EINDVERSLAG. Monitoren van discomfort bij dementerende bejaarden op basis van automatische beeldherkenning

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EINDVERSLAG. Monitoren van discomfort bij dementerende bejaarden op basis van automatische beeldherkenning"

Transcriptie

1 EINDVERSLAG Mnitren van discmfrt bij dementerende bejaarden p basis van autmatische beeldherkenning IWT-Tetra prject nr.: Inhudspgave Delstellingen Algemene delstellingen Delstellingen in detail Disseminatie van nderzeksresultaten Wetenschappelijke resultaten Technische en wetenschappelijk resultaten Algemeen acquisitiesysteem Vide acquisitiesysteem (ViAS) Digital Discmfrt Label Tl (DDLT) Off-line Label Tl Medisch verpleegkundige aspecten Beeldverwerkingalgritme Real-time implementatie Cnclusie Prestatietabel Financieel verzicht M3-BIORES Kathlieke Hgeschl Kempen (KHK) De Wingerd (DW) P 01 P 01 P 02 P 02 P 05 P 05 P 05 P 07 P 09 P 11 P 12 P 13 P 16 P 18 P 20 P 22 P 22 P 22 P 22 Delstellingen Algemene delstellingen De hfddelstelling van dit prject is het n-line mnitren van visueel waarneembare gelaatsuitdrukkingen vr de bevrdering van het welzijn van dementerende bejaarden. Meer cncreet cncentreren we ns p het autmatisch herkennen van pijn en/f ngemak bij de patiënt. Dergelijke tl met telaten m dementerende bejaarden z ged mgelijk p te vlgen m gepaste pijn verzrging te te dienen. De kern van het te ntwikkelen systeem is een cmbinatie van visietechnieken (p basis van camera s) en patrnherkenningalgritmes. Begde tepassing van de prjectresultaten zijn: - verbetering van de pijnbehandeling en glbale cmfrtzrg bij ernstig zieke dementerende bejaarden; - vermijden van nndige ziekenhuispnames in het eindstadium van dementie; - verhgen van de mgelijkheden van de thuiszrg m de zieke tt in het terminale stadium van dementie de meest adequate verzrging te bieden; - ndersteuning mantelzrgers dr het gebruik van bijkmend hulpmiddel in het zeken naar de beste zrg vr hun ziek familielid; - ter beschikking stellen van de tl vr alle ernstig zieke dementerende persnen, k in de palliatieve zrg; De delgrep van dit prject zijn de dementerende bejaarden die in het ernstig gevrderd stadium van de ziekte zijn en met wie geen verbale cmmunicatie meer mgelijk is. Bij dergelijke patiënten meten de familie en de hulpverleners zich vral baseren p visuele impressies van de gelaatsuitdrukking m pijn en/f ngemak te detecteren. Om praktische redenen kan dit echter niet cntinu gebeuren en kunnen mmenten van ernstig lijden gemist wrden. Een technlgische plssing die telaat m deze bservatie cntinu en autmatisch te den zu dan k een zeer nuttige tl zijn vr de zrgverleners m de pijn- en cmfrtzrg ptimaal aan te passen aan de nden van deze zwaar zieke persnen, aldus te helpen m de zrg adequaat verder te zetten k in dit palliatief stadium van de ziekte, en bijvrbeeld een ultieme ziekenhuispname te vermijden

2 Delstellingen in detail Teneinde de algemene delstelling te realiseren werden een aantal deeldelstellingen gedefinieerd die elk werden uitgewerkt in werkpakketten. De verschillende werkpakketten zijn de vlgende: 1) peratineel maken van een visiesysteem dat telaat m gelaatsuitdrukkingen te mnitren p basis van een camera (werkpakket 1); 2) aanleggen van een databank met gemerkt ( gelabeld ) beeldmateriaal van verschillende gelaatsuitdrukkingen (pijn en ngemak) (werkpakket 2); 3) verder ntwikkelen van bestaande beeldverwerkingalgritmes vr het autmatisch mnitren en classificeren van gelaatsuitdrukkingen (werkpakket 3); 4) evaluatie van de sensitiviteit en specificiteit van de ntwikkelde beeldverwerkingalgritmes p basis van de databank ntwikkeld in werkpakket 2, (werkpakket 4); 5) evalueren van het ntwikkelde autmatische mnitrsysteem (werkpakket 5). De realisatie van het prject wrdt gedragen dr drie partners, nl. wn- en zrgcentrum De Wingerd (dhr. Rudiger De Belie en dr. Eric Triau), K.H.Kempen nderzeksgrep MOBILAB (dr. Bart Vanrumste) en departement gezndheidszrg Lier (lic. Lieven De Maesschalck) en de K.U.Leuven Afdeling M3-BIORES (Meet, Mdelleer & Manage Birespnsies, K.U.Leuven, Prf. D. Berckmans). Disseminatie van nderzeksresultaten Met disseminatie bedelen we het ter beschikking stellen van academische kennis aan de maatschappij in het algemeen, en het bedrijfsleven in het bijznder: Algemeen en Painvisin Newsletter; Painvisin dem film (beschikbaar in 2 gesprken talen (Nederlands en Engels) en is zwel p DVD als p nze website te bekijken): deze dem film heeft als del dit prject p een verzichtelijke en aantrekkelijke manier vr te stellen aan het brede publiek; 1 mei 2007: pstervrstelling en demstand p de pendeurdag van de K.H.Kempen campus Geel in het labratrium elektrnica; 1 juni 2007: pstervrstelling en demstand p de Dag van het nderzek p de K.H.Kempen campus Geel. Del: nderzekswerk p de K.H.Kempen vrstellen aan een bredere industrieel en academische publiek; 27 april 2008: is het prject vrgesteld p de pendeurdag van de K.H.Kempen campus Geel en Lier als één van de lpende nderzeken binnen de nderzeksgrep MOBILAB Geel en departement Gezndheidszrg in Lier; 30 maart 2007: met de leden van de gebruikerscmmissie werd een aparte werkvergadering gerganiseerd waarbij de cmplementpariteiten en de aanzet tt een aansluitend valrisatieprject besprken werden; 25 september 2007: werkbezek aan Prf. Hamers en Dr. Zwakhalen in de Universiteit Maastricht: afdeling verplegingswetenschappen; 20 september 2007: werkbezek aan Prf. De Lepeleire in de KULeuven: Academisch centrum vr huisartsen geneeskunde; Pers Pijndetectie bij dementerende bejaarden p basis van autmatische beeldherkenning Elektrnische nieuwsbrief ver nderzek en dienstverlening van de K.H.Kempen (http://www.prjectenkhk.be/nieuwsbrief/admin/nieuwsbrief/nieuwsbrief/newsletterissue viewuitgebreid.asp?dienstid=107&letid=124); Prject in de kijker: Camera's die menselijke emties herkennen Bi-ingenieus Tijdschrift van de faculteit bi-ingenieurswetenschappen driemaandelijks april - mei - juni e jaargang nr. 3 april 2008 p7-9 Campuskrant Tijdschrift van de K.U.Leuven 14 mei 2008, nr. 9, 19 de jaargang Camera leest pijn af van gezichtsexpressies - 2 -

3 p1 en p8 - het interview in de Campuskrant is dr persagentschap BELGA pgevangen en deze hebben hier een samenvatting de wereld rndgestuurd waardr dit bericht te lezen was in: Metr (BE - Dutch) Bijzijn (NL - Dutch) Cnsumentenzrg (NL - Dutch) De Mrgen (BE - Dutch) de Gelderlander (NL - Dutch) e-alumni (BE - Dutch) EN.nl (NL - Dutch) FlandersBi (BE - Dutch) Gezndheidsnet (NL - Dutch) Het Laatste Nieuws (BE - Dutch) HealthDirect (NL - Dutch) Le Vife (BE - French) Het Dagelijks Nieuws (NL - Dutch) Medinews (BE - Dutch) Het Net (NL - Dutch) Meernieuws (BE - Dutch) Medifacts (NL - Dutch) RTL (BE - French) MedischCntact (NL - Dutch) MedWeb (NL - Dutch) Algemeen Dagblad (NL - Dutch) NU.nl (NL - Dutch) Aptheek.rg (NL - Dutch) Patientenplatfrm (NL - Dutch) AptheekZrg (NL - Dutch) Planet (NL - Dutch) Barneveldese krant (NL - Dutch) Stichting Steungrep ME en Arbeidsngeschiktheid (NL - Dutch) The End Time (NL - Dutch) Tiscali (NL - Dutch) Truw (NL - Dutch) Verpleging en Verzrging (NL - Dutch) 50+ Plein (NL - Dutch) Bligg (BE - Dutch) Leny's Weblg (BE - Dutch) Zibb (NL - Dutch) Zrgb Een gedetailleerd verzicht kan u terugvinden p nze website: Daarnaast hebben de De Standaard en De Agenda Psychiatrie Neurlgie (kwartaalblad vr alle Belgische artsen en assistenten psychiatrie en neurlgie) ns uit eigen initiatief gecntacteerd vr het publiceren van een vlledig artikel. Hier zijn reeds cncrete afspraken rnd gemaakt en een artikel is reeds in De Standaard gepubliceerd; - De Standaard p wensdag 18 maart 2009 (p10 en p11) sin Camera's die menselijke emties herkennen - pijn en discmfrt bij dementie nieuwsbrief het expertisecentrum dementie vlaanderen nr 11, Wrkshps en presentaties: Image Acquisitin System t Mnitr Discmfrt in Demented Elderly Patients MOBILAB wrkshp n Technlgy in Rehabilitatin and Bimedical Signal Prcessing December 14th, 2007 Geel, Belgium; Dag van het nderzek in de bachelrpleidingen verpleegkunde en vredkunde van de Assciatie K.U.Leuven Leuven - dnderdag 31 januari 2008 en dinsdag 3 februari 2009; Mnitren van pijn bij dementerende bejaarden (Labeltls) Dctraatssympsium Kathlieke Universiteit Leuven 5 mei 2008 Leuven België; Mnitren van pijn bij dementerende bejaarden (Beeldverwerking) - 3 -

