Onderwijs voor een kennissamenleving

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderwijs voor een kennissamenleving"

Transcriptie

1 Onderwijs voor een kennissamenleving

2

3 Onderwijs voor een kennissamenleving Digitale leeromgevingen nader bekeken Auteurs: Sander Bockting Jasper Bragt Maurice Liebregt Peter Oost Enschede, 13 juni 2003 Opdrachtgever: Rathenau Instituut

4 Voorwoord Onze keuze voor de digitale leeromgeving als onderwerp van een TA-studie is niet alleen te verantwoorden vanwege het feit dat we nu zelf in het onderwijs zitten. Ook vinden wij het interessant, om te weten wat er met het onderwijs gaat gebeuren, wanneer wij misschien al klaar zijn. Wij hebben ons als doel gesteld om een indruk te krijgen van de ontwikkeling van de digitale leeromgevingen. Een TA-studie zal informatie opleveren waarmee de ontwikkeling van digitale leeromgevingen een stuk gestructureerder plaats zal kunnen vinden. Tevens zullen bepaalde onwenselijke effecten van deze ontwikkeling in een vroeg stadium als zodanig herkend worden, zodat maatregelen kunnen worden getroffen om deze effecten te verzachten of misschien geheel te voorkomen. Onze dank gaat uit naar iedereen die op welke manier dan ook zijn of haar steentje bij heeft gedragen aan het resultaat van ons onderzoek dat hier nu voor u ligt. Bovendien willen wij expliciet de deskundigen bedanken die wij bereid hebben gevonden om zich door ons te laten interviewen. Deze deskundigen zijn: drs. Q. Hamel drs. H.W. Sligte dhr. Bulsink dhr. Winkelhorst drs. R.K. Jacobi drs. F. Kresin dhr. R. op den Akker dr. L.A. Plugge Wij hopen dat het resultaat van al dit werk bruikbaar kan zijn in de toekomst... Sander Bockting Jasper Bragt Maurice Liebregt Peter Oost Groep 27

5 Management summary Dit rapport is het resultaat van een technology assesment van de ontwikkeling van de digitale leeromgeving. In de laatste jaren heeft de opkomst van de moderne informatie en communicatie technologie ( ict) een grote sprong voorwaarts gemaakt. ict is ook doorgedrongen in het onderwijs. Dit brengt grote gevolgen met zich mee, zowel positief als negatief. Bij de doorontwikkeling van de digitale leeromgeving zijn een groot aantal groeperingen van belang. De voornaamste zes van deze zogenaamde actoren zijn de producenten, onderwijsinstellingen, onderzoeksinstituten, docenten, studenten en de nationale overheid. Naar verwachting zal de doorontwikkeling van de digitale leeromgeving niet stoppen ten gevolge van technische beperkingen. De voordelen van de combinatie tussen ict en een leeromgeving: een digitale leeromgeving, waarbij de mogelijkheid gecreëerd wordt om op afstand te werken en de deelnemers eenvoudig aan informatie kunnen komen. De negatieve gevolgen vinden hun oorsprong in het gegeven dat niet iedereen met de moderne technologieën om kan gaan. Er kan een situatie ontstaan waarin mensen die geen beschikking hebben over een computer en/of internet, of hier niet mee om kunnen gaan, in een achterstandspositie kunnen komen. Ook wordt verwacht dat de toenemende internationalisatie, ten gevolge van de verbeterde communicatie, problemen met zich mee kan brengen. De gevolgen van de huidige internationalisering van het huidig onderwijs zullen voor vrijwel iedereen in het hoger onderwijs (en daarmee voor de hele maatschappij) merkbaar zijn. Met name de taalbarrière vormt een groot struikelblok. Leren gaat namelijk het beste in de eigen taal. De ontwikkeling van de digitale leeromgeving gaat in een gestaag tempo door. Daarbij moet zoveel mogelijk vermeden worden dat mensen buiten de boot vallen. Dit kan door iedereen te leren hoe men met de moderne technologieën kan werken. Het vereenvoudigen van de interactie door middel van betere gebruikersomgevingen zal helpen de leercurve te verminderen. Ook zal het bevorderen van de aanschaf van computers en breedband internet onder de groeperingen die dit niet uit zichzelf zouden doen, bijvoorbeeld omwille van financiële redenen, noodzakelijk zijn. Dit is noodzakelijk om ze te helpen om mee te kunnen komen met de digitale ontwikkelingen. Technische problemen bij de toenemende internationalisering zullen veelal veroorzaakt worden door een gebrek aan standaarden. Voor het ontwikkelen van deze standaarden worden dan ook veel commissies opgericht. Ook kan de techniek enkele van de maatschappelijke problemen verminderen.

6 Bijvoorbeeld door het verlagen van de taalbarrière door middel van automatische vertalingen. Ontwikkelingen op internationale standaarden voor het onderwijs zullen ook bijdragen aan een betere acceptatie van de internationalisering van het onderwijs. 2

7 Inhoudsopgave 1 Inleiding 5 2 Verkenning van de technologie Inleiding Huidige mogelijkheden Overzicht van de technologie De praktijksituatie Blackboard Geschiedenis en ontwikkeling Kuusamo Video conferencing Online studiemateriaal Ontwikkeling digitale leersystemen Toekomst van het onderwijs Trendextrapolatie Schriftelijk onderwijs op afstand Toekomstverwachtingen van drs. Q. Hamel Toekomstverwachtingen van drs. H.W. Sligte Conclusie Maatschappelijke effecten Inleiding Sociale kaart Technologieontwikkelaars en -producenten Technologiegebruikers Technologieregulatoren Overige betrokkenen Meest betrokken actoren Producenten Onderwijsinstellingen Onderzoeksinstituten: surf

8 3.3.4 Docenten Studenten Nationale overheid Script van digitale leeromgevingen Gebruikersbeeld Script Ketens van effecten Van betere communicatiemogelijkheden naar grotere werkdiscipline vereist Van betere communicatiemogelijkheden naar conversie naar één taal Van gemakkelijker toegang tot meer informatie naar bedreiging auteursrechten Van kennisintensivering naar verandering in arbeidsorganisatie Van grote investeringen in software en hardware naar behoefte aan subsidies groeit Van computer motiveert naar afhankelijkheid technologie groeit Beoordeling relevante actoren Docent Studenten Problematische gevolgen Verantwoording keuze gevolgen Verwachting ontwikkelingen gevolgen Resultaten van interviews Conclusie Anticipatie op onwenselijke effecten Inleiding Technische voorzieningen Voorkomen van achterstand Internationalisering Advies voor technologische ontwikkelingen Maatschappelijke voorzieningen Internationalisering Oplopen van achterstand Reflecties Conclusie Conclusie en adviezen Conclusie Adviezen

9 A Impactboom 74 B Interviews 75 B.1 Interview over digibeten B.1.1 dr. L.A. Plugge B.2 Interview met docent B.2.1 Rieks op den Akker B.3 Interviews over internationalisering B.3.1 drs. F.Kresin en drs. R.K. Jacobi B.4 Interviews met studenten B.4.1 dhr. Winkelhorst en dhr. Bulsink B.5 Interview over technologische en maatschappelijke ontwikkelingen B.5.1 drs. H.W. Sligte C Sociale kaart 92 Referenties 93 3

10 Lijst van figuren 2.1 Een technologische kaart van de digitale leeromgeving De structuur van Boom met padafhankelijkheden A.1 Ketens van effecten bij ontwikkeling digitale leeromgeving.. 74 C.1 Onderlinge relaties van betrokken actoren

