Elk kind een lezer (1)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Elk kind een lezer (1)"

Transcriptie

1 lk kind een lezer (1) Om alle kinderen te leren lezen, moeten we elk kind leren lezen! (Universiteit van Oregon, 1999) Preventie is het beste, maar wanneer het kind hulp nodig heeft, intervenieer snel en intensief (NAYC, 1997) Kees Vernooy W ::J z: r-- 00 bi) c ~ ~ '" 12 Wetenschappelijke ontwikkelingen leverden na 1985 inzichten op om het leesonderwijs voor alle leerlingen beter te maken. In het bijzonder moet dan worden gedacht aan het voorkomen van leesproblemen bij zogenaamde risicokinderen die een verhoogd risico lopen om ernstige leesproblemen te krijgen. In de eerste aflevering aandacht voor het aanvankelijk lezen. In het volgende nummer van JSW is het begrijpend lezen aan de beurt. I n de periode was het leesonderzoek zeer productief en leverde inzichten op die voor het leren lezen van alle leerlingen belang zijn. Met een consistentie die zelden in de onderwijswetenschappen is gesignaleerd, werden de factoren opgespoord en verklaard die leessucces en leesfalen verklaren (Christensen, 2000). Duidelijk werd dat leren lezen een complex proces is dat zorgvuldig en systematisch onderwezen moet worden, en dat goed leesonderwijs in belangrijke mate een zaak van effectieve leesinstructie is. Kwalitatief goede instructie in de kleutergroepen en in groep 3 is Beginnend lezen Zelf een woord maken met een klapboekje volgens Snow e.a. (1998) het beste wapen tegen leesuitval. Zeer veel onderzoek ondersteunt leesonderwijs dat gebaseerd is op het expliciet onderwijzen van fonemisch bewustzijn, het alfabetisch principe, woordherkenning, spelling en begrijpend lezen. Bovendien is goed leren lezen een lang ontwikkelingsproces dat vanaf de geboorte begint; het eindpunt is de goede volwassen lezer die een grote verscheidenheid van teksten met gemak voor diverse doeleinden kan lezen en zelfs moeilijke teksten en teksten waarin hij niet geïnteresseerd is, begrijpt. Genoemde inzichten moeten