4 Dctraatssympsium Kathlieke Universiteit Leuven 2 juni 2008 Leuven België; A Vide Acquisitin System t Develp a Real-Time Discmfrt Recgnitin Algrithm 7th Internatinal Cnference and Wrkshp n Ambient Intelligence and Embedded Systems 11 September 2008 Kiel, Duitsland; 26/9/ 08: vzw Rusthuizen Zusters van Berlaar Wiekevrst Naar aanleiding van een vraag ver een gede pijnmeetschaal vr geriatrische patiënten, van het ethisch cmité van de vzw Rusthuizen Zusters van Berlaar, werd een presentatie gegeven p vrijdag 26/9/ 08. De presentatie werd psitief nthaald, en het cmité kijkt alvast uit naar de eindprducten die het prject met zich zal meebrengen. 9/10/ 08: KHK-inf-avnden Start t study Lier Start t study is een reeks van avnden die de Assciatie K.U.Leuven vr secundaire schlen pzet m leerlingen van het laatste jaar en hun uders p weg te zetten naar een gepaste keuze vr een pleiding in het hger nderwijs. 22/10/ 08: Smart Care Unlimited Event Eindhven De prvincie Nrd-Brabant in Nederland gaat aan de slag met het prgramma Slimme Zrg. In 2011 met het gebruik van ICT in de zrg in Brabant zwel kwalitatief als kwantitatief p een hger plan zijn gebracht. Mnitren van pijn bij dementerende bejaarden Dctraatssympsium Kathlieke Hgeschl Kempen 7 januari 2009 Geel België; Mnitren van pijn bij dementerende bejaarden (Beeldverwerking) Dctraatssympsium Kathlieke Universiteit Leuven 24 februari 2009 Leuven België; Sympsium Painvisin Sympsium: Pijnpvlging bij dementerende bejaarden vanuit de praktijk, vrijdag 13 februari 2009, wn- en zrgcentrum De Wingerd, Leuven, België; Resultaten van het sympsium zijn in bijlage gevegd; Onderwijs: Bert Bnry heeft 2 lab zittingen gegeven in het vak Beeld Bewerking. Hier heeft hij zijn pgedane kennis i.v.m de vide en image prcessing blckset van Matlab drgegeven aan de studenten van het vierde jaar in de master pleiding; Bert Bnry heeft 12u als gast dcent het vak digitale signaalverwerking gedceerd aan de laatstejaars masterstudenten elektrnica aan de K.H.Kempen. Hierbij ging Bert dieper in p het implementeren van 1D-fiters (FIR, IIR, ) p een Xilinx FPGA dr gebruik te maken van Simulink als ntwikkel en simulatie mgeving; Bert Bnry dceerde in het eerste semester van het academiejaar het vak Prgrammeerbare Cmpnenten Lab ; Bert Bnry begeleide de masterthesis student Filip Anthni met als thesis nderwerp FPGA als cprcessr vr affiene transfrmaties ; Dragana Miljkvic begeleide de masterthesis studente Angeliki Kritikaku met als thesis nderwerp: Lw-cst lw-energy embedded prcessrs fr n-line bitechnlgy mnitring applicatins ; Dragana Miljkvic begeleide de masterthesis student Wim Vanderhulst met als thesis nderwerp: Verhgen van de verkeersveiligheid dr middel van geavanceerde ntwikkelingen in de autindustrie ; Pieter Schiepers begeleide een grepje van 4 studenten vr het vak I0N17a Inleiding tt de agrarische, bi-industriële en milieuwetenschappen. Uitgangspunt van dit practicum was een paper met als titel: Face image prcessing and interpretatin Applicatins fr cmputers that recgnize faces ; Pieter Schiepers begeleide het practicum van het vak I0A85a Prjectwerk Bisysteemtechniek vr de afdeling M3-Bires. Hier is het uitgangspunt m een grasmaaier te besturen aan de hand van gezichtsexpressies en beeldverwerking.; Lieven De Maesschalck heeft in een presentatie ver pijn de nderzeksresultaten en de prjectbeschrijving pgenmen in de cursus gerntlgie en geriatrie in de banaba geriatrische verpleegkunde; Greet Leysens begeleidt een masterstudent K.U.Leuven bij het schrijven van een review ver faciale pijninidicatren. Verder werken we aan een vervlgtraject in de vrm van een O&O. Er zijn reeds nderhandelingen gaande met AKS, ESSEC en BiRICS

5 Wetenschappelijke resultaten Bnry B., P. Schiepers, G. Leysens, D. Miljkvic, D. Berckmans, L. De Maesschalck, S. Quanten, B. Vanrumste, Acquiring a Dataset f Labeled Vide Images Shwing Discmfrt in Demented Elderly, Telemedicine and e-health 15(4): DOI: /tmj Bnry B., G. Leysens, D. Miljkvic, P. Schiepers, E. Triau, M. Wils, D. Berckmans, P. Clleman, L. De Maesschalck, S. Quanten, B. Vanrumste, Image Acquisitin System t Mnitr Discmfrt in Demented Elderly Patients, In: Prceedings f the 18th PrRISC Annual Wrkshp n Circuits, Systems and Signal Prcessing, Veldhven, The Netherlands, Nvember Bnry B., G. Leysens, D. Miljkvic, P. Schiepers, E. Triau, M. Wils, D. Berckmans, P. Clleman, L. De Maesschalck, S. Quanten, B. Vanrumste, Image Acquisitin System t Recgnize Discmfrt in Facial Expressins f Demented Elderly, In: Prceedings f the Belgian Day n Bimedical Engineering, Brussels, Belgium, 30 Nvember Bnry B., G. Leysens, D. Miljkvic, P. Schiepers, E. Triau, M. Wils, D. Berckmans, P. Clleman, L. De Maesschalck, S. Quanten, B. Vanrumste, Vide Acquisitin System t Recgnize Discmfrt in Demented Elderly Patients Facial Expressins, In: Prceedings f the IEEE Benelux EMBS Sympsium, Heeze, The Netherlands, 6-7 December Bnry B., G. Leysens, D. Miljkvic, P. Schiepers, E. Triau, M. Wils, D. Berckmans, P. Clleman, L. De Maesschalck, S. Quanten, B. Vanrumste, Image Acquisitin System t Mnitr Discmfrt in Demented Elderly Patients, In: Prceedings f the Third Eurpean Cnference n the Use f Mdern Infrmatin and Cmmunicatin Technlgies, p31-40, Ghent, Belgium, March Schiepers P., B. Bnry, G. Leysens, D. Miljkvic, L. De Maesschalck, S. Quanten, B. Vanrumste, D. Berckmans, On-site electrnic behaviural/bservatinal assessment tl fr discmfrt and pain, Submitted t Cmputer Methds and Prgrams in Bimedicine, 27 Octber Triau E., M. Wils, D. Berckmans, P. Schiepers, D. Miljkvic, V. Exadaktyls, B. Vanrumste, B. Bnry, G. Leysens, L. De Maesschalck, Mnitring Pain in Severe Dementia by Autmatic Visin System, In: 24th Cnference f Alzheimer s Disease Internatinal, Singapre, March Leysens G., B. Bnry, B. Vanrumste, P. Schiepers, D. Miljkvic, V. Exadaktyls, D. Berckmans, M. Wils, E. Triau, L. De Maesschalck, Develpment f a digital bservatinal pain scale, In: 11th Cngress f the Eurpean Assciatin fr Palliative Care, Wenen, 7-10 May Leysens G., B. Bnry, B. Vanrumste, P. Schiepers, D. Miljkvic, V. Exadaktyls, D. Berckmans, M. Wils, E. Triau, L. De Maesschalck, Develpment f a digital bservatinal pain scale, In: 19th Alzheimer Eurpe Cnference, Brussels, May Technische en resultaten Algemeen acquisitiesysteem (werkpakket 1/4) In Figuur 1 wrdt een algemeen verzicht gegeven van het vlledige acquisitiesysteem vr het pnemen van een gelabelde dataset. Deze dataset bevat gelabelde beelden met betrekking tt pijnuitdrukkingen bij dementerende bejaarden. Deze dataset is ndig m het pijnherkenningalgritme te kunnen ntwikkelen en valideren. Om zulk systeem in de praktijk werkbaar te maken met het hele systeem vlden aan 2 strikte eisen: enerzijds zijn er de wetenschappelijke specificaties: de kwaliteit van de geleverde beelden met vldende hg zijn (1024 x 768 pixels in kleur); de pname snelheid met vldende snel zijn (30 beelden per secnde); de psitie van de camera s met z gekzen zijn dat er steeds een ged beeld van het aangezicht van de patiënt dr een camera pgenmen kan wrden. Dit betekend 1 camera aan elke zijde van het bed: dit impliceert dat de pnames van beide camera s gesynchrniseerd met wrden; - 5 -

6 de beelden meten nauwkeurig, synchrn met de pnames, en cnsistent gelabeld zijn: zwel aan bed(n-line): hiervr hebben we het Digital Discmfrt Label Tl (DDLT) ntwikkeld; alsk nadien, enkel p basis van de camerabeelden: hiervr hebben we het Off-line Label Tl ntwikkeld; anderzijds zijn er de esthetische specificaties waaraan het systeem met vlden m in een kamer van een patiënt pgesteld te mgen wrden. Dit wil zeggen dat: de camera s vldende klein meten zijn; de bekabeling z veel mgelijk ingewerkt met wrden; het systeem z cmpact en mbiel mgelijk met zijn; geluidshinder met zveel mgelijk beperkt wrden; het niet hinderlijk mag zijn vr de patiënt, de familie alsk het verplegende persneel. Om het systeem peratineel te maken hebben we de design specificaties verder uitgebreid met een aantal functinaliteiten en apparaten. In de verpleegpst is een cmputer vrzien die dienst det als time server waar de andere apparaten (Vide acquisitiesysteem (ViAS) en DDLT) hun interen klk mee synchrniseren. Deze cmputer is verder uitgebreid met een extra en externe pslag capaciteit vr het permanent bewaren van de pgenmen datasets. Tensltte is er gekzen m een draadls netwerk p te zetten tussen de verschillende testellen zdat deze eenvudig met elkaar kunnen cmmuniceren en de installatie kst aanzienlijk beperkt. Figuur 1 Overzicht pstelling van het vlledige aquisitiesysteem - 6 -

7 Vide acquisitiesysteem (ViAS werkpakket 1) De ntwikkeling van het ViAS is in verschillende stappen gebeurt en is chrnlgisch weergegeven in Figuur 2 Figuur 2 (a) impressie van een mgelijke camera pstelling aan het bed van de patiënt, (b) cnstructie schets van een eerste camerapstelling, (c) eerste camerapstelling vr het bepalen van de ideale psities, (d) uitbreiding van het camerasysteem met het DDLT, (e,f) uiteindelijke pbuw van het ViAS. De cmbinatie van camera en lens met de vraf bepaalde camera psitie geven steeds een ged beeld van het aangezicht en de schuders van patiënt. In Figuur 3 is weergegeven wat dr de beide camera s geregistreerd kan wrden. Zals in Figuur 3 weergegeven is heeft steeds 1 van de 2 camera s een (bijna) frntaal beeld van het aangezicht van de patiënt. De verlap in de beelden is ndig m achteraf een 3D recnstructie van het aangezicht te kunnen maken. Het resultaat is een bruikbaar ppervlak (hfd en schuders) van 300 x 400 pixels van het ttaal geschten beeld (1024 x 768 pixels)

8 Figuur 3 ppervlakte wat dr de camera s geregistreerd wrdt Het systeem is k z ntwrpen dat het eenvudig verplaatst kan wrden. Figuur 4 De meest cmpacte vrm van het mbiel ViAS zdat het eenvudig verplaatst kan wrden Negen patiënten werden achtereen vlgens gebserveerd met de ViAS en simultaan met de DDLT. Elke patiënt werd gebserveerd vr een peride van 14 peenvlgende dagen. Gedurende deze peride werden randm 6 dagen gekzen vr het uitveren van pijnbservaties. Tijdens een bservatiedag werden 5 meet sessies uitgeverd p welbepaalde tijdstippen: vr/tijdens/na de verzrging en vr/na het wisselen van de psitie van de patiënt. Met de DDLT en de ViAS zijn meer dan 82 verschillende datasets van 15 minuten pgenmen dewelke k simultaan gelabeld werden met betrekking tt de pijnuitdrukking van de patiënt. 16 van deze 82 datasets waren (deels) nbruikbaar. Zeven datasets hiervan waren nder- f verbelicht.w.v. veranderende lichtinval in de kamer. In 9 van deze datasets is de patiënt nvldende zichtbaar na een verzrgingsmment. Het duurde 10 tt 15 minuten vr een verpleegkundige m een vlledige pname sessie af te werken. Op het einde van elke sessie werd de pijnscre per schaal berekend en p het scherm getnd