11 Hoofdstuk 1 Inleiding 5

12 Inleiding Colleges volgen zonder naar de universiteit te hoeven. Met behulp van een computer op een zelfstandige manier een studie doorlopen. Het huidige onderwijs staat op het punt om een grote verandering te ondergaan. Het zijn allemaal statements die betrekking hebben op een digitale leeromgeving. Dit verslag is een oriënterende TA-studie naar de ontwikkeling van de digitale leeromgeving. Het doel van deze assessment, is het adviseren van de Tweede Kamer naar mogelijke anticipaties om nadelige gevolgen van de ontwikkeling van digitale leersystemen op te kunnen vangen. Dit verslag moet inzicht geven hoe de conclusies en adviezen tot stand zijn gekomen. Hiertoe is het verslag opgedeeld in drie belangrijke stukken. Het eerste deel (hoofdstuk 2: Verkenning van de technologie) zal bestaan uit een verkenning van digitale leeromgevingen. Daarbij wordt er een overzicht van de huidige technologie gegeven, de geschiedenis wordt besproken en de te verwachten ontwikkelingen zullen besproken worden. Voor deze verkenning zijn er een tweetal experts geïnterviewd, te weten drs. Q. Hamel en drs. H.W. Sligte. De resultaten van deze interviews zullen ook behandeld worden in dit hoofstuk. De maatschappelijke effecten van de digitale leeromgeving zullen in het tweede deel beschreven worden (hoofdstuk 3: Maatschappelijke effecten). Daarbij zal er eerst een analyse van alle betrokken personen gedaan worden, waaruit vervolgens de belangrijkste geselecteerd worden om verder onderzoek naar te doen. Dit onderzoek bestaat onder andere ook weer uit een zestal interviews. Ook zullen in dit hoofdstuk de scripts van digitale leeromgevingen en de ketens van effecten beschreven worden. Het derde en laatste deel van het onderzoek bestaat uit een onderzoek naar mogelijke anticipatiemogelijkheden op de eerder gevonden onwenselijke effecten. Hierbij zullen de technische voorzieningen en de maatschappelijke voorzieningen afzonderlijk besproken worden. Vervolgens zullen deze voorzieningen gereflecteerd worden. Deze onderdelen zijn te vinden in hoofdstuk 4: Anticipatie op onwenselijke effecten Na alle onderzoeken is het mogelijk om conclusies te trekken en adviezen op te stellen, zodat hiermee het doel van dit onderzoek volbracht kan worden. Deze conclusies en adviezen zijn te vinden in hoofdstuk 5: Conclusie en adviezen. 6

13 Hoofdstuk 2 Verkenning van de technologie 7

14 2.1 Inleiding Om een goed oordeel te kunnen doen over de ontwikkeling van digitale leeromgevingen, is het eerst zaak om helder te krijgen wat het allemaal inhoudt, hoe het vroeger ging en welke kant het op zal gaan. Deze dingen zullen in dit hoofdstuk besproken worden. Om dit doel goed uit te kunnen werken, zijn er een aantal vragen opgesteld, waarop in ieder geval antwoord moet komen om een zinnige uitspraak te kunnen doen. Daarom zijn de volgende vragen opgesteld: Hoe is de ontwikkeling tot digitale leersystemen tot nu toe verlopen? Wat wordt er nu gedaan met digitale leersystemen? Hoe hangen digitale leersystemen technologisch in elkaar? De hoofdvraagstelling wordt vervolgens: wat valt er te verwachten in de komende vijf jaar met betrekking tot de ontwikkeling van digitale leersystemen? In dit hoofdstuk wordt geprobeerd een antwoord te geven op de bovenstaande vragen. Hiertoe is er eerst een globale beschrijving van de huidige stand van zaken gegeven in hoofdstuk 2.2: Huidige mogelijkheden. Na de beschrijving van mogelijkheden als TeleTOP en opgenomen colleges in Maastricht, zal er dieper worden ingegaan op de technologische complexiteit van digitale leersystemen in hoofdstuk 2.3: Overzicht van de technologie. Hieruit zal blijken dat er drie belangrijke elementen zijn: de hardware, de software en de communicatie. Deze zullen nader beschreven worden. Daarna worden er een tweetal praktijkvoorbeelden beschreven en Blackboard) in hoofdstuk 2.4: De praktijksituatie en wordt er een ontwikkeling door de tijd van digitale leersystemen gegeven (hoofdstuk 2.5: Geschiedenis en ontwikkeling). Na al deze informatie is het mogelijk om de ontwikkelingsrichtingen van de technologie te onderzoeken. Hiertoe wordt er een trendextrapolatie en een analogie beschreven. Ook zijn er twee experts geïnterviewd voor dit onderdeel. Deze stukken zijn te vinden in hoofdstuk 2.6: Toekomst van het onderwijs. Na al deze stukken moet het mogelijk zijn om de hoofdvraagstelling te beantwoorden. Dit is dan ook te lezen in de conclusie. 8

15 2.2 Huidige mogelijkheden Er is op het moment een groot aantal bedrijven (bijvoorbeeld Datatel, PeopleSoft, Blackboard en sct) dat zich bezighoudt met de ontwikkeling van digitale leeromgevingen, waarvan ook vele intensief gebruikt worden. Ondanks deze grote verscheidenheid aan bedrijven, vertonen de producten van deze bedrijven (bijvoorbeeld Datatel Colleague, sct PowerCampus en het op de Universiteit Twente gebruikte TeleTOP[33]) veel overeenkomstigheden. In deze paragraaf zal een globale opzet gegeven worden van hoe een digitale leeromgeving er meestal uitziet. Studenten of docenten moeten inloggen op de website van de digitale leeromgeving. Vanaf deze website zijn een groot aantal functies bereikbaar: Puur educatief gezien kan een student zich inschrijven voor cursussen, waarna hij toegang krijgt tot allerlei relevante informatie, aangeboden door die bepaalde cursussen. Hierbij valt te denken aan schriftelijk, theoretisch vakmateriaal (leerstof en oefententamens, meestal in de vorm van doc-, pdf- of ppt-files). Maar ook vakroosters en aan het vak gerelateerde mededelingen behoren tot de mogelijkheden. Tevens is er informatie voor communicatie met de docent(en) en medestudenten (zowel via als door middel van online discussie) te vinden. De docenten zorgen voor de websites van hun cursussen (dus onder andere de informatie die wordt aangeboden op de cursus-site). Studenten kunnen bij de meeste digitale leeromgevingen werk inleveren via de website van de cursus, zodat er geen papier meer aan te pas hoeft te komen. De correcties van het werk komen ook weer op de website te staan. Studenten hebben via de website van de digitale leeromgeving toegang tot hun studieresultaten en kunnen zich in- en uitschrijven voor tentamens. Sommige digitale leeromgevingen (vooral die in de Verenigde Staten) gaan nog een stapje verder. Via deze omgevingen kunnen studenten hun financiën met betrekking tot de instelling waaraan ze studeren regelen en hier informatie over opvragen. Collegegeld wordt in deze organisaties dus ook betaald via de digitale leeromgeving. (PeopleSoft [30]) De hierboven beschreven digitale leeromgeving wordt op twee manieren toegepast, namelijk: Leeromgeving voor studenten die ingeschreven staan bij een instelling, bijvoorbeeld de Universiteit Twente. De studenten krijgen de leeromgeving (hier TeleTOP) via deze instelling aangeboden en worden gestimuleerd (eigenlijk hebben ze geen keus) hiermee te werken. Bij 9

16 deze toepassing van een digitale leeromgeving is het niet zo dat de gehele cursus online gevolgd kan worden. Er worden nog steeds colleges en practica gegeven waarbij aanwezigheid soms zelfs verplicht is. Mensen kunnen zich online inschrijven voor cursussen zonder dat ze bij een bepaalde instelling staan ingeschreven. Deze toepassing van een digitale leeromgeving maakt bij- en omscholing vanuit elke locatie mogelijk en is alleen bedoeld voor online cursussen (vooral Blackboard, [2], is een grootmacht op dit gebied). De participanten maken op eigen initiatief gebruik van de digitale leeromgeving. Naast schriftelijk vakmateriaal wordt er ook in toenemende mate gebruik gemaakt van audiovisueel materiaal. Deze ontwikkeling is eigenlijk gestimuleerd door studenten met een bepaalde handicap, die aan de huidige leeromgeving niet genoeg hebben om hun studie actief en volledig te kunnen volgen. De laatste tijd worden er echter steeds meer voordelen gezien in het gebruik van audiovisueel materiaal (er zijn zelfs bedrijven, Chalkdust [5] bijvoorbeeld, die videocursussen verkopen!). Zo heeft de Universiteit Maastricht [25] in 1999 experimenteel colleges opgenomen om de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren (docenten kunnen zichzelf terugzien of leren van technieken van andere docenten) en om het late instromers gemakkelijker te maken om gemiste stof in te halen. De faculteit der rechtsgeleerdheid aan de Rijksuniversiteit Groningen neemt al een paar jaar colleges op, met het verschil dat deze colleges wel op school gevolgd worden; het is alleen niet live meer (rug [19]). Op deze manier is het mogelijk om deeltijd- of avondstudenten te voorzien van materiaal, zonder de colleges meerdere keren te hoeven geven. 10