2 hun weg naar de klassen vinden en geplaatst worden binnen een maatschappelijke context, waarin in toenemende mate gesteld wordt dat kinderen recht hebben op excellent leesonderwijs. Volgens de International Reading Association (IRA) (maart 2000) heeft elk kind recht op leerkrachten die excellent leesonderwijs geven, omdat leerkrachten belangrijk zijn voor de leesresultaten en leesmotivatie van kinderen. Farstrup (2002) vindt dat de leerkracht ondersteund moet worden bij het toepassen van belangrijke informatie afkomstig uit leesonderzoek en leestheorieën. Zijn opmerking moet mede begrepen worden vanuit het gegeven dat veel vernieuwingen op het gebied van taal/lezen juist voor kinderen uit risicogroepen tot nu toe weinig succesvol waren. ffectief leesonderwijs dat gericht is op het verbeteren van de kwaliteit en de resultaten, stelt de praktijk van het leesonderwijs in de groepen centraal. Doel van effectief leesonderwijs Bij goed en effectief leesonderwijs in de basisschool zijn drie doelen aan de orde: kinderen moeten nauwkeurig en vlot leren technisch lezen; kinderen moeten leren begrijpen wat ze lezen en kunnen leren van teksten; kinderen moeten gemotiveerd zijn om te lezen en kunnen waarderen wat ze gelezen hebben. Deze drie doelen zijn met elkaar verbonden. Als een leerling niet nauwkeurig en vlot kan lezen, is hij niet in staat teksten goed te begrijpen. n als een leerling teksten niet goed begrijpt, beleeft hij geen plezier aan wat hij leest. De relatie attitude/motivatie versus competentie is een allang bestaande kip- of eidiscussie. Leidt een positieve attitude voor lezen tot competente lezers? Of heeft een goede leesvaardigheid een positieve lees attitude tot gevolg? en meerderheid van onderzoek beantwoordt de eerste vraag ontkennend en de tweede vraag met 'ja'. Volgens het rapport Teaching Children ta Read van The National Reading Panel (2000) kan uit hedendaags leesonderzoek een aantal conclusies voor het onderwijs worden getrokken. Om van kinderen goede lezers te maken, moeten in het leesonderwijs de volgende vijf componenten aandacht krijgen: vaardigheden op het gebied van fonemisch bewustzijn; bij fonemisch bewustzijn gaat het om het kunnen manipuleren met de klanken waaruit gesproken taal bestaat; het belang van de letterklankkoppeling; kinderen moeten begrijpen dat er een relatie tussen letters en klanken bestaat; de vaardigheid om vlot te lezen, waarbij nauwkeurigheid, snelheid en expressie aan de orde zijn; de ontwikkeling van de woordenschat; het kunnen toepassen van begrijpend-lees strategieën om het lees begrip en het plezier in lezen te versterken. Deze componenten laten zien, dat het onjuist is om te denken dat slechts één stap tot het lezen van een kind leidt. en vaardige lezer worden is, volgens eerder genoemd Panel, een reis die veel stappen kent. Deze gegevens moeten geplaatst worden in een context waarin het van groot belang wordt gevonden dat kinderen rond hun negende jaar nauwkeurig, vlot en met begrip kunnen lezen. Onderzoek van na 1995 laat namelijk zien dat kinderen na die leeftijd doorcogroepen - dat deze inzichten hun weg naar de klas vinden. Beginnend lezen nader bekeken Beginnend lezen is het proces dat vanaf de geboorte start en leidt tot het verwerven van een basisleesvaardigheid in groep 3, namelijk het verwerven van de elementaire leeshandeling. In het nabije verleden werd dikwijls benadrukt dat beginnende leesactiviteiten pas in groep 3 mochten gebeuren. Nu weten we dat kinderen ook in de voorschoolse periode en in groep 1 en 2 al een beginnende leesvaardigheid en een aantal leesbegrippen verwerven. Het proces van beginnend lezen is daardoor een betrekkelijk langdurig proces. Het rapport van The National Reading Panel stelt uitdrukkelijk dat de conventionele wijsheid, dat kleuters nog niet rijp zijn voor leesinstructie, niet door onderzoeksgegevens wordt ondersteund (Mommers, 2001). Kinderen die in kleutergroepen veel ervaring met geschreven taal hebben opgedaan, doen het tijdens het leren lezen volgens Allington (2002) beduidend beter. Ook weten we dat het technisch leren lezen verder reikt dan groep 3. Veel leerlingen in groep 4 en 5 hebben intensieve ondersteuning in de vorm van voortgezet technisch lezen nodig (Vernooy, 2000) om nauwkeurig en vlot te leren lezen. Het beschikken over een goede leestechniek is de belangrijkste voorwaarde voor een goed verloop van het begrijpend lezen. Aan de andere kant dient opgemerkt te worden, dat het Goede instructie in de onderbouw is het beste wapen tegen leesuitval gaans niet goed meer leren lezen, ook al wordt er veel tijd en energie aan hun lezen besteed. Bovendien verschuift rond die leeftijd het accent van leren lezen naar lezen om te leren. Het is van groot belang - in het bijzonder voor kinderen afkomstig uit risiproces van begrijpend lezen al veel eerder is gestart dan men nu dikwijls denkt. Onderzoek laat zien, dat voor het begrijpend lezen belangrijke zaken als woordenschat en begrijpend luisteren zich voor een deel al in de voorschoolse periode ontwikkelen. Cijfers In de praktijk verlaat ongeveer 15% van de kinderen met onvoldoende leesvaardigheid de basisschool. Deze kinderen kunnen zich in het voortgezet onderwijs en de samenleving moeilijk redden. Door vroegtijdige en intensieve hulp kan dit percentage tot 2-5 %, namelijk de kinderen met neurologische problemen, worden teruggebracht. Ruim 10% van de kinderen leert niet (goed) lezen omdat ze didactisch verwaarloosd zijn, geen of te weinig effectieve enlof intensieve instructie hebben gehad (zie o.a. Huijbregts, 1998). Deze ernstige problematiek moet worden toegeschreven aan weinig doelgericht en vaak slecht georganiseerd leesonderwijs, dat weinig aandacht heeft voor preventie van leesproblemen enl of vroegtijdige hulpverlening. Des te langer kinderen met leesfalen geconfronteerd worden, des te groter is volgens Reid Lyon (1996) de kans dat er een combinatie van leer-en gedragsproblemen gaat optreden, die met name remediëring uiterst gecompliceerd en weinig succesvol maken. Late interventies, bijvoorbeeld in groep 6 en 7, vragen veel tijd en zijn dikwijls weinig effectief. '" :::J z: r- 00 "" c::: 2!' '" ~ '" 13

