten in een geavanceerd stadium. In een gerandomiseerde dubbelblindstudie werd 2 maal per dag 2,5 mg dronabinol toegediend of een placebo bij 139 aidspatiënten in een geavanceerd stadium. Na 6 weken behandeling steeg de eetlust van de patiënten in de met dronabinol behandelde groep aanzienlijk. Dit effect werd slechts waargenomen na 1 maand en had geen effect op het gewicht van de patiënten (de duur van de test was te kort om dergelijk effect op te tekenen). Ook de misselijkheid verminderde. De bijwerkingen waren frequent, voornamelijk op het centraal zenuwstelsel. In een studie uitgevoerd bij kankerpatiënten heeft men vastgesteld dat het stimulerend effect op de eetlust in rechtstreeks verband stond met een euforische staat veroorzaakt door dronabinol. Dronabinol lijkt de consumptie van voedingsmiddelen te stimuleren bij ongeveer 50% van de patiënten. Er bestaan echter grote individuele variaties. De aanbevolen aanvangsdosis bedraagt 2,5 mg 2 maal per dag. Indien het therapeutisch effect niet afdoend is en er geen bijwerkingen zijn, kan men de dosis geleidelijk aan opdrijven tot maximum 20 mg per dag. CFI-CIP APB - 4/15

5 Glaucoom 9,12 Deze indicatie werd niet officieel erkend in Nederland. De druk in de oogbol vermindert met 25 tot 30% wanneer cannabis wordt gerookt of ingeslikt, zowel bij gezonde patiënten als bij patiënten die lijden aan glaucoom. Het effect houdt aan gedurende 4 tot 5 uur. De doses nodig om de oogdruk te doen dalen, kunnen aanzienlijke bijwerkingen teweegbrengen, voornamelijk orthostatische hypotensie wat de orale of geïnhaleerde toediening ervan bij deze indicatie beperkt. Gelijkaardige effecten worden waargenomen wanneer cannabis wordt gebruikt onder de vorm van oogdruppels. Bij patiënten met glaucoom diende men in één oog 0,1 ml (4 druppeltjes) van een oplossing van 0,01%, 0,05% of 0,1% tetrahydrocannabinol in vloeibare vaseline toe. In het andere oog diende men enkel het vehiculum toe. De oplossing van 0,01% had geen effect, noch op de intraoculaire druk, noch op de bloeddruk. Met de oplossing van 0,05% nam de intraoculaire druk af, zowel in het behandelde oog als in het andere oog, maar de bloeddruk schommelde niet. De oplossing van 0,1% deed de intraoculaire druk in beide ogen afnemen, alsook de systolische bloeddruk. De effecten op lange termijn zijn nog niet gekend; de preventie of vertraging van een eventuele blindheid moeten nog worden bestudeerd. Het verpotten van stekken voor productieplanten var. Bedrocan Foto: Bedrocan 1.3. Dosering en wijze van toediening 1,2 De therapeutische dosering van cannabis wordt individueel bepaald. Dit hangt af van de gebruikte variëteit cannabis, van de indicatie en van de toedieningswijze. In cannabis zijn de cannabinoïden voornamelijk aanwezig als farmacologisch inactieve zuren (bvb. THC-zuur). Door verhitting vindt decarboxylatie plaats tot de vrije moleculen. Hierdoor dient er steeds een verhittingsstap plaats te vinden vóór de toediening van cannabis. De meest aangewezen toedieningsweg is de inhalatie. Het gaat hier wel degelijk om het inademen van het product in gasvormige toestand en niet om het roken onder de vorm van een sigaret. De cannabis wordt verwarmd, zodat de werkzame bestanddelen verdampen en kunnen worden geïnhaleerd, zonder dat de cannabis verbrandt. De juiste temperatuur wordt bereikt wanneer damp van cannabis juist zichtbaar is ( C) maar geen rookontwikkeling optreedt. Het roken van cannabis moet ten stelligste ontraden worden omdat bij het roken van cannabis immers schadelijke verbrandingsproducten, PAK s, vrijkomen (zie nevenwerkingen). Als men echter cannabis vernevelt met een specifiek ontworpen verdamper, komen deze gevaarlijke stoffen nauwelijks vrij. Er bestaan inmiddels verdampers in verschillende uitvoeringen waarvan u enkele voorbeelden kan vinden op de website van het Nederlandse Cannabisbureau. Dosering voor inhalatie: 1 2 keer per dag enkele inhalaties tot het gewenste effect bereikt wordt of tot psychische bijwerkingen optreden. Na de eerste inhalatie en tussen de inhalaties dient men 5 tot 15 minuten te wachten. CFI-CIP APB - 5/15

6 Daarnaast is cannabis ook per os te gebruiken onder de vorm van een thee. Eén gram cannabis laat men gedurende tenminste 15 minuten afgedekt in één liter water zacht koken. Vóór gebruik dient men de thee te zeven om alle vaste bestanddelen uit de thee te halen. De thee kan gedurende maximaal 5 dagen bewaard worden in de koelkast. Dosering: 's avonds 0,2 liter (1 kop) thee drinken, warm of koud. In geval van te gering of onbevredigend resultaat kan men na ongeveer twee weken, 's ochtends één extra kop (0,2 liter) nemen Ongewenste effecten AFHANKELIJKHEID 9,13 Afhankelijkheid is een onderschat risico van cannabisgebruik. Het risico wordt geschat op 10%. Regelmatig cannabisgebruik leidt tot tolerantie van de effecten van dronabinol. Vooral wanneer tijdens de adolescentie het gebruik frequenter is dan één keer per week, treedt afhankelijkheid op. Bovendien verhoogt dit de kans op het gebruik van andere illegale drugs. Ook de jonge leeftijd van het eerste cannabisgebruik is een verhoogd risico voor het ontwikkelen van afhankelijkheid. Onthoudingsverschijnselen treden na misbruik bij 80% van de adolescente jongens en bij 60% van de adolescente meisjes op. De fysieke symptomen zijn misselijkheid, anorexie, tremor, irritatie, zweten, auditieve en visuele hallucinaties, hoofdpijn, angst, ziekelijke neiging tot een psychische reactie, rusteloosheid, mineure gastro-intestinale aandoeningen en een verstoord slaappatroon. Er zijn maar weinig cannabisverslaafden die een behandeling zoeken. Bovendien is het slaagpercentage van een cannabisontwenningskuur na één jaar therapie minder dan 50%. Uitgegroeide planten vlak voor ze in bloei worden getrokken; var. Bedrocan. Foto: Bedrocan. PSYCHISCHE BIJWERKINGEN 1,13,14,15,20 Tijdens klinische studies met dronabinol bij aidspatiënten komen effecten op het centraal zenuwstelsel het meeste voor. De meest bekende psychische bijwerking bij cannabisgebruik op korte termijn is high worden. Hieronder wordt verstaan een gevoel van euforie dat langzaam overgaat in een tevreden gevoel van kalmte en rust. Andere verschijnselen die hieronder kunnen vallen zijn ontspannenheid, vrolijkheid met lachbuien, honger, grotere gevoeligheid voor gewaarwordingen zoals kleuren en muziek, verstoorde beleving van tijd of ruimte en loomheid. CFI-CIP APB - 6/15

7 Alle studies die cannabisgebruikers vergeleken met niet-gebruikers tonen een verhoogd risico aan voor psychose of psychotische symptomen voor de gebruikersgroep. Het relatieve risico op psychose bij cannabisgebruik ligt tussen de 1,77 en 6,81, maar dit is vaak niet rechtstreeks toe te schrijven aan cannabis maar aan andere externe factoren. Andere psychische bijwerkingen van cannabisgebruik zijn: vertigo, slaperigheid, achterdocht, mystiek denken, rusteloosheid, slapeloosheid, depersonalisatie, derealisatie, het gevoel de controle over het lichaam te verliezen, angst om te sterven, paniekreacties, visuele hallucinaties, paranoïde ideeën en dysforie. Deze nevenwerkingen worden gerapporteerd bij 3 tot 10% van de patiënten. Het chronisch gebruik van cannabis kan schizofrenie veroorzaken en dit vooral bij regelmatig gebruik. Bij patiënten met schizofrenie kan cannabisgebruik leiden tot exacerbatie van psychosen en het beloop van de ziekte negatief beïnvloeden. Het gebruik van cannabispreparaten als genotmiddel door jongeren is geassocieerd met het optreden van psychische bijwerkingen op latere leeftijd, zoals schizofrenie, angststoornissen en depressie. Een studie toonde bijvoorbeeld aan dat er een dosisafhankelijke relatie bestaat tussen de frequentie van cannabisgebruik op jarige leeftijd en een positieve diagnose van schizofrenie gedurende de 15 volgende jaren. De frequentie van gebruik (meer dan één keer per week), een persoonlijke of familiale gevoeligheid voor mentale ziekten, zijn bepalende factoren voor de ontwikkeling van de bovenvermelde psychische bijwerkingen maar eveneens van psychotische symptomen. Daarenboven is de jeugdige leeftijd van de cannabisgebruikers een onrustwekkend feit omdat tieners zich in een leeftijdsfase bevinden waarbij ze een belangrijke psychosociale evolutie doormaken. Cannabisgebruik verhoogt niet alleen de kans op belangrijke en frequentere psychische bijwerkingen, maar het gebruik kan eveneens een hypotheek leggen op de ontwikkelingsmogelijkheden van de jongere. Daarom zijn preventie door middel van informatie en/of interventie noodzakelijk en dit voornamelijk in gebieden met een hoog risico. Verse, oogstrijpe bloem cannabis var. Bedrocan. Foto: Bedrocan. CFI-CIP APB - 7/15