17 2.3 Overzicht van de technologie De digitale leeromgeving is een onderdeel van de digitale revolutie die al enige jaren de wereld overspoelt. De digitale leeromgeving is dus geen op zichzelf staande ontwikkeling maar is afhankelijk van vele technische ontwikkelingen. Om de technologische afhankelijkheden van de digitale leeromgeving zichtbaar te maken, wordt een technologische kaart gebruikt. Deze kaart is weergegeven in figuur 2.1 hieronder. In het figuur wordt beschreven waar de diverse technologieën van afhankelijk zijn, of beter gezegd, uit bestaan. De digitale leeromgeving is immers een verzameling van technologieën samengebracht voor een bepaald doel; het digitaliseren van de leeromgeving. Figuur 2.1: Een technologische kaart van de digitale leeromgeving Om het overzicht te bewaren zijn de technologieën opgedeeld in drie 11

18 categorieën; infrastructuur, software en hardware. De hardware bestaat uit de computer van de gebruiker, de thuiscomputer. Er zijn ook steeds meer mensen die gebruik maken van een laptop, een draagbare computer. Een digitale leeromgeving heeft ook een server nodig waarop bijvoorbeeld centraal informatie wordt bijgehouden. Deze computers bestaan op hun beurt weer uit een grote hoeveelheid technologieën, maar om het overzichtelijk te houden geeft deze kaart geen uitputtend beeld van alle afhankelijke technologieën. Er is een groot scala aan software nodig voor een digitale leeromgeving. De gebruikers moeten o.a. kunnen communiceren, bestanden kunnen uitwisselen en informatie ophalen van een centrale plek. Hiervoor bestaat er meer software dan in de kaart is weergegeven maar de kaart geeft een goed overzicht van de benodigde soorten software. Om de communicatie tussen de diverse computers te verzorgen is een goede infrastructuur nodig. De benodigde bandbreedte van deze infrastructuur is afhankelijk van het aantal gebruikers en de toepassing. De benodigde bandbreedte voor een digitaal hoorcollege met videobeelden en geluid is vele malen hoger dan wat benodigd is voor een student die zijn tentamencijfers online bekijkt. 12

19 2.4 De praktijksituatie In de toekomst zal er op het gebied van digitale leeromgevingen ongetwijfeld veel mogelijk zijn. Zelfs op dit moment is er al veel mogelijk. Hoeveel van deze mogelijkheden worden er op dit moment echter in gebruik genomen en welke projecten lopen er ter ontwikkeling van de diverse mogelijkheden? In Nederland heeft bijna elke basisschool computers in de leslokalen staan en leerlingen krijgen les in informatica. Op het middelbaar onderwijs wordt de leerling geacht kennis te hebben van informatica. Het internet dient gebruikt te worden voor het verzamelen van informatie, verslagen dienen getypt te zijn in een tekstverwerker, etcetera. Op het moment wordt er nog geen gebruik gemaakt van een centrale digitale bron voor studieinformatie voor de leerlingen. De computer is dus wel een hulpmiddel voor de leerlingen op het lager en middelbaar onderwijs maar de leerling is echter nog in hoge mate afhankelijk van de dagelijkse directe communicatie met de docenten. De stap naar een volwaardige digitale leeromgeving wordt pas bij het hoger onderwijs gemaakt. Gedurende de rest van dit hoofdstuk worden er een tweetal voorbeelden beschreven, van hoe de situatie in de praktijk is Het hoger onderwijs loopt voorop in het gebruik van een digitale leeromgeving. Binnen het hoger onderwijs verloopt een groot deel van de studie individueel. Samen met een, in het algemeen, grotere ervaring en affiniteit met moderne technologieën van zowel de docenten als de studenten,verklaart dit waarom zij voorop loopt in deze trend. Binnen Nederland is de Universiteit Twente de koploper op het gebied van de invoering van ict in het onderwijs. Binnen de Universiteit Twente (ut) loopt het project (Universiteit Twente[34], website van Dit is het overkoepelende project voor de invoering van de ict in het onderwijs van de ut. Belangrijke onderdelen binnen het project zijn TeleTOP en het CAMPUSnet. In figuur 2.2 op de volgende pagina is de structuur van de omgeving weergegeven. TeleTOP[33] is een internet portal waarmee studenten de beschikking hebben over een grote hoeveelheid studie gerelateerde informatie. Een docent kan allerhande informatie over zijn vak eenvoudig op TeleTOP zetten en beheren. Een student kan vervolgens op TeleTOP o.a. zijn rooster bekijken, zijn opdrachten voor een vak ophalen of inleveren of zijn studieresultaten bekijken. Het TeleTOP systeem is een groot succes gebleken en wordt momenteel aan verscheidene andere universiteiten binnen Nederland geleverd. Met het CAMPUSnet beschikt de ut over één van de snelste netwerken van 13

20 Figuur 2.2: De structuur van Europa. Dit netwerk is voor studenten en docenten overal vanaf de campus direct toegankelijk. Dit netwerk kan door de op de campus woonachtige studenten gebruikt worden om razendsnel te internetten of in hoog tempo met elkaar te communiceren Blackboard Blackboard is evenals het reeds besproken TeleTOP een compleet pakket voor het online lesgeven en leren (homepage van Blackboard [2]). Blackboard is een commercieel product gemaakt door het gelijknamige Amerikaanse bedrijf. Blackboard is evenals TeleTOP een groot succes geworden. De Sheffield Hallam University maakt ook gebruik van het Blackboard systeem. Haar grootste zorg was hoe de reactie van haar studenten zou zijn, en of het systeem naast dezelfde functionaliteit ook een toegevoegde waarde had ten opzichte van de vroegere situatie. Om deze reden heeft de universiteit een onderzoek gehouden onder haar eigen studenten. De resultaten blijken positief te zijn. Het blijkt dat ruim 80% van de studenten het delen van informatie via het Blackboard systeem als nuttig ervaart. Ongeveer een zelfde aantal apprecieerde het online contact tussen de studenten. Het merendeel van de gebruikers ging zich zelfs door de introductie van deze nieuwe technologie meer interesseren in overige nieuwe technologieën (presentatie door G. Goldsmith[18]). 14

21 2.5 Geschiedenis en ontwikkeling In dit hoofdstuk zullen wij de ontwikkeling van de technologie en haar toepassingen, door de jaren heen behandelen. Dit zullen we doen aan de hand van een casus: de ontwikkeling van digitale leeromgevingen in Kuusamo (in het noordoosten van Finland). De gebruikte gegevens zijn voornamelijk afkomstig van dhr. Jouni Viinikka[40] Kuusamo Doordat Finland niet erg dicht bevolkt is, zijn de afstanden tussen de dunbevolkte gebieden en de plekken waar hoger onderwijs kan worden gevolgd vaak erg groot. Hoewel deze afstand voor studenten niet zo zeer een probleem hoeft te zijn, aangezien studenten toch vaak naar een grote stad verhuizen om te studeren, geldt dit natuurlijk voor mensen uit bijvoorbeeld het bedrijfsleven niet. In de huidige trend, waarin de samenleving zich steeds meer als een kennis-economie manifesteert, is het dan ook voor deze mensen belangrijk om constant bij te leren. Daarom zijn deze gebieden ideaal geschikt voor leren op afstand door middel van digitale leeromgevingen. Het is daarom ook niet vreemd dat zich hier reeds een aardige ontwikkeling op dit gebied heeft voorgedaan. Onderwijs op afstand in Kuusamo is in 1990 begonnen door het Technical Institute of Oulu. In het begin verliep dit onderwijs nog vooral op de gebruikelijke manier, waarbij docenten in het weekend les kwamen geven in Kuusamo. Er werd echter al wel gebruik gemaakt van technologieën als de telefoon en om het onderwijs te ondersteunen is al in 1971 uitgevonden door Ray Tomlinson. Toen hij aan het experimenteren was met een programmaatje dat het mogelijk maakte voor gebruikers van ARPANET (de voorloper van het Internet) om berichten voor elkaar achter te laten (Todd Campbell[4]). Tegenwoordig wordt nog steeds veel in het onderwijs gebruikt, terwijl de telefoon in zijn originele gebruiksvorm (als middel voor twee personen om met elkaar over afstand te kunnen praten) eigenlijk veel minder voor onderwijsdoeleinden wordt gebruikt. Er is hier sprake van een keuze uit twee al bestaande middelen. Zowel de telefoon als waren al ontworpen en beschikbaar alvorens ze voor onderwijsdoeleinden werden aangewend. Er is hier geen sprake van een combinatie van verschillende technieken of van een aanpassing van bestaande technieken (beide technieken worden namelijk in een al bestaande vorm gebruikt). Kortom er was geen sprake van een productontwikkeling waar de scholen ook inspraak op hadden. 15