3 :::r:: '" c:: '" > o w.<:: f- 14 Wat beïnvloedt leren lezen? Voorschoolse leeservaringen De basis voor succesvol leren lezen is voor een deel al gelegd voordat kinderen de basisschool binnenkomen. Onderzoek laat zien dat de ontwikkeling van kinderen het snelst in de voorschoolse periode verloopt. Ouders en verzorgers moeten daarom vanaf de eerste levensdagen van de nieuwgeborene gewezen worden op het belang van een goede mondelinge taalvaardigheid en op de betekenis van ervaringen met geschreven taal voor de leesontwikkeling van het kind. Met name interactief voorlezen is een goede activiteit voor de ontwikkeling van taal en woordenschat, maar ook van het begrijpend luisteren (Vernooy, 1997). Kinderen die vanaf hun geboorte veel ervaringen met geschreven taal opdoen, hebben een voorsprong op het gebied van woordenschatontwikkeling, het begrijpen van de doelen van lezen, en beschikken over begrippen die te maken hebben met lezen en leren lezen. Kinderen die op jonge leeftijd veel zijn voorgelezen, zijn geïnteresseerd in de klanken van onze taal, rijmen en woord- en taalspelletjes die de basis vormen voor de ontwikkeling van het fo- nemisch bewustzijn. Als jonge kinderen veel met lezen te maken hebben, gaan ze zelf letters herkennen en onderscheiden. Uiteindelijk is de vaardigheid van kinderen om te begrijpen wat ze lezen, sterk verbonden met hun achtergrondkennis. Met wisselrijtjes wordt duidelijk dat woorden bestaan uit kleine klankeenheden heden moet in het bijzonder aan het fonemisch bewustzijn worden gedacht. Fonemisch bewustzijn is begrijpen dat gesproken woorden uit klanken bestaan. Nicholson (1999) noemt aandacht voor fonemisch bewustzijn de eerste stap op weg naar het re- Kinderen met een slechte leesvaardigheid hebben een zwak fonemisch bewustzijn Kortom: kinderen kunnen niet vroeg genoeg met lezen te maken krijgen en leren lezen is daardoor niet alleen een zaak van de school maar ook van thuis en voorschoolse voorzieningen. Kleuterperiode Onderzoek uit de afgelopen tien jaar heeft duidelijk gemaakt dat taalprogramma's voor kleuters aandacht moeten besteden aan fonologische vaardigheden, kennis van letters, woordenschat en beginnende leesvaardigheden die noodzakelijk zijn voor het leren lezen. Bij fonologische vaardigaliseren van het doel om alle kinderen te leren lezen. Veel onderzoek laat zien, dat kinderen met een slechte leesvaardigheid zwak zijn op het gebied van fonemisch bewustzijn zijn (Castle, 1999). De grote betekenis van het fonemisch bewustzijn hangt met de volgende drie factoren samen: 1 Fonemisch bewustzijn vormt de basis van het leren lezen in een op het alfabetisch principe gebaseerd schriftsysteem. Begrijpen dat woorden uit fonemen bestaan, is wezenlijk voor het leren lezen en spellen in een schrift- of spellingsysteem dat berust op het alfabetisch principe; 2 Fonemisch bewustzijn is een belangrijke voorspeller voor mogelijke leesproblemen. Het al of niet ontwikkeld zijn van het fonemisch bewustzijn, leidt meestal tot het onderscheid tussen goede en minder goede lezers; 3 Het stimuleren van het fonemisch bewustzijn leidt tot minder leesproblemen.