9 Digital Discmfrt Label Tl (DDLT) (werkpakket 1, 2 en 4) Figuur 5 Het DDLT p een TabletPC We hebben een Digitaal Discmfrt Label Tl (DDLT) ntwikkeld dat draait p een TabletPC. De DDLT is een sftware applicatie die de mgelijkheid beidt m 3 betruwbare en wetenschappelijk gevalideerde pijnschalen tegelijkertijd p te meten. De geselecteerde pijnschalen zijn de Pain Assessment Checklist fr Senirs with Limited Ability t Cmmunicate (PACSLAC), de Discmfrt Scale-Dementia f Alzheimer Type (DS-DAT) en de Faces Pain Scale-Revised (FPS-R). De DS- DAT en PACSLAC wrden in de literatuur hg aangeschreven als het gaat ver de evaluatie van de huidige meetinstrumenten vr het detecteren van pijn bij dementerende bejaarden. Wij hebben deze pijnschalen tevens geselecteerd.w.v. het hg aantal faciale indicatren die gescrd meten wrden. Tegengesteld aan de DS-DAT en PACSLAC, welke bservatie schalen zijn, is de FPS-R een zelfrapprtage pijnschaal. De auteurs van de FPS-R geven aan dat deze zelfrapprtage pijnschaal k als bservatie schaal gebruikt kan wrden. Daarm hebben we beslten deze reeds mee p te nemen in dit nderzek, mdat deze bijkmende infrmatie kan verschaffen. De DDTL laat te, bijkmend en eenvudig, cmplexe tijdspatrnen van gelaatskenmerken te registreren gedurende een bservatie sessie en dit znder bijkmende inspanning van de bservatr. Deze eigenschap kan een aanleiding zijn vr de ntwikkeling van een nieuwe generatie en meer accurate bservatie pijnschalen. Het uiteindelijke prduct is een draagbaar elektrnisch testel waar de pijnschalen ingevuld kunnen wrden d.m.v. het aanklikken van bepaalde knppen p een aanraakscherm. De sftware berekend na het beëindigen van een bservatie sessie nmiddellijk de pijnscre vr de gebserveerde persn. De grafische gebruikersinterface (GUI) en de nderliggende databank en verwerkingssftware zijn ntwikkeld met behulp van pen surce GPL Trlltech QT C++ libraries en MySQL Cmmunity Editin. De DDTL is ntwikkeld als een stap-vr-stap invul instrument die de gebruiker dr de verschillende stappen begeleid. Er zijn 8 verschillende stappen gedefinieerd: 1. inveren van patiënt infrmatie; 2. inveren van bservatie sessie infrmatie (vb. type bservatie, bservatr gegevens); 3. inveren van tijdsafhankelijke bservatie gegevens (gedurende een bepaalde bservatie tijd); 4. inveren van algemene gegevens geldig vr de vlledige bservatie sessie (deel 1); 5. inveren van algemene gegevens geldig vr de vlledige bservatie sessie (deel 2); 6. inveren van pmerkingen; 7. tnen van pijnscre; 8. beëindigen van de bservatie sessie, f een nieuwe sessie starten

10 Figuur 6 De derde stap van de GUI: cmbinatie van dynamische gezicht pijnindicatren van drie pijnschalen PACSLAC, DS-DAT en FPS-R. De PACSLAC indicatren zijn gerganiseerd in de vrm van een gezicht. We hebben tevens een usability studie uitgeverd p het gebruik van de DDTL dr de verpleegkundige. Deze studie was gespreid ver 2 rndes en tnt aan dat de tevredenheid significant stijgt bij het gebruik van de DDLT na de tweede rnde (zie Tabel 1.) Tabel 1 Resultaten van de tevredenheidvragenlijst en t-test. De vragen werden gescrd van 1-5 waarbij 1 vereenkmt met zeer slecht en 5 excellent. Vragen 1. He zu je de algemene sftware interface beschrijven? 2. Was de sftware eenvudig te bedienen? 3. He vnd je het navigeren dr de tepassing? 4. Was de gebruikersaanwijzing handig en hulpvl? 5. Waren de knppen ged gerganiseerd en gemakkelijk te vinden? 6. Verstnd je nmiddellijk de functie van elk van de knppen? 7. Zijn de letters vldende leesbaar, een ged gekzen lettergrtte? 8. Vind je deze tepassing nuttig in een Eerste experiment Tweede experiment T-test Gemiddelde Standaard Afwijking Gemiddelde Standaard Afwijking P value * * * *

11 klinische mgeving? 9. Zu je de behandeling van een patiënt herbekijken dr de verkregen scres met deze tepassing? * significant verschil Het gebruik van de DDLT biedt nu al reeds enkele vrdelen t..v. huidige pijnschalen, uitgeverd p papier. Dit instrument zrgt ervr dat een de bservatr de patiënt vldende lang bserveert zdat de respectievelijke pijnschaal crrect gehanteerd wrden. Vervlgens, mdat alle gegevens in een database verzameld wrden zullen de daarpvlgende administratieve bewerkingen efficiënter kunnen verlpen zals het nmiddellijk tnen van feedback, visualisatie van statistische gegevens (patiënt/bservatie), wetenschappelijk nderzek, datamining, Bijkmend zrgt het DDLT vr een vermindering van futen en bservatietijd in het algemeen, vrnamelijk in de verwerking van de bservatiegegevens nadien. Off line Label Tl (werkpakket 2/4) Om de resultaten van het DDLT cnsistenter te maken en deze te testen p de interberdelaarsbetruwbaarheid, hebben we het Offline Label Tl ntwikkeld. Het Offline Label Tl sftware bestaat uit 2 verschillende delen dewelke p een apart beeldscherm getnd wrden (zie Figuur 7). Figuur 7 Offline Label Tl Op het ene beeldscherm bserveert de bservatr de beelden die pgenmen zijn tijdens het vrige experiment. De bservatr krijgt gesynchrniseerd de pname te zien van het gezicht van de patiënt van zwel de linkse als rechtse camera. De bservatr kan het afspelen van deze pnames zelf starten en stppen. Op het andere beeldscherm, wat een aanraakscherm is, tnen we een srtgelijke GUI als deze bservatr te zien kreeg p de DDLT tijdens de bservatie aan het bed van de patiënt. Dr middel van deze 2 beeldschermen gesynchrniseerd te laten werken, simuleren we een levensechte bservatiesessie waar de bservatr enkel rekening kan huden met de pgenmen beelden. Met deze infrmatie kunnen we een analyse maken van het verschil in data, bekmen dr de DDLT (nline, in de kamer van de patiënt) en het ffline label tl (enkel p basis van de pgenmen beelden). Hiermee kunnen we besluiten trekken uit het verschil in bservatie tussen verschillende bservatren nderling en de verschillen in bservatie sessies van dezelfde bservatr bij dezelfde pname sessie

12 Medisch verpleegkundige aspecten (werkpakket 2/5) Tijdens het prject werden in WZC De Wingerd 9 uderen met dementie in een laatste stadium met verminderde mgelijkheid tt cmmunicatie gebserveerd. De verpleegkunde bserveerde per patiënt gedurende 6 dagen minstens 5 minuten per cncrete situatie: vr hygiënische zrgverlening; tijdens hygiënische zrgverlening; na hygiënische zrgverlening; vr tedienen van wisselhuding; na tedienen van wisselhuding; tijdens relaxatie. Tijdens de bservatie werd zwel aan bed als nadien (aan de hand van het beeldmateriaal) een pijnscre berekend. Het tekennen van de pijnscre gebeurde met behulp van het Digital Discmfrt Label Tl (DDLT) waarin 3 geselecteerde schalen (Discmfrt Scale Dementia f Alzheimer Type [DS-DAT], Pain Assessment Checklist fr Senirs with Limited Ability t Cmmunicate [PACSLAC] en Faces Pain Scale Revised [FPS-R]) verwerkt zaten. De videbeelden werden nadien zwel dr de verpleegkundige als dr de arts pnieuw gescrd met behulp van het DDLT. Een aantal aspecten m.b.t. de resultaten bekmen dr de PACSLAC en de DS-DAT pijnschaal werden reeds statistisch berekend aan de hand van SPSS De resultaten van de FPS-R wrdt ng verder verwerkt. De Wilcxn signed ranks test werd berekend. Resultaten zijn significant indien p<0,05. Dit leidde tt vlgende cnclusies: Cnclusie PACSLAC: - het scren van gelaatsexpressie aan bed (nline) versus aan de hand van videbeelden (ffline) geeft gelijkaardige pijnscres (geen statistisch significant verschil: verpleegkundige: p=0,86; arts: p=0,451); - het ffline scren van gelaatsexpressies dr verschillende bservatren leverde gelijkaardige pijnscres p (geen statistisch significant verschil: p=0,491); Opmerking DS-DAT: - faciale items: betreft: ptellen scres (max. scre = 27) dr het ptellen van 9 indicatren (1 scre per indicatr i.f.v. duur-frequentie-intensiteit) waarvan de hgste waarde genmen wrdt in geval dat hetzelfde item meerdere malen gescrd; - niet faciale items: betreft: vernderstelling dat de 5 niet faciale DS-DAT indicatr minstens 5 minuten duren. Hierdr krijgt de indicatr altijd de maximum scre als het vrkmt. Dus alleen de intensiteit is van belang en niet de duur en frequentie.. Cnclusie DS-DAT: - het scren van gelaatsexpressie aan bed (nline) versus aan de hand van videbeelden (ffline) geeft verschillende pijnscres (statistisch significant verschil: verpleegkundige: p<0,0001; arts: p = 0,012); - het ffline scren van gelaatsexpressies dr verschillende bservatren leverde verschillende pijnscres p (statistisch significant verschil: p=0,034); - het scren van enkel gelaatsexpressies geeft andere pijnscres in vergelijking met het scren van de gehele pijnschaal (nline: p<0,0001; ffline: p<0,0001). Discussie DS-DAT: - mgelijks zijn deze resultaten het gevlg van de assumptie met betrekking tt de tijdsduur van de niet faciale items. De resultaten m.b.t. DS-DAT kunnen daarm in vraag gesteld wrden

13 Beeldverwerkingalgritme (werkpakket 3) Een vlledig autmatisch beeldverwerkingalgritme werd ntwikkeld m gezichten te interpreteren. Figuur 8 tnt het bkschema van dit algritme. Als eerste stap wrdt het beeld nderwrpen aan een gezichtsdetectie. Figuur 8 Blckschema beeldverwerkingalgritme Om dit algritme te verduidelijken kan u in Figuur de verschillende stappen van het algritme vlgen in een tegepaste manier. Figuur 9 Het algritme tegepast Klm 1, de inkmend beelden (nder verschillende pses) met daarp het rigide 3D masker. Klm 2, de pse en schaal invariante genrmaliseerde gezichten. Klm 3 de aanvang van het passend masker algritme p de genrmaliseerde beelden. Klm 4 het passend masker