22 Een belangrijk argument voor de selectie van als onderwijs ondersteunend middel, boven telefonie of post is bijvoorbeeld de onafhankelijkheid van de aanwezigheid van de persoon waarnaar men een bericht wil sturen. Andere argumenten zijn de mogelijkheid om berichten na te lezen, het mee kunnen leveren van andere documenten (denk hier bijvoorbeeld aan huiswerk), het gemakkelijk kunnen bereiken van grote groepen te gelijk (dit is natuurlijk een erg groot voordeel bij grote groepen studenten/scholieren). Verder is het in principe gratis, wanneer men eenmaal een infrastructuur heeft die verkeer mogelijk maakt Video conferencing In 1993 werd in Kuusamo voor het eerst getest met het video conferencing systeem. Het gebruik van het video conferencing systeem was gelimiteerd tot de experimenten, omdat de onderwijsinstituten geen eigen video conferencing materiaal hadden en daarom de studio s van telefoonmaatschappijen moesten gebruiken. Video conferencing kan beschreven worden als het verzenden van beeld (video) en spraak (audio) tussen twee fysiek gescheiden locaties (vertaling uit een artikel van Patrick S. Dallas[12]). Video conferencing kwam in de jaren 70 voor het eerst voor bedrijven beschikbaar. Tot midden jaren tachtig werd het door de kosten van de benodigde apparatuur, het benodigde netwerk en de slechte kwaliteit nog nauwelijks door bedrijven gebruikt. In het begin van de jaren negentig boekte digitale communicatie grote vooruitgang door o.a. isdn. Dit hielp weer mee aan de verspreiding van video conferencing (dat nu goedkoper en eenvoudiger mogelijk was) (TKO Video Communications[9]). In het begin waren nog niet alle video conferencing systemen compatibel met elkaar en waren er dure vergaderkamers nodig met de juiste apparatuur om videoconferencing mogelijk te maken. Dit is langzamerhand veranderd; inmiddels is zelfs desktop video conferencing mogelijk. Net als bij de telefoon en geldt ook bij deze technologie dat hij niet speciaal voor het onderwijs is ontworpen, maar al eerder ontwikkeld en beschikbaar was. De selectie van video conferencing als onderwijsmiddel boven bijvoorbeeld telefooncommunicatie is op zich vrij logisch. Lichaamstaal speelt een belangrijke rol bij communicatie. Daar komt nog eens bij dat video conferencing het voor een docent mogelijk maakt, gebruik te maken van visuele representaties van de leerstof (hierbij kunnen we denken aan bijvoorbeeld diagrammen) en het is bekend dat leerlingen informatie vaak beter begrijpen/opnemen, wanneer zij het zowel auditief als ook visueel gepresenteerd krijgen (Mary Chase[6]). Van 1993 tot aan 1996 werd gebruik gemaakt van plaatjes, ondersteund door geluid als voornaamste onderwijsmethode. Deze werden ontvangen met behulp van een modem en op de pc afgespeeld. De ontwikkeling richting de combinatie van visueel en auditief leermateriaal werd dus op deze manier 16

23 duidelijk voortgezet. Het was nu mogelijk om mogelijk om op afstand les te gaan geven. In 1995 kwam er video conferencing apparatuur beschikbaar voor het Vocational Institute of Kuusamo. Waardoor het gebruik van live videobeelden op afstand als onderwijs ondersteuning mogelijk werd. Hier is sprake van een padafhankelijke ontwikkeling. Na de testen met video conferencing en het gebruik van, met geluid ondersteunde, plaatjes was dit een logische ontwikkeling op het ingeslagen pad. Men was al overtuigd van het gebruik van de combinatie van auditief een visueel leermateriaal en men had al investeringen gedaan die deze ontwikkeling wellicht makkelijker maakten (namelijk de testen uit 1993). Tevens had men door het eerdere onderzoek en de eerder gebruikte methodes al enige ervaring met deze methode van lesgeven Online studiemateriaal Sinds 1997 wordt het internet en online studiemateriaal steeds meer gebruikt. Dit is een trend die men eigenlijk over de hele wereld ziet. Veel opleidingsinstituten zijn langzamerhand gaan werken met online leeromgevingen, een paar bekende voorbeelden zijn TeleTOP (http://www.teletop.nl) en blackboard (http://www.blackboard.com). Deze zijn vaak (deels) speciaal voor, of zelfs door onderwijsinstellingen zelf gemaakt. Hierbij kan het zowel zijn dat de ontwikkeling van het systeem in overleg gebeurt met potentiële gebruikers (waarbij er dan sprake is van ex-ante selectie), of dat de ontwerpers zelf iets bedenken waarna blijkt of het in de smaak valt bij het leerinstituut (waarbij er dan sprake is van ex-post selectie). Bij de systemen die door een leerinstituut zelf worden ontwikkeld ligt het voor de hand deze ontwikkeling in overleg met de potentiële gebruikers te laten verlopen, omdat deze zich altijd vrij dicht in de buurt zullen bevinden en met deze personen kan dus gemakkelijk overlegd worden. Het feit dat er voor online leeromgevingen is gekozen kan men zien als het gevolg van de padafhankelijke ontwikkeling, die zich in de gehele samenleving heeft voorgedaan de afgelopen jaren. Internet heeft enorm aan populariteit gewonnen en mensen zijn steeds beter in staat het te gebruiken. Tevens zijn veel mensen inmiddels overtuigd van de voordelen van het gebruik van internet en zijn er door onder andere de overheid investeringen gedaan om internet ondersteund onderwijs te vergemakkelijken. Dat er nog wel sprake is geweest van een selectie blijkt alleen al uit het feit dat er nog steeds cursussen bestaan waarbij alles per post gebeurt. Redenen waarom veel onderwijsinstellingen voor online leeromgevingen hebben gekozen in plaats van bijvoorbeeld materiaal dat thuisgestuurd wordt, kunnen bijvoorbeeld zijn: besparing van kosten, snellere service aan leerlingen, overzichtelijkheid (leerlingen kunnen alle voor hen belangrijke informatie op een centraal punt vinden) en flexibiliteit (materiaal kan meestal op elk moment online gezet worden). 17

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden Afdeling ICT&O, Cleveringa Instituut,

Nadere informatie

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen

Verkenning Next DLO VU. Overzicht Alternatieve Systemen Verkenning Next DLO VU Overzicht Alternatieve Systemen Onderwijscentrum VU Amsterdam 8 oktober 2009 2009 Vrije Universiteit, Amsterdam Overzicht Alternatieve Systemen 2 Auteur Opdrachtgever Status Versie

Nadere informatie

Overheid & ICT. Bezoek onze stand D015 in de Jaarbeurs in Utrecht van 24-26 april 2012.