4 De volgende activiteiten op het gebied van fonemisch bewustzijn hebben volgens onderzoek (Grossen, 1999) een positief effect op de verwerving van de lees- en spellingvaardigheid: njmen; activiteiten op het gebied van auditieve discriminatie; klanken tot woorden samenvoegen; het 'sorteren' van woorden; het isoleren van klanken in woorden; het tellen van fonemen; gesproken woorden in klanken verdelen; klanken in woorden onderscheiden (bijv. wat is de middelste klank in boom). Naast veel aandacht voor het fonemisch bewustzijn vinden Snow e.a. (1998) vanuit het perspectief van preventie van leesproblemen dat de volgende kernactiviteiten bij kleuters zouden moeten plaatsvinden: het stimuleren van de mondelinge taalvaardigheid; uitbreiden van de woordenschat van de kinderen; praten over boeken; ontwikkelen van kennis over de geschreven taal; - herkennen en kunnen noemen van de letters; - vertrouwd raken met de basisdoelen en deelvaardigheden van lezen. Specifieke systematische aandacht is in groep 1 en 2 gewenst voor kinderen met een moeizame spraak-/taalontwikkeling en kinderen die weinig ervaringen met geschreven taal hebben, zoals fonemisch bewustzijn en kennis van namen en klanken van letters. Deze kinderen lopen een groot risico tijdens het leren lezen uit te vallen. Leren lezen Kinderen moeten in zo kort mogelijke tijd goed leren technisch lezen, zodat vervolgens alle aandacht op begrijpend lezen gericht kan worden. Het is daarom gewenst dat de meeste kinderen aan het einde van groep 3 teksten van het niveau AVI-3/4 kunnen lezen. en dergelijk lees niveau is van grote betekenis voor het zelfvertrouwen, zelfbeeld en de leesmotivatie, maar ook voor het verloop van de schoolloopbaan. Men moet niet vergeten dat de Leren lezen en het leesonderwijs Wat moeten we concreet doen om alle kinderen te leren lezen en de leesuitval te beperken? In het bijzonder moet dan aan de volgende maatregelen worden gedacht: 1 Doelgericht en planmatig bezig zijn met het leren lezen Doelgericht houdt in, dat ernaar gestreefd wordt om alle kinderen rond hun negende jaar nauwkeurig, vlot en met begrip te laten lezen. Daarbij moet aan teksten van het niveau AVI-9 worden gedacht. Tussendoelen in dat verband zijn, dat de meeste kinderen aan het einde van groep 3 minstens teksten van het niveau AVI -3/4 en aan het einde van groep 4 minstens teksten van het niveau AVI -6/7 kunnen lezen. Bij zwakke lezers moet ernaar worden gestreefd, dat deze kinderen aan het einde van groep 3 minimaal AVI -2 teksten en eind groep 4 AVI -5 teksten kunnen lezen. 2 Kinderen snel en goed technisch leren lezen De kwaliteit van technisch lezen is de belangrijkste voorspeller voor het begrijpend lezen. Bij kinderen die erg spellend lezen, komt vooral het korte-termijngeheugen voortdurend onder druk te staan, hetgeen in het algemeen een negatieve doorwerking heeft op het begrijpen van de tekst die gelezen wordt en daardoor ook op het leesplezier. Daarom moeten uitgangspunten voor het leesonderwijs in groep 3 zijn: - Leer de kinderen zo snel mogelijk op een doelgerichte en planmatige manier door directe instructie van de letter-klankkoppeling nauwkeurig en vlot technisch lezen in groep 3 (Chard, Simmons & Kameenui, 1998). Kinderen in groep 4 of later leren lezen is volgens Stahl (2002) weinig effectief. Werk daarbij veel en systematisch met oefenvormen als hakken en plakken, wissel rijt jes lezen en samen teksten lezen. en dergelijke aanpak leidt tot een snelle verwerving van de leesvaardigheid, werkt motivatiebevorderend bij de kinderen en is voorwaardelijk voor de verdere leesontwikkeling; - Stimuleer met name in de eerste helft van groep 3 door interactief voorlezen het begrijpend luisteren en de woordenschatontwikkeling; - Grijp vroegtijdig in bij kinderen waar het leren lezen minder goed lijkt te (gaan) verlopen, onder meer door deze kinderen extra leesinstructie - aanvullend op de groepsinstructie - te geven (minimaal één uur per week). Leesonderzoek van Taylor e.a. (1 999) laat zien, dat de scholen die de beste leesresultaten boeken met kinderen uit risicogroepen zich vooral van gemiddelde en minder effectieve scholen ondersc heiden door naast de groepsinstructie ook subgroepinstructie te geven. Voor de Nederlandse situatie moet dan gedacht worden aan 'subgroepen' als verlengde instructie, instructietafel, blokuur of tijdelijke klassenverkleining. In kleine groepjes kan intensieve instructie op maat aan risicolezers worden gegeven, waardoor hun leesontwikkeling verbeterd en versneld kan worden. Vroegtijdig ingrijpen betekent dat de leesontwikkeling van mogelijke risicoleerlingen vanaf het begin van groep 3 als het ware continu gevolgd moet worden. Belangrijke momenten in groep 3 om bij de leesontwikkeling stil te staan, zijn o.a.: - halverwege oktober groep 3 (herfstsignalering): beheersen de kinderen de behandelde letters en woorden? Bij onvoldoende grafemen- en fonemenkennis is intensieve instructie nodig en kan ook de computer effectief worden ingezet; - halverwege groep 3 (krokussignalering): kent het kind alle letters correct en vlot? Leest het kind teksten van het niveau AVI-1? Vindt er versnelling van de leesontwikkeling plaats? Bij onvoldoende automatisering van het leren lezen moet er intensieve instructie en gericht oefenen plaatsvinden (boekje, bandje, inzetten computer, etc.) - behandel de volledige methode voor leren lezen! Concreet houdt dit bijvoorbeeld bij Veilig Leren Lezen in: alle 12 kernen worden in groep 3 behandeld en niet slechts 10. Daarnaast is het wenselijk, dat de handleiding van de methode goed wordt gebruikt. Het niet goed gebruiken van de handleiding Veilig Leren Lezen leidt volgens Lansu en Plasman (1987) tot meer leeszwakke kinderen. 3 Naar preventie streven Snow e.a. (1998) zien excellente instructie als sleutel voor het voorkomen van leesproblemen. Cruciale leerkrachtvaardigheden tijdens het leren lezen zijn voordoen, hardop denken, demonstreren, begeleiding van het toepa ssen van het geleerde en wanneer nodig het geven van pre- en reteaching aan risicolezers. Zwakke lezers profiteren van veel voordoen (bijvoorbeeld het voordoen van hakken en plakken). Belangrijk voor risicolezers zijn letterdoos-/klikklakboekje-achtige activiteiten, waardoor ze met letters en woorden kunnen manipuleren. 4 Realiseren intensieve instructie voor zwakke lezers Ondanks preventieve zorg kunnen er in de praktijk bij kinderen leesproblemen optreden. Doorgaans zijn de vol gende gedragingen van leerlingen in groep 3 signalen van niet goed technisch leren lezen: - zeer moeizaam een verbinding leggen tu ssen letters en klanken; - veel moeite hebben met het verklanken van onbekende woorden; - herhaaldelijk fout lezen van bekende woorden; - voortdurend lees- en spelfouten maken, zoals o.a. vergissingen met de bi d, omkeringen van de m/w, verwisselingen (huis/mui s); - het niet begrijpen of onthouden van wat gelezen is, omdat door het erg spellende lezen het korte-termijngeheugen overbelast raakt.