8 LICHAMELIJKE BIJWERKINGEN 9,16 De eerste lichamelijke effecten van oraal toegediende cannabis zijn misselijkheid, duizeligheid en braken (3-10%). Deze bijwerkingen verdwijnen meestal binnen enkele uren na gebruik. Lichamelijke bijwerkingen van cannabis kunnen voorkomen op verschillende niveaus. Op hart- en bloedvaten: volgende neveneffecten kunnen zich voordoen tijdens een therapie met dronabinol: tachycardie, orthostatische hypotensie, hypertensie, syncope, vasodilatatie en congestieve opzwelling van het aangezicht. Myocardinfarct kan voorkomen, maar is zeldzaam (3,2%). Bij patiënten met hartritmestoornissen en angina pectoris dienen hoge doseringen vermeden te worden vanwege het risico van cardiovasculaire bijwerkingen zoals tachycardie. Tolerantie voor deze bijwerkingen treedt na gebruik op binnen enkele dagen tot weken. Gastro-intestinaal: buikpijn, nausea, braken evenals een droge mond zijn de meest frequent vastgestelde gastro-intestinale neveneffecten tijdens klinische studies met dronabinol. Op de ogen: dronabinol veroorzaakt een uitgesproken rode kleur van het bindvlies en een daling van de oogdruk. Dit kan gezichtsproblemen veroorzaken, maar kan eveneens therapeutisch een rol spelen bij de behandeling van glaucoom. Op de longen: het roken van sigaretten met cannabis kan leiden tot faryngitis, rhinitis, COPD, verminderde weerstand tegen infecties en verergering van astma of COPD. De regelmatige cannabisrokers inhaleren dieper en houden de rook langer in dan de tabaksrokers teneinde de absorptie van dronabinol door de longen te maximaliseren. De rook bevat schadelijke stoffen, zoals koolmonoxide, teren en poly-aromatische koolwaterstoffen (PAK s). Deze PAK s zijn kankerverwekkend en bij het roken van één cannabis sigaret komen er evenveel van vrij als bij het roken van 20 gewone sigaretten. Het is bijgevolg logisch dat het frequent gebruik gedurende een lange periode de gebruikers blootstelt aan een hoger risico op kanker van de luchtwegen. Het effect zou cumulerend zijn wanneer er ook sigaretten worden gerookt, maar het zal nog vele jaren duren vooraleer de correlatie tussen het roken van cannabis en het risico van longkanker wetenschappelijk kan worden bewezen. Het roken van sigaretten wordt in elk geval ten stelligste afgeraden. Door gebruik te maken van een verdamper kan de inhalatie van schadelijke stoffen worden beperkt. Desalniettemin kan cannabis de longfunctie aantasten (histopathologische wijzigingen van het longslijmvlies) en de weerstand tegen infecties verminderen. Op de huid: huiderupties werden vastgesteld tijdens therapieën met dronabinol. Op de spieren: algemene spierzwakte; bij hoge doses van dronabinol zijn echter ongewenste spierbewegingen van de onderste ledematen beschreven. ACUTE TOXICITEIT 12,20 De acute toxiciteit van cannabinoïden is gering. Sterfgevallen te wijten aan een overdosis zijn uitzonderlijk. Een letale dosis van dronabinol werd beschreven na de inname van 30 mg/kg. Na een dosis van 0,4 mg/kg kunnen er ernstige effecten op het centraal zenuwstelsel optreden (bevingen, irritatie, zweten, hallucinaties, angsten, opwinding en slaapstoornissen). OVERDOSERING 1,9,20 Bij hoge doseringen en intoxicaties komen volgende effecten het meest voor: een verhoogde hartslag, bloeddrukschommelingen en hypertensie, droge mond, congestie van de conjunctiva en een verhoogd hongergevoel. Daarnaast is de motorische coördinatie verstoord wat een gevaar betekent bij autorijden. Congestie: Abnormale bloedophoping, bloedstuwing op een bepaalde plaats. CFI-CIP APB - 8/15

9 Psychische effecten zoals angst, paniekreacties, verlies van contact met de werkelijkheid, stoornissen in het denk- en leervermogen, schizofrenie en psychose met symptomen zoals verwarring, hallucinaties en emotionele labiliteit kunnen eveneens optreden. Zo nodig kunnen bij overdosering benzodiazepines (diazepam I.V.) worden toegediend. Tachycardie kan behandeld worden met een bètablokker (propranolol I.V.) Waarschuwingen CONTRA-INDICATIES 1,9 - Het gebruik van cannabis wordt afgeraden bij patiënten met aanleg voor psychotische stoornissen of onderliggende psychische problemen zoals manie, depressie, schizofrenie. - Patiënten met hartziekten (hartritmestoornissen, angina pectoris, hyper- of hypotensie) dienen hoge doseringen cannabis te vermijden (risico van tachycardie). Omwille van tolerantie voor de bijwerkingen (zie nevenwerkingen) mag de dosering slechts langzaam verhoogd worden op geleide van de effecten op het hart. - Verder is medicinaal cannabisgebruik gecontra-indiceerd bij: Antecedenten van alcoholmisbruik of afhankelijkheid ervan: verhoogd risico op misbruik; Ouderen: gevoeliger voor de psychoactieve effecten; Kinderen: beperkte veiligheid en doeltreffendheid. Enkel preventief aanvaardbaar als anti-emeticum bij een chemotherapiebehandeling; Tijdens de zwangerschap en borstvoeding; Vóór en tijdens het besturen van voertuigen of het gebruik van machines. Drogen van de gehele cannabisplant onder GMPcondities. Foto: Karel Zwaneveld ZWANGERSCHAP EN BORSTVOEDING 1,9,20 FDA-categorie: C ; Bij de mens zijn er momenteel geen aanwijzingen dat gebruik van cannabis tijdens de zwangerschap misvormingen veroorzaakt. Nochtans is het geboortegewicht lager bij baby s die tijdens de zwangerschap in contact kwamen met cannabinoïden. Zij lijden vaak aan excitatie tijdens de postnatale periode. Dronabinol kan via de navelstreng de foetus bereiken. Cannabinoïden hebben een heel lange halfwaardetijd. Dit kan mogelijk de bijwerkingen op lange termijn verklaren. Er bestaan namelijk meldingen van o.a. verminderde geheugenfunctie, concentratiestoornissen en hyperactiviteit bij Categorie C: Studies hebben aangetoond dat dit geneesmiddel bij dieren teratogene en foetotoxische effecten heeft, maar er zijn geen gecontroleerde studies bij de mens beschikbaar; of er zijn geen studies uitgevoerd, bij dieren noch bij mensen. CFI-CIP APB - 9/15

10 kinderen tijdens de schoolgaande leeftijd die tijdens de zwangerschap in aanraking kwamen met cannabis. Het algemeen IQ is echter normaal, maar de kinderen scoren lager op bepaalde aspecten ervan zoals de geheugenfunctie, het vermogen tot abstract-visueel redeneren, en de zogenaamde executieve functie, dit laatste is het vermogen tot het vertonen van flexibel doelgericht gedrag. Tijdens de lactatieperiode werden geen acute bijwerkingen bij de zuigeling vastgesteld, toch gaat dronabinol over in de moedermelk en worden cannabinoïden door de zuigeling goed geresorbeerd. Omwille van deze aspecten wordt het gebruik van cannabis tijdens de zwangerschap en lactatie afgeraden. Voor personen met een kinderwens dient vermeld te worden dat cannabis het hormonaal systeem bij de vrouw kan verstoren en dat het bij de man effecten heeft op de kwaliteit van het sperma. INTERACTIES 1,9,20 Het gebruik van cannabis in combinatie met andere sederende stoffen zoals alcohol, benzodiazepines, antidepressiva en opiaten versterkt het versuffend effect. Bij gelijktijdige toediening met opiaten wordt ook het pijnstillend effect gepotentieerd. Additieve antimuscarine-effecten, zoals tachycardie, kunnen voorkomen bij gelijktijdig gebruik met tricyclische antidepressiva. Er is vrijwel geen onderzoek naar interacties met andere geneesmiddelen tenzij met disufiram waarbij een gelijktijdige toediening hypomanie ** kan veroorzaken. Dronabinol wordt afgebroken door de iso-enzymen CYP2C9 en CYP3A4. Theoretisch zouden er interacties kunnen optreden met alle geneesmiddelen die de werking van deze enzymen beïnvloeden. Geneesmiddelen met remmende eigenschappen op deze iso-enzymen zijn macroliden (claritromycine, erythromycine), antimycotica (itraconazol, fluconazol, ketoconazol, miconazol), calciumantagonisten (diltiazem, verapamil), HIV-proteaseremmers (ritonavir), amiodaron en isoniazide. De geneesmiddelen die via de genoemde iso-enzymen de afbraak van dronabinol versnellen zijn rifampicine, carbamazepine, fenobarbital, fenytoïne, primidon, rifabutine, troglitazon en sint-janskruid. Interacties zijn tevens denkbaar met geneesmiddelen die zoals dronabinol sterk plasmaeiwitgebonden zijn. Verwerking gedroogde cannabis: schonen van de bloemtoppen. Foto: Karel Zwaneveld Abstract-visueel redeneren is een term gebruikt in de psychologie m.b.t. het ruimtelijk inzicht. Dit wordt getest d.m.v. bijvoorbeeld het realiseren van een blokken huis aan de hand van een plan, puzzelen of oplossen van een doolhof. ** Hypomanie (overmatige vrolijkheid, impulsiviteit): lichte vorm van manie waarbij delirium meestal afwezig is; contact met de realiteit blijft behouden. CFI-CIP APB - 10/15