14 Detecteer gezicht en pse schatting Vr het passend masker algritme (AAM) aan het werk kan, met er eerst bepaald wrden waar en in welke psitie het hfd zich bevindt. Hiervr zal een gezichtdetectie plaatsvinden. Tt p heden maakte het algritme gebruik van frntale gezichtdetectren. Op het eerste zicht lijkt dit beperkt mdat slechts frntale gezichten (f frntale gezichten gedraaid in het beeldvlak) kunnen gevnden wrden. Maar vr vide wrdt dit gecmpenseerd dr gebruik te maken van tracking. We vernderstellen dat na een frntale pse van het gezicht de tracking het gezicht kan vlgen ngeacht de pse. Blijft natuurlijk het prbleem als er geen vide gebruikt wrdt f indien de patiënt nit frntaal in beeld kmt. Om hieraan tegemet te kmen, zijn er bijkmende detectren ntwikkeld m het hfd met een bepaalde pse te herkennen. De uitbreiding bestaat 2 nderdelen: Uit het beeldvlak gerteerde gezichten Gezichten die in het beeldvlak gerteerd zijn, kunnen er ttaal anders uit zien. Z zal een frntaal gezicht steeds 2 gen, centraal een neus en centraal een mnd bevatten. Terwijl er in een prfielaanzicht slecht 1 g te zien is, een prfiel neus (deels mringt dr achtergrnd) en slechts de helft van de mnd. Daarm met er vr elke 15 een detectr gemaakt wrden. We hebben dan k deze detectren ntwikkeld, maar tt p heden zijn deze detectren niet van dezelfde kwaliteit als de frntale detectren. In het beeld vlak gerteerde gezichten detecteren. Dr het inkmend beeld te rteren kunnen de bestaande detectren k gebruikt wrden m in het beeldvlak gerteerde gezichten te vinden. Beelden rteren is echter een relatief veeleisende stap. Daarm is dit nderdeel uitgewerkt met OpenGL hardware acceleratie. Passend masker (2D AAM) Een fundamenteel nderdeel van het algritme is uiteraard het passend masker algritme. Dit nderdeel is vlledig geïmplementeerd in C++ waarbij gespecialiseerde biblitheken gebruikt wrden. Het resultaat is dat in plaats van ngeveer 72 secnden vr de AAM matlab implementatie er nu slechts 300ms ndig zijn m 1 fit te maken. Met andere wrden kunnen we nu ngeveer 3 beelden per secnde verwerken waar dit met matlab 0,0139 beelden per secnde was. Een verbetering met factr 240. Met andere wrden de harde nt qua verbeteren van de snelheid is gekraakt. Het is nu haalbaar in een aanvaardbare tijd de pgenmen beelden te analyseren. Bvendien kmt deze snelheid in de buurt van de snelheiden vr een prttype. Indien we vernderstellen dat het algritme zich in tracking mde bevindt, kunnen 2 beelden per secnde, verwerkt wrden. Indien we vergelijken met de pname snelheid van 20 beelden per secnde meten we ng een factr 10 verbeteren. Vr een prttype zal daarm k K.H.Kempen IBW zijn expertise in embedded systems en hardware acceleratin gebruiken (zie sectie Real-time implementatie ). Vr de wetenschappelijke analyse is de snelheidswinst zeker aanvaardbaar, en bewijst het de haalbaarheid van het algritme in termen van prttyping. Classifiers In dit prject trachten we p een autmatische manier pijn te schatten. Om pijn te kwantificeren bij dementerende bejaarden gebruiken zrgverleners zgenaamde pijnschalen. Omdat p dit mment deze pijnschalen de beste manier zijn m pijn te meten, is het del van het algritme m dezelfde pijnscres te schatten zals de riginele schaal dit zu den. Indien we dieper gaan kijken naar he de pijnscres zijn pgebuwd, zien we dat aan/afwezigheid van pijn indicatren de uiteindelijke scre pbuwen. Daarm zal het algritme in de eerste plaats de aan/afwezigheid van de indicatren bepalen. Eens die indicatren bekend, kunnen dezelfde regels tegepast wrden als bij de riginele schaal. In eerste instantie prbeert het prject de welgekende PACSLAC schaal te schatten. Deze schatting gebeurt aan de hand van de 13 faciale indicatren (zie Figuur 10). De 13 indicatren zijn echter een subset van een ttaal van 60 indicatren

15 Figuur 8 Faciale indicatren Uit analyse van nze gegevens blijkt dat de faciale indicatren 38% van de scre leveren (Figuur 11 rechts). Merk k p dat de 2 belangrijkste indicatren label 53: changes in sleep en label 54: changes in appetite niet faciaal zijn. Deze 2 bepalen elk gemiddeld 10% van de ttale scre. De betreffende indicatren zijn 53 en 54. Merk p dat label 53 mgelijk geautmatiseerd kan wrden indien er k nacht pnames gemaakt wrden. En dat label 54 alleen manueel dr de verzrger kan ingeverd wrden. Indien het prttype gebruik kan maken van deze 2 indicatren, is het mgelijk tt gemiddeld 38%+10%+10% = 58% van de ttale scre te verklaren. Merk p dat dit percentage haalbaar is indien de riginele ptel regels van PACSLAC gebruikt wrden. Omdat indicatren mgelijk verlappende infrmatie bevatten, zu een intelligent schatter algritme k andere parameters kunnen schatten m z een nauwkeurigere schatting te krijgen. Of equivalent kan het intelligent schatter algritme nmiddellijk de ttale scre schatten

16 Figuur 11: De figuur links tnt de PACSLAC scres van alle pgenmen sessies. Merk p dat geen enkele keer een scre van 60/60 is behaald. Rechts ziet u welk (gemiddeld) aandeel een bepaalde indicatr heeft tegenver de ttale scre. Hierbij zijn de rdgekleurde balken de faciale indicatren (zie k fig. 12), ged vr 38% van de ttale scre. De classifiers nemen punten en textuur parameters m hiermee een beslissing te nemen f een bepaalde indicatr al dan niet aanwezig is. Tt p heden hebben we gewerkt met een relatief eenvudige indicatr: mnd pen (PACSLAC). Deze indicatr is immers veel vrkmend (dus belangrijk) en eenvudig interpreteerbaar. Als classifier gebruiken we dan k de afstand tussen de bvenkant van de bven lip en de nderkant van de nderlip. Indien de afstand een bepaalde waarde verstijgt, wrdt er beslist dat de indicatr aanwezig is. Naast het nut in de PACSLAC schaal, bewijst deze classifier het cncept dat er pijn indicatren uit een beeld kan gehaald wrden. Real time implementatie (werkpakket 3 en 5) De eerste stap die gezet werd m het algritme sneller uit te veren is de vertaling van de MATLAB cde naar C++. Natuurlijk blijft MATLAB uiteraard het standaard ntwikkel- en evaluatieplatfrm, maar als het p snelheid en ptimaal benutten van de rekencapaciteit aankmt, is dit platfrm niet de beste keuze. Daarm werd het ntwikkelde algritme (f een deel ervan) vertaald naar een aanzienlijk snellere C++ implementatie. Hiermee bekmen we vr dezelfde bewerking een snelheidswinst met een factr 240. Praktisch betekent dit dat we tt 2 a 3 beelden per secnden kunnen verwerken. Dit is dus ng ver van het real-time (20 beelden per secnde als we vergelijken met het menselijke g) verwerken van deze beelden. Om dit te kunnen bereiken, meten we de snelheid ng eens met een factr 10 vergrten. Dit impliceert dat we meten verschakelen naar een hardware plssing (een embedded system). Omdat bepaalde stappen van het algritme meilijk te vertalen zijn in hardware, f de vertaalslag meer kst dan de pgeleverde snelheidswinst, f dat gewnweg de stap niet ptimaler in hardware kan geïmplementeerd wrden, ntwikkelen we een gecmbineerd systeem. Hier zijn bepaalde taken, vral de cntrlerende, in sftware uitgeverd wrden maar de rekenintensieve taken daarentegen zullen in hardware verwerkt wrden. Deze manier van werken wrd dan k Hardware Sftware (HW/SW) C-Design genemd. We hebben beslten m de Virtex II Pr FPGA te gebruiken als (HW) cprcessr. Dit ntwikkel platfrm is uiterst geschikt m state-f-the-art algritmes relatief eenvudig te implementeren

17 p een FPGA. Dit is mgelijk dankzij verschillende sftware tepassingen die een eenvudige kppeling tussen MATLAB en de hardware implementatie mgelijk maakt. Ok in de literatuur wrdt dit platfrm aangehaald als referentie. In Figuur 2 kan u een schematisch verzicht zien van het Hardware Sftware C-Design platfrm bestaande uit een standaard cmputer met Ubuntu Desktp als een Linux Operating System (OS) met daarnaast het Virtex 2 Pr ntwikkel brd dat met de cmputer zal cmmuniceren via de PCI (Peripheral Cmpnent Intercnnect) interface. Figuur 12 Hardware Sftware Cdesign Als eerste tepassing hebben we de affiene transfrmatie vertaald naar een Simulink mdel dat vlledig dr de Xilinx System Generatr mgezet kan wrden in VHDL zdat dit p de FPGA uitgeverd kan wrden. We hebben dit mdel gesimuleerd en bekmen vlgende resultaten: FPGA aan 300MHz riginele afbeelding 50 x 45 pixels getransfrmeerde afbeelding 128 x 128 pixels initialisatie stap: µs transfrmatie: µs z kunnen we maximaal 9615 beelden per secnde verwerken met de FPGA in Matlab halen we een maximum van 3 beelden per secnde in C++ halen we een maximum van 100 beelden per secnde

18 Cnclusie Ter cnclusie smmen we de resultaten p die klaar zijn m gevalriseerd te wrden dr bedrijven. Operatineel maken van een visiesysteem (ViAS en DDLT) dat telaat m gelabeld datasets p te nemen dewelke bestaat uit met pijn gelabeled gelaatsuitdrukkingen p basis van twee camera s (werkpakket 1). Drie generaties van het visiesysteem zijn ntwikkeld gelaatsuitdrukkingen te mnitren. Het resulterende systeem is in staat zwel te vlden aan de wetenschappelijke als de esthetische eisen. Bvendien kan het systeem centraal en draadls beheerd wrden m pnames, datasets en instellingen uit te wisselen. Aanleggen van een databank met gemerkt ( gelabeld ) beeldmateriaal van verschillende gelaatsuitdrukkingen (pijn en discmfrt) (werkpakket 2). Gedurende 1 jaar en 6 maanden werden vide pnamen gemaakt in WZC-De Wingerd. In ttaal werden 9 patiënten pgevlgd in verschillende sessies ver een peride van twee weken per patiënt. In ttaal verzamelde we p die manier 82 sessies. De pvlging gebeurde telkens met een getrainde pijn expert terwijl het ViAS (uit werkpakket 1) systeem pnamen maakte van het gelaat van de patiënt. De pijn expert maakte hierbij gebruik van het speciaal ntwikkeld nline labeltl (DDTL) (uit werkpakket 1) m verschillende pijnschalen gelijktijdig en met timing infrmatie p te nemen. Om de validiteit van de dataset te versterken en de inter-rater betruwbaarheid te bepalen zijn de pgenmen sessies ngmaals gescrd dr een bijkmende pijnexpert. De dataset is uniek in de wereld. Het is de eerste keer dat spntane pijnexpressies in real-life werden pgenmen. Bvendien is de dataset dubbel gescrde dr pijnexperts met daarbij de dynamische indicatren. Een belangrijk nevenresultaat bij dit werkpakket is de ntwikkeling van een elektrnische pijn label testel (DDTL). Dit testel is vr de eerste keer in staat m gelijktijdig verschillende pijnschalen met dynamische infrmatie te registreren in een real-life situatie (geen labratrium mgeving). Zwel het visiesysteem (ViAS) en de digitale label tls (DDTL) vrmen een deel uit een grter en centraal server systeem. Dit server systeem is gebaseerd p een SQL databank met bijkmende sftware m de cmmunicatie en synchrnisatie tussen de verschillende nderdelen te vrzien. In deze database wrden rigureus de infrmatie van de patiënten, infrmatie ver de pijnexperts, infrmatie ver de sessies (inclusief medicatie en de dynamische data), de scres en de lcatie van de videbestanden bijgehuden. De centrale database is dat het enige punt waar de infrmatie wrd pgeslagen en daardr kan de database efficiënt aangewend m allerhande rapprten te genereren. Aan de hand van SQL query s kan bijvrbeeld het pijnverlp van een patiënt in de tijd bekeken wrden. Ok het DDTL slaat infrmatie p in het centrale systeem en genereert sessie rapprten na de pname dr middel van de databank. Verder ntwikkelen van bestaande beeldverwerkingalgritmes vr het autmatisch mnitren en classificeren van gelaatsuitdrukkingen (werkpakket 3). De verdere ntwikkeling van de bestaande beeldverwerkingalgritmes bestaan uit een viertal zaken: 1. teveging van een gezichtsdetectr; 2. nrmalisatie van gezichten naar een schaal en pse nafhankelijk beeld; 3. interpretatie van het gezicht (psitie van de gen, mnd, frns, ); 4. het real-time maken van het beeld interpretatie algritme. Al deze stappen zijn inmiddels drlpen, maar ptimalisatie naar rbuustheid en efficiëntie van het geheel is aangewezen. Het tweede nderdeel van dit werkpakket is de classificatie van het geïnterpreteerde beeld. Met andere wrden het geïnterpreteerde beeld te classificeren per pijn indicatr en vervlgens te verwerken tt een ttaal scre. Tt nu te is alleen vr de PACSLAC mnd pen indicatr een classifier ntwikkeld. Om tt de ttale faciale PACSLAC scre te kmen zijn er echter 12 bijkmende classifiers ndig. Hewel deze 12 bijkmende classifiers ng getraind meten wrden, is het principe identiek aan de mnd pen classifier. Op deze manier bevestigen we de werking van dit cncept. Evalueren van het ntwikkelde autmatische mnitrsysteem (werkpakket 5). Omdat er de classificatie van de autmatisch geïnterpreteerde data ng niet vlledig