5 meeste methoden in de basisschool vanaf begin groep 4 om een leesniveau van A VI 3 of hoger vragen. Wat houdt leren lezen in? Leren lezen is de centrale activiteit tijdens het beginnend leesonderwijs. Lezen leert een kind niet op een natuurlijke wijze, zoals spreken en luisteren, door interacties met ouders en andere volwassenen. Zelfs niet in een rijke leesomgeving. Tijdens het leren Doelgericht onderwijs leidt tot betere leesresultaten en een positiever zelfbeeld lezen dient op systematische wijze de letter-klankkoppeling en auditieve synthese te worden onderwezen. en noodzakelijke vaardigheid die kinderen zich tijdens het leren lezen eigen moeten maken is, dat de woorden en lettergrepen die ze horen via de gesproken taal zijn samengesteld uit kleine klankeenheden, die fonemen worden genoemd. Het begrijpen van het alfabetisch principe, namelijk dat gesproken taal uit klanken bestaat en dat er letters naar klanken verwijzen, is absoluut noodzakelijk voor de ontwikkeling van nauwkeurig en vlot decoderen. Voor veel kinderen die gaan leren lezen, is dit principe verre van vanzelfsprekend. Het ontdekken ervan komt bij de meeste kinderen niet zonder instructie tot stand en het niet begrijpen van het alfabetisch principe heeft doorgaans ernstige gevolgen voor het verloop van het leren lezen. Cunningham en Stanovich (1997) vonden, dat een snelle verwerving van de leesvaardigheid bijdraagt tot levenslang leesgedrag. en geringe en trage vooruitgang van de verwerving van de leesvaardigheid heeft ernstige gevolgen voor het leren lezen van alle kinderen en in het bijzonder kinderen uit risicogroepen. Daarbij komt nog, dat één van de meest onthutsende gegevens uit leesonderzoek is, dat kinderen die slecht starten met het leren lezen zelden betere lezers worden (Torgesen, 1998). Voor de meeste kinderen - in het bijzonder kinderen uit risico-groepen - is systematische en duidelijke instructie, met uitleg, voordoen en begeleiding bij het toepassen, onontbeerlijk en veel effectiever dan leesaanpakken die gebaseerd zijn op een rijke leesomgeving of natuurlijk of zelfontdekkend leren lezen. Deze leesaanpakken zijn weinig effectief om risicoleerlingen te leren lezen (T unmer en Chapman, 1999). Volgens Fletcher & Reid Lyon (1998) is de grote invloed van instructie op het (leren) lezen onderschat. Doelgericht, gestructureerd onderwijs dat de kennis en vaardigheden die leerlingen moeten verwerven centraal stelt, leidt tot betere leesresultaten maar ook tot een positiever zelfbeeld bij leerlin - gen. Veel lees problemen zijn lastig behandelbaar als ze te laat worden gesignaleerd! Het nauwgezet volgen van de taal-/leesontwikkeling heeft tot doel te voorkomen*, dat de achterstand van kinderen met leesproblemen op de gemiddelde leesontwikkeling zo groot wordt dat er bijna niets meer aan gedaan kan worden. Bij het nauwgezet volgen van de leesontwikkeling kan onmiddellijk worden ingegrepen wanneer zich problemen voordoen. Kinderen met problemen met het leren lezen hebben vooral behoefte aan: 1 Meer intensieve instructie, bijvoorbeeld door preteaching en reteaching. Onderzoek kent vooral veel waarde toe aan reteaching omdat verschillende kinderen niet in één keer de inhoud van een les oppikken. Dergelijke ondersteuning kan dagelijks individueel of in kleine groepjes - niet meer dan 5 à 6 kinderen - plaatsvinden; Bij onvoldoende automatisering moet er intensief instructie worden gegeven en gericht worden geoefend ro ::r: <= ro > o Cl> -<= I-