11 EFFECTEN OP HET RIJGEDRAG EN HET GEBRUIK VAN MACHINES 1,12,20 Cannabis veroorzaakt een dosisafhankelijke vermindering van het reactie- en concentratievermogen en van de cognitieve en gedragsfuncties. Deze effecten kunnen een implicatie hebben op het besturen van een voertuig of het gebruik van machines. Wanneer er samen met cannabis alcohol wordt gebruikt met een recreatief doel, zijn de effecten ervan versterkt en zijn de risico s op ongevallen aanzienlijker. De rijvaardigheid wordt beïnvloed gedurende de eerste twee uren na het gebruik van cannabis afhankelijk van de dosis en de kwaliteit. De SAM-studie 4/10/ Het OFDT (Observatoire français des drogues et des toxicomanies) heeft onlangs een wetenschappelijke studie uitgevoerd voor het Franse Ministerie van Volksgezondheid. De analyse onderzocht bestuurders die betrokken waren in 7458 dodelijke ongevallen. Hier enkele resultaten op een rijtje: - 8,8% van de bestuurders betrokken in een dodelijk ongeval testten positief op cannabis. - Rijden onder invloed van cannabis verdubbelt nagenoeg (factor 1,8) het risico om in een dodelijk ongeval betrokken te zijn. - De studie toonde voor het eerst een dosis-effect relatie aan, t.t.z. het risico verhoogde met een toenemende concentratie dronabinol in het bloed. - Het aantal verkeersslachtoffers veroorzaakt door cannabisgebruik wordt geschat op 220 doden per jaar in Frankrijk, waarvan het merendeel onder de 25 jaar zijn. De ongevallen zijn vaak het resultaat van de achteloosheid van de bestuurder en onverschilligheid tegenover onverwachte situaties. - Het gelijktijdig gebruik van alcohol met cannabis (vastgesteld bij 40% van de bestuurders die positief testen op cannabis) veroorzaakt cumulatieve effecten en risico s: het risico om een dodelijk ongeval te veroorzaken stijgt met een factor De studie bevestigt eveneens het grote gevaar van alcohol achter het stuur: risicofactor van 8,5 om in een dodelijk ongeval betrokken te geraken. De verkeerswetgeving Sinds 31 maart 2006 geldt de nieuwe verkeerswet (Wet van 20 juli 2005). Deze wet deelt de verkeersovertredingen in volgens het gevaar dat ze opleveren, en voorziet voor elke overtreding een gepaste straf. Hoe gevaarlijker de overtreding, hoe zwaarder de straf. Deze wet geeft ook zwaardere sancties voor de rijden onder invloed van drugs. Men onderscheidt 3 categorieën binnen de verkeerswet in verband met het rijden onder invloed van drugs: - Dronkenschap of soortgelijke staat door het gebruik van drugs of geneesmiddelen; - Dezelfde situatie maar bij herhaling van gebruik; - Rijden onder invloed van drugs (positieve bloedproef voor drugs). Voor elke categorie zijn specifieke sancties voorzien Opsporing van cannabis 18,19 Het opsporen van cannabis kadert normaal niet in een medisch gebruik van cannabis, maar enkel bij illegaal gebruik. Wij bespreken dit punt omdat apothekers soms geconfronteerd worden met vragen van bijvoorbeeld ongeruste ouders die de verschillende mogelijkheden voor het opsporen van cannabis wensen te kennen. Een urinetest kan bij eenmalig cannabisgebruik positief zijn tussen 48 uur en 14 dagen na gebruik. Bij regelmatig gebruik kan deze detectieperiode oplopen tot 12 weken na het laatste cannabisgebruik. Voor bloedanalyses is de detectieperiode bij eenmalig gebruik 2 tot 3 dagen en tot 2 weken na regelmatig gebruik. CFI-CIP APB - 11/15

12 De routinetesten maken gebruik van een immuno-assay-principe, maar een positief resultaat dient steeds gecontroleerd te worden via een GC/MS -methode om alle vals positieven uit te schakelen. Het is in deze materie uiterst belangrijk de regels van de privacy te respecteren en de wettelijke schikkingen nauwkeurig te volgen. Daarnaast moet men ook vooraf bedenken wat te doen met een positief testresultaat. Gezien de lange detectieperioden geeft dit resultaat geen enkele indicatie voor de frequentie of de ernst van het gebruik. Het testresultaat zou wel eens meer vragen kunnen oproepen dan het antwoorden biedt. De beste manier om te weten te komen of iemand cannabis of andere drugs gebruikt, is uit de mond van de persoon zelf. Meer informatie en discussies over dit onderwerp kan je terugvinden op de webstek van de druglijn (www.druglijn.be; Tel. 078/151020). 2. Juridische situatie 2.1. Belgische reglementering in verband met de aflevering van cannabis in de apotheek Het Koninklijk Besluit van 4 juli 2001 (Belgisch Staatsblad van 19 juli 2001) regelt de voorwaarden voor het afleveren van geneesmiddelen in België die één of meer tetrahydrocannabinolen bevatten. Opgemerkt dient te worden dat dit besluit niet van toepassing is voor farmaceutische specialiteiten die als enig actief bestanddeel dronabinol bevatten. De officina-apotheker mag op het Belgisch grondgebied geneesmiddelen die tetrahydrocannabinolen bevatten slechts afleveren indien hij in het bezit is van een voorschrift. Dit voorschrift vermeldt dat het kadert in het uitvoeren van klinische proeven, het wordt opgesteld door een geneesheer die verbonden is aan een universitair hospitaal of een ziekenhuis dat beschikt over één of meerdere diensten voor de behandeling van specifieke indicaties (nausea en ongemakken te wijten aan chemotherapie en radiotherapie, glaucoom, spasticiteit (multiple sclerose), aids wasting syndroom, chronische pijnklachten na het falen van andere pijnbehandelingen). Bijgevolg mag een Belgische apotheker geen cannabis afleveren wanneer niet aan al deze voorwaarden voldaan is. De drie voorwaarden moeten tegelijk vervuld zijn. Voorschriften opgesteld door een huisarts of een buitenlandse arts zijn dus niet geldig. Eveneens is voor een Belgische apotheker de invoer van medicinale cannabis vanuit Nederland verboden. Het bezit van cannabis staat immers nog steeds in het Belgische strafrecht (zie verder). Deze wetgeving werd ontwikkeld om het onderzoek mogelijk te maken met tetrahydrocannabinolen. Uit dit wetenschappelijk onderzoek zou de therapeutische waarde en de veiligheid van een therapie moeten blijken zodat dit kan leiden tot een eventuele erkenning van de therapie. Tot nu toe werd er volgens het FOD-DGG nog voor geen enkel cannabinoïdehoudend product een positieve evaluatie afgeleverd Nederlandse reglementering in verband met de aflevering van cannabis in de officina De reglementering die moet toegepast worden is deze van het land van aflevering. Indien dus een Belgische patiënt zich naar Nederland begeeft om aan een Nederlandse apotheker de aflevering van cannabis te vragen zal dus de Nederlandse reglementering van toepassing zijn. In Nederland is medicinale cannabis verkrijgbaar op voorschrift. Het Bureau voor Medicinale Cannabis heeft een aantal indicaties geadviseerd waarvoor het gebruik GC/MS: Gas chromatography - mass spectrometry. CFI-CIP APB - 12/15