19 geïmplementeerd is, is het niet mgelijk m het vlledige mnitr systeem te evalueren. We hebben echter wel een evaluatie gemaakt van het label tl (DDTL) p zwel de betruwbaarheid en de gebruiksvriendelijkheid. Deze resultaten waren bevredigend en willen er p wijzend dat het label tl klaar is vr valrisatie. Verder zijn de eerste stappen gezet in de richting m het rekenintensieve beeldverwerkingalgritme te versnellen zdat het later eenvudig in real-time de gelaatsexpressies kan evalueren. Hierbij is een eerste bttleneck in het algritme vertaald naar een uiterst snelle hardware implementatie. Het Painvisin cnsrtium heeft de wetenschappelijke en technische basis gelegd vr enkele innvatieve prducten (labeltl, autmatische pijn bservatie). In de gebruikerscmmissies zijn ideeën, plssingen, methden en resultaten aan bd gekmen. Painvisin maakt er een pririteit van valrisatie in de vrm van een vervlgprject te verwezenlijken. In dit vervlg prject zullen innverende prducten het uitgangspunt vrmen. Ok kan verder nderzek gebeuren zdat de prducten een sterk gefundeerde wetenschappelijke ndersteuning heeft. Het is verder k de bedeling m deel te nemen aan natinale en internatinale medische cngressen rnd pijn en dementie in het algemeen m z k het naambekendheid en het vertruwen binnen de medische sectr te vergrten

Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica

Uitgebreid voorstel Masterproef Informatica DEPARTEMENT TOEGEPASTE INGENIEURSWETENSCHAPPEN CAMPUS SCHOONMEERSEN - GENT Uitgebreid vrstel Masterpref Infrmatica Titel van het prject Ontwikkeling uitbreidingsmdules vr cntact center scripting applicatie

Nadere informatie

Scenario Onderwijstijd. Thuisles

Scenario Onderwijstijd. Thuisles Scenari Onderwijstijd Thuisles Erik Mndriaan en JaapJan Vrm ROC Deltin Cllege, Zwlle ktber 2013 Scenari: Thuisles Algemeen Dit scenari is ntwikkeld mdat er gedacht wrdt dat het elementen bevat die ervr

Nadere informatie

HERSTELPLAN Bachelor in de Vroedkunde Vives Noord, campus Brugge

HERSTELPLAN Bachelor in de Vroedkunde Vives Noord, campus Brugge 1 HERSTELPLAN Bachelr in de Vredkunde Vives Nrd, campus Brugge INLEIDING Op basis van de externe berdeling die p 21 en 22 maart 2013 heeft plaatsgevnden, heeft de pleiding Vredkunde p 18 nvember 2013 het

Nadere informatie

Analytische boekhouding

Analytische boekhouding Analytische Bekhuding Analytische bekhuding 1 Vrbereiding... 2 1.1 Dssier instellingen... 2 1.2 Analytische rekeningen maken... 3 2 Analytisch beken... 4 2.1 Kppeling... 5 2.2 Bekingsvrstellen (mdellen)...

Nadere informatie

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs.

Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht op Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Begeleidende tekst bij de presentatie Ieder kind heeft recht p Gedifferentieerd RekenOnderwijs. Dia 1 Opmerking vr de presentatr: in het geval u tijd te krt kmt, kunt u de blauwe tekst als ptineel beschuwen

Nadere informatie

Voorbereidingsjaar hoger onderwijs voor anderstaligen. Functieprofiel: Leerondersteuner Voorbereidingsjaar Hoger Onderwijs voor Anderstaligen

Voorbereidingsjaar hoger onderwijs voor anderstaligen. Functieprofiel: Leerondersteuner Voorbereidingsjaar Hoger Onderwijs voor Anderstaligen Vrbereidingsjaar hger nderwijs vr anderstaligen Prvincieplein 1 Cntact: Functieprfiel: Leerndersteuner Vrbereidingsjaar Hger Onderwijs vr Anderstaligen Samenvatting Als leerndersteuner begeleid en ndersteun

Nadere informatie

Huiswerk Informatie voor alle ouders

Huiswerk Informatie voor alle ouders Nummer 6 mei 2010 Huiswerk Infrmatie vr alle uders Huiswerk en efening Ged leren lezen en rekenen is belangrijk, want je hebt deze vaardigheden in het dagelijks leven veral ndig. Kinderen ged leren lezen

Nadere informatie

Wie verkoopt uw huis?

Wie verkoopt uw huis? Wie verkpt uw huis? Accuntnet Verkp Vertruwens Persn Service Accuntnet V V P Service Wie verkpt uw huis? Als u uw huis wilt verkpen, schakelt u k in Spanje een makelaar in. Echter in Spanje geeft men nrmaal

Nadere informatie

Samenvattend rapport Operationeel Leidinggevenden

Samenvattend rapport Operationeel Leidinggevenden Samenvattend rapprt Operatineel Leidinggevenden Organisatie: Bevragingsperide: Rapprtdatum: ttaal 25/11/2014-24/12/2014 27/01/2015 He situeert u dit rapprt? Dit rapprt bevat het glbale verzicht van de

Nadere informatie

EXPERTISESTEEKKAART. 1) Naam van de school/dienst/voorziening: Het Gielsbos. Adresgegevens: Vosselaarseweg 1 2275 Gierle

EXPERTISESTEEKKAART. 1) Naam van de school/dienst/voorziening: Het Gielsbos. Adresgegevens: Vosselaarseweg 1 2275 Gierle EXPERTISESTEEKKAART 1) Naam van de schl/dienst/vrziening: Het Gielsbs Adresgegevens: Vsselaarseweg 1 2275 Gierle 2) Dmein van expertise: cmmunicatie/diagnstiek+behandeling 3) Beschrijving expertise: Bij

Nadere informatie

Versie 140509. Voor het uitvoeren van de taak beheerst de kandidaat de voorwaardelijke kennis, vaardigheden en houding.

Versie 140509. Voor het uitvoeren van de taak beheerst de kandidaat de voorwaardelijke kennis, vaardigheden en houding. Versie 140509 Prfieldelen Prfiel Media, Vrmgeving en ICT vmb BB KB GL Prfieldeel 1: Audivisuele vrmgeving en prductie een audivisuele (AV) prductie van 2 tt 3 minuten maken van script tt film en deze presenteren

Nadere informatie

Projectformulier ten behoeve van Openbare Instellingen

Projectformulier ten behoeve van Openbare Instellingen Prjectfrmulier ten beheve van Openbare Instellingen Praktische infrmatie naam van penbare instelling die het prject heeft ingediend: Federale Overheidsdienst Infrmatieen Cmmunicatietechnlgie (Fedict).

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Opleiding. Module. Lestijden 40

ECTS-fiche. 1. Identificatie. Opleiding. Module. Lestijden 40 ECTS-fiche 1. Identificatie Opleiding Ondernemingscmmunicatie Mdule MarketingManagement Cde A2 Lestijden 40 Studiepunten n.v.t. Ingeschatte ttale studiebelasting (in uren) 1 Mgelijkheid tt JA aanvragen

Nadere informatie

Dactylografie/Toegepaste informatica 6KA/VK

Dactylografie/Toegepaste informatica 6KA/VK Dactylgrafie/Tegepaste infrmatica 6KA/VK Thierry Willekens, leerkracht Kninklijk Technisch Atheneum Ml 2007 WOORD VOORAF Alle leerlingen hebben in de 2 de graad en in het eerste leerjaar van de 3 de graad

Nadere informatie

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân

Projectaanvraag Versterking sociale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1 Prjectaanvraag Versterking sciale infrastructuur t.b.v. burgerkracht in Fryslân 1. Aanleiding Eind 2012 heeft Prvinciale Staten van de prvincie Fryslân keuzes gemaakt mtrent de 'kerntakendiscussie'.

Nadere informatie

P/MVI/1.4. Deeltaak: een idee voor het maken van een animatie uitwerken tot een script en een storyboard

P/MVI/1.4. Deeltaak: een idee voor het maken van een animatie uitwerken tot een script en een storyboard Prfieldelen Prfiel Media, vrmgeving en ICT BB KB GL 1 Audivisuele vrmgeving en prductie Taak: een audivisuele (AV) prductie van 2 tt 3 minuten maken van script tt film en deze presenteren een AV animatie

Nadere informatie

Masterclass SharePoint Online. in het onderwijs. APS IT-diensten, Utrecht

Masterclass SharePoint Online. in het onderwijs. APS IT-diensten, Utrecht Office 365 in het nderwijs Masterclass SharePint Online Masterclass Office 365 - SharePint Online in het nderwijs. APS IT-diensten, Utrecht Micrsft Office 365 in het nderwijs Micrsft Office 365 biedt nderwijsinstellingen

Nadere informatie

Handleiding Handleiding Communicatie voor. Promotoren. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020.

Handleiding Handleiding Communicatie voor. Promotoren. Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020. Handleiding Handleiding Cmmunicatie vr Prmtren Eurpees Fnds vr Reginale Ontwikkeling VLAANDEREN 2014-2020 1 Eurpese Unie Inhud 1 Inleiding... 1 2 De minimale cmmunicatieverplichtingen... 1 a) Weergave

Nadere informatie

Rapport audit: www.voorbeeld.be

Rapport audit: www.voorbeeld.be Rapprt audit: www.vrbeeld.be Scre per nderdeel 1. Hardware en sftware 5/10 50% 2. Accessibility 25/35 71% 3. User experience 30/30 100% 4. Navigatie 45/52 87% 5. Hme page 35/43 81% 6. Paginalay- ut 17/31

Nadere informatie

Getallen 1 is een programma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip).

Getallen 1 is een programma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Getallen 1 Getallen 1 is een prgramma vr het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Delgrep Rekenen en Wiskunde Getallen 1 Getallen 1 is geschikt vr grep 7 en 8 van de basisschl en de eerste

Nadere informatie

Documentatie. KERN Timemanagement

Documentatie. KERN Timemanagement Dcumentatie KERN Timemanagement Versie 2.0 28 mei 2010 Inhud KERN en Kerninfrmatie.nl... 3 Inleiding KERN uren... 3 KERN urenregistratie: de input... 5 Aanwezigheid van medewerkers bekijken... 10 Samenvatting...

Nadere informatie

Beleidsplan ICT 2005-2006 op het niveau van de Scholengemeenschap O.L.V. van Groeninge

Beleidsplan ICT 2005-2006 op het niveau van de Scholengemeenschap O.L.V. van Groeninge Schlengemeenschap O.L.V. van greninge Beleidsplan ICT 2005-2006 p het niveau van de Schlengemeenschap O.L.V. van Greninge Inhud: A. Algemene delen... 1 B. Cncrete invulling... 2 1. Infrmatie... 2 2. Ondersteuning...

Nadere informatie

Succesvol samenwerken met ouders. Onderzoek Ouderbetrokkenheid. Bundel in te kijken in de leraarskamer. http://flob.sint-niklaas.

Succesvol samenwerken met ouders. Onderzoek Ouderbetrokkenheid. Bundel in te kijken in de leraarskamer. http://flob.sint-niklaas. Onderzek Ouderbetrkkenheid V.U. : Lieve Van Daele, Grte Markt 1, 9100 Sint-Niklaas Succesvl samenwerken met uders Bundel in te kijken in de leraarskamer http://flb.sint-niklaas.be ONDERZOEK GOK-PROJECT

Nadere informatie

Beslissingsondersteunende instrumenten. Criteria 2016. September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ

Beslissingsondersteunende instrumenten. Criteria 2016. September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ Beslissingsndersteunende instrumenten September 2015 Stichting Kwaliteit in Basis GGZ Beslissingsndersteunende instrumenten Inleiding Stichting Kwaliteit in Basis GGZ gelft dat de mentale zrg in Nederland

Nadere informatie

Muiswerk Verhoudingen 1 bestrijkt de basisvaardigheden van het rekenen met verhoudingen, breuken en procenten.

Muiswerk Verhoudingen 1 bestrijkt de basisvaardigheden van het rekenen met verhoudingen, breuken en procenten. Verhudingen 1 Muiswerk Verhudingen 1 bestrijkt de basisvaardigheden van het rekenen met verhudingen, breuken en prcenten. Delgrep Verhudingen 1 Het prgramma Verhudingen 1 is bedeld vr leerlingen in grep

Nadere informatie

Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau College

Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau College Plaatsingsrichtlijnen Dr. Nassau Cllege vr schljaar 2014-2015 Plaatsingsrichtlijnen p het Dr. Nassau Cllege In de kmende jaren zal de Cit eindtets in het basisnderwijs niet meer afgenmen wrden in februari,

Nadere informatie

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563

IWI. De Gemeenteraad Postbus 11563 Inspectie Werk en Inkmen Tezicht Gemeentelijk Dmein De Gemeenteraad Pstbus 11563 2502 AN Den Haag Prinses Beatrixlaan 82 2595 AL Den Haag Telefn (070) 304 44 44 Fax (070) 304 44 45 www.lwiweb.nl Cntactpersn

Nadere informatie

Transmuraal Programma Management

Transmuraal Programma Management Transmuraal Prgramma Management Een prpsitie van Vitha versie 1 Inhudspgave 1 Inleiding... 3 2 Transmurale behandelpraktijken... 3 2.1 Transmurale zrg nader gedefinieerd... 3 2.2 Transmurale zrg in de

Nadere informatie

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar

Maak van 2015 jouw persoonlijk professionaliseringsjaar Maak van 2015 juw persnlijk prfessinaliseringsjaar en wrd Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Nlc erkend Register Lpbaanprfessinal (RL) Deze status wrdt bereikt na certificering dr het nafhankelijke

Nadere informatie

Saxionstudent.nl CE 1

Saxionstudent.nl CE 1 Thema: Marktanalyse (semester 1) Prject: Desk en Fieldresearch 56357 Vrwrd Vr u ligt het plan van aanpak vr het prject Desk en Fieldresearch, vr het thema marktanalyse van semester 1. Het is de bedeling

Nadere informatie

NTA 8009:2007. Veiligheidsmanagementsysteem voor ziekenhuizen en instellingen die ziekenhuiszorg verlenen

NTA 8009:2007. Veiligheidsmanagementsysteem voor ziekenhuizen en instellingen die ziekenhuiszorg verlenen NTA 8009:2007 Veiligheidsmanagementsysteem vr ziekenhuizen en instellingen die ziekenhuiszrg verlenen Unifrm en inzichtelijk veiligheidsmanagementsysteem Openheid ver patiëntveiligheid Basis vr interne

Nadere informatie

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012

Veel gestelde vragen huurbeleid 18 oktober 2012 Veel gestelde vragen huurbeleid 18 ktber 2012 Algemeen: 1. Waarm kmt er een nieuw huurbeleid? Een aantal ntwikkelingen heeft ervr gezrgd dat wij ns huurbeleid hebben aangepast. Deze ntwikkelingen zijn:

Nadere informatie

BBB BikeBoard: Zo hoort een fiets applicatie te werken

BBB BikeBoard: Zo hoort een fiets applicatie te werken BBB BikeBard app BBB BikeBard: Z hrt een fiets applicatie te werken Na het intrduceren van Bluetth sensren en een vernieuwende smartphnehuder vrig jaar, knden we eigenlijk niet anders dan k een fietsapplicatie

Nadere informatie

6. Opleidingskader voor de procesopleiding Informatiemanagement

6. Opleidingskader voor de procesopleiding Informatiemanagement 6. Opleidingskader vr de prcespleiding Infrmatiemanagement In het prject GROOTER wrden nder andere een aantal pleidingskaders ntwikkeld vr prcessen nder Bevlkingszrg. Hiernder wrdt het pleidingskader vr

Nadere informatie

Release Notes Three Ships MobileApp. Three Ships N@Tschool! versie 11.5

Release Notes Three Ships MobileApp. Three Ships N@Tschool! versie 11.5 Release Ntes Three Ships MbileApp Three Ships N@Tschl! versie 11.5 13-6-2012 Aan de gebruiker Wij stellen uw terugkppeling zeer p prijs. Met uw vragen en pmerkingen ver het prduct Three Ships N@Tschl!

Nadere informatie

Naam van de organisatie: Uw naam: Wat is uw functie? Tot welke sector behoort uw organisatie? Wat is de omvang van uw organisatie?

Naam van de organisatie: Uw naam: Wat is uw functie? Tot welke sector behoort uw organisatie? Wat is de omvang van uw organisatie? Naam van de rganisatie: Uw naam: Wat is uw functie? Directeur/hfd van een Academie Directeur/hfd afdeling Opleidingen Senir Learning Cnsultant/ Senir Onderwijskundige Learning cnsultant/ Onderwijskundige

Nadere informatie

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES

HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES HOW TO REVIEW THE LITERATURE AND CONDUCT ETHICAL STUDIES The literature review Het is belangrijk m te bepalen wat anderen al ver het prbleem geleerd hebben vr je het zelf bestudeerd. Het idee van een literatuurstudie

Nadere informatie

Resultaten Enquête Particulieren 2008

Resultaten Enquête Particulieren 2008 Resultaten Enquête Particulieren 2008 Gedrag & ervaringen van huishudelijke afnemers p de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt resultaten met betrekking tt slimme meters Deelrapprt vr de Vlaamse Reguleringsinstantie

Nadere informatie

Electronic Multimedia Course Generator (EMCG)

Electronic Multimedia Course Generator (EMCG) Electrnic Multimedia Curse Generatr (EMCG) Algemeen EMCG is auteurssftware ntwikkeld dr CTL-UHasselt waarmee pleiders en educatieve instellingen zelf webgebaseerde leerinhuden vr verscheidene inhuden/disciplines

Nadere informatie

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014

CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 CMD EVALUATIE STAGEBEDRIJVEN 2014 Inhud Respns... 1 Samenvatting van de resultaten... 1 Vragen ver de pleiding... 2 Vragen ver de stagiair... 3 Wat ziet u als sterke punten van de pleiding CMD?... 4 Wat

Nadere informatie

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014

TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS. september 2014 TOEZICHTKADER ACCREDITATIESTELSEL HOGER ONDERWIJS september 2014 INHOUD Inleiding 4 1 Del en uitvering van het tezicht 5 1.1 Wat willen we bereiken? 5 1.2 Werkwijze 5 1.3 Waarderingskader 7 2 Relatie met

Nadere informatie

Verkorte Handleiding Versie Medewerker Januari 2013

Verkorte Handleiding Versie Medewerker Januari 2013 Verkrte Handleiding Versie Medewerker Januari 2013 Starten met OTIB-skillsmanager OTIB-skillsmanager is een instrument m het gesprek dat u gaat veren met uw leidinggevende vr te bereiden. U wrdt gevraagd

Nadere informatie

Menukaart ondernemer

Menukaart ondernemer Menukaart ndernemer Intrductie U heeft aangegeven interesse te hebben in één van de plssingen die Life Benefits u kan bieden p het gebied van uw (persnlijke) financiële planning. Wij bieden u graag het

Nadere informatie

SIG Groene ICT & Duurzaamheid jaarverslag 2014 / jaarplan 2015

SIG Groene ICT & Duurzaamheid jaarverslag 2014 / jaarplan 2015 SIG Grene ICT & Duurzaamheid jaarverslag 2014 / jaarplan 2015 Inleiding Hiernder treft u het jaarverslag 2014 en het jaarplan 2015 van de Special Interest Grup Grene ICT & Duurzaamheid aan. Het jaarverslag

Nadere informatie

Werkblad ontwikkelwijzer Gouden Standaard

Werkblad ontwikkelwijzer Gouden Standaard Werkblad ntwikkelwijzer Guden Standaard Beeld van de leerling Vraag Opmerkingen/antwrden Actie He brengen wij nze leerlingen in beeld? (met g p telating tt gymnasiumstrm) Op welke manier maken wij ptimaal

Nadere informatie

Resultaten Enquête Bedrijven 2008

Resultaten Enquête Bedrijven 2008 Resultaten Enquête Bedrijven 2008 Gedrag & ervaringen van bedrijven p de vrijgemaakte Vlaamse energiemarkt resultaten met betrekking tt slimme meters Rapprt vr de Vlaamse Reguleringsinstantie vr de Elektriciteits-

Nadere informatie

Integratie via buitenschoolse activiteiten Een initiatief van het Fonds Baillet Latour, beheerd door de Koning Boudewijnstichting