6 Vakblad voor leerkrachten en Pabo-studenten Jeugd in School en Wereld publiceert over uiteenlopende aspecten van het basisonderwijs. De redactie volgt de ontwikkelingen op de voet en vertaalt deze naar de praktijk van alledag. De redactie van JSW zoekt nieuwe collega's Als redacteur weet u goede en enthousiaste auteurs te vinden. U laat hen artikelen schrijven die interessant zijn voor onze lezers. U weet wat er speelt binnen het basisonderwijs en draagt nieuwe ideeën aan. Zo levert u een bijdrage aan het inhoudelijk beleid, de bladformule, de maandelijkse edities en het jaarplan. In samenwerking met een initiatiefrijke en collegiale redactie die het blad een eigen gezicht geeft. Wij zoeken twee redacteurs met een breed netwerk. én is gespecialiseerd in zorg en adaptief onderwijs, de ander in kunstzinnige vorming. Reageren Uw brief met cv kunt u richten aan de bladmanager JSW, t.a.v. Femia Bosman, Postbus 122, 3740 AC Baarn of Redacteur bij JSW. en nieuwe uitdaging met passend honorarium 2 Consistente ondersteuning die o.a. inhoudt dat tijdens reteaching en preteaching de materialen van de methode worden gebruikt. Kinderen die problemen hebben tijdens het leren lezen, hebben geen volledig andere methode nodig (dezelfde methode gebruiken als die voor de 'gewone' lezers!). Consistente ondersteuning is o.a. nodig om cognitieve verwarring en dubbel leren bij de uitvallende lezers te voorkomen; 3 Onmiddellijke feedback op hun lezen. Onmiddellijke feedback kan namelijk het leren van bepaalde zaken bevorderen en kan het beste in kleine groepjes worden gegeven. Samenvatting Goed leren lezen is een lang ontwikkelingsproces dat eigenlijk vanaf de geboorte begint. Het beschikken over een goede leestechniek is de belangrijkste voorwaarde voor een goed verloop van het begrijpend lezen. Verbetering van de kwaliteit en de resultaten van het leesonderwijs moet om succesvol te kunnen zijn vooral gericht zijn op de praktijk van het leesonderwijs in de groepen. Door vroegtijdig signaleren, doelgerichte instructie van de letter-klankkoppeling, het nauwgezet volgen van de leesontwikkeling, het bieden van intensieve instructie, het uitbreiden van de instructie- en leertijd en het op een goede manier inzetten van de computer kunnen de leesproblemen verminderd worden en zelfs verdwijnen. De auteur is als lees- en schoolverbeteringsdeskundige verbonden aan CPS in Amersfoort. * Zie in dat verband de in het Protocol leesproblemen en dyslexie voor groep 3 onderscheiden vier meetmomenten en interve ntie periodes. Nederlandse literatuur - Huijbregts, S. (1998). 'De leesjuf'. Literatuurstudie en afstudeeronderzoek over one-to-one-tutoring bij zwakke lezers. Utrecht, Universiteit Utrecht, Vakgroep Onderwijskunde. - Mommers, C. (2001). en onderzoeksrapport dat aandacht verdient. Report of the National Reading Panel: Teaching Children to Read. Leesgoed 28 (2001), nr Vernooy, K. (1997). Stimuleren van begrijpend luisteren door interactief voorlezen. JSW 82 (1997), nr Vernooy, K. (2000). Voortgezet lezen nader bekeken. JSW 85 (2000), nr Wentink, H. en L. Verhoeven (2001). Protocol Leesproblemen en Dyslexie. N ij megen, xpertisecentrum Nederlands. Voor een uitgebreide literatuurlijstwww.jsw-online.nl Informatie De auteur is te bereiken via (033) of s. nl W ::J z: r- 00 bi) c:: ~ ~ '" 17