13 van medicinale cannabis succesvol kan zijn (multiple sclerose, nausea en ongemakken tijdens chemotherapie en radiotherapie, gecombineerde therapie van AIDS, chronische pijnen, syndroom van Gilles de la Tourette en palliatieve behandelingen van kanker en AIDS). In alle gevallen is volgens het advies het gebruik slechts geïndiceerd indien de gebruikelijke therapie onvoldoende resultaat of te veel bijwerkingen geeft. Een arts mag cannabis voorschrijven voor andere indicaties. Daarentegen voorziet de reglementering niet dat de aflevering moet gebeuren in het kader van klinische proeven. De voorschrijvende arts mag een huisarts zijn en moet niet verbonden zijn aan een hospitaal. Daar de diploma's van de artsen in de Europese Gemeenschap gelijkwaardig zijn, zou dus in Nederland een apotheker een voorschrift van een Belgische arts moeten aanvaarden voor zover voldaan is aan de specifieke reglementering van Nederland. Een Nederlandse apotheker zal zich er van moeten overtuigen over de echtheid van het voorschrift en dat de arts uit België bevoegd is medicinale cannabis voor te schrijven. Dit betekent controle van de arts bij de Belgische Orde der Geneesheren. Als de Nederlandse apotheker dit gedaan heeft, kan hij tot aflevering overgaan. Echter uitsluitend aan een persoon die bij hem komt, hij/zij mag het middel niet versturen naar België. Volgens de Nederlandse wetgeving hoeft de apotheker vooraleer een cannabisaflevering mogelijk is geen toestemming te vragen van de inspectie (NL). De Belgische patiënt moet er echter rekening mee houden dat bij terugkeer op Belgisch grondgebied de medicinale cannabis als illegale drug beschouwd wordt (zie verder). Volgens FOD-DGG is het Schengenacquis hier niet van toepassing. Meer informatie inzake deze laatste reglementering kan u bekomen bij het FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu Dienst Verdovende middelen en Psychotropen Belgische reglementering in verband met het bezit van cannabis Voor het bezit van cannabis van een privépersoon voor eigen gebruik is de situatie momenteel als volgt: minister Laurette Onkelinx heeft samen met het college van procureurs-generaal een gemeenschappelijke richtlijn opgesteld over de wijze van vaststelling, registratie en vervolging van inbreuken inzake cannabisbezit. Op 1 februari 2005 trad de richtlijn in werking. Ze vervangt de ministeriële richtlijn van toenmalig Minister van Justitie Marc Verwilgen inzake het bezit van een kleine hoeveelheid cannabis voor persoonlijk gebruik. De drugwet, die het bezit van alle vormen van drugs strafbaar stelt, werd niet gewijzigd. Bovendien is deze richtlijn enkel van toepassing op het Belgisch grondgebied en dus niet aan de grensovergangen. Wanneer men in het bezit is van cannabis bij het overschrijden van een grensovergang naar België is men steeds strafbaar. Men spreekt in dit geval immers over smokkel van verdovende middelen die verboden zijn in België. Er zal een proces-verbaal opgemaakt worden en de goederen zullen in beslag genomen worden. Een onderzoeksrechter zal beslissen over de strafmaat. De nieuwe richtlijn Onkelinx, die enkel van toepassing is op Belgisch grondgebied, bepaalt dat cannabisbezit voor persoonlijk gebruik en door een meerderjarig persoon van hoogstens 3 gram of 1 plant, de laagste vervolgingsprioriteit heeft. FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu - Dienst Verdovende middelen en Psychotropen; Eurostation, blok II, 8e verdieping; Victor Hortaplein 40 bus 10; 1060 Brussel; Tel: , of, ; Fax: CFI-CIP APB - 13/15

14 Er wordt een vereenvoudigd proces-verbaal opgesteld, dat bewaard wordt bij de politie en enkel via een listing aan het parket wordt meegedeeld. De cannabis wordt niet in beslag genomen. De regeling past in het systeem van vereenvoudigde processen-verbaal. Van dit reglement kan enkel worden afgeweken in het geval van verzwarende omstandigheden, zoals het bezit in de aanwezigheid van kinderen of de verstoring van de openbare orde (bezit van cannabis in een gevangenis, een jeugdinstelling, een school of op een openbare plaats). In die gevallen wordt een proces-verbaal opgesteld, de cannabis in beslag genomen en bepaalt elk parket autonoom welke vervolgingen zullen worden ingesteld. De drugswet, zoals gewijzigd in 2003, bevatte het begrip problematisch gebruik, maar de rechtsgrond ervan werd door het Arbitragehof betwist. In de geplande wetswijziging zal een alternatief gezocht moeten worden voor dit begrip als criterium voor het bepalen van de strafmaat. De richtlijn diende dringend opgesteld te worden om de rechtszekerheid bij de toepassing ervan te vrijwaren. De voorbereiding ervan mocht niet vertraagd worden door ideologische discussies over de hoeveelheid. De hoeveelheid van drie gram stond reeds in de vorige richtlijn zodat de beste optie was die hoeveelheid voorlopig te behouden. Het plegen van een andere overtreding heeft geen invloed op de regels in verband met de vaststelling en de registratie van het bezit en evenmin op de latere vervolgingen. Indien een proces-verbaal wordt opgesteld voor het bezit van cannabis én voor een andere overtreding, is het wel mogelijk de twee zaken samen te voegen en een enkele straf op te leggen. Bij massabijeenkomsten kunnen de procureurs tijdelijke richtlijnen uitvaardigen om de orde te handhaven. Onder problematisch gebruik wordt verstaan: gebruik dat gepaard gaat met een graad van verslaving die de gebruiker niet langer de mogelijkheid biedt zijn gebruik te controleren en dat zich uit door psychische en lichamelijke symptomen. CFI-CIP APB - 14/15

15 3. Referenties 1. Bongaerts KH; Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor artsen en apothekers; Ministerie Volksgezondheid, Welzijn en Sport en DGV Nederlands Instituut voor Verantwoord Medicijngebruik, Website van het Bureau voor Medicinale Cannabis Nederland; 3. Merck Index, 13th ed, Merck & Co, Whitehouse Station, Scholten WK; BMC Introductie Cannabis flos, variëteit Bedrobinol; Cannabisbureau, Product Monograph - Scientific Information Sativex, Canada. 6. PDR Drug Information Dronabinol ; 7. Long LE, Malone DT, Taylor DA, The pharmacological actions of cannabidiol; Drugs Fut 2005; 30(7): Khamsi R, Cannabis compound benefits blood vessels; 6/4/2005. Website: 9. Sweetman S (Ed), Martindale: The Complete Drug Reference. London: Pharmaceutical Press. Electronic version, Thomson Micromedex, Greenwood Village, Colorado, (Edition expires 3/2006). 10. Zajicek J, Fox P, Sanders H, Wright D, Vickery J, Nunn A, Thompson A, Cannabinoids for treatment of spasticity and other symptoms related to multiple sclerosis (CAMS study): multicentre randomised placebo-controlled trial. Lancet 2003; 362(9395): Escher M, Piguet V, Dayer P, Un emploi médical pour le cannabis?; Med Hyg 1999; 57(2251): Verzijl JM, Movig KLL, Zylicz Z, et al. Veel geschreeuw, weinig trouw - Drieluik cannabis 2: medische toepassingen, Farm Weekbl 2000; 135(42): Hall W; The mental health risks of adolescent cannabis use; PLoS Med 2006; 3(2): e Fergusson DM, Poulton R, Smith PF, Boden JM, Drugs Cannabis and psychosis; BMJ 2006; 332: Van den Bree MBM, Pickworth WB, Risk factors predicting changes in marijuana involvement in teenagers; Arch Gen Psychiatry 2005; 62: Abstract uit JAMA 2005; 293(20): Hall W, Solowij N, Adverse effects of cannabis; Lancet 1998; 352(9140): Sécurité Routière; Communiqué de Presse: Laumon B, Gadegbeku B, Martin JL, "Stupéfiants et accidents mortels de la circulation routière" (SAM), OFDT; 4/10/2005. Website: 18. Vandeputte Medical & Security, Productinformatie Dipro Paneltest THC. Website: 19. De Druglijn; Veelgevraagd Hoe kan ik testen of mijn kind drugs gebruikt?, Website: Tel Monografie Cannabispreparaat, WINAp. Informatorum Medicamentorum, s-gravenhage, KNMP, Red; Therapeutisch gebruik van cannabis; Folia Pharmacother 2002; 29(2): Red; Inter-agency advisory regarding claims that smoked marijuana is a medicine; FDA Press Office 20/4/2006; ; Hans Van der Meersch, Apr. Anne-Pascale Verschuere, Apr. CFI - CWOA Françoise Bottriaux, Juridisch Adviseur Datum van publicatie: 25 april 2006 CFI-CIP APB - 15/15

Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor patiënten

Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor patiënten Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor patiënten Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport DGV, Nederlands instituut voor verantwoord medicijngebruik Inleiding Deze brochure is bedoeld voor

Nadere informatie

Medicinale Cannabis Informatie voor medische en farmaceutische beroepsbeoefenaren versie maart 2014

Medicinale Cannabis Informatie voor medische en farmaceutische beroepsbeoefenaren versie maart 2014 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Bureau voor Medicinale Cannabis Postbus 16114 2500 BC Den Haag Medicinale Cannabis Informatie voor medische en farmaceutische beroepsbeoefenaren versie

Nadere informatie

Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor artsen en apothekers

Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor artsen en apothekers Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor artsen en apothekers Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport DGV, Nederlands instituut voor verantwoord medicijngebruik Inleiding Sinds de ministerraad

Nadere informatie

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor patiënten

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor patiënten Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor patiënten 3 Wat doet het CIBG? Inhoudsopgave Inleiding 03 Wat is medicinale cannabis? 04 Bijwerkingen 07 Dosering en gebruik 08 Instructies voor gebruik en dosering

Nadere informatie

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor patiënten

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor patiënten Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor patiënten Inhoudsopgave Inleiding 03 Wat is medicinale cannabis? 04 Bijwerkingen 07 Dosering en gebruik 08 Instructies voor gebruik en dosering 10 Medicinale

Nadere informatie

Afdeling: Bereidingen Opsteldatum: 30-04-2015 Autorisatie: NC Autorisatiedatum: 31-08-2015

Afdeling: Bereidingen Opsteldatum: 30-04-2015 Autorisatie: NC Autorisatiedatum: 31-08-2015 Pagina 1 van 5 Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u medicinale cannabis olie gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem later weer

Nadere informatie

Afdeling: Bereidingen Opsteldatum: 30-04-2015 Autorisatie: AR Autorisatiedatum: 24-03-2016

Afdeling: Bereidingen Opsteldatum: 30-04-2015 Autorisatie: AR Autorisatiedatum: 24-03-2016 Pagina 1 van 6 Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u medicinale cannabis olie gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem later weer

Nadere informatie

Bedica THC 2,0% olie, 10 ml

Bedica THC 2,0% olie, 10 ml Pagina 1 van 6 Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u medicinale cannabis olie gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u hem later weer

Nadere informatie

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor artsen en apothekers

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor artsen en apothekers Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor artsen en apothekers Inhoudsopgave Inleiding 03 Wat is medicinale cannabis? 04 Toepassing van medicinale cannabis 06 Dosering en gebruik 08 Instructies voor

Nadere informatie

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor artsen en apothekers

Medicinale Cannabis. Informatiebrochure voor artsen en apothekers Medicinale Cannabis Informatiebrochure voor artsen en apothekers 3 Wat doet het CIBG? Inhoudsopgave Inleiding 03 Wat is medicinale cannabis? 04 Toepassing van medicinale cannabis 06 Dosering en gebruik

Nadere informatie

BIJSLUITER. pl-market-nl-rhini-san-mar16-apprmar16.docx 1/5

BIJSLUITER. pl-market-nl-rhini-san-mar16-apprmar16.docx 1/5 BIJSLUITER pl-market-nl-rhini-san-mar16-apprmar16.docx 1/5 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Rhini-San 2 mg/20 mg tabletten Difenylpyralinehydrochloride Fenylefrinehydrochloride Lees goed de hele

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. RHINI-SAN 2 mg/20 mg tabletten. Difenylpyralinehydrochloride Fenylefrinehydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. RHINI-SAN 2 mg/20 mg tabletten. Difenylpyralinehydrochloride Fenylefrinehydrochloride BIJSLUITER 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS RHINI-SAN 2 mg/20 mg tabletten Difenylpyralinehydrochloride Fenylefrinehydrochloride Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie

Nadere informatie

Medicinale cannabis 1 CIBG

Medicinale cannabis 1 CIBG Medicinale cannabis 1 CIBG Sinds september 2003 Legale verstrekking van medicinale cannabis aan patiënten in Nederlandse en buitenlandse apotheken op voorschrift van arts / specialist Beschikbaar voor

Nadere informatie

BIJSLUITER 1. WAT IS DAFALGAN VOLWASSENEN 600 MG EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT?

BIJSLUITER 1. WAT IS DAFALGAN VOLWASSENEN 600 MG EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT? BIJSLUITER Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie in staat. Raadpleeg uw arts of apotheker als u aanvullende vragen heeft. Bewaar deze bijsluiter, misschien heeft

Nadere informatie

als u duidelijke tekens van de ziekte van Parkinson of andere bewegingsstoornissen vertoont.

als u duidelijke tekens van de ziekte van Parkinson of andere bewegingsstoornissen vertoont. BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER SIBELIUM 10 mg tabletten flunarizine Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. - Bewaar deze bijsluiter.

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. SINUTAB 500/30 mg tabletten SINUTAB FORTE 500/60 mg tabletten. Paracetamol en pseudo-efedrinehydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. SINUTAB 500/30 mg tabletten SINUTAB FORTE 500/60 mg tabletten. Paracetamol en pseudo-efedrinehydrochloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS SINUTAB 500/30 mg tabletten SINUTAB FORTE 500/60 mg tabletten Paracetamol en pseudo-efedrinehydrochloride Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel

Nadere informatie

Medicinale cannabis. Polikliniek pijnbestrijding. Beter voor elkaar

Medicinale cannabis. Polikliniek pijnbestrijding. Beter voor elkaar Medicinale cannabis Polikliniek pijnbestrijding Beter voor elkaar 2 Medicinale cannabis De specialist van het pijnteam heeft in overleg met u besloten tot het voorschrijven van medicinale cannabis. Medicinale

Nadere informatie

Apotheek Haagse Ziekenhuizen. SPC Individuele Bereidingen. Clobazam 2 mg, capsule

Apotheek Haagse Ziekenhuizen. SPC Individuele Bereidingen. Clobazam 2 mg, capsule 1. Naam van het geneesmiddel Clobazam 1 mg, capsule Clobazam 1,5 mg, capsule Clobazam 2,5 mg, capsule 2. Kwalitatieve en kwantitatieve samenstelling Bevat per capsule resp. 1, 1,5, 2 of 2,5 mg clobazam

Nadere informatie

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS

INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS De Europese gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ABILIFY. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan deze informatie

Nadere informatie

1. WAT IS NITRAZEPAM TEVA EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT?

1. WAT IS NITRAZEPAM TEVA EN WAARVOOR WORDT HET GEBRUIKT? BIJSLUITER Lees deze bijsluiter zorgvuldig door alvorens dit geneesmiddel in te nemen. Bewaar deze bijsluiter, misschien heeft u hem nog een keer nodig. Raadpleeg dan uw arts of apotheker, als u aanvullende

Nadere informatie

BIJSLUITER. Xylometazoline

BIJSLUITER. Xylometazoline BIJSLUITER Lees de hele bijsluiter aandachtig door alvorens u het geneesmiddel gebruikt. Deze bijsluiter bevat belangrijke informatie betreffende uw behandeling. Indien u andere vragen of twijfels heeft,

Nadere informatie

MAPROTILINE HCl 25-50 - 75 PCH tabletten. MODULE I : ALGEMENE GEGEVENS Datum : 29 februari 2008 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1

MAPROTILINE HCl 25-50 - 75 PCH tabletten. MODULE I : ALGEMENE GEGEVENS Datum : 29 februari 2008 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1 1.3.3 : Bijsluiter Bladzijde : 1 Pharmachemie B.V. Swensweg 5 Postbus 552 2003 RN Haarlem INFORMATIE VOOR DE PATIËNT SAMENSTELLING Per tablet: respectievelijk 25 mg, 50 mg en 75 mg maprotilinehydrochloride.

Nadere informatie

Gerenvooieerde versie CALCIPOTRIOL 50 MICROGRAM/G ZALF PCH zalf

Gerenvooieerde versie CALCIPOTRIOL 50 MICROGRAM/G ZALF PCH zalf 1.3.1 : Productinformatie Bladzijde : 1 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Calcipotriol 50 microgram/g PCH,. 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING Zalf: calcipotriol 50 microgram per gram. Hulpstoffen:

Nadere informatie

Kruidvat Paracetamol 120, 240, 500 en 1000 mg, zetpillen bevatten als werkzaam bestanddeel per zetpil 120, 240, 500 resp. 1000 mg paracetamol.

Kruidvat Paracetamol 120, 240, 500 en 1000 mg, zetpillen bevatten als werkzaam bestanddeel per zetpil 120, 240, 500 resp. 1000 mg paracetamol. 1.3.1.1 SmPC Page 1 of 5 1.3.1.1 SUMMARY OF PRODUCT CHARACTERISTICS Samenvatting van de productkenmerken 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Kruidvat Paracetamol 120 mg, zetpillen. Kruidvat Paracetamol 240 mg,

Nadere informatie

Nasivin 0,25 mg/ml doseerspray zonder conserveermiddelen bijsluiter blz. 1 / 5

Nasivin 0,25 mg/ml doseerspray zonder conserveermiddelen bijsluiter blz. 1 / 5 Nasivin 0,25 mg/ml doseerspray zonder conserveermiddelen bijsluiter blz. 1 / 5 Lees deze bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor u. Dit geneesmiddel is verkrijgbaar zonder

Nadere informatie

ARIPIPRAZOLE TEVA JOUW HANDLEIDING INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS. (door de arts af te geven aan elke patiënt/verzorger)

ARIPIPRAZOLE TEVA JOUW HANDLEIDING INFORMATIEBROCHURE VOOR PATIËNTEN / VERZORGERS. (door de arts af te geven aan elke patiënt/verzorger) De Belgische gezondheidsautoriteiten hebben bepaalde voorwaarden verbonden aan het in de handel brengen van het geneesmiddel ARIPIPRAZOLE TEVA. Het verplicht plan voor risicobeperking in België, waarvan

Nadere informatie

Eldepryl Part IB2: Patiëntenbijsluiter

Eldepryl Part IB2: Patiëntenbijsluiter tabletten page 1 of 6 Uw arts heeft u Eldepryl tabletten voorgeschreven. Dit is een middel dat gebruikt wordt bij de ziekte van Parkinson. In deze bijsluitertekst vindt u informatie over het gebruik van

Nadere informatie

EUCALYPTINE Le Brun 20mg/120mg zetpillen volwassenen EUCALYPTINE Le Brun 5mg/80mg zetpillen kinderen

EUCALYPTINE Le Brun 20mg/120mg zetpillen volwassenen EUCALYPTINE Le Brun 5mg/80mg zetpillen kinderen BIJSLUITER VOOR HET PUBLIEK BENAMING EUCALYPTINE Le Brun 20mg/120mg zetpillen volwassenen EUCALYPTINE Le Brun 5mg/80mg zetpillen kinderen EUCALYPTINE Le Brun 20mg/120mg zetpillen volwassenen EUCALYPTINE

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Domperidone EG 10 mg tabletten. Domperidone maleaat

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Domperidone EG 10 mg tabletten. Domperidone maleaat BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Domperidone EG 10 mg tabletten Domperidone maleaat Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie Dit geneesmiddel kunt u zonder voorschrift

Nadere informatie

BIJSLUITER (27.10.2010)

BIJSLUITER (27.10.2010) BIJSLUITER (27.10.2010) 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS BISOLTUSSIN 2 mg/ml siroop volwassenen (Dextromethorfan hydrobromide) Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. TINALOX, Druppels voor oraal gebruik, oplossing. Tilidine hydrochloride / Naloxone hydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. TINALOX, Druppels voor oraal gebruik, oplossing. Tilidine hydrochloride / Naloxone hydrochloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER TINALOX, Druppels voor oraal gebruik, oplossing Tilidine hydrochloride / Naloxone hydrochloride Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Efedrinechoorhydraat

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Efedrinechoorhydraat BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS EPHEDRINE HCl STEROP 10mg/ml EPHEDRINE HCl STEROP 50mg/ml Oplossing voor injectie Efedrinechoorhydraat Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Bisoltussin 2 mg/ml siroop volwassenen Dextromethorfan hydrobromide

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Bisoltussin 2 mg/ml siroop volwassenen Dextromethorfan hydrobromide BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Bisoltussin 2 mg/ml siroop volwassenen Dextromethorfan hydrobromide Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke

Nadere informatie

FARMACEUTISCHE VORM EN ANDERE VOORSTELLINGEN

FARMACEUTISCHE VORM EN ANDERE VOORSTELLINGEN BENAMING RHINATHIOL ANTIRHINITIS tabletten RHINATHIOL ANTIRHINITIS siroop SAMENSTELLING RHINATHIOL ANTIRHINITIS tabletten: Fenylefrine hydrochloride 10mg Chloorfenamine 4mg Anhydrische glucose Lactose

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER R CALM DIMENHYDRINATE 50 MG TABLETTEN

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER R CALM DIMENHYDRINATE 50 MG TABLETTEN BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER R CALM DIMENHYDRINATE 50 MG TABLETTEN Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie in voor u. Gebruik

Nadere informatie

MOTILIUM 1 mg/ml suspensie voor oraal gebruik pediatrie

MOTILIUM 1 mg/ml suspensie voor oraal gebruik pediatrie Bijsluiter voor het publiek MOTILIUM Lees de hele bijsluiter aandachtig door alvorens dit geneesmiddel in te nemen. Bewaar deze bijsluiter, misschien heeft u hem nog een keer nodig. Raadpleeg uw arts of

Nadere informatie

OTRIVINE MENTHOL ANTI-RHINITIS, neusspray, oplossing OTRIVINE MENTHOL ANTI-RHINITIS, neusdruppels, oplossing

OTRIVINE MENTHOL ANTI-RHINITIS, neusspray, oplossing OTRIVINE MENTHOL ANTI-RHINITIS, neusdruppels, oplossing BIJSLUITER Lees de hele bijsluiter aandachtig door alvorens u het geneesmiddel gebruikt. Deze bijsluiter bevat belangrijke informatie betreffende uw behandeling. Indien u andere vragen of twijfels heeft,

Nadere informatie

PE-TAM, 500 mg, tabletten paracetamol

PE-TAM, 500 mg, tabletten paracetamol PE-TAM, 500 mg, tabletten paracetamol Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie in voor u. Gebruik dit geneesmiddel altijd precies zoals

Nadere informatie

FIBORAN, capsules 50 mg

FIBORAN, capsules 50 mg Blz. : 1/5 BIJSLUITERTEKST Lees deze bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. Bewaar deze bijsluiter, het kan nodig zijn om deze nogmaals door te lezen. Heeft u

Nadere informatie

Emesafene, tabletten

Emesafene, tabletten BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Emesafene, tabletten Meclozine dihcl & Pyridoxine HCl Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruikenwant er staat belangrijke informatie in

Nadere informatie

URO-VAXOM SAMENVATTING VAN DE KENMERKEN VAN HET PRODUCT

URO-VAXOM SAMENVATTING VAN DE KENMERKEN VAN HET PRODUCT - 1 - SAMENVATTING VAN DE KENMERKEN VAN HET PRODUCT 1. BENAMING Uro-Vaxom 6 mg, harde capsules. 2. SAMENSTELLING 1 capsule bevat 60 mg x-om-89 lyofilisaat overeenkomend met 6 mg E. coli extract. Voor een

Nadere informatie

BIJSLUITER. CLOZAPINE 6,25 mg tabletten

BIJSLUITER. CLOZAPINE 6,25 mg tabletten BIJSLUITER CLOZAPINE 6,25 mg tabletten Lees de hele bijsluiter goed vóórdat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in voor u. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u

Nadere informatie

(Ibuprofenum) Ibuprofen 200 mg (als L-argininezout), L-arginine, natriumbicarbonaat, natriumsaccharine, aspartaam, saccharose, munt-aroma.

(Ibuprofenum) Ibuprofen 200 mg (als L-argininezout), L-arginine, natriumbicarbonaat, natriumsaccharine, aspartaam, saccharose, munt-aroma. BIJSLUITER VOOR HET PUBLIEK: SPIDIFEN 200, zakjes (Ibuprofenum) BENAMING SPIDIFEN 200, zakjes (Ibuprofenum) SAMENSTELLING Ibuprofen 200 mg (als L-argininezout), L-arginine, natriumbicarbonaat, natriumsaccharine,

Nadere informatie

Informatie voor de patiënt

Informatie voor de patiënt J-C 2001 Ned. Informatie voor de patiënt Het is belangrijk dat u eerst deze gebruiksaanwijzing leest, ook als u Dipidolor al eerder toegediend heeft gekregen. Er kan nieuwe belangrijke informatie in staan.

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. OTOCALMINE 2% Oordruppels, oplossing. Lidocaine 2%

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. OTOCALMINE 2% Oordruppels, oplossing. Lidocaine 2% BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER OTOCALMINE 2% Oordruppels, oplossing Lidocaine 2% Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie in

Nadere informatie

Er wordt aanbevolen om eerst de neus te spoelen met een zoutoplossing. Vervolgens kan Endrine of Endrine Zacht gebruikt worden.

Er wordt aanbevolen om eerst de neus te spoelen met een zoutoplossing. Vervolgens kan Endrine of Endrine Zacht gebruikt worden. BIJSLUITER 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIËNT Endrine 7,5 mg/g neusdruppels, oplossing Endrine Zacht 5 mg/g neusdruppels, oplossing Efedrine anhydrisch Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Nesivine 0,05% sine conservans, neusspray, oplossing oxymetazoline hydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Nesivine 0,05% sine conservans, neusspray, oplossing oxymetazoline hydrochloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Nesivine 0,05% sine conservans, neusspray, oplossing oxymetazoline hydrochloride Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er

Nadere informatie

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN

SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN SAMENVATTING VAN DE PRODUCTKENMERKEN 1. NAAM VAN HET GENEESMIDDEL Lactulose EG 10 g, poeder voor drank 2. KWALITATIEVE EN KWANTITATIEVE SAMENSTELLING : Lactulose 670 mg/ml Lactulose EG 10 g, poeder voor

Nadere informatie

Nesivine 0,025% Pediatrie sine conservans, neusspray, oplossing

Nesivine 0,025% Pediatrie sine conservans, neusspray, oplossing Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie instaat. Dit geneesmiddel is zonder voorschrift verkrijgbaar. Desalniettemin dient u Nesivine zorgvuldig te gebruiken om

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Broncho-Pectoralis Pholcodine 15 mg/300mg siroop. Folcodine 15 mg/15 ml; Sulfogaiacol 300 mg/15 ml

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Broncho-Pectoralis Pholcodine 15 mg/300mg siroop. Folcodine 15 mg/15 ml; Sulfogaiacol 300 mg/15 ml BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Broncho-Pectoralis Pholcodine 15 mg/300mg siroop Folcodine 15 mg/15 ml; Sulfogaiacol 300 mg/15 ml Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen

Nadere informatie

MOTILIUM 10 mg zetpillen baby s MOTILIUM 30 mg zetpillen kinderen

MOTILIUM 10 mg zetpillen baby s MOTILIUM 30 mg zetpillen kinderen Bijsluiter voor het publiek MOTILIUM Lees de hele bijsluiter aandachtig door alvorens dit geneesmiddel te gebruiken. Bewaar deze bijsluiter, misschien heeft u hem nog een keer nodig. Raadpleeg uw arts

Nadere informatie

Rhinofebryl 240 mg/3,2 mg harde capsules

Rhinofebryl 240 mg/3,2 mg harde capsules Roundup Pagina 1 van 5 Bijsluiter: informatie voor de gebruiker Paracetamol en chloorfenaminemaleaat Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

Longbalsem 10 mg/15 ml + 100 mg/15 ml siroop

Longbalsem 10 mg/15 ml + 100 mg/15 ml siroop Roundup Pagina 1 van 5 Bijsluiter: informatie voor de gebruiker Ethylmorfine hydrochloride, Guaifenesine Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

1.3.1.3 Package leaflet 1.3.1.3-1

1.3.1.3 Package leaflet 1.3.1.3-1 1.3.1.3 Package leaflet 1.3.1.3-1 Patiëntenbijsluiter PARACETAMOL/VITAMINE C 500/50 MG DRANK BIJ VERKOUDHEID, poeder voor drank Lees deze bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. NEVRINE CODEINE 30mg Tabletten. Paracetamol 500 mg Coffeïne 50 mg Codeïnefosfaat 30 mg

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER. NEVRINE CODEINE 30mg Tabletten. Paracetamol 500 mg Coffeïne 50 mg Codeïnefosfaat 30 mg BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER NEVRINE CODEINE 30mg Tabletten Paracetamol 500 mg Coffeïne 50 mg Codeïnefosfaat 30 mg Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het innemen

Nadere informatie

Cannabis als geneesmiddel. Lisette Wijnkoop

Cannabis als geneesmiddel. Lisette Wijnkoop Cannabis als geneesmiddel Lisette Wijnkoop Lisette Wijnkoop, apotheker Cannabis Apotheek Bedrocan - QA NCSM - Secretaris ICC - Adviseur informatie centrum cannabis Hennep, wiet en cannabis Cannabis als

Nadere informatie

INALPIN, 9,48 mg/15 ml; 94,8 mg/15 ml, siroop Codeïnefosfaat hemihydraat - Guaifenesine

INALPIN, 9,48 mg/15 ml; 94,8 mg/15 ml, siroop Codeïnefosfaat hemihydraat - Guaifenesine INALPIN, 9,48 mg/15 ml; 94,8 mg/15 ml, siroop Codeïnefosfaat hemihydraat - Guaifenesine Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen, want er staat belangrijke informatie in voor

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Behandeling met APD. Gebruik en bijwerkingen. 1234567890-terTER_

Patiënteninformatie. Behandeling met APD. Gebruik en bijwerkingen. 1234567890-terTER_ Patiënteninformatie Behandeling met APD Gebruik en bijwerkingen 1234567890-terTER_ Behandeling met APD U heeft een afspraak in Tergooi voor een behandeling APD. Onze artsen en medewerkers doen er alles

Nadere informatie

1.3.1.3 Package Leaflet 1.3.1.3-1

1.3.1.3 Package Leaflet 1.3.1.3-1 1.3.1.3 Package Leaflet 1.3.1.3-1 Patiëntenbijsluiter ETOS PARACETAMOL/VITAMINE C 500/50 MG DRANK, poeder voor drank Lees deze bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor u.

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. SINUTAB FORTE 500 mg/60 mg tabletten Paracetamol en pseudoefedrinehydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. SINUTAB FORTE 500 mg/60 mg tabletten Paracetamol en pseudoefedrinehydrochloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS SINUTAB FORTE 500 mg/60 mg tabletten Paracetamol en pseudoefedrinehydrochloride Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken want er staat

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER SPASMINE FORTE, 120 MG, CAPSULES, HARD ALVERINE CITRAAT

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER SPASMINE FORTE, 120 MG, CAPSULES, HARD ALVERINE CITRAAT BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER SPASMINE FORTE, 120 MG, CAPSULES, HARD ALVERINE CITRAAT Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Nesivine 0,05%, neusdruppels en neusspray (doseerspray en spray), oplossing Oxymetazoline hydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Nesivine 0,05%, neusdruppels en neusspray (doseerspray en spray), oplossing Oxymetazoline hydrochloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Nesivine 0,05%, neusdruppels en neusspray (doseerspray en spray), oplossing Oxymetazoline hydrochloride Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER NIOCITRAN poeder voor drank Paracetamol Pseudoefedrine hydrochloride Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor u.

Nadere informatie

Publieksbijsluiter Fentanyl-Janssen

Publieksbijsluiter Fentanyl-Janssen Publieksbijsluiter Fentanyl-Janssen Lees deze bijsluiter zorgvuldig vóór u dit geneesmiddel gaat gebruiken. Doe dat ook als u Fentanyl-Janssen al vaker hebt gebruikt; er kan immers belangrijke nieuwe informatie

Nadere informatie

Samenstelling Symmetrel capsules bevatten 100 mg amantadinehydrochloride. Symmetrel stroop bevat 50 mg amantadinehydrochloride per 5 ml.

Samenstelling Symmetrel capsules bevatten 100 mg amantadinehydrochloride. Symmetrel stroop bevat 50 mg amantadinehydrochloride per 5 ml. Symmetrel Novartis Pharma B.V. Postbus 241 6800 LZ Arnhem Telefoon 026-37 82 111 U leest de bijsluitertekst van Symmetrel. Leest u deze bijsluiter alstublieft zorgvuldig door voordat u Symmetrel gebruikt,

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Paracetamol Teva 500 mg tabletten paracetamol

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Paracetamol Teva 500 mg tabletten paracetamol BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Paracetamol Teva 500 mg tabletten paracetamol Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke informatie in voor

Nadere informatie

VASOCEDINE PSEUDOEPHEDRINE 60 mg, filmomhulde tabletten pseudo-efedrine hydrochloride

VASOCEDINE PSEUDOEPHEDRINE 60 mg, filmomhulde tabletten pseudo-efedrine hydrochloride VASOCEDINE PSEUDOEPHEDRINE 60 mg, filmomhulde tabletten pseudo-efedrine hydrochloride Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken. - Bewaar deze bijsluiter. Misschien heeft u

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Paracetamol Genmed 500 mg tabletten (paracetamol)

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. Paracetamol Genmed 500 mg tabletten (paracetamol) BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Paracetamol Genmed 500 mg tabletten (paracetamol) Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie Dit geneesmiddel kunt u zonder voorschrift

Nadere informatie

NASASINUTAB 0,1 % neusspray, oplossing. Xylometazoline

NASASINUTAB 0,1 % neusspray, oplossing. Xylometazoline BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS NASASINUTAB 0,1 % neusspray, oplossing Xylometazoline Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie Dit geneesmiddel kunt u zonder recept krijgen.

Nadere informatie

FARMACEUTISCHE VORM EN VERPAKKING

FARMACEUTISCHE VORM EN VERPAKKING BIJSLUITER VOOR HET PUBLIEK EUCALYPTINE Le Brun 18,3mg/3,2mg per 15ml siroop BENAMING EUCALYPTINE Le Brun 18,3mg/3,2mg per 15ml siroop SAMENSTELLING Codeinum 100 mg - Eucalyptolum 17,5 mg - acidum citricum

Nadere informatie

Inhoud van deze bijsluiter:

Inhoud van deze bijsluiter: Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie instaat. Dit geneesmiddel is zonder voorschrift verkrijgbaar. Desalniettemin dient u Nesivine zorgvuldig te gebruiken om

Nadere informatie

TOUX-SAN CODEINE SUIKERVRIJ 1 mg/ml siroop

TOUX-SAN CODEINE SUIKERVRIJ 1 mg/ml siroop BIJSLUITERTEKST Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie in staat. Dit geneesmiddel is zonder voorschrift verkrijgbaar. Desalniettemin dient u TOUX-SAN CODEINE SUIKERVRIJ

Nadere informatie

Risico-minimalisatiemateriaal betreffende Tasigna (nilotinib) voor voorschrijvers en apothekers