Overheid & ICT. Bezoek onze stand D015 in de Jaarbeurs in Utrecht van 24-26 april 2012. home introductie easyconference easycomfort scheduling over ons contact Overheid & ICT. Bezoek onze stand D015 in de Jaarbeurs in Utrecht van 24-26 april 2012. Met één klik brengt u iedereen die u wilt

Nadere informatie

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 1 / 14 Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2010 Kennisnet.nl Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2 / 14 Samenvatting Scenario s voor Leren op

Nadere informatie

Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL)

Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL) Zakelijk en professioneel Nederland en Vlaanderen in de virtuele 3D wereld Second Life (SL) Dr An Vanderhelst I. Een korte inleiding en beschrijving van het project Het volgende rapport is een verslag

Nadere informatie

ICT in Digi-Taal Presentatie titel

ICT in Digi-Taal Presentatie titel ICT in Digi-Taal Presentatie titel de rol van human centered ICT Ingrid Mulder Lector Human Centered ICT Hogeschool Rotterdam Rotterdam, 00 januari 2007 Engels en Digi-Taal in het basisonderwijs Rotterdam,

Nadere informatie

Voorwoord. Uitkomsten enquête 19-06-2011

Voorwoord. Uitkomsten enquête 19-06-2011 Voorwoord In mijn scriptie De oorlog om ICT-talent heb ik onderzoek gedaan of Het Nieuwe Werken als (gedeeltelijke) oplossing kon dienen voor de aankomende vergrijzing. Hiervoor werd de volgende onderzoeksvraag

Nadere informatie

CEL. Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving

CEL. Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving CEL Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving FACTSHEET CEL VERSIE 1.0 DECEMBER 2001 CEL - Bouwstenen voor een elektronische leeromgeving Inhoudsopgave Wat is CEL? 1 Uitgangspunten 1 De eindgebruiker

Nadere informatie

Video Conferencing anno 2012

Video Conferencing anno 2012 White paper Video Conferencing anno 2012 +31 (0) 88 121 20 00 upc.nl/business Pagina 1 van 8 Video Conferencing De behoefte aan video-vergaderen groeit. Mensen gaan steeds flexibeler om met de begrippen

Nadere informatie

Online samenwerken: discussie 1

Online samenwerken: discussie 1 Online samenwerken: discussie 1 in hoeverre zijn Hall s criteria door Nestor vervuld (of überhaupt van belang)? grote beschikbaarheid: geschikt voor verschillende soorten gebruikers scaleerbaarheid: toepasbaar

Nadere informatie

Presentatie tijdens Congres SamSam op 8 mei 2012. Herman Rigter

Presentatie tijdens Congres SamSam op 8 mei 2012. Herman Rigter Presentatie tijdens Congres SamSam op 8 mei 2012 Herman Rigter ICT-situatie op de AT-scholen Problematiek op de AT-scholen Oplossingsrichting Waarom Sharepoint? Invoeringstraject op basis van Vier in

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 32 463 Besluit tot wijziging van het Besluit staatsexamens vwo-havo-mavo 2000 en het Eindexamenbesluit v.w.o.-h.a.v.o.-m.a.v.o.-v.b.o. in verband

Nadere informatie

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek Visie ICT bij de SJB Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? 1 Missie, visie en strategie Ambitie? Doelen? Plannen? Kennisstand organisatie? Budget? 2 Kikker- of Vogelperspectief? conservatie Missie? innovatie

Nadere informatie

Weblectures: een digitaal hulpmiddel ter intensivering van het onderwijs. Richard Deuzeman 5 maart 2010

Weblectures: een digitaal hulpmiddel ter intensivering van het onderwijs. Richard Deuzeman 5 maart 2010 Weblectures: een digitaal hulpmiddel ter intensivering van het onderwijs Richard Deuzeman 5 maart 2010 Inhoudsopgave Inleiding Onderzoek Didactiek Techniek Organisatie Financiering Aanbevelingen Vragen

Nadere informatie

Betreft: Hulpmiddelen voor studenten met behoefte aan extra ondersteuning in het hoger onderwijs.

Betreft: Hulpmiddelen voor studenten met behoefte aan extra ondersteuning in het hoger onderwijs. Steunpunt Inclusief hoger Onderwijs Sint-Jorisstraat 71 8000 Brugge Betreft: Hulpmiddelen voor studenten met behoefte aan extra ondersteuning in het hoger onderwijs. Het Steunpunt Inclusief Hoger Onderwijs

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

Gebruik Web 2.0 eerstejaars studenten UU

Gebruik Web 2.0 eerstejaars studenten UU Gebruik Web 2.0 eerstejaars studenten UU Elly Langewis, december 2010 Inleiding In het kader van een SURF-project worden een aantal modules ontwikkeld voor docenten, onder andere over het gebruik van web

Nadere informatie

Checklist voor een flexibele leeromgeving. Flexibele stroomvoorziening. collegezaal universiteit.

Checklist voor een flexibele leeromgeving. Flexibele stroomvoorziening. collegezaal universiteit. Checklist voor een flexibele leeromgeving Flexibele stroomvoorziening. collegezaal universiteit. Flexibel leren vraagt om een flexibele leeromgeving Het ontwerpen van werk- en leeromgevingen die meegroeien

Nadere informatie

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating

Naam opleiding: Life Science & Technology. Toelating Naam opleiding: Life Science & Technology Toelating Is de studie moeilijk? De studie is pittig; zorg er daarom voor dat je er aan het begin van je studie direct vol voor gaat. Gas terugnemen kan altijd

Nadere informatie

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Verkenning rondom mogelijkheden, meerwaarde en aandachtspunten 27 januari 2011 NOT Academie Presentatie: Arnout Vree a.vree@avetica.nl www.avetica.nl

Nadere informatie

MEER INZICHT IN PORTALEN. Frank Snels www.utwente.nl/im - informatiearchitectuur 29 oktober 2014

MEER INZICHT IN PORTALEN. Frank Snels www.utwente.nl/im - informatiearchitectuur 29 oktober 2014 MEER INZICHT IN PORTALEN Frank Snels www.utwente.nl/im - informatiearchitectuur 29 oktober 2014 AGENDA Aanleiding De wereld van portalen Doelgroep portalen hoger onderwijs Portal ontwikkelingen Tot slot

Nadere informatie

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek Prof. dr. Perry den Brok Betrokkenen Connect College (opdrachtgever) Kennisnet (subsidie onderzoek) Technische Universiteit Eindhoven

Nadere informatie

Whitepaper Integratie Videoconferentie. Integreer bestaande UC oplossingen met Skype for Business

Whitepaper Integratie Videoconferentie. Integreer bestaande UC oplossingen met Skype for Business Whitepaper Integratie Videoconferentie Integreer bestaande UC oplossingen met Skype for Business Talk & Vision 2015 Inhoudsopgave 1. Introductie 3 2. Skype for Business/Lync 4 Hoe doen we dat? 4 3. Gebruiksvriendelijke

Nadere informatie

Informatica kiezen. Informatica: iets met computers? Informatie over het vak informatica in de Tweede Fase van havo en vwo

Informatica kiezen. Informatica: iets met computers? Informatie over het vak informatica in de Tweede Fase van havo en vwo Informatica kiezen Informatica: iets met computers? Informatie over het vak informatica in de Tweede Fase van havo en vwo Voorlichtingsmateriaal voor leerlingen in havo en vwo Het vak informatica Waarom

Nadere informatie

Marktinventarisatie ELO s in het VO

Marktinventarisatie ELO s in het VO Marktinventarisatie ELO s in het VO Voorwoord Omdat we bij itslearning onze dienstverlening continu willen verbeteren, hebben we onderzoek laten doen naar het gebruik van elektronische leeromgevingen (ELO

Nadere informatie

Videoconference starters gids. Het selecteren van uw videoconference systeem

Videoconference starters gids. Het selecteren van uw videoconference systeem Videoconference starters gids Het selecteren van uw videoconference systeem 2009 Inleiding Het huidige geopolitieke klimaat, een focus op toenemende productiviteit en kosten reductie en een algemene onwil

Nadere informatie

'LJLWDOHQODE. Een webgebaseerde applicatie die oefenmogelijkheden biedt om uitspraak- en luistervaardigheid te trainen. Conceptueel ontwerp

'LJLWDOHQODE. Een webgebaseerde applicatie die oefenmogelijkheden biedt om uitspraak- en luistervaardigheid te trainen. Conceptueel ontwerp 'LJLWDOHQODE Een webgebaseerde applicatie die oefenmogelijkheden biedt om uitspraak- en luistervaardigheid te trainen Conceptueel ontwerp 2002 Aebly Datum: 31 januari 2002 Versie: 1.2 INHOUDSOPGAVE 1.

Nadere informatie

Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw

Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw In de whitepaper waarom u eigen documenten niet langer nodig heeft schreven we dat het rondmailen van documenten geen

Nadere informatie

Windows XP Migratie Sessie, SLBdiensten en Microsoft.