Integratie via buitenschoolse activiteiten Een initiatief van het Fonds Baillet Latour, beheerd door de Koning Boudewijnstichting Prjectprep 2016 Integratie via buitenschlse activiteiten Een initiatief van het Fnds Baillet Latur, beheerd dr de Kning Budewijnstichting Begeleiding en ndersteuning van actren van buitenschlse activiteiten

Nadere informatie

Reglement Vlaams-Nederlandse Journalistenbeurs Onderzoeksbeurs & Uitwisseling 2016

Reglement Vlaams-Nederlandse Journalistenbeurs Onderzoeksbeurs & Uitwisseling 2016 Reglement Vlaams-Nederlandse Jurnalistenbeurs Onderzeksbeurs & Uitwisseling 2016 In 2016 kennen de Vlaamse en Nederlandse verheid pnieuw de Vlaams-Nederlandse Jurnalistenbeur(zen) (VNJB) te aan Nederlandse

Nadere informatie

Koninklijke Nederlandse Algemene Schermbond

Koninklijke Nederlandse Algemene Schermbond KvK te s-gravenhage 40409378 Pstbus 600 Phne +31 (0)79 343 81 49 inf@knas.nl 2700 MD Zetermeer Fax +31 (0)79 343 81 50 www.knas.nl Kninklijke Van: KNAS Opleidingen Maitre AJ van der Weg Onderwerp: Tpcach

Nadere informatie

EXPERTISESTEEKKAART. 1) Naam van de school/dienst/voorziening: Windekind Leuven. Adresgegevens: Schapenstraat 98 3000 Leuven

EXPERTISESTEEKKAART. 1) Naam van de school/dienst/voorziening: Windekind Leuven. Adresgegevens: Schapenstraat 98 3000 Leuven EXPERTISESTEEKKAART 1) Naam van de schl/dienst/vrziening: Windekind Leuven Adresgegevens: Schapenstraat 98 3000 Leuven 2) Dmein van expertise: Cmmunicatie 3) Beschrijving expertise: Alle kindjes met EMB

Nadere informatie

OUDERBLIK. Een rugzak vol ideeën voor ouders en school SCHRIFTELIJKE COMMUNICATIE MET OUDERS

OUDERBLIK. Een rugzak vol ideeën voor ouders en school SCHRIFTELIJKE COMMUNICATIE MET OUDERS OUDERBLIK Een rugzak vl ideeën vr uders en schl SCHRIFTELIJKE COMMUNICATIE MET OUDERS 2012 1. Schriftelijke cmmunicatie met anderstalige uders Schriftelijke cmmunicatie gaat ver alle cmmunicatie naar uders

Nadere informatie

VERSLAG PRACTICUM 6 Pattern Recognition. PCA

VERSLAG PRACTICUM 6 Pattern Recognition. PCA VERSLAG PRACTICUM 6 Pattern Recgnitin. PCA Niclaas Heyning 0152447 Sjerd kerkstra 0445061 Inleiding Bij deze pdracht is het de bedeling de werking van Principal Cmpnent Analyse (PCA) te bestuderen. Er

Nadere informatie

ECTS-fiche. 1. Identificatie TECHNIEKEN VAN MARKTONDERZOEK

ECTS-fiche. 1. Identificatie TECHNIEKEN VAN MARKTONDERZOEK ECTS-fiche Opzet van de ECTS-fiche is m een uitgebreid verzicht te krijgen van de invulling en pbuw van de mdule. Er bestaat slechts één ECTS-fiche vr elke mdule. 1. Identificatie Opleiding GRADUAAT MARKETING

Nadere informatie

Kenneth Smit Consulting -1-

Kenneth Smit Consulting -1- Versneld en cntinu verbeteren van de perfrmance en de resultaten van uw medewerkers en rganisatie. Perfrmance en rendementsverbetering van uw rganisatie is de fcus waarp de activiteiten van Kenneth Smit

Nadere informatie

o o o BIJLAGE PEDAGOGISCHE VISIE A. Gedragsindicatoren personeel in relatie tot leerlingen (vice versa)

o o o BIJLAGE PEDAGOGISCHE VISIE A. Gedragsindicatoren personeel in relatie tot leerlingen (vice versa) PEDAGOGISCHE VISIE A. Algemeen De pedaggische visie vertelt he de schl met leerlingen, persneel en uders van leerlingen wil mgaan en wat de schl verwacht ten aanzien van de relatie tussen leerlingen en

Nadere informatie

Beleidsnotitie 2013-2016. 100, uw welzijns- en zorgnetwerk. Vastgesteld op 26 april 2013

Beleidsnotitie 2013-2016. 100, uw welzijns- en zorgnetwerk. Vastgesteld op 26 april 2013 Beleidsntitie 2013-2016 100, uw welzijns- en zrgnetwerk Vastgesteld p 26 april 2013 1 1 Inleiding Begin 2012 maakte 100, uw welzijns- en zrgnetwerk een drstart, na vier jaar nder de naam Zwel NN vanuit

Nadere informatie

Menukaart particulier

Menukaart particulier Menukaart particulier Intrductie U heeft aangegeven interesse te hebben in één van de plssingen die Life Benefits u kan bieden p het gebied van uw (persnlijke) financiële planning. Wij bieden u graag het

Nadere informatie

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning.

Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwoording 2. Doelstellingen 3. Model 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning. Beleidsplan directe instructie : 1. Verantwrding 2. Delstellingen 3. Mdel 4. Kijkwijzer 5. -Werkwijze en tijdsplanning 1 Verantwrding: Wij willen binnen het nderwijs dat wij geven rekening huden met de

Nadere informatie

Mijn stad, mijn dorp

Mijn stad, mijn dorp Visiedcument Mijn Stad Mijn Drp Mijn stad, mijn drp Visiedcument (Cncept) Auteur : Wendy Oude Nijeweme d Hllsy Dcument : Visiedcument Mijn Stad Mijn Drp Versie 1.0.dc 1 Visiedcument Mijn Stad Mijn Drp

Nadere informatie

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

De denkstijltest. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu De denkstijltest Wat is het? Uw manier van denken bepaalt in sterke mate he u zich velt en he u handelt. Dat geldt vr individuen, maar k vr teams en rganisaties. MindSnar is een methde waarmee denkstijlen

Nadere informatie

Verbanden 3. Doelgroep Verbanden 3. Omschrijving Verbanden 3

Verbanden 3. Doelgroep Verbanden 3. Omschrijving Verbanden 3 Verbanden 3 Verbanden 3 besteedt aandacht aan het pstellen van tabellen, frmules en grafieken. Er zijn k uitbreidingen van de subdmeinen statistiek en rijen en reeksen. Delgrep Verbanden 3 Verbanden 3

Nadere informatie

HANDLEIDING: AANVRAAG VOOR EEN SUBSIDIE IN HET ZUIDEN INVULFORMULIER

HANDLEIDING: AANVRAAG VOOR EEN SUBSIDIE IN HET ZUIDEN INVULFORMULIER 1 JUNI 2015 HANDLEIDING: AANVRAAG VOOR EEN SUBSIDIE IN HET ZUIDEN INVULFORMULIER SEYS VEERLE PROVINCIEBESTUUR WEST-VLAANDEREN Hug Verriesstraat 22 8800 ROESELARE Vrwrd Sinds 1971 ndersteunt de prvincie

Nadere informatie

van gebruikers, en het toekennen van lees- en schrijfrechten (zie hiervoor http://www.grensregio.eu/project-indienen/ ).

van gebruikers, en het toekennen van lees- en schrijfrechten (zie hiervoor http://www.grensregio.eu/project-indienen/ ). LEIDRAAD AANMELDING Bij het aanmaken van een prjectaanmelding in het digitale e-lket kunnen er verschillende vragen bij u pkmen, zals: He lang mag een tekst zijn? Welk detailniveau wrdt er gevraagd? Waar

Nadere informatie

Een goede toekomst voor uw administratie

Een goede toekomst voor uw administratie Een gede tekmst vr uw administratie Is dit uw situatie nu? Is dit uw situatie straks? De praktijk Bij het gebruik maken van nline- bekhuden, wrdt het vr u mgelijk m 24 uur per dag, 7 dagen in de week infrmatie

Nadere informatie

- Bedrijfsvermeldingen, Key-accounts & andere advertentiemogelijkheden -

- Bedrijfsvermeldingen, Key-accounts & andere advertentiemogelijkheden - - Bedrijfsvermeldingen, Key-accunts & andere advertentiemgelijkheden - Dr: VvE Media B.V. Versie: 2.1 Datum: 7 mei 2015 Cntactpersn: Dhr. R.H.P. van der Vssen inf@nederlandvve.nl www.nederlandvve.nl ABN

Nadere informatie

Workshop Nederlandse studenten & studie(traject)begeleiding aan de KU Leuven. Donderdag 18 april 2013

Workshop Nederlandse studenten & studie(traject)begeleiding aan de KU Leuven. Donderdag 18 april 2013 Wrkshp Nederlandse studenten & studie(traject)begeleiding aan de KU Leuven Dnderdag 18 april 2013 Prgramma Inleiding en kennismaking Nederlandse studenten @ KU Leuven He verklaren we de stijgende aanwezigheid?

Nadere informatie

MedewerkerMonitor Benchmark in de Zorg

MedewerkerMonitor Benchmark in de Zorg MedewerkerMnitr Benchmark in de Zrg Telichting pzet vragenlijst en invulinstructies U heeft een inlgcde ntvangen per brief f per e-mail. Mcht u geen inlgcde ntvangen hebben, dan kunt u terecht bij de benchmarkcördinatr

Nadere informatie

BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE

BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE BEGELEIDING LEERLINGEN MET DYSCALCULIE Begeleiding van leerlingen met ernstige rekenprblemen en/f dyscalculie Delen en uitgangspunten Binnen het Veluws Cllege Crtenbsch hanteren wij het Prtcl Ernstige

Nadere informatie

Start duurzame inzetbaarheid

Start duurzame inzetbaarheid Start duurzame inzetbaarheid Een praktijkcasus Dr: Rlf Weijers, Pauline Miedema Hewel duurzame inzetbaarheid een veelbesprken thema is, blijft het lastig m het cncreet te maken en er handen aan veten aan

Nadere informatie

Beweeg Mee! De gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) 1 in de collectieve verzekering voor de minima van de gemeente Den Haag

Beweeg Mee! De gecombineerde leefstijlinterventie (GLI) 1 in de collectieve verzekering voor de minima van de gemeente Den Haag Beweeg Mee! De gecmbineerde leefstijlinterventie (GLI) 1 in de cllectieve verzekering vr de minima van de gemeente Den Haag Mensen niet alleen aan het bewegen brengen, maar k aan het bewegen huden. Dat

Nadere informatie

Dyslexie, Dyscalculie & Spellingsbegeleiding

Dyslexie, Dyscalculie & Spellingsbegeleiding Dyslexie, Dyscalculie & Spellingsbegeleiding Dyslexie en dyscalculie en spellingsbegeleiding p het Carlus Clusius Cllege Zwlle Signalering en Begeleiding dyslectische / dyscalculische leerlingen Dyslexie:

Nadere informatie

INHOUD. Hoofdstuk 1 Inleiding 2

INHOUD. Hoofdstuk 1 Inleiding 2 INHOUD Hfdstuk 1 Inleiding 2 Hfdstuk 2 Wat hudt die extra begeleiding in? 4 LWOO Praktijknderwijs Wie kmt ervr in aanmerking? Wie beslist daarver? Hfdstuk 3 Wat hudt het nderzek van het COB in? 7 Welke

Nadere informatie

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode

Training Faciliteren door middel van de moderatiemethode samen beslist beter besluiten Training Faciliteren dr middel van de mderatiemethde Training Techniek Resultaat Tepasbaar. Dynamisch. Interactief. Visueel. Zelfdcumenterend. Overzichtelijk. Betrkkenheid.

Nadere informatie

Werkinstructie. Contractering Huisartsen 2015

Werkinstructie. Contractering Huisartsen 2015 Werkinstructie Cntractering Huisartsen 2015 Belangrijkste pmerkingen met betrekking tt de digitale cntractering U sluit uw cntract af via de website van DSW. U lgt in met uw individueel VeCZ certificaat,

Nadere informatie

Verandertrajecten voor individuele medewerkers

Verandertrajecten voor individuele medewerkers Het Sandelhut Meditatietechnieken, Caching en Training Verandertrajecten vr individuele medewerkers Lcatie: Het Beekse Bshuis Girlesedijk ngenummerd Hilvarenbeek Pst: Gildelaan 41 5081 PJ Hilvarenbeek

Nadere informatie

Kwaliteit van de arbeid van kamermeisjes

Kwaliteit van de arbeid van kamermeisjes HIER FOTO INVOEGEN BREEDTE 210mm x HOOGTE 99mm Kwaliteit van de arbeid van kamermeisjes Samengevat 2011 Guidea - Kenniscentrum vr Terisme en Hreca vzw Deze infrmatie werd met de grtste zrg samengesteld.

Nadere informatie

Office 365 migratie cursussen. In-company computercursussen bij bedrijven en organisaties

Office 365 migratie cursussen. In-company computercursussen bij bedrijven en organisaties Office 365 migratie cursussen In-cmpany cmputercursussen bij bedrijven en rganisaties Migratie naar een nieuwe Office 365 mgeving Een migratie naar de nieuwe versie van Micrsft Office 365 vergt een extra

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22 identificatie pleiding Infrmatica mdulenaam Databanken cde mdule A8 gedkeuring dr aantal lestijden 60 studiepunten datum gedkeuring structuurschema / vlgtijdelijkheid link: inhud link leerplan: leerinhud:

Nadere informatie

Inventarisatie landelijke enquête

Inventarisatie landelijke enquête Inventarisatie landelijke enquête Inleiding Tijdens de studie geneeskunde gaan er hnderden deuren vr je pen. Naast de studie wrden er zwel intra- als extracurriculair vele mgelijkheden gebden m jezelf

Nadere informatie

Evaluatie zorgleefplan met cliënt thuis en in het verzorgingshuis

Evaluatie zorgleefplan met cliënt thuis en in het verzorgingshuis Evaluatie zrgleefplan met cliënt thuis en in het verzrgingshuis Artikel: 2010-003 Datum: 30-11-2010 Auteur: Merel van Uden Prtcl vr halfjaarlijkse evaluatiegesprek ver zrgleefplan van een cliënt met een

Nadere informatie

Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Directoraat-Genemal Rijkswaterstaat. Adviesdienst Verkeer en Vervoer

Ministerie van Verkeer en Waterstaat. Directoraat-Genemal Rijkswaterstaat. Adviesdienst Verkeer en Vervoer Ministerie van Verkeer en Waterstaat Directraat-Genemal Rijkswaterstaat Adviesdienst Verkeer en Verver He is MELDWERK ntstaan? «. ">. "'T» In 1987 hebben de beheerders van rijkswegen afgesprken wegwerkzaamheden

Nadere informatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie

Duurzaam inzetbaar in een vitale organisatie Duurzaam inzetbaar in een vitale rganisatie Vitaliteit en bevlgenheid vrmen sleutelbegrippen vr het ptimaal en duurzaam inzetten van medewerkers. Vitale medewerkers bruisen van energie, velen zich fit

Nadere informatie

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State

EVALUATIE TER STATE. Marion Matthijssen, Marn van Rhee. Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juli 2005. In opdracht van Raad van State EVALUATIE TER STATE Marin Matthijssen, Marn van Rhee Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) juli 2005 In pdracht van Raad van State Centrum vr Onderzek en Statistiek (COS) Auteur: Marin Matthijssen en

Nadere informatie

Deelprojectplan. Projectadministraties

Deelprojectplan. Projectadministraties Deelprjectplan Prjectadministraties Het beheersen van prjectadministraties dr de invering van een hgeschlbrede methdiek. 1 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 2. Prbleemverkenning en stelling 3. Prjectdelen 4.

Nadere informatie

Pieter Swager/ Jos Fransen lectoraat elearning

Pieter Swager/ Jos Fransen lectoraat elearning 1 Pieter Swager/ Js Fransen lectraat elearning Scenari: 1 e deel afstudeerfase (1 e semester): schrijven nderzeksplan (vrbeeldscenari/ blauwdruk van een leerpraktijk) Vraf Onderwijskundig kader waarbinnen

Nadere informatie

Visietekst Continuïteitsmanagement Bekrachtigd tijdens Comité art.107 RELING op 13/05/2015

Visietekst Continuïteitsmanagement Bekrachtigd tijdens Comité art.107 RELING op 13/05/2015 Visietekst Cntinuïteitsmanagement Bekrachtigd tijdens Cmité art.107 RELING p 13/05/2015 Van ntslagmanagement naar cntinuïteitsmanagement Ontslagmanagement (OM) werd als methdiek binnen de psychiatrische

Nadere informatie

Retailmanagement brochure voor bedrijven

Retailmanagement brochure voor bedrijven Campus Schnmeersen Gebuw B Valentin Vaerwyckweg 1 BE-9000 Gent Retailmanagement brchure vr bedrijven Deze brchure bevat de belangrijkste infrmatie ver de pleiding Retailmanagement. De meest up t date infrmatie

Nadere informatie

DAVGOS. Werkgroep Preventieadviseurs F. Wauters P. De Roissart I. Van Durme. Vergadering: 24 maart 2011 Nr.: 2011/01

DAVGOS. Werkgroep Preventieadviseurs F. Wauters P. De Roissart I. Van Durme. Vergadering: 24 maart 2011 Nr.: 2011/01 DAVGOS Werkgrep Preventieadviseurs F. Wauters P. De Rissart I. Van Durme Vergadering: 24 maart 2011 Nr.: 2011/01 Agendapunt Verslag Opmerkingen/actiepunt 1. Verwelkming Patrick Verhasselt, pedaggisch begeleider

Nadere informatie

IKZ DEEL II : De informatieronde

IKZ DEEL II : De informatieronde Vanuit het standpunt van de zn is de schaduw nzichtbaar (Gethe) IKZ DEEL II : De infrmatiernde Het is méér dan een cliché f butade: m aan een breed kwaliteitsbeleid te werken, heb je écht steun, inbreng

Nadere informatie

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica

Programma Welzijn en Zorg. Nieuwe Zorg en Domotica Prgramma Welzijn en Zrg Nieuwe Zrg en Dmtica Aanleiding De mgelijkheden vr het langer zelfstandig thuis blijven wnen, meten wrden verbreed. Technlgische ntwikkelingen die zrg p afstand en het participeren

Nadere informatie

OVERSTAP 4VMBO- 4HAVO 2016-2017. Bertrand Russell College havo en vwo

OVERSTAP 4VMBO- 4HAVO 2016-2017. Bertrand Russell College havo en vwo OVERSTAP 4VMBO- 4HAVO 2016-2017 Bertrand Russell Cllege hav en vw Overstap vmb naar 4-hav infrmatie 2016-2017 Waarm drstrmen naar 4hav? Stel, je zit in 4 VMBO-t. Je haalt gede resultaten, het ziet ernaar

Nadere informatie

2. De database beschikt wel over mogelijkheden leermateriaal te beschrijven en die beschrijvingen te delen met de buitenwereld.

2. De database beschikt wel over mogelijkheden leermateriaal te beschrijven en die beschrijvingen te delen met de buitenwereld. Versie 2.1 23 mei 2013 OPEN PUBLICEREN VAN LEERMATERIAAL: EEN STAPPENPLAN Veel instellingen vr hger nderwijs hebben al een database (repsitry) met digitaal leermateriaal. Sms is dat de database van de

Nadere informatie

Inhoudsopgave... 1. 1 Aanmelden als nieuwe gebruiker... 2. 2 Woningen beheren... 3. 2.1 Een nieuwe woning invoeren... 3

Inhoudsopgave... 1. 1 Aanmelden als nieuwe gebruiker... 2. 2 Woningen beheren... 3. 2.1 Een nieuwe woning invoeren... 3 Inhudspgave Inhudspgave... 1 1 Aanmelden als nieuwe gebruiker... 2 2 Wningen beheren... 3 2.1 Een nieuwe wning inveren... 3 2.2 Wijzigen bjectgegevens... 5 2.3 Aanbdpagina eigen website...... 5 2.4 Eigen

Nadere informatie

Preventie tegen chemische risico s in carrosseriebedrijven

Preventie tegen chemische risico s in carrosseriebedrijven Preventie tegen chemische risic s in carrsseriebedrijven Eind 2010 werd k een inspectiecampagne gehuden bij de carrsseriebedrijven. De campagne kaderde in een Eurpese SLIC-campagne Chemische agentia p

Nadere informatie

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba.

Agressiemanagement. Management Consulting and Research Kapeldreef 60, 3001 Heverlee Tel. 016/29 83 11 Fax 016/29 83 19 Website http://www.mcr-bvba. Agressiemanagement Bedrijven, rganisaties en schlen krijgen steeds vaker met agressie te maken. Wanneer je met mensen werkt, bestaat er immers de kans p cnflicten. Z n cnflict kan escaleren in bedreigingen,

Nadere informatie

Rapport activiteit 3 : realisatie van een agro4c De veiling als regisseur van versketens

Rapport activiteit 3 : realisatie van een agro4c De veiling als regisseur van versketens Rapprt activiteit 3 : realisatie van een agr4c De veiling als regisseur van versketens Inleiding Wat is een crss chain cntrl center (4C)? Een Crss Chain Cntrl Center is een regiecentrum waar meerdere cmplexe

Nadere informatie

MASTER OF ENGINEERING: INDUSTRIAL ENGINEERING & OPERATIONS RESEARCH

MASTER OF ENGINEERING: INDUSTRIAL ENGINEERING & OPERATIONS RESEARCH MASTER OF ENGINEERING: INDUSTRIAL ENGINEERING & OPERATIONS RESEARCH Master in de Ingenieurswetenschappen: Bedrijfskundige Systeemtechnieken en Operatineel Onderzek BEDRIJFSKUNDIG INGENIEUR: Flexibele persn

Nadere informatie

beta brugklas secties 2004 2005 1 Ontwikkeling bètatechniek op het Newmancollege. 1. Inleiding

beta brugklas secties 2004 2005 1 Ontwikkeling bètatechniek op het Newmancollege. 1. Inleiding beta brugklas secties 2004 2005 1 Ontwikkeling bètatechniek p het Newmancllege. 1. Inleiding Het Newmancllege streeft naar een sterke prfilering p het gebied van de bètatechnische vakken. De argumenten

Nadere informatie

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22

CVO PANTA RHEI - Schoonmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22 CVO PANTA RHEI - Schnmeersstraat 26 9000 GENT 09 335 22 22 www.vlwassenennderwijs.be identificatie pleiding Infrmatica mdulenaam Databanken cde mdule A8 gedkeuring dr aantal lestijden 60 studiepunten datum

Nadere informatie