Risico-minimalisatiemateriaal betreffende Tasigna (nilotinib) voor voorschrijvers en apothekers Risico-minimalisatiemateriaal betreffende Tasigna (nilotinib) voor voorschrijvers en apothekers Introductie De risico-minimalisatiematerialen voor Tasigna (nilotinib) zijn beoordeeld door het College ter

Nadere informatie

Rapifen oplossing voor injectie 0,5 mg/ml alfentanil

Rapifen oplossing voor injectie 0,5 mg/ml alfentanil BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Rapifen oplossing voor injectie 0,5 mg/ml alfentanil Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. - Bewaar

Nadere informatie

Uw brief van Uw kenmerk Datum 2 juni 2003 2 september 2003. Ons kenmerk Behandeld door Doorkiesnummer FARM/23067586 J.C.F. van Luijn (020) 79 78 654

Uw brief van Uw kenmerk Datum 2 juni 2003 2 september 2003. Ons kenmerk Behandeld door Doorkiesnummer FARM/23067586 J.C.F. van Luijn (020) 79 78 654 Aan de Directeur Geneesmiddelen en Medische technologie, Ministerie van VWS Mr L.J.S. Wever Postbus 20350 2500 EJ DEN HAAG Uw brief van Uw kenmerk Datum 2 juni 2003 2 september 2003 Ons kenmerk Behandeld

Nadere informatie

VASOCEDINE PSEUDOEPHEDRINE 60 mg, filmomhulde tabletten pseudo-efedrine hydrochloride

VASOCEDINE PSEUDOEPHEDRINE 60 mg, filmomhulde tabletten pseudo-efedrine hydrochloride VASOCEDINE PSEUDOEPHEDRINE 60 mg, filmomhulde tabletten pseudo-efedrine hydrochloride Lees goed de hele bijsluiter, want deze bevat belangrijke informatie. Dit geneesmiddel kunt u zonder voorschrift krijgen.

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. BALSOCLASE ANTITUSSIVUM 2,13 mg/ml drank (pentoxyverine citraat)

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. BALSOCLASE ANTITUSSIVUM 2,13 mg/ml drank (pentoxyverine citraat) BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER BALSOCLASE ANTITUSSIVUM 2,13 mg/ml drank (pentoxyverine citraat) Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke

Nadere informatie

2. Wat u moet weten voordat u Paracetamol comp. Apotex gebruikt

2. Wat u moet weten voordat u Paracetamol comp. Apotex gebruikt Version 2008_11 Page 1 of 5 1.3.1.3 PATIENT INFORMATION LEAFLET BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER PARACETAMOL COMP. APOTEX, TABLETTEN paracetamol en coffeïne Lees de hele bijsluiter zorgvuldig

Nadere informatie

Bromazepam Sandoz 3 mg tabletten Bromazepam

Bromazepam Sandoz 3 mg tabletten Bromazepam Bijsluiter Bromazepam Sandoz 3 mg tabletten Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door voordat u start met het gebruik van dit geneesmiddel. - Bewaar deze bijsluiter, misschien hebt u hem nog een keer nodig.

Nadere informatie

PERDOLAN baby s 100 mg, zetpillen PERDOLAN kleuters 200 mg, zetpillen PERDOLAN kinderen 350 mg, zetpillen PERDOLAN kinderen 32 mg/ml, siroop

PERDOLAN baby s 100 mg, zetpillen PERDOLAN kleuters 200 mg, zetpillen PERDOLAN kinderen 350 mg, zetpillen PERDOLAN kinderen 32 mg/ml, siroop Patiëntenbijsluiter PERDOLAN - PEDIATRIE Lees de hele bijsluiter aandachtig door, omdat er voor u belangrijke informatie in staat. Dit geneesmiddel is vrij verkrijgbaar. Desalniettemin dient u PERDOLAN

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. SINUTAB 500 mg/30 mg tabletten SINUTAB FORTE 500 mg/60 mg tabletten Paracetamol en pseudoefedrinehydrochloride

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS. SINUTAB 500 mg/30 mg tabletten SINUTAB FORTE 500 mg/60 mg tabletten Paracetamol en pseudoefedrinehydrochloride BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS SINUTAB 500 mg/30 mg tabletten SINUTAB FORTE 500 mg/60 mg tabletten Paracetamol en pseudoefedrinehydrochloride Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIENT. Nasa Rhinathiol 0,05%, neusspray, oplossing (Xylometazoline hydrochloride)

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIENT. Nasa Rhinathiol 0,05%, neusspray, oplossing (Xylometazoline hydrochloride) BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE PATIENT Nasa Rhinathiol 0,05%, neusspray, oplossing (Xylometazoline hydrochloride) Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken, want er staat belangrijke

Nadere informatie

Nummer: D04-6 Datum: Oktober 2013 Versie: 1.0

Nummer: D04-6 Datum: Oktober 2013 Versie: 1.0 Midazolam rectiole Werking en toepassingen Wat doet dit medicijn en waarbij wordt het gebruikt? De werkzame stof in midazolam rectiole is midazolam. Midazolam vermindert angst en spanning en werkt rustgevend.

Nadere informatie

Naast baclofen bevat Lioresal Intrathecaal als hulpstoffen natriumchloride en water voor injectie.

Naast baclofen bevat Lioresal Intrathecaal als hulpstoffen natriumchloride en water voor injectie. INFORMATIE VOOR DE PATIENT U leest de bijsluitertekst van Lioresal Intrathecaal. Leest u deze bijsluiter alstublieft zorgvuldig door aangezien er belangrijke informatie in staat. Er wordt vermeld wanneer

Nadere informatie

June 2012 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKERS

June 2012 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKERS BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKERS DAFALGAN Baby 80 mg zetpillen DAFALGAN Kleine Kinderen 150 mg zetpillen DAFALGAN Grote Kinderen 300 mg zetpillen Paracetamol Lees goed de hele bijsluiter want

Nadere informatie

Regelmatig Afvlakking van het gevoelsleven: verlies van initiatief en activiteit, gevoel opgesloten te zitten, gevoel van leegte.

Regelmatig Afvlakking van het gevoelsleven: verlies van initiatief en activiteit, gevoel opgesloten te zitten, gevoel van leegte. Aripiprazol-capsules 1 mg Werking en toepassingen Wat doet dit medicijn en waarbij wordt het gebruikt? De werkzame stof in aripiprazol-capsules is aripiprazol. Dit geneesmiddel wordt gebruikt bij psychosen,

Nadere informatie

Temazepam 10 PCH, 10 mg, tabletten Temazepam 20 PCH, 20 mg, tabletten temazepam

Temazepam 10 PCH, 10 mg, tabletten Temazepam 20 PCH, 20 mg, tabletten temazepam 1.3.1 : Bijsluiter Bladzijde : 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR GEBRUIKERS Temazepam 10 PCH, 10 mg, Temazepam 20 PCH, 20 mg, temazepam Lees deze informatie goed door, ook als u dit middel al eerder heeft

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Dextromethorphan Teva 1,5 mg/ml drank dextromethorphan hydrobromide

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Dextromethorphan Teva 1,5 mg/ml drank dextromethorphan hydrobromide BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Dextromethorphan Teva 1,5 mg/ml drank dextromethorphan hydrobromide Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER 1.3.1 : Productinformatie Bladzijde : 1 BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Salbutamol 200 Cyclocaps, (in capsules) 200 microgram Salbutamol 400 Cyclocaps, (in capsules) 400 microgram salbutamolhemisulfaat

Nadere informatie

UTROGESTAN VAGINAL 100 mg zachte capsules UTROGESTAN VAGINAL 200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron

UTROGESTAN VAGINAL 100 mg zachte capsules UTROGESTAN VAGINAL 200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER UTROGESTAN VAGINAL 100 mg zachte capsules UTROGESTAN VAGINAL 200 mg zachte capsules Gemicroniseerd progesteron Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Oxazepam Mylan 10 mg, tabletten Oxazepam Mylan 50 mg, tabletten. oxazepam

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER. Oxazepam Mylan 10 mg, tabletten Oxazepam Mylan 50 mg, tabletten. oxazepam BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Oxazepam Mylan 10 mg, tabletten Oxazepam Mylan 50 mg, tabletten oxazepam Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat gebruiken, want er staat belangrijke

Nadere informatie

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Bronchosedal Dextromethorphan 2mg/ml siroop dextromethorfanhydrobromide

BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Bronchosedal Dextromethorphan 2mg/ml siroop dextromethorfanhydrobromide BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIKER Bronchosedal Dextromethorphan 2mg/ml siroop dextromethorfanhydrobromide Lees goed de hele bijsluiter voordat u dit geneesmiddel gaat innemen want er staat belangrijke

Nadere informatie

Loratadine EG 10 mg tabletten Werkzaam bestanddeel: loratadine

Loratadine EG 10 mg tabletten Werkzaam bestanddeel: loratadine BIJSLUITER: INFORMATIE VOOR DE GEBRUIK(ST)ER Loratadine EG 10 mg tabletten Werkzaam bestanddeel: loratadine Lees de hele bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor u. Dit geneesmiddel

Nadere informatie