Windows XP Migratie Sessie, SLBdiensten en Microsoft. Windows XP Migratie Sessie, 10 juni 2013 Windows XP Migratie Sessie, SLBdiensten en Microsoft. In de loop van 2014 stopt Microsoft met de ondersteuning van Windows XP. Daarom organiseerde SLBdiensten op

Nadere informatie

Valkuilen, middelen en begeleiding van docenten Klaas Bellinga

Valkuilen, middelen en begeleiding van docenten Klaas Bellinga Docent is keyin blended learning Valkuilen, middelen en begeleiding van docenten Klaas Bellinga Blended learning Blended learning omvat een mix van e-learning en andere vormen van onderwijs, Daarbij gaat

Nadere informatie

Nieuwe hardware. Informatiekaart 03. leren vernieuwen. Infrastructuur

Nieuwe hardware. Informatiekaart 03. leren vernieuwen. Infrastructuur Informatiekaart 03 leren vernieuwen Nieuwe hardware In deze informatiekaart wordt aandacht besteed aan de invloed van de onderwijsvisie op de aanschaf van ict-middelen. Hierbij wordt met name gekeken naar

Nadere informatie

voor audiovisueel erfgoed

voor audiovisueel erfgoed Onderzoeksrapport Beeld en Geluid: Mobiel platform voor audiovisueel erfgoed Uitgave: 14-10-2012, versie 1.1 Door JBLT ; Jonathan Marchal, Bas van Agten, Laurens Carbo, Thijs Blaas Voorwoord Om een goed

Nadere informatie

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG

BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG BIJ DIE WERELD WIL IK HOREN! HANS ROMKEMA 3 MAART 2010, DEN HAAG STUDENTEN DOEN UITSPRAKEN OVER DE ACADEMISCHE WERELD, HET VAKGEBIED EN HET BEROEPENVELD.. onderzoek niet zo saai als ik dacht werken in

Nadere informatie

Cursusontwikkeling / Centrale ELO

Cursusontwikkeling / Centrale ELO Cursusontwikkeling / Centrale ELO Leo Wagemans 7 september 2011 Overleg met Leeuwenborgh opleidingen Agenda Uitgangspunten van de OU Onderwijsontwerp en ontwikkeling ADDIE-cyclus Ontwikkelteam / Cursusteam

Nadere informatie

Cloud Computing. Definitie. Cloud Computing

Cloud Computing. Definitie. Cloud Computing Cloud Computing Definitie In de recente literatuur rond Cloud Computing zijn enorm veel definities te vinden die het begrip allemaal op een verschillende manier omschrijven. Door deze diversiteit zijn

Nadere informatie

Leren in een virtuele leeromgeving, een toekomstperspectief. Dr. Peter B. Sloep Eindhoven, 6 juni 2003 Open Universiteit Nederland Fontys Hogescholen

Leren in een virtuele leeromgeving, een toekomstperspectief. Dr. Peter B. Sloep Eindhoven, 6 juni 2003 Open Universiteit Nederland Fontys Hogescholen Leren in een virtuele leeromgeving, een toekomstperspectief Dr. Peter B. Sloep Eindhoven, 6 juni 2003 Open Universiteit Nederland Fontys Hogescholen Wie ben ik? Senior-onderwijstechnoloog, lid van OUNL

Nadere informatie

Evaluatie weblectures bij FLOT. aanleiding

Evaluatie weblectures bij FLOT. aanleiding Evaluatie weblectures bij FLOT aanleiding In september 2013 is bij de lerarenopleiding wiskunde van FLOT gestart met het project weblectures. Het plan was om deze in te zetten bij de cursussen calculus

Nadere informatie

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING

VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING 10 VOORDELEN VAN BLENDED LEARNING En de inzet van technologie vanuit onderwijsgedreven innovatie op scholen in het VO en MBO 10 voordelen van blended learning Blended learning is hot in Nederland. Blended

Nadere informatie

1 Deelproject Spraakherkenning: SHoUT Audio Indexering Service

1 Deelproject Spraakherkenning: SHoUT Audio Indexering Service 1 Deelproject Spraakherkenning: SHoUT Audio Indexering Service De in het CHoral project ontwikkelde audio-indexeringstechnologie op basis van automatische spraakherkenning (SHoUT) wordt beschikbaar gemaakt

Nadere informatie

Interview M. Tan 9 November 2007 By R.J.A. Ariëns

Interview M. Tan 9 November 2007 By R.J.A. Ariëns Interview M. Tan 9 November 2007 By R.J.A. Ariëns Mijn onderzoek gaat vooral over in hoeverre HL7 zijn doelstellingen heeft bereikt en wat de huidige problemen precies zijn. NICTIZ speelt natuurlijk een

Nadere informatie

COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN

COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN Beste lezer,!" #$ %& Algemeen 1. Geslacht man vrouw 2. Leeftijd Jaar 3. Nationaliteit Nederlandse 4. School / Opleiding 5. In welk ar zit je? 6.1 Hoe lang bel

Nadere informatie

1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6

1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6 DEEL 1 E-LEARNING IN DE TIJD 1. Introductie...3 2. Verleden...4 2.1 De ENIAC... 4 2.2 ARPANET... 6 3. Heden... 10 3.1 Voor- en nadelen van e-learning...10 3.1.1 Voordelen van e-learning...10 3.1.2 Nadelen

Nadere informatie

School en computers. Paulusse BedrijfsOpleidingen

School en computers. Paulusse BedrijfsOpleidingen School en computers School en computers Computers zijn niet meer weg te denken uit ons leven. Kinderen van nu spelen vaak al computerspelletjes voor ze naar groep 1 gaan. Op school nemen computers een

Nadere informatie

Projectopgave: Sociaal Kennis Databank

Projectopgave: Sociaal Kennis Databank Projectopgave: Sociaal Kennis Databank Geavanceerde Webtechnologie Academiejaar 2010-2011 1 Probleemstelling De laatste jaren zijn sociaalnetwerksites enorm populair geworden. Het meest bekende voorbeeld

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

LiLa Portal Docentenhandleiding

LiLa Portal Docentenhandleiding Library of Labs Lecturer s Guide LiLa Portal Docentenhandleiding Er wordt van de docenten verwacht dat zij het leren van de studenten organiseren en dat zij een keuze maken uit de beschikbare hoeveelheid

Nadere informatie

Eindrapportage Vak voor Vak

Eindrapportage Vak voor Vak Eindrapportage Vak voor Vak een Learning Analytics dashboard Penvoerende instelling: LIACS, Universiteit Leiden Partner instellingen: ICLON, CWTS (Universiteit Leiden) Datum: 5-10-2012 Auteur: Dr. Arno

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF JULI 2009

NIEUWSBRIEF JULI 2009 NIEUWSBRIEF JULI 2009 Graag willen wij u op de hoogte houden rondom ons softwarepakket. Controle database Om op een eenvoudige wijze te controleren of uw database foutieve of dubbel ingevoerde gegevens

Nadere informatie

Projectvoorstel Grassroots VU 2015-2016

Projectvoorstel Grassroots VU 2015-2016 1. Gegevens van de aanvrager Naam aanvrager: Faculteit: Eric Vos Lisanne Möller Aard- en Levenswetenschappen E-mailadres: Functie: r.a.vos@vu.nl l.m.moller@vu.nl Docent Telefoon: 020 598 2671 2. Titel

Nadere informatie

Naar de cloud: drie praktische scenario s. Zet een applicatiegerichte cloudinfrastructuur op. whitepaper

Naar de cloud: drie praktische scenario s. Zet een applicatiegerichte cloudinfrastructuur op. whitepaper Naar de cloud: drie praktische scenario s Zet een applicatiegerichte cloudinfrastructuur op whitepaper Naar de cloud: drie praktische scenario s Veel bedrijven maken of overwegen een transitie naar de

Nadere informatie

Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal

Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal Het SEESCOA project; jouw user interface, altijd en overal Kris Luyten Karin coninx 17 januari 2002 Samenvatting De informatica kende een ware revolutie voordat men tot de desktop PC gekomen is. 20 jaar

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Informatie voor ouders en leerlingen 2

Inhoudsopgave. Informatie voor ouders en leerlingen 2 Laptoponderwijs Inhoudsopgave p1 Informatie voor ouders en leerlingen 2 Laptoponderwijs 4 Het gebruik van de laptop De Apple MacBook Air Leerlingen voor leerlingen Aanschaf van de MacBook Air 6 Betaling

Nadere informatie

Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht. Analyse. Inleiding. Doelstellingen

Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht. Analyse. Inleiding. Doelstellingen Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht Analyse Inleiding Bij het beoefenen van karate zijn er meerdere trainingsvormen. Een individuele trainingsvorm is de kata, waar een vast

Nadere informatie

Door Pieter Swager, Lectoraat elearning, mei 2006

Door Pieter Swager, Lectoraat elearning, mei 2006 Interview met etutor Jaap Jansen, Docent en coördinator van internationale Master Visual Knowledge Building (VKB) van de School of Communication & Media Rotterdam (Hogeschool INHOLLAND) Door Pieter Swager,

Nadere informatie

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland

College van Bestuur Lijst Calimero Dagtekening: 17 december 2014 Notitie Studeren in het buitenland Adresgegevens Oude Kijk in t Jatstraat 39 9712 EB GRONINGEN E: contact@lijstcalimero.nl I: www.lijstcalimero.nl KvK Groningen 50004271 ING Bank NV 5061564 Aan: College van Bestuur Van: Lijst Calimero Dagtekening:

Nadere informatie

EENVOUDIG WEBLECTURES OPNEMEN, UITZENDEN & ARCHIVEREN TEGEN LAGE KOSTEN?