VCLB De Wissel - Antwerpen

VCLB De Wissel - Antwerpen VCLB De Wissel - Antwerpen Vrij Centrum voor Leerlingenbegeleiding LEERLIJN LEZEN Of Hoe kunnen we voorkomen dat veel kinderen leesmoeilijkheden krijgen? Elke leerkracht, ouder en kind weet dat lezen de

Nadere informatie

TAALBELEID DALTONSCHOOL SINT JOZEF LEMMER

TAALBELEID DALTONSCHOOL SINT JOZEF LEMMER TAALBELEID DALTONSCHOOL SINT JOZEF LEMMER Bij de oriëntatie op en de keuze van een nieuwe methode aanvankelijk lezen, hebben we gesteld ons taalonderwijs in de volle breedte onder de loep te nemen. Het

Nadere informatie

Effectief leesonderwijs

Effectief leesonderwijs Effectief leesonderwijs Het CPS heeft in de afgelopen jaren een aantal projecten op het gebied van lezen ontwikkeld en uitgevoerd. Deze projecten zijn in te zetten in de schakelklassen en met name bij

Nadere informatie

HET NEDERLANDSE LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN. Dr. Kees Vernooy september 2006 ProBiblio

HET NEDERLANDSE LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN. Dr. Kees Vernooy september 2006 ProBiblio HET NEDERLANDSE LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN Dr. Kees Vernooy september 2006 ProBiblio Motto Goed leren lezen is een mensenrecht (Lyon, 2001). Samenvattingsdia Startopdracht 1. Vooraf 2. Knelpunten 3. Verklaringen

Nadere informatie

Interventieperiode november februari groep 1 tot en met 5. Mariët Förrer

Interventieperiode november februari groep 1 tot en met 5. Mariët Förrer Interventieperiode november februari groep 1 tot en met 5 Mariët Förrer November - februari Doelen en accenten per groep Rol van intern begeleider / taalcoördinator IB en TC ook in deze periode Bewaken

Nadere informatie

Elk kind een lezer (2)

Elk kind een lezer (2) leerlingen zijn betrokken lezers die voorspellingen doen, vragen bij de tekst stellen, bevestiging voor hun vragen zoeken en zichzelf tijdens het lezen corrigeren Het doel van lezen is begrijpen (Stahl2002).

Nadere informatie

Het IGDI model. Het belang van goede instructie. Bij welke leerkrachten leren kinderen het beste? (Good 1989) Instructie en risicoleerlingen

Het IGDI model. Het belang van goede instructie. Bij welke leerkrachten leren kinderen het beste? (Good 1989) Instructie en risicoleerlingen Het IGDI model Leesverbetertraject Enschede 8/11/07 Het belang van goede Risicoleerlingen deden het bij goede leerkrachten net zo goed als gemiddelde leerlingen bij zwakke leerkrachten. Niets was effectvoller

Nadere informatie

Als het leren lezen niet zo soepel gaat

Als het leren lezen niet zo soepel gaat Als het leren lezen niet zo soepel gaat In de onderbouw leert een kind de eerste beginselen van het lezen. Wij letten bij het aanleren van de letters gelijk al op de signalen van leesproblemen. Het aanleren

Nadere informatie

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers?

Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Wat te doen met zwakke begrijpend lezers? Cor Aarnoutse Wat doe je met kinderen die moeite hebben met begrijpend lezen? In dit artikel zullen we antwoord geven op deze vraag. Voor meer informatie verwijzen

Nadere informatie

EEN PRAGMATISCH LEESPROTOCOL. Joop Stoeldraijer Kees Vernooy

EEN PRAGMATISCH LEESPROTOCOL. Joop Stoeldraijer Kees Vernooy EEN PRAGMATISCH LEESPROTOCOL Joop Stoeldraijer Kees Vernooy Hengelo/Breda september 2011 1 EEN PRAGMATISCH LEESPROTOCOL We hebben dit digitale leesprotocol gemaakt om te voorkomen dat scholen heel veel

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Nederlands - Technisch lezen. Kerndoel 4 - Technisch lezen. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Nederlands - Technisch lezen. Kerndoel 4 - Technisch lezen. Toelichting en verantwoording TULE - NEDERLANDS KERNDOEL 4 - TECHNISCH LEZEN 82 TULE inhouden & activiteiten Nederlands - Technisch lezen Kerndoel 4 - Technisch lezen Bij kerndoel 4 - De leestechniek. Toelichting en verantwoording

Nadere informatie

Passend onderwijs Verdieping Ontwikkelingsperspectief & Technisch lezen 26-11-2014

Passend onderwijs Verdieping Ontwikkelingsperspectief & Technisch lezen 26-11-2014 Passend onderwijs Verdieping Ontwikkelingsperspectief & Technisch lezen 26-11-2014 Annemarie Vink avink@hetabc.nl Dianne Roerdink droerdink@hetabc.nl Technisch lezen 8-10-2014 www.hetabc.nl 2 Programma

Nadere informatie

Connect in de groep? Achtergronden Connect Hoe moet dat in de groep? Anneke Smits Tom Braams

Connect in de groep? Achtergronden Connect Hoe moet dat in de groep? Anneke Smits Tom Braams Connect in de groep? Achtergronden Connect Hoe moet dat in de groep? Drs. Sonja Hotho-Toppers, Seminarium voor Orthopedagogiek Drs. Herman Hotho, remedial teacher o.b.s. De Elsweiden Anneke Smits Tom Braams

Nadere informatie

toetsen van Veilig Leren lezen en Estafette. groepen 1 2 LOVS Cito Taal voor Goed lees en spellingsonderwijs in de groepen 3 tot en met 8

toetsen van Veilig Leren lezen en Estafette. groepen 1 2 LOVS Cito Taal voor Goed lees en spellingsonderwijs in de groepen 3 tot en met 8 onderwijs en zorgarrrangement op De Wilgen uitgevoerd door meetinstrumenten Zorgniveau 1 = basisarrangenment Zorgniveau 1 Leerkracht Methodegebonden Gestructureerde stimulering van beginnende geletterdheid

Nadere informatie

LEES / EN DYSLEXIEPROTOCOL

LEES / EN DYSLEXIEPROTOCOL LEES / EN DYSLEXIEPROTOCOL De Palster september 2012 Lees- en dyslexieprotocol De Palster versie september 2012 1 EEN PRAGMATISCH LEESPROTOCOL Dit digitale leesprotocol is gemaakt om er voor te zorgen

Nadere informatie

Dr. Kees Vernooy (CPS)

Dr. Kees Vernooy (CPS) PROGRAMMA EFFECTIEF OMGAAN MET RISICOKLEUTERS Wat werkt? Dr. Kees Vernooy (CPS) - 15.15u 15.20: Introductie door de school van het onderwerp. - 15.20u 16.00u: Inleiding door K. Vernooy - 16.00u 16.15u:

Nadere informatie

Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers

Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers Programma Kennismaken Presentatie Jong geleerd Warming-up Pauze Praktische oefening Afsluiting Jong geleerd over het belang van actieve stimulering van ontluikende

Nadere informatie

Leesonderwijs en dyslexie in het PO, het SBO en het VO. Betsy Ