DE oneenigheid, die zich onlangs heeft voorgedaan bij het beoordeelen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DE oneenigheid, die zich onlangs heeft voorgedaan bij het beoordeelen"

Transcriptie

1 HET PORTRET EN ZIJN GELIJKENIS DOOR Mr. W. C. FELTKAMP DE oneenigheid, die zich onlangs heeft voorgedaan bij het beoordeelen van de gelijkenis van het borstbeeld van wijlen de koninginregentes Emma en de geschillen in den Haagschen raad, gerezen bij het monument van Jan Toorop over de getroffen gelijkenis, hebben duidelijk in 't licht gesteld welke primitieve inzichten nog bij velen over portretgelijkenis bestaan. Is men wel eens ervan getuige geweest dat een schilder zijn pas ontstaan portret aan de familie en kennissen van den voorgestelde liet zien, dan zal men verbaasd geweest zijn over het sterk uiteenloopen van het oordeel over de getroffen gelijkenis. De felste tegenspraak hoort men dan. Volgens de een lijkt het portret heelemaal niet, volgens een ander is de gelijkenis sprekend, een derde zegt: Ja, de mond is het precies, maar de oogen zijn zoo niet" waartegen dan weer een vierde opmerkt: Die oogen zijn het juist sprekend". Daarom is het de moeite waard eens te analyseeren hoe het met die gelijkenis van portretten staat. Om te beginnen realiseert men in 't geheel niet hoe ingewikkeld het proces zien" is. De gezichtsbeelden vormen zich zoo natuurlijk in ons dat de naïve mensch de idee heeft, dat de voorstelling van een ding precies hetzelfde is als het voorwerp buiten ons dat er de oorzaak van is. Maar het nadenken leert dat er van b.v. een hoofd waarvan wij een voorstelling maken van i 25 cm hoog, op het netvlies een beeldje van slechts eenige vierkante millimeters bestaat, terwijl die netvlies projectie behalve door andere oorzaken, ook vervormd is, doordat zij op het holle binnenvlak van het oog geworpen wordt, zoodat elke rechtheid een kromme projectie krijgt. Dit zoo gegeven beeldje nu wordt, met behulp van de gevoelens in de spieren, die de oogassen richten, omgezet tot de voorstelling van een hoofd, de ruimtelijke voorstelling van drie afmetingen zooals wij die kennen. In de hersenen, in den geest worden de oorspronkelijke netvliesprikkels, zintuigelij ke gewaarwordingen, samen met de spiergevoelens tot een nieuw geheel, de voorstelling verwerkt. Nu laat zich van te voren inzien, evenals geen twee menschen, door kleine anatomische afwijkingen, precies 't zelfde spreken of loopen, dat er ook in het opnemen van de prikkels en het verwerken van de voorstellingen allerlei individueele verschillen zullen optreden. De beteekenis hiervan voor de afbeelding der dingen, dus ook van den mensch is duidelijk, want zooals Schopenhauer opmerkte (W. als W. II 425): Demgemasz stellt die vor unseren Augen ausgebreiteten Natur sich in den verschiedenen Köpfen sehr verschieden dar: und wie jeder sie sieht, so allein kann er sie

2 394 HET PORTRET EN ZIJN GELIJKENIS Q wiedergeben, sei es durch den Pinsel oder den Meiszel oder Worte oder Gebehrden auf der Bühne". Afgezien van de zooeven besproken individueele physiologische oorzaken van verschil, heeft men ook de curieuze inwerking van onderdeden der voorstelling op elkaar, b.v. een zwart en een wit vierkant naast elkaar van exact uitgemeten gelijke grootte, zijn toch voor het oog verschillend, het zwarte kleiner het witte grooter. Men denke ook aan het bedriegelijke beeld van evenwijdig geteekende lijnen, die voor 't oog naar elkaar toe schijnen te loopen als er convergeerende schuine lijnen doorheen getrokken worden. Men weet dat zij evenwijdig zijn, en toch ziet men hen naar elkaar toe loopen. Deze bedrieglijke voorstellingen treden bij ieder op maar zooals mij bleek is de afwijking bij den een grooter dan bij den ander. Ook in 't schatten van grootte-afmetingen bestaan sterke verschillen, bekend is dat een grootere groep menschen de maan in hun voorstelling de grootte van een soepbord geven terwijl een kleinere groep de maan zich voorstelt op de grootte van een kwartje, bij navraag in zijn omgeving zal men ervaren dat dit onderscheid in grootte-voorstelling bestaat. Voorts is de eene mensch gevoeliger voor kleur, de ander voor lijnen, de derde voor vorm, deze heeft voorkeur voor naar rood gaande kleuren, gene voor blauwe of gele. In hun voorstelling zal in overeenstemming daarmede van de voor hen in 't oog vallende kenmerken een duidelijker beeld gevormd worden. Ook hebben sommigen een instelling van de aandacht op bepaalde vormen, Leonardo merkte al op dat dikwijls grootneuzigen eerst naar den neus van anderen kijken, daar een speciale belangstelling voor hebben, en er in hun voorstelling meer aandacht aan wijden. Begrijpelijk is het dat men de maten in verhouding tot zichzelve ziet en een mager schilder zal veelal de dikte aan een gezet model accentueeren, het portret dat uit zijn handen komt zal vaak corpulenter zijn dan dat van een confrater waarbij de verhoudingen omgekeerd zijn. Maar de belangrijkste oorzaak van het verschil in voorstelling is wel de vervormende invloed van het gevoel. Ook uit de psychoanalyse weten we dat bepaalde affecten het herinneringsbeeld geheel kunnen vervormen, de voorstelling van een plaats waaraan ongewenschte en dientengevolge verdrongen affecten verbonden zijn wordt verwrongen weergegeven. In het voorstellingsleven der krankzinnigen ziet men ook den grooten deformeerenden invloed van het affect waarvan men voorbeelden vindt in die Bildnerei des Geisteskranken van Prinzhorn. Evenwel zijn daar de vervormingen in het ziekelijke overdreven, maar zij geven toch aanwijzingen over den invloed van het gevoel op het voorstellingsleven, want er is veelal een graadverschil geen essentieel onderscheid. De teekeningen van kinderen toonen ook hoe de détails die hen pakken grooter en duidelijker worden voorgesteld. In de neger kunst doet zich hetzelfde verschijnsel voor dat deelen,

3 g HET PORTRET EN ZIJN GELIJKENIS 395 die voor den afbeelder belangrijk zijn, overdreven worden zooals ook in de moderne Europeesche kunst de expressionisten zwaar accent leggen op wat hun gevoel trof. Thorn Prikker b.v. geeft de smeden op zijn teekening Les forgerons" heel groote handen en van Gogh maakt de hoofden der zaaiers op zijn vroege teekeningen grooter dan de normale afmeting. Het gevoel naarmate het sympathiek of antipathiek staat t.o.v. den voorgestelde, weet de trekken van het gelaat in een aangenaam of onaangenaam verband saam te trekken. Ieder weet wel uit eigen ervaring dat hij een persoon waarvan hij eerst veel hield, later als zijn affectie veranderd is, heel anders ziet. Vatte hij eerst wat in het gezicht maar gunstig op te vatten was tot een lieflijk beeld samen, naderhand overheerschen de ongunstige accenten. De liefde vindt in het gelaat trekken, die het nobele uitdrukken, en vat hen samen tot een schoon verband. Vader Cats moet dit beseft hebben toen hij dichtte: Let vrienden op den grond van uwe saecken Des vryers gunstig oog dat ken de schoonheyt maecken." Precies dezelfde gedachte vindt men uitgedrukt in de versregels: Wenn ich, liebe Lili, dich nicht liebte Welche Wonne gab mir diese Bliek. Een bewuste overdrijving van de karakteristiek van gelaatstrekken ziet men in de caricatuur, die meestal een boosaardige maar ook wel eens een goedaardige visie op den voorgestelde geeft. Het vermogen om verband te zien in teekenen, die eigenlijk dat verband niet bedoelen uit te drukken, komt ook naar voren als wij in vochtvlekken of behangselpatronen den eenen dag heel duidelijk een gezicht zien dat wij een volgende dag soms niet eens terug weten te vinden, zoo weinig objectieve gegevens waren er in het behangsel zelf te vinden. Dat men de wijziging van de voorstelling door het gemoed min of meer bewust kan cultiveeren bewijst de in de brieven van van Gogh voorkomende passage: Je voudrai faire Ie portrait d'un ami artiste, qui rêve de grand rêves, qui travaille comme Ie rossignol chante, parce que c'est ainsi sa nature. Cet homme sera blond. Je voudrai mettre dans Ie tableau mon appreciation, mon amour que j'ai pour lui. Je Ie peindrai done tel quel, aussi fidèlement que je Ie pourrai, pour commencer. Mais Ie tableau n'est pas fini ainsi. Pour Ie finir je vais maintenant être coloriste arbitraire. J'exagère Ie blond de la chevelure, j'arrive aux tons oranges, aux chromes, au citron pale. Derriére la tête, au lieu de peindre Ie mur banal du mesquin appartement je peins 1'infini, je f ais un fond simple du bleu Ie plus riche, Ie plus intense,

4 396 HET PORTRET EN ZIJN GELIJKENIS O que je puisse confectionner, et par cette simple combinaison la tête blonde éclairée sur ce fond bleu riche, obtient un effet mystérieux comme 1'étoile dans 1'azur pro fond." Hierbij is natuurlijk direct op te merken dat het beeld dat van Gogh direct voor oogen heeft, ook al onbewust door zijn gevoelsleven beinvloed is, maar hij gaat die spontaan ontstane voorstelling bewust sterker wijzigen. Een voorbeeld heeft men in het zelfportret uit de collectie Tutein Nolthenius naast het zelfportret uit de collectie Chester Dale het eerste direct naar de natuur gemaakt, het tweede strenger gestyleerd. Gaan wij nu na deze algemeene opmerkingen over het tot stand komen van de voorstelling, nader op het portret en zijn gelijkenis in, dan denke men vooraf aan de geestige en juiste opmerking van Mme Cavé:,,On voit beaucoup trop un portrait, on Ie voit plus en un jour que 1'original en dix ans." Zeker is dat men allerlei dingen gaat realiseeren, die men tevoren niet of lang niet zoo scherp bekeken had. Hoevelen gaan zich dan niet pas afvragen welke kleur oogen of wat voor oorvorm de voorgestelde heeft. Dat er één juiste voorstelling, één waarheidsgetrouwe afbeelding van een persoon zou kunnen bestaan berust op twee ficties. Eerstens de fictie dat de persoon die waarneemt 't zelfde blijft, terwijl toch de waarnemer voortdurend verandert en dientengevolge zijn instelling op de voorgestelde zijn voorstelling zelf ook verandert. Daarvandaan zegt Baudelaire. Un portrait est un modèle, compliqué d'un artiste." Het wezen van den kunstenaar zooals hij was toen hij het portret maakte, weerspiegelt zich erin. Nog duidelijker en helderder werd dit inzicht gestalte in The picture of Dorian Gray van Oscar Wilde, want naarmate Dorian in zijn leven verandert, wijzigt zich zijn voorstelling van zijn portret als hij het bekijkt en ziet hij er voortdurend een ander karakter in uitgedrukt. De tweede fictie houdt geen rekening met de doorloopende verandering van den waargenomene en komt daaruit voort dat men de sensatie dat men dezelfde blijft verkeerd opvat en uitlegt alsof men hetzelfde blijft. Het is hier de plaats niet om op dit moeilijke probleem in te gaan, hoe het toch komt dat terwijl onze bewustzijnsinhoud, onze ideeën, onze gevoelens en appreciatie's totaal anders zijn dan tijden terug, terwijl wij dus in 't geheel niet meer hetzelfde zijn, dat wij toch de sensatie hebben de voortzetting te zijn van een zelfde wezen, dat wij het ikgevoel hebben, de overtuiging dat wij dezelfde zijn. Ons innerlijk en ons uiterlijk veranderen zelfs in een kort tijdsverloop voortdurend. De beweging van de trekken geeft uitdrukking aan het gelaat en roept de impressie van het wezen op. Alcibiades zei van Socrates dat hij zwijgend leelijk maar sprekend mooi was. En Mme Cavé puntig: Qui de nous n'a pas cent visages? Mon portrait de ce matin sera-t-ü celui de ce soir? de demain? Rien ne se répete a chaque instant une impression nouvelle. En dat dit niet slechts een schermen met zinlooze woorden is, blijkt

5 LXXXI REMBRANDT VAN RIJN, PORTRET VAN DS. H. SWAL- MIUS, I637 - KONINKLIJK MUSEUM TE ANTWERPEN FRANS HALS, PORTRET VAN DS. H. SWALMIUS, TWEE JAAR LATER (1039) - PARTICULIER BEZIT, HOLLAND

6 LXXXII JOHN RADECKER, JAN TOOROP MONUMENT (l9j6), DEN HAAG FOÏOPORTRET VAN JAN III. TOOROP KORT VOOR ZIJN DOOD GEMAAKT

7 D HET PORTRET EN ZIJN GELIJKENIS 397 dengene die de zelfportretten van Rembrandt eens naast elkaar zet of de zelfportretten van van Gogh. Dan springt in het oog, dat in het volle bezit van hun vermogen tot uitbeelden zij zich zelf steeds anders gezien moeten hebben, om tot zoo uiteenloopende voorstellingen te komen. Men kan de verschillen niet schuiven op onkunde of onmacht en toch ziet men dat ook de zelfportretten die vrijwel in den zelfden tijd ontstaan zijn, groote verscheidenheid zoowel in den vorm als in de uitdrukking opleveren. Maar" hoor ik opmerken, een.photografie geeft toch de voorgestelde objectief en mechanisch exact weer." Zeker, maar wij kennen de photo alleen subjectief, ook die wordt in onze voorstelling onmiddellijk individueel gerepresenteerd. Echter zijn de innerlijke reacties niet zoo heftig als op de persoon zelf, men mist de spanning in het gelaat, daarom verveelt een foto ook zoo gauw. Toch hoort men, ondanks het feit dat een foto exact adequaat zou moeten zijn, daarvan dikwijls de gelijkenis ontkennen. Dit wil dan zeggen, dat de uitdrukking die men van de foto opvat niet correspondeert met degene die men gewend is zich voortestellen. Voorts komt men met de tegenwerping dat men de verhouding b.v. van de lengte van het gezicht tot de breedte of de helling van den gelaatshoek kan meten. Echter het weten van maten is heel wat anders dan de voorstelling van het gemetene. Een zuiver vierkant zien wij rechthoekig door dat het aftastende gevoel in de spieren die de verticale draaiing van het langs de zijden van het vierkant kijkende oog bewerken, ietwat anders is dan 't gevoel dat de horizontale oogspieren opleveren. En evenmin als men deze physische oorzaak van afwijkingen kan uitschakelen evenmin kan men de psychische beïnvloeding van de voorstelling opzij zetten. Het voortdurend veranderen van de voorgestelde en het verschillend zijn van de schilders en beeldhouwers is de oorzaak van het uiteenloopen der afbeeldingen van een en dezelfde persoon. Zet men van de vele portretten die van Toorop gemaakt zijn de meest uiteenloopende naast elkaar dan kan men haast niet begrijpen dat dezelfde persoon ervoor gezeten heeft. Is. Israels' portret van Toorop naast een zelfportret van deze of de kop die Altorf geboetseerd heeft vergeleken met het masker dat Raedecker voor Toorops monument maakte dwingt ons te realiseeren hoe verschillende interpretaties mogelijk zijn. En nu moet men niet denken dat dit uitwassen zijn van onzen te individualistischen tijd want vergelijkt men de reproducties der koppen van Amenophis IV, ook genaamd Khoun-aten of Akhnaton, dan constateert men enorme verschillen tusschen conterfeitselen waarvan door inscriptie's vaststaat dat de voorgestelde genoemde pharao is. In het eene beeld is de inplanting van het oor veel hooger waardoor de onderkaak veel meer vooruit lijkt te steken en het gezicht een teere uitdrukking krijgt in het andere is het profiel straffer en strenger van expressie naar het inzicht van den beeldhouwer. De verschillen zijn werkelijk in het oog springend.

8 398 HET PORTRET EN ZIJN GELIJKENIS Q Sterk verschil ook tusschen het schilderij van Lionello d'este door Pisanello en het aan Jacopo Bellini toegeschreven portret van dien zelfden prins. Dankbare objecten van vergelijking zijn ook de afbeeldingen van Philips IV van Spanje door Velasquez en Rubens. Bij Velasquez het accent op de aristocratische verschijning de vormen vlak en ingetogen behandeld, bij Rubens valt door de geaccuseerde plastiek en de volle zinnelijke lippen de nadruk op het lichamelijke. Naarmate nu iemand meer innerlijk verwant is aan de eene of aan de andere visie, verkiest hij de eene of de andere opvatting. De naïve beschouwer zegt dan dat het door hem uitverkoren portret beter lijkt op het natuurvoorbeeld, het model. Maar hij moest zeggen: Het lijkt meer op mijn voorstelling van het model". Want dieper doordenken toont aan dat voor den beschouwer de frappante gelijkenis" alleen bestaat tusschen zijn voorstelling en de voorstelling van den schilder. Bij het oordeel over gelijkenis moet men in ieder geval bedenken dat de visie van den in kijken getrainden schilder, na langdurig voortgezette waarneming tot standgekomen, minstens dezelfde aanspraken heeft op natuurwaarheid als ons eigen vaak oppervlakkiger tot stand gekomen inzicht. Bijna overbodig lijkt het mij uitvoerig te betogen dat de vraag betreffende de gelijkenis in het geheel niet parallel gaat aan de vraag naar de kunstwaarde van het portret. Het is n.1. zeer wel mogelijk, dat wij een portret als schilderij of beeldhouwwerk prachtig vinden, terwijl het naar ons inzicht niet lijkt. Omgekeerd kan een voor mij sterk gelijkend portret, ondanks de knappe uitvoering als kunstwerk vrijwel waardeloos zijn, als het geen tot gestalte geworden emotie belichaamt. Ja, men kan met het volste recht beweren, dat juist naarmate een kunstenaar zich sterker emotioneel uitte en dus de emotie de voorstelling meer vervormde de gelijkenis voor de banaal voelende mensch minder zal worden. Echter zal men dikwijls ervaren, als men zich niet eigengereid van zoo'n aanvankelijk vreemd aandoend portret afwendt, dat de kunstenaar trekken erin heeft gegeven die van een dieperen kijk op de persoonlijkheid getuigen. En veelal zal men dan de voorgestelde persoon terugziend niet alleen kunnen begrijpen dat de schilder tot zijn visie gekomen is maar zal men ook zijn eigen inzicht verrijkt en verdiept vinden. Enkele hoofdrichtingen, waarin de schilders zich bij het portretteeren bewegen zijn wel aan te geven en als het portret een bepaalde functie te vervullen heeft kan men bij keuze van een conterfeiter daarmee rekening houden. Eerstens zijn er de realisten, die allen nadruk leggen op het zoo scherp mogelijk waargenomen uiterlijk aanzicht. Dergelijke portrettisten zijn vooral geschikt om voor de familie de lijfelijke verschijning van den voorgestelde vast te leggen. Want op deze zoo exact mogelijke afbeelding kan ieder zijn eigen psychische reactie hebben.

9 D HET PORTRET EN ZIJN GELIJKENIS 399 Een tweede richting neemt wel het uitgangspunt in de realiteit maar vanuit een bepaalde opvatting van het geestelijk zijn van de voorgestelde wordt zijn afbeelding geïdealiseerd. Het is de opvatting door Lessing in zijn Laokoon beschreven met de woorden,,denn obschon auch das Portat ein Ideal zulaszt, so musz doch die Ahnlichkeit daruber herschen. Es ist das Ideal eines gewissen Menschen, nicht das Ideal eines Menschen überhaupt." Als de voorgestelde drager is van een bepaalde idee, belijder van een zekere wereldopvatting, kan zijn portret, vrijwel los van zijn lijfelijke verschijning onder de handen van een kunstenaar die zijn opdracht begrijpt, tot een monument van algemeen-menschelijke beteekenis worden. Wil men voorbeelden dan is Is. Israels een sterke representant van de eerste richting. Isaac geeft de directe impressie van de zoo levend voor hem staande figuur, typisch van houding en gebaar. Zijn vader Josef Israels schiep in het portret van Roelofs, diens burgerlijke verschijning om tot een figuur van patriarchale grootheid, een treffend voorbeeld van de tweede richting. Natuurlijk zijn er geen scherpe grenzen te trekken want het portret door Vincent d'un ami peintre, qui travaille comme Ie rossignol chante gaat al naar de derde richting over. Ook het portret van Toorop door Raedecker is uitgegroeid tot het beeld van een grooten Ziener. Het verst verwijderde van der Leek zich van de realiteit in zijn portret van van Gogh, gebaseerd op een zelfportret van Vincent, waar hij door de werking van blokjes grijs en kleur het zuivere wezen en geestelijk sereene van Vincent in zijn hoogste momenten wil uitdrukken. Hier is bijna geheel geabstraheerd van het lichamelijke om het spiritueele streven als geestelijke essentie van dezen grooten mensch en kunstenaar lucide uit te drukken. Maar hier zal voor vele op de zichtbare realiteit ingestelden de grens overschreden zijn. Dezen zullen bezwaar maken een dergelijke uitbeelding nog als portret te laten gelden en het liever een gemoedsreactie van van der Leek noemen. Echter, en hier komen wij weer bij het uitgangspunt terug, wordt door hen te spoedig vergeten, dat ook hun eigen voorstelling een reactie is geheel door hun persoonlijkheid bepaald, en dat het feit, dat er meer menschen zijn die oordeelen evenals zij, geen grond of bewijs is dat hun min of meer op elkaar gelijkende visie,,de juiste" is.

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel.

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW. H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW H4 algemeen deel Hoofdstuk 4 Expressionisme - Kunst en gevoel. Sigmund Freud (1856-1939) De ideeën van de psychoanalyticus Sigmund Freud hadden veel invloed op de kunstenaars

Nadere informatie

FABULOUS CHIC WINTER LODGE CHRISTMAS MORNING BALANCED WHITE

FABULOUS CHIC WINTER LODGE CHRISTMAS MORNING BALANCED WHITE FABULOUS CHIC WINTER LODGE CHRISTMAS MORNING BALANCED WHITE We presenteren u graag onze nieuwe kerstthema s: FABULOUS CHIC, WINTER LODGE, CHRISTMAS MORNING, BALANCED WHITE.* Naast deze thema s blijven

Nadere informatie

III. L adjectif. III. L adjectif. 1. Accord de l adjectif 1.1 L adjectif prend s 1.2 L adjectif + E 1.3 L adjectif substantivé

III. L adjectif. III. L adjectif. 1. Accord de l adjectif 1.1 L adjectif prend s 1.2 L adjectif + E 1.3 L adjectif substantivé III. 1. Accord de l adjectif 1.1 prend s 1.2 + E 1.3 substantivé 2. Les degrés de comparaison 2.1 Les comparatifs 2.2 Les superlatifs 2.3 Les irréguliers 1 III. 1. Accord de l adjectif 1.1. prend S Quand

Nadere informatie

Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008

Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008 Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008 SPILINDEX 110,51 INDICE-PIVOT 110,51 Tegemoetkomingen aan personen met een handicap Allocations aux personnes handicapées (Jaarbedragen) (Montants annuels)

Nadere informatie

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek :

Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis. Klas 3 Reader/begrippenlijst periode 4 toetsweek : Hoe moet je leren??? De begrippen zijn bij deze toets gekoppeld aan de kunststromingen van de kunstpromotie.

Nadere informatie

DREAMS NATURE GLAMOUR WINTER

DREAMS NATURE GLAMOUR WINTER CHRISTMAS at work 2014 We presenteren u graag onze nieuwe kerstthema s: DREAMS, NATURE, GLAMOUR, WINTER Naast deze thema s blijven we u ook onze CLASSIC-thema s (rood, zilver of goud) aanbieden; onze sfeer-volle

Nadere informatie

Het Engelenbeeld in de lakenhal.

Het Engelenbeeld in de lakenhal. Het Engelenbeeld in de lakenhal. In December 1935 werd de Lakenhal verrijkt met een Engelenbeeld, afkomstig uit de oude St. kerk, thans Ned. Herv. Kerk te Noordwijk Binnen. Ofschoon dit beeld in de dagen

Nadere informatie

Handleiding Optiekset met bank

Handleiding Optiekset met bank Handleiding Optiekset met bank 112110 112110 112114 Optieksets voor practicum De bovenstaande Eurofysica optieksets zijn geschikt voor alle nodige optiekproeven in het practicum. De basisset (112110) behandelt

Nadere informatie

Installatie van versie 2.2 van Atoum

Installatie van versie 2.2 van Atoum Version française en seconde partie du document. Installatie van versie 2.2 van Atoum U moet in uw databases een nieuwe tabel aanmaken na de installatie van versie 2.2 van de toepassing Atoum. Hiervoor

Nadere informatie

De brieven van Van Gogh

De brieven van Van Gogh De brieven van Van Gogh Tijdens een rondwandeling door het dorp, vertelt ieder gids wel iets over de vele brieven die Vincent schreef in zijn leven. Hoe belangrijk waren de brieven voor Vincent, aan wie

Nadere informatie

Comprendre et se faire comprendre commence par s exprimer en néerlandais

Comprendre et se faire comprendre commence par s exprimer en néerlandais Comprendre et se faire comprendre commence par s exprimer en néerlandais Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal La langue néerlandaise crée un lien entre nous Wat leest

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Mondriaanjurk, Yves Saint Laurent, Abraham, Bianchini-Férier, 1965 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van de examentour Burgerlijke cultuur in de zeventiende

Nadere informatie

Kunstenaarmemo. Een inspirerende reis door de wereld van de kunst...

Kunstenaarmemo. Een inspirerende reis door de wereld van de kunst... Kunstenaarmemo Inspirerende reis door de wereld van de kunst: Schilderijen van beroemde impressionisten en expressionisten als klassiek memoriespel. Spelsoort: Spelers: Inhoud: Memo spel 1-4 spelers 28

Nadere informatie

paritaire pour les de travail adapté et les ateliers sociaux (CP 327)

paritaire pour les de travail adapté et les ateliers sociaux (CP 327) (CP 7) paritaire pour les de travail adapté et les ateliers sociaux Convention collective de travail du 9 janvier 999 relative aux conséquences de du revenu minimum mensuel moyen garanti d les entreprises

Nadere informatie

Je n ai pas reçu le dépliant.

Je n ai pas reçu le dépliant. 1 Je n ai pas reçu le dépliant. Je bent telefoniste bij de klantendienst van Macro Alleur. Bij de aanbiedingen van de week is er een citruspers Philips AZ77. 1 Lees de dialoog La réception / Le service

Nadere informatie

Eik rustiek wit geolied Chêne rustique huilé blanc

Eik rustiek wit geolied Chêne rustique huilé blanc Eik rustiek it geolied Chêne rustique huilé blanc parket Leuke aanbiedingen in FSC hout 2015 parquet Offres attractives en bois FSC hout 2015 Beuk ild, natuur geolied 41,50 Eik ild rood, natuur geolied

Nadere informatie

l'argent Donne. L'argent! pris J'ai pris mon suppositoire. Dépêche-toi! sûr - T'es sûr? Je connais quelqu'un qui peut. Merci Merci. Au revoir.

l'argent Donne. L'argent! pris J'ai pris mon suppositoire. Dépêche-toi! sûr - T'es sûr? Je connais quelqu'un qui peut. Merci Merci. Au revoir. bon anniversaire Bon anniversaire, mon petit. l'argent Donne. L'argent! le quartier Tu habites dans le quartier? le ticket T'as le ticket? pris J'ai pris mon suppositoire. Dépêche-toi! donne Donne. L'argent!

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT KLEUR NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 In 1886 vertrok Van Gogh naar Parijs. Hij maakte daar kennis met twee nieuwe schilderstromingen: het impressionisme en het pointillisme. Onder invloed van deze stromingen gingen de schilderijen

Nadere informatie

Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 1

Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 1 Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 1 Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 2 Jos van Vreeswijk is meer dan dertig jaar beeldhouwer en nog

Nadere informatie

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking in de etalage Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking Op 28 augustus 2009 overleed geheel onverwacht op een logeeradres in Bussum de in 1927 in Kampen

Nadere informatie

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Brieflezende vrouw, Johannes Vermeer, ca. 1663 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van zeventiende eeuw laat Johannes Vermeer zien in de examentour Burgerlijke

Nadere informatie

Un siècle de peinture belge. peinture belge. rencontre de deux collections. rencontre de deux collections

Un siècle de peinture belge. peinture belge. rencontre de deux collections. rencontre de deux collections Un siècle de peinture belge Un siècle de peinture belge rencontre de deux collections rencontre de deux collections Le BAL et la collection Belfius s associent pour présenter au Musée des Beaux-Arts de

Nadere informatie

Allereerst moeten we de letters kunnen zien

Allereerst moeten we de letters kunnen zien Leren lezen doe je met je lijf We hebben vroeger allemaal met meer of minder moeite leren lezen. We gaan ervan uit dat ieder mens met een normale intelligentie kan leren lezen. Toch zijn er in ons land

Nadere informatie

tekentaken [ TO ] technisch tekenen [ A ] BA VA RZA graa klas 1

tekentaken [ TO ] technisch tekenen [ A ] BA VA RZA graa klas 1 tekentaken [ TO ] technisch tekenen [ A ] BA VA RZA graa klas 1 Waaraan moet een technische tekening voldoen? Ontwerpers werken hun ideeën eerst uit in de vorm van schetsen. Schetsen is snel tekenen uit

Nadere informatie

Correctievoorschrift HAVO. Frans 1,2 (nieuwe stijl) en Frans (oude stijl)

Correctievoorschrift HAVO. Frans 1,2 (nieuwe stijl) en Frans (oude stijl) Frans 1,2 (nieuwe stijl) en Frans (oude stijl) Correctievoorschrift HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs 20 02 Tijdvak 2 Inzenden scores Uiterlijk op 21 juni de scores van de alfabetisch eerste vijf

Nadere informatie

Voudriez-vous me faire savoir si vous pouvez nous recevoir dans votre hôtel le 16 août dans l après-midi?

Voudriez-vous me faire savoir si vous pouvez nous recevoir dans votre hôtel le 16 août dans l après-midi? Hilversum, le 15 janvier 2012 Monsieur, J ai l intention de passer mes vacances à Nice pendant la seconde moitié du mois d août. Je ferai le voyage en auto avec ma femme et mes deux fils de 12 et de 15

Nadere informatie

JARDIN OUVERT 1 : AU FIL DE L EAU

JARDIN OUVERT 1 : AU FIL DE L EAU JARDIN OUVERT 1 : AU FIL DE L EAU Il faisait beau le samedi 26 septembre pour le premier Jardin Ouvert de la saison! Cette activité organisée par les jardiniers de Molenbabbel, qui sont à l origine de

Nadere informatie

Dat akelige rekenen. Mario M. Montessori. Een herdruk uit AMI Communications AMI 1960 Gepubliceerd met toestemming; als eerbetoon aan Kit Steenberghe

Dat akelige rekenen. Mario M. Montessori. Een herdruk uit AMI Communications AMI 1960 Gepubliceerd met toestemming; als eerbetoon aan Kit Steenberghe Dat akelige rekenen Mario M. Montessori Een herdruk uit AMI Communications AMI 1960 Gepubliceerd met toestemming; als eerbetoon aan Kit Steenberghe Is rekenen eigenlijk wel zo akelig? Lees dit eens. Het

Nadere informatie

88 portret van Máxima

88 portret van Máxima Ton Jaspers schetste met zo min mogelijk lijnen een duidelijk beeld. Koningin Máxima is de kroon op ons koningshuis. Het is dan ook niet voor niets dat er in de loop der jaren al vele kunstwerken van haar

Nadere informatie

De schepping van de mens Studieblad 6

De schepping van de mens Studieblad 6 -1- GODS PLAN MET MENSEN Dit is een uitgave van de Volle Evangelie Gemeente Immanuël Breda Auteur: Cees Visser (voorganger) De schepping van de mens Studieblad 6 Inleiding Mensbeeld Uitgangspunt Stof In

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Correctievoorschrift VWO

Correctievoorschrift VWO Correctievoorschrift VWO 2011 tijdvak 1 Frans tevens oud programma Frans 1,2 Het correctievoorschrift bestaat uit: 1 Regels voor de beoordeling 2 Algemene regels 3 Vakspecifieke regels 4 Beoordelingsmodel

Nadere informatie

TEKENEN MET EEN DRIELUIK

TEKENEN MET EEN DRIELUIK PERSPECTIEFTEKENEN AFLEVERING 1 Evenwijdige lijnen worden op een foto zelden evenwijdig afgebeeld. Wat zit hier achter? Kunnen we begrijpen wat er op een foto met evenwijdige lijnen gebeurt? Het blijkt

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

Art. 69bis. Carine Libert Hendrik Vanhees

Art. 69bis. Carine Libert Hendrik Vanhees Art. 69bis Art.69bis Onverminderd specifieke afwijkende bepalingen verjaren de vorderingen tot betaling van de rechten geïnd door de beheersvennootschappen na tien jaar te rekenen van de dag van hun inning.

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Begrippenlijst periode 1. Tekenen Klas 2, Roncalli mavo. Vorm

Begrippenlijst periode 1. Tekenen Klas 2, Roncalli mavo. Vorm Begrippenlijst periode 1 Tekenen Klas 2, Roncalli mavo Vorm 1. Vormentaal Alles wat je om je heen ziet heeft een bepaalde vorm. Vormen kunnen bepaalde gedachten oproepen. Kijk maar naar afbeelding 1 en

Nadere informatie

Het maken van een kerkraam bij het scheppingsverhaal geschikt voor midden- en bovenbouw door Arda-de Boer-van veen

Het maken van een kerkraam bij het scheppingsverhaal geschikt voor midden- en bovenbouw door Arda-de Boer-van veen Het maken van een kerkraam bij het scheppingsverhaal geschikt voor midden- en bovenbouw door Arda-de Boer-van veen Inleiding Ramen zijn bedoeld om licht van buiten naar binnen te laten vallen en om van

Nadere informatie

HOOFDSTUK III. Seinen op niet bepaalde plaatsen te geven. HOOFDSTUK III. Seinen op niet bepaalde plaatsen te geven. Sein 5. Sein 5. Veilig.

HOOFDSTUK III. Seinen op niet bepaalde plaatsen te geven. HOOFDSTUK III. Seinen op niet bepaalde plaatsen te geven. Sein 5. Sein 5. Veilig. 22 Omschrijving der seinen en seinmiddelen. Toepassingsvoorschriften. 23 HOOFDSTUK III. Seinen op niet bepaalde plaatsen te geven. HOOFDSTUK III. Seinen op niet bepaalde plaatsen te geven. De beambte toont

Nadere informatie

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar Ursula Gareis CREATIEF WERKEN MET PORTRET EN ZELFPORTRET Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken Voor kinderen van 6 12 jaar Elke pagina van dit

Nadere informatie

WIE IS HET? Wie is het? KIJKEN SAMENWERKEN NADENKEN WETEN. Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs www.expertisecentrum-kunsttheorie-po.

WIE IS HET? Wie is het? KIJKEN SAMENWERKEN NADENKEN WETEN. Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs www.expertisecentrum-kunsttheorie-po. WIE IS HET? Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs Wie is het? Een opdracht voor groep 4 of 5 gericht op goed leren kijken Leerlingen werken in duo s samen en proberen door goed te kijken en gerichte

Nadere informatie

CSG & CRDS. Parijs, 9 maart 2013. Mr. Frank van Eig

CSG & CRDS. Parijs, 9 maart 2013. Mr. Frank van Eig CSG & CRDS Parijs, 9 maart 2013 1 Prélèvements sociaux (eerder cotisations sociales ) Vijf heffingen: Contribution Sociale Généralisée (CSG) Contribution au Remboursement de la Dette Sociale (CRDS) Prélèvement

Nadere informatie

De wiskunde van de beeldherkenning

De wiskunde van de beeldherkenning De wiskunde van de beeldherkenning Op zoek naar wat er niet verandert! In het kader van: (Bij) de Faculteit Wiskunde en Informatica van de TU/e op bezoek c Faculteit Wiskunde en Informatica, TU/e Inhoudsopgave

Nadere informatie

Autonomie & Abstractie

Autonomie & Abstractie Kunstgeschiedenis Autonomie & Abstractie in de 20ste eeuw In de twintigste eeuw wordt het streven naar autonomie in de kunst steeds belangrijker: een kunstwerk moet helemaal op zichzelf staan, los van

Nadere informatie

Catalogus kleurstalen Catalogue échantillons de couleurs

Catalogus kleurstalen Catalogue échantillons de couleurs Catalogus kleurstalen Catalogue échantillons de couleurs www.vigogroup.eu Versie - version 10/2014 INHOUD INHOUD 3 STUDIO 100 4 MOTI(E)F LYCRA 6 PRINTPAPIER OP KUNSTSTOF PAPIER D IMPRESSION POUR PLASTIQUE

Nadere informatie

Vincent-stripverhaal MAKEN VOELEN SAMENWERKEN KIJKEN. Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs www.expertisecentrum-kunsttheorie-po.

Vincent-stripverhaal MAKEN VOELEN SAMENWERKEN KIJKEN. Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs www.expertisecentrum-kunsttheorie-po. Vincent-stripverhaal Expertisecentrum Kunsttheorie Primair Onderwijs Vincent-stripverhaal Een opdracht voor groep 5 of 6 gericht op inleven en maken. Leerlingen maken samen een stripverhaal, gebaseerd

Nadere informatie

Basisbegrippen 3D-tekenen.

Basisbegrippen 3D-tekenen. Basisbegrippen 3D-tekenen. Vroeger was het begrip 3D-tekenen onbestaande en tekende men gewoon in perspectief wanneer er een dieptezicht nodig was. Normaal werd er enkel in 2D getekend, dus enkel de aanzichten.

Nadere informatie

AMÉNAGEMENT DE MAGASINS WINKELINRICHTING

AMÉNAGEMENT DE MAGASINS WINKELINRICHTING AMÉNAGEMENT DE MAGASINS WINKELINRICHTING Quatre-vingts ans d expérience en aménagement de magasin L agencement de votre magasin vous rappelle les années 70? Vous ouvrez prochainement une nouvelle boutique?

Nadere informatie

MONITEUR BELGE 25.09.2015 BELGISCH STAATSBLAD

MONITEUR BELGE 25.09.2015 BELGISCH STAATSBLAD 60077 SERVICE PUBLIC FEDERAL FINANCES [C 2015/03324] 18 SEPTEMBRE 2015. Arrêté royal déterminant les modèles des formules de déclaration en matière de cotisations spéciales visées à l article 541 du Code

Nadere informatie

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Vincent van Gogh heeft nooit een kunstenaarsopleiding afgemaakt. Met deze leskaart leer je meer over de jonge Vincent én hoe je met wat hulp en (vooral) heel veel doorzettingsvermogen toch

Nadere informatie

WAAHDMIER BET m DOOR G4SBH\\I)EHS

WAAHDMIER BET m DOOR G4SBH\\I)EHS * - J!" 3^ Ö. "y&s ^ j OVER I)E DRUKKnC WAAHDMIER BET m DOOR G4SBH\\I)EHS GEVOERD MOET WOKÜEN. ö^ I>^)Oil p. L. K IJ K E. ia Overgediukt uit Je Veislagtu eu Medeileehugeü dei K.üuiiiklijke Akademie vrtii

Nadere informatie

PALMARÈS EXPOsciences 2015 PRIJZENLIJST wetenschapsexpo 2015

PALMARÈS EXPOsciences 2015 PRIJZENLIJST wetenschapsexpo 2015 PALMARÈS EXPOsciences 2015 PRIJZENLIJST wetenschapsexpo 2015 Prix spéciaux / Speciale prijzen Prijs voor het beste tweetalige project / Prix du bilinguisme Catalan et sa suite (Collège Saint-Michel) Zwarte

Nadere informatie

Hôtel Eurocatering. 26 oct. Sauna 24,75 7 173,25. 27 oct. Petit-déjeuner 14,50 15 217,50. Sous-total 3645,25 TVA 21% 765,50.

Hôtel Eurocatering. 26 oct. Sauna 24,75 7 173,25. 27 oct. Petit-déjeuner 14,50 15 217,50. Sous-total 3645,25 TVA 21% 765,50. CONTEXTE 1.3 Une erreur dans la facture 1. Lisez les nombres productief kaartjes - klassikaal Zie Fiches à découper. Aantal setjes = 1. Elke leerling krijgt een kaartje. Ze lopen rond in de klas en houden

Nadere informatie

Suggesties voor demo s lenzen

Suggesties voor demo s lenzen Suggesties voor demo s lenzen Paragraaf 1 Toon een bolle en een holle lens. Demo convergerende werking van een bolle lens Laat een klein lampje (6 V) steeds dichter bij een bolle lens komen. Geef de verschillende

Nadere informatie

Mens in actie. Zo groot ben jij!

Mens in actie. Zo groot ben jij! Handvaardigheid klas 2H/V februari 2015 Mens in actie Op de foto hiernaast is een bronzen beeld van een schaatser te zien, aangebracht aan de muur van het stadhuis van Haastrecht. Het beeld is gemaakt

Nadere informatie

E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende?

E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende? E-learning: Hoe krijgen ze me zo gek als leidinggevende? Module 3/9 1 Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan?

Nadere informatie

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek 1 Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek Wie Debbies schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren bekijkt, zal zich misschien verwonderen over de ogenschijnlijke stijlbreuk die

Nadere informatie

Voorwoord. Bernt Schneiders Burgemeester van Heemskerk.

Voorwoord. Bernt Schneiders Burgemeester van Heemskerk. Voorwoord Heemskerk is een veelzijdige gemeente. Soms is het stedelijk, dan weer dorps. Er is veel natuur en anderzijds de staalindustrie. Ook op het gebied van cultuur is Heemskerk veelzijdig. In de openbare

Nadere informatie

Rapport. Rapport betreffende een klacht over de gemeente Wierden. Datum: 22 januari 2014. Rapportnummer: 2014/004

Rapport. Rapport betreffende een klacht over de gemeente Wierden. Datum: 22 januari 2014. Rapportnummer: 2014/004 Rapport Rapport betreffende een klacht over de gemeente Wierden. Datum: 22 januari 2014 Rapportnummer: 2014/004 2 De klacht Verzoekers klagen over de manier waarop de gemeente Wierden is omgegaan met hun

Nadere informatie

Oefening 3: Keuzes maken

Oefening 3: Keuzes maken Oefening 3: Keuzes maken In oefening 2 heeft u gezien dat keuzes gemaakt kunnen worden op basis van belangrijkheid en urgentie. Wat belangrijk is wordt deels extern bepaald en is deels persoonlijk. De

Nadere informatie

Integrale lichaamsmassage

Integrale lichaamsmassage Integrale lichaamsmassage Eindtermen theorie: - De therapeut heeft kennis van anatomie/fysiologie en pathologie m.b.t. Integrale lichaamsmassage; - De therapeut is zich ervan bewust dat een massage behandeling

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Herhalingstoets Paul van Ostaijen

Herhalingstoets Paul van Ostaijen Herhalingstoets Paul van Ostaijen Opdracht Lees de volgende gedichten van Paul van Ostaijen aandachtig en bepaal tot welke periode ze gerekend kunnen worden. Leg ook overzichtelijk en volledig uit waarom

Nadere informatie

klas 3 beeldende vormgeving buitentekenen

klas 3 beeldende vormgeving buitentekenen ZOEKEN Weet jij wat een zoeker is? Hierboven is er een getekend. Hij wordt gebruikt bij het zoeken naar een geschikt gedeelte om te tekenen. Zo n zoeker heeft brede randen en geeft je als het ware een

Nadere informatie

George Hendrik Breitner (1857-1923)

George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner werd op 12 september 1857 in Rotterdam geboren. Al van kleins af aan wilde hij het liefst historieschilder

Nadere informatie

Chairs for the quality office. Breeze

Chairs for the quality office. Breeze Chairs for the quality office 30Y De BREEZE 30 met hoogteverstelbare rug met netbespanning is uitermate geschikt voor wisselwerkplekken dankzij het eenvoudig te bedienen synchroonmechanisme met neigbegrenzer.

Nadere informatie

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou

De Tuin. der Lusten. Het is een psychische werkelijkheid, wat je daar ziet gaat over jou 22 BOVENBOUW De Tuin der Lusten TEKST EVELIEN NIJEBOER BEELD JEROEN BOSCH Uren kan je kijken naar dit schilderij van Jeroen Bosch. Niet alleen omdat er zoveel op staat, maar ook omdat al die taferelen

Nadere informatie

Uitwerkingen. Hoofdstuk 2 Licht. Verkennen

Uitwerkingen. Hoofdstuk 2 Licht. Verkennen Uitwerkingen Hoofdstuk 2 Licht Verkennen I a. Teken het gebouw met de zon in de tekening. De stand van de zon bepaalt waar de schaduw terecht komt. b. Maak een tekening in bovenaanzicht. Jij staat voor

Nadere informatie

Cataloog Motieven voor gieting & plastiek Catalogue Dessins de matière coulée & plastique

Cataloog Motieven voor gieting & plastiek Catalogue Dessins de matière coulée & plastique Cataloog Motieven voor gieting & plastiek Catalogue Dessins de matière coulée & plastique Versie - version 12/2014 www.vigogroup.eu INHOUD INHOUD 3 MOTIEF GIETING MOTIF MATIERE COULEE 4 MOTIEF OP KUNSTSTOF

Nadere informatie

Proces- Verbaal. van herplaatsing van GRENSPAAL 184

Proces- Verbaal. van herplaatsing van GRENSPAAL 184 Proces- Verbaal van herplaatsing van GRENSPAAL 184 tussen België en Nederland op 24 november 2005 1 PROCES-VERBAAL Proces-Verbaal van Nazicht van grensscheiding tussen het Koninkrijk België en het Koninkrijk

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5 1/5 VERSIE A Vraag 1 A Gebruik van licht om de dramatiek te uiten. Het subtiele licht (vs. clair-obscur in de barok) geeft diepte aan het schilderij en accentueert het hoofdmotief. Het zorgt er dus voor

Nadere informatie

1907-1914. Bram Vrielink Jim Bloemen 2de

1907-1914. Bram Vrielink Jim Bloemen 2de Bram Vrielink Jim Bloemen 2de 1907-1914 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 2 INLEIDING... 3 HET KUBISME... 4 KUNSTENAARS KUBISME... 5 L AFICIONADO... 6 PORTRAIT OF PABLO PICASSO... 7 SIMULTANEOUS WINDOWS ON

Nadere informatie

Begrippen tekenen periode 4 VORM COMPOSITIE RUIMTE. Vorm. Silhouetten

Begrippen tekenen periode 4 VORM COMPOSITIE RUIMTE. Vorm. Silhouetten Begrippen tekenen periode 4 VORM COMPOSITIE RUIMTE Vorm Silhouetten Mensen, dieren, voorwerpen en planten hebben allemaal hun eigen vorm. Daar zijn ze aan te herkennen. Je ziet geen kleuren, lijnen, diepte

Nadere informatie

Opening Bierkade - 2009 Joris Komen Fotografie

Opening Bierkade - 2009 Joris Komen Fotografie Workshop Fotografie Opening Bierkade - 2009 Joris Komen Fotografie Alles over perspectief, standpunt en compositie Belangrijk voor het maken van een goede foto is de keuze van je perspectief. Welk standpunt

Nadere informatie

SPIEGEL AAN SCHERVEN

SPIEGEL AAN SCHERVEN V5 tekenen opdracht: zelfportret Vanaf de renaissance maken kunstenaars zelfportretten. Na de middeleeuwen werd het individu belangrijker, kunstenaars werden zelfbewust. Kunstenaars maken geen zelfportretten

Nadere informatie

02.07 ATELWEB entr.bil 10/05/07 16:43 Page 1 ESPACE PUBLIC MULTIMÉDIA DE LA COMMUNE DE SAINT GILLES

02.07 ATELWEB entr.bil 10/05/07 16:43 Page 1 ESPACE PUBLIC MULTIMÉDIA DE LA COMMUNE DE SAINT GILLES 02.07 ATELWEB entr.bil 10/05/07 16:43 Page 1 ESPACE PUBLIC MULTIMÉDIA DE LA COMMUNE DE SAINT GILLES 02.07 ATELWEB entr.bil 10/05/07 16:43 Page 2 TARIEVEN Vrije ruimte...35 /uur excl. BTW Opleidingsruimte

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Vincent van Gogh heeft nooit een kunstenaarsopleiding afgemaakt. Met deze leskaart leer je meer over de jonge Vincent én hoe je met wat hulp en (vooral) heel veel doorzettingsvermogen toch

Nadere informatie

Duizeligheid. Wat is duizeligheid? In deze folder vindt u informatie over duizeligheid, de bijbehorende klachten en oorzaken.

Duizeligheid. Wat is duizeligheid? In deze folder vindt u informatie over duizeligheid, de bijbehorende klachten en oorzaken. KNO Duizeligheid Duizeligheid In deze folder vindt u informatie over duizeligheid, de bijbehorende klachten en oorzaken. Wat is duizeligheid? Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is het moeilijk

Nadere informatie

Auditieve oefeningen. Boek van de week: Verhaalbegrip: Taalbewustzijn:

Auditieve oefeningen. Boek van de week: Verhaalbegrip: Taalbewustzijn: Auditieve oefeningen Boek van de week: 1; Nijntje in het museum 2; Krokodil en het meesterwerk 3; Kloddertje 4; Meneer Kandinsky was een schilder 5; Het kleine museum Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik

Nadere informatie

9 6,5 + 4 is ongeveer 11, dus 7 Vlamingen en 4 Walen. 11 abcde

9 6,5 + 4 is ongeveer 11, dus 7 Vlamingen en 4 Walen. 11 abcde Hoofdstuk GELIJKVORMIGHEID HAVO. INTRO a g Nee, de gezichten zijn even groot, terwijl de lengtes verschillen. h Ja, alle lengtes van de kleine driehoek worden met,4 vermenigvuldigd. Ja, want van Nils driehoek

Nadere informatie

INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 2 De uitwerking van de Roos van Leary 3 Werken met de Roos van Leary

INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 2 De uitwerking van de Roos van Leary 3 Werken met de Roos van Leary INHOUD 1 Introductie van de Roos van Leary 11 Invloed op anderen 11 De Roos van Leary 13 Kiezen van gedrag 23 Communicatie 26 Uitbreiding van het model 27 Het verhaal en de Roos van Leary 28 2 De uitwerking

Nadere informatie

Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst

Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst Groep 5 Les 1 Ik en mijn selfie Les 1 Ik en mijn selfie Samenvatting van de les De kinderen kijken naar een selectie portretten waaronder selfies. Ze analyseren

Nadere informatie

Reactiesnelheid (aanvulling 8.1, 8.2 en 8.3)

Reactiesnelheid (aanvulling 8.1, 8.2 en 8.3) Reactiesnelheid (aanvulling 8.1, 8. en 8.3) Uit een aantal experimenten (zie 8.1 en 8.) bleek het volgende: De reactiesnelheid hangt af van: deeltjesgrootte concentratie temperatuur katalysatoren In 8.3

Nadere informatie

Familiespoor STEDELIJK MUSEUM AMSTERDAM. Dit is Marlene Dumas. vanaf 6 jaar

Familiespoor STEDELIJK MUSEUM AMSTERDAM. Dit is Marlene Dumas. vanaf 6 jaar STEDELIJK MUSEUM Familiespoor Dit is Marlene Dumas AMSTERDAM vanaf 6 jaar Welkom! Met dit Familiespoor gaan jullie samen op onderzoek door de tentoonstelling The Image as Burden. De zalen hangen vol met

Nadere informatie

WISKUNDE-ESTAFETTE RU 2006 60 Minuten voor 20 opgaven. Het totaal aantal te behalen punten is 500

WISKUNDE-ESTAFETTE RU 2006 60 Minuten voor 20 opgaven. Het totaal aantal te behalen punten is 500 WISKUNDE-ESTAFETTE RU 2006 60 Minuten voor 20 opgaven. Het totaal aantal te behalen punten is 500 1 (20 punten) Viervlakken. Op een tafel vóór je staan vier viervlakken V 1, V 2, V 3 en V 4. Op elk grensvlak

Nadere informatie

Psychosociale ontwikkeling

Psychosociale ontwikkeling Psychosociale ontwikkeling De psychosociale ontwikkeling van het kind Reeds in de baarmoeder ontstaat er een wisselwerking tussen ouder en kind. De baby is al vertrouwd geraakt met de stem van de ouder

Nadere informatie

Het ritme van de Geneefse psalmmelodieën

Het ritme van de Geneefse psalmmelodieën Het ritme van de Geneefse psalmmelodieën Jan van Biezen 1 Bij de franse versificatie wordt uitgegaan van de lettergreeptelling Men onderscheidt in Frankrijk verzen van drie, vier, vijf, enz lettergrepen,

Nadere informatie

Bedrijfscultuur en IC. College 2

Bedrijfscultuur en IC. College 2 Bedrijfscultuur en IC College 2 Vorig college Eerste blik op IC Belang, soorten IC, functies van IC Vandaag IC stromen Wat is een bedrijfscultuur? Waarom speelt bedrijfscultuur zo n belangrijke rol? En

Nadere informatie

GALERIE HONINGEN. start nieuwe kunstseizoen 5 nieuwe realisten Grégory Asselbergh Maarten Boffé Jan Willem Eskes Suzan Schuttelaar Gerard van de Weerd

GALERIE HONINGEN. start nieuwe kunstseizoen 5 nieuwe realisten Grégory Asselbergh Maarten Boffé Jan Willem Eskes Suzan Schuttelaar Gerard van de Weerd GALERIE HONINGEN S I N D S 1 9 9 7 start nieuwe kunstseizoen 5 nieuwe realisten Grégory Asselbergh Maarten Boffé Jan Willem Eskes Suzan Schuttelaar Gerard van de Weerd + nieuwe collectie aanwinsten 6 t/m

Nadere informatie

D MUSEUM VOOR MODERNE KUNST, DEN HAAG. 211 AANWINSTEN-TENTOONSTELLING IN HET MUSEUM VOOR MODERNE KUNST, DEN HAAG.

D MUSEUM VOOR MODERNE KUNST, DEN HAAG. 211 AANWINSTEN-TENTOONSTELLING IN HET MUSEUM VOOR MODERNE KUNST, DEN HAAG. D MUSEUM VOOR MODERNE KUNST, DEN HAAG. 211 AANWINSTEN-TENTOONSTELLING IN HET MUSEUM VOOR MODERNE KUNST, DEN HAAG. Het Museum in de Zeestraat, onder één dak met het lugubere Panorama, is, wegens den sterken

Nadere informatie

GOED PATIËNTSCHAP. visie van een ziekenfonds

GOED PATIËNTSCHAP. visie van een ziekenfonds GOED PATIËNTSCHAP visie van een ziekenfonds Inleiding Fundamentele rol ziekenfondsen belangenbehartiger van haar leden of nog natuurlijke beschermers van de patiënt Ziekenfondswet ziekenfondsen zijn verenigingen

Nadere informatie

EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELUK ONDERWIJS IN 1979 , I. Dit examen bestaat uit 4 opgaven. " '"of) r.. I r. ',' t, J I i I.

EXAMEN VOORBEREIDEND WETENSCHAPPELUK ONDERWIJS IN 1979 , I. Dit examen bestaat uit 4 opgaven.  'of) r.. I r. ',' t, J I i I. .o. EXAMEN VOORBEREDEND WETENSCHAPPELUK ONDERWJS N 1979 ' Vrijdag 8 juni, 9.00-12.00 uur NATUURKUNDE.,, Dit examen bestaat uit 4 opgaven ',", "t, ', ' " '"of) r.. r ',' t, J i.'" 'f 1 '.., o. 1 i Deze

Nadere informatie

Deze nieuwsbrief houdt u op de hoogte van de nieuwigheden van Hamal Signature editie februari 2012 I nr. 44

Deze nieuwsbrief houdt u op de hoogte van de nieuwigheden van Hamal Signature editie februari 2012 I nr. 44 News lekker Deze nieuwsbrief houdt u op de hoogte van de nieuwigheden van Hamal Signature editie februari 2012 I nr. 44 Beste klanten, Nu de drukke eindejaarsperiode volledig achter de rug is, kunnen we

Nadere informatie

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN

SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN SOEFISME IN HET DAGELIJKS LEVEN Een leerling van Hazrat Inayat Khan (Een kopie van de uitgave van) The Sufi International Headquarters Publishing Society 1 Liefde ontwikkelt zich tot harmonie en uit harmonie

Nadere informatie

Bronzen koppen gemaakt door J.C.Altorf. Opsteller : Rob Visser

Bronzen koppen gemaakt door J.C.Altorf. Opsteller : Rob Visser Bronzen koppen gemaakt door J.C.Altorf Opsteller : Rob Visser In aansluiting op het document Johan Coenraad ( Jan ) Altorf een Haagse beeldende kunstenaar wat hoofdzakelijk gaat over bouwbeeldhouwwerk,

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 15.07.2014 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 15.07.2014 MONITEUR BELGE 53805 BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST [C 2014/31492] 10 JUNI 2014. Ministerieel besluit tot vaststelling van de typeinhoud en de algemene uitvoeringsmodaliteiten van de energieaudit opgelegd door het Besluit

Nadere informatie

Rumble in the Dungeon

Rumble in the Dungeon Rumble in the Dungeon Un jeu de Olivier Saffre. Flatlined Games 2012, tous droits réservés Il y a trop de monstres et d'aventuriers dans ce donjon. Le trésor du roi mort est bien gardé mais les aventuriers

Nadere informatie

Liefde ik heb je zo lief! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw

Liefde ik heb je zo lief! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw Liefde ik heb je zo lief! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw 1 zaal 3 2 zaal 4 zaal 5 Liefde ik heb je zo lief! zaal 2 zaal 1 Ingang Uitgang begane grond Als je verliefd bent wil je er over

Nadere informatie

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3.

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Reader/begrippenlijst periode 3 toetsweek : Hoe moet je leren??? 1. In de tekst worden belangrijke begrippen aangegeven met een*. Deze begrippen moet je

Nadere informatie