EENVOUDIG WEBLECTURES OPNEMEN, UITZENDEN & ARCHIVEREN TEGEN LAGE KOSTEN? EENVOUDIG WEBLECTURES OPNEMEN, UITZENDEN & ARCHIVEREN TEGEN LAGE KOSTEN? RoyalCast biedt onderwijsinstellingen een eenvoudige totaaloplossing voor het opnemen, uitzenden en archiveren van colleges en andere

Nadere informatie

Inleiding Sociale Wetenschappen. Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2. Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Collegeweblecture

Inleiding Sociale Wetenschappen. Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2. Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Collegeweblecture Pilot Naam Instelling Vak naam Studenten Aantal 953 Respondenten 54, 40 Ronde 1, 2 Verrijke weblectures VU Inleiding Sociale Wetenschappen Datum uitvoering September 2010 Januari 2011 Variant Collegeweblecture

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

http://www.playgarden.com/ Hoofdstuk 1: Inleiding 7

http://www.playgarden.com/ Hoofdstuk 1: Inleiding 7 http://www.playgarden.com/ Hoofdstuk 1: Inleiding 7 1. Inleiding Je kan er vandaag niet meer langs kijken. Het internet bestaat, en dat zal geweten zijn. Je hoort in het nieuws iets over een virus dat

Nadere informatie

Ict op de universitaire lerarenopleidingen: trends, issues & lessons learned. Alessandra Corda ICLON/UL Frits van Kouwenhove UOCG/RUG

Ict op de universitaire lerarenopleidingen: trends, issues & lessons learned. Alessandra Corda ICLON/UL Frits van Kouwenhove UOCG/RUG Ict op de universitaire lerarenopleidingen: trends, issues & lessons learned Alessandra Corda ICLON/UL Frits van Kouwenhove UOCG/RUG Inhoud presentatie Trends rond ICT in de lerarenopleiding Voorbeelden

Nadere informatie

STUDIEGIDS (v. 3.0) INLEIDING

STUDIEGIDS (v. 3.0) INLEIDING STUDIEGIDS (v. 3.0) DEZE STUDIEGIDS GEEFT EEN OVERZICHT VAN DE OPLEIDINGEN EN DE VOORWAARDEN. VANAF 2014 KUNNEN SOMMIGE COLLEGES VIA INTERNET GEVOLGD WORDEN. ANDERE COLLEGES VEREISEN DAT DE STUDENT DE

Nadere informatie

Desktop, Laptop, Netbook, Ultrabook or Tablet? Which is best for what? Keuzes maken

Desktop, Laptop, Netbook, Ultrabook or Tablet? Which is best for what? Keuzes maken Desktop, Laptop, Netbook, Ultrabook or Tablet? Which is best for what?. Keuzes maken Wanneer je een computer wilt aanschaffen denk je tegenwoordig niet meteen meer aan de desktop. De desktop is een "grote"

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Weerspiegeling van leerproces

Weerspiegeling van leerproces Weerspiegeling van leerproces Inzet van Learning analytics bij zelfstandig online leren van wiskunde in een universitair bio-medisch programma Nataša Brouwer Faculteit Natuurwetenschappen, Wiskunde en

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Programmeren in Java

Programmeren in Java NIOC - presentatie Programmeren in Java Met JCreator en BlueJ Door Wim de Lange, SG Tabor, locatie Oscar Romero, Hoorn 18 april 2007 Wim de Lange Programmeren met JCreator en BlueJ 1 Mijn achtergrond Docent

Nadere informatie

Industrieel Ontwerpen

Industrieel Ontwerpen Industrieel Ontwerpen Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen in Twente Industrieel Ont Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen houdt zich bezig met het ontwikkelen

Nadere informatie

IP Services. De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk

IP Services. De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk IP Services De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk Voor wie opgroeit in deze tijd is het de grootste vanzelfsprekendheid. Je zet de computer aan en je kunt mailen, chatten, elkaar spreken

Nadere informatie

Open & Online. De (mogelijke) rollen van bibliotheken. Onderwijs

Open & Online. De (mogelijke) rollen van bibliotheken. Onderwijs Open & Online De (mogelijke) rollen van bibliotheken Onderwijs Enthousiasme om mee te werken aan het onderzoek De opkomst hier vandaag Vragen en nieuwsgierigheid Leidraad met vragen opgesteld Telefonische

Nadere informatie

MET MICROSOFT IT ACADEMY. effectiever gebruik van ICT middelen in het onderwijs. kwaliteits- en tijdswinst voor onderwijsprofessionals en leerlingen

MET MICROSOFT IT ACADEMY. effectiever gebruik van ICT middelen in het onderwijs. kwaliteits- en tijdswinst voor onderwijsprofessionals en leerlingen kwaliteits- en tijdswinst voor onderwijsprofessionals en leerlingen betere aansluiting op de arbeidsmarkt met wereldwijd erkende certificaten MET MICROSOFT IT ACADEMY effectiever gebruik van ICT middelen

Nadere informatie

Dossier opdracht 12. Vakproject 2: Vakdidactiek

Dossier opdracht 12. Vakproject 2: Vakdidactiek Dossier opdracht 12 Vakproject 2: Vakdidactiek Naam: Thomas Sluyter Nummer: 1018808 Jaar / Klas: 1e jaar Docent Wiskunde, deeltijd Datum: 12 november, 2007 Samenvatting Dit document is onderdeel van mijn

Nadere informatie

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs BESCHRIJVING SURFACE Wat is het? De Surface is een liggend 30 inch beeldscherm op een tafel waaraan meerdere kinderen tegelijk kunnen werken. Zij bedienen de Surface met hun handen. Het apparaat kan 52

Nadere informatie

Afstandsonderwijs (AO) binnen de lerarenopleiding Katho

Afstandsonderwijs (AO) binnen de lerarenopleiding Katho Afstandsonderwijs (AO) binnen de lerarenopleiding Katho Vraagstelling/Probleemstelling Omschrijving: De opleiding via afstandsonderwijs is ontstaan vanuit een vraag op de arbeidsmarkt. Er was een tekort

Nadere informatie

Inwerken onderwijssystemen

Inwerken onderwijssystemen Als je op de Universiteit Twente gaat studeren zijn er een paar onderwijssystemen (lees websites) die je zal gaan gebruiken: - Blackboard: Hier kan je je opdrachten, vak informatie, deelcijfers en berichten

Nadere informatie

Onderzoek Tablets in het onderwijs

Onderzoek Tablets in het onderwijs Onderzoek Tablets in het onderwijs September 2011 Voorwoord In dit verslag presenteren we onze bevindingen van de tablettest die we hebben uitgevoerd. Zowel de ipad 2 als verschillende Android tablets

Nadere informatie

De alles-in-1 Zorgapp

De alles-in-1 Zorgapp De alles-in-1 Zorgapp Tevreden cliënten en medewerkers Impact van zorgapps op de zorgverlening Meerwaarde van zorgapps in het zorgproces De rol van de zorgverlener verandert in rap tempo door nieuwe technologie

Nadere informatie

Essay. Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Opleiding:

Essay. Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Stefan van Rees Studentnummer: 0235938 Opleiding: Essay Is multimedia als leermiddel gunstig voor het leerproces van een kind? Naam: Studentnummer: 0235938 Opleiding: CMD Docent: Rob van Willigen Modulecode: MEDM0201D Modulenaam: Is multimedia als leermiddel

Nadere informatie

De toekomst van handelsmissies

De toekomst van handelsmissies De toekomst van handelsmissies 1 Deze rapportage is een uitgave van het lectoraat International Business. Lectoraat International Business School of Business, Media en Recht Windesheim Campus 2-6 Postbus

Nadere informatie

Nieuwe BI-omgeving van ApplicationNet is waardevolle bron van informatie voor facturatie, rapportages, kostenbesparing en marketing

Nieuwe BI-omgeving van ApplicationNet is waardevolle bron van informatie voor facturatie, rapportages, kostenbesparing en marketing Nieuwe BI-omgeving van ApplicationNet is waardevolle bron van informatie voor facturatie, rapportages, kostenbesparing en marketing Organisatie Werkplek Online is de private cloud oplossing van ApplicationNet

Nadere informatie

Virtueel of Fysiek. Uitdagingen bij migratie naar Windows 7

Virtueel of Fysiek. Uitdagingen bij migratie naar Windows 7 Het jaar 2011/2012 staat voor veel organisaties in het teken van Windows 7. De overstap van Windows XP naar Windows 7 lijkt in eerste instantie eenvoudig te zijn maar blijkt in de praktijk toch complex.

Nadere informatie

Onbeperkt leren. NTI-Eega Businesscase en Discussie

Onbeperkt leren. NTI-Eega Businesscase en Discussie Onbeperkt leren NTI-Eega Businesscase en Discussie Voorstellen Drs. Erik Steenwelle MM Directeur NTI Zakelijk NTI Zakelijk 071-7501040 06-33324391 erik.steenwelle@nti.nl Programma Ontwikkelingen in de

Nadere informatie

Docent: James M. Boekbinder

Docent: James M. Boekbinder Thema/Opdracht: Creëer een persona Ting Yuen (0777483) Klas 1A Docent: James M. Boekbinder Opdracht 1: Functional speciation Voor docenten - Het becijferen van het gemaakte werk - Feedback geven van het

Nadere informatie

Van PC-LAB naar PC-landschap

Van PC-LAB naar PC-landschap Van PC-LAB naar PC-landschap 3-4-2001 1 Van PC-LAB naar PC-landschap Vanaf 1 september 2001 zal de nieuwe opleiding Psychologie, onder de vlag van de Faculteit Sociale Wetenschappen, van start gaan. Deze

Nadere informatie

Hoe kunt u profiteren van de cloud? Whitepaper

Hoe kunt u profiteren van de cloud? Whitepaper Hoe kunt u profiteren van de cloud? Whitepaper Auteur: Roy Scholten Datum: woensdag 16 september, 2015 Versie: 1.1 Hoe u kunt profiteren van de Cloud Met de komst van moderne technieken en de opmars van

Nadere informatie

De elektronische leeromgeving in 2014

De elektronische leeromgeving in 2014 De elektronische leeromgeving in 2014 1 Wat is de ELO De elektronische leeromgeving is gericht op het ondersteunen, uitlokken en stimuleren van het leren en de leerprocessen van studenten en docenten door

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

Smart Education. Marieke Versteijlen

Smart Education. Marieke Versteijlen Smart Education Marieke Versteijlen Is dit de toekomst van onderwijs met ICT? Draadloze analyse van hersengolven Duurzaam, maar. Uitvoering verkennende studie In samenwerking met: Marleen Janssen Groesbeek

Nadere informatie

Partneren met een Cloud broker

Partneren met een Cloud broker Partneren met een Cloud broker Vijf redenen om als reseller te partneren met een Cloud broker Introductie Cloud broker, een term die je tegenwoordig vaak voorbij hoort komen. Maar wat is dat nu precies?

Nadere informatie

Agenda. 19:00 19:10u Opening. 19:10 19:50u Waarom Slimmer Samenwerken? 19:50 20:10u Pauze

Agenda. 19:00 19:10u Opening. 19:10 19:50u Waarom Slimmer Samenwerken? 19:50 20:10u Pauze Innoveer jij mee? Peter van Baal Business Consultant Unified Communications Jan-Willem Beekmans Business Consultant Unified Communications April 2008 1 Agenda 19:00 19:10u Opening 19:10 19:50u Waarom Slimmer

Nadere informatie

Onze Online Assessment experts hebben de antwoorden op de meest gestelde vragen over Online Assessment.

Onze Online Assessment experts hebben de antwoorden op de meest gestelde vragen over Online Assessment. Alles wat de HR professional wil weten over Online Assessments Wilt u een kandidaat uitnodigen om deel te nemen aan een Online Assessment? Wilt u weten hoe een Online Assessment is samengesteld of welke

Nadere informatie

Wat is de cloud? Cloud computing Cloud

Wat is de cloud? Cloud computing Cloud The Cloud Agenda Wat is de cloud? Ontwikkelingen en trends in de markt Bedrijfsstrategie Voordelen en vraagtekens Werken in de cloud: Hoe? Veiligheid & privacy Toepasbaarheid in breder verband Demo Borrel

Nadere informatie

De toekomst van consultancy

De toekomst van consultancy De toekomst van consultancy Course Assignment Management Consulting 5 oktober 2013 Teska Koch 2518936 Teska.koch@hotmail.com Word count: 1.510 Een kijkje in de glazen bol: Wat is de toekomst van consultancy?

Nadere informatie

Voorbereidingscursussen

Voorbereidingscursussen Voorbereidingscursussen Biologie Natuurkunde Scheikunde Wiskunde Studeren aan de Open Universiteit voorbereidings cursussen Het systeem van eindexamenprofielen in het voortgezet onderwijs brengt met zich

Nadere informatie

Onderzoeksopdracht Crossmedialab. Titel Blended Learning & Crossmedia

Onderzoeksopdracht Crossmedialab. Titel Blended Learning & Crossmedia Onderzoeksopdracht Crossmedialab Titel Blended Learning & Crossmedia Probleemomgeving De Faculteit Communicatie & Journalistiek (FCJ) van de Hogeschool Utrecht (HU) profileert zich als een instituut waar

Nadere informatie

'RNHRV6WXGHQWHQKDQGOHLGLQJ

'RNHRV6WXGHQWHQKDQGOHLGLQJ 'RNHRV6WXGHQWHQKDQGOHLGLQJ '2.(26678'(17(1+$1'/(,',1*,QOHLGLQJ,QORJJHQ 'RNHRVPHQXEDON Mijn Profiel 4 Mijn Agenda 4 &XUVXVRYHU]LFKW &XUVXVVWDUWSDJLQD Agenda 8 Ad valvas 8 Documenten 8 Links 9 Forums 9 Oefeningen

Nadere informatie

M2DESK BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het?

M2DESK BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? BESCHRIJVING M2DESK Wat is het? De M2Desk is een leerlingtafel waar een computer in geïntegreerd is. Met behulp van twee knoppen kan een computer uit het tafelblad geklapt worden. Tegelijk verschijnt een

Nadere informatie

webbased video interview

webbased video interview webbased video interview Ten behoeve van Samengesteld door : Geinteresseerden : CLOOKS b.v. Document : 2011-0001 Datum : 1 januari 2011 Versie : 1.0 Pagina 1 van 5 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Wat

Nadere informatie

Wat was de prijs/maand om deze accommodatie te huren? 326 Hoe was de prijs/kwaliteit verhouding voor deze accommodatie?

Wat was de prijs/maand om deze accommodatie te huren? 326 Hoe was de prijs/kwaliteit verhouding voor deze accommodatie? VRAAG ANTWOORD Gewoon een nummer voor de administratie van de bevraging 55 Heb je een taaltest moeten afleggen voor je mocht starten met studeren aan de universiteit die je gekozen hebt? Nee Hoe zag de

Nadere informatie

Weblectures Op de TUDelft

Weblectures Op de TUDelft Weblectures Op de TUDelft Programma: Weblectures op de TUDelft -Collegerama -OCW -ItunesU -Wimba Weblectures Kees van Kuijen en Peter de Moel ELS: E-LearningSupport TUDelft, Onderwijs en Studenten zaken

Nadere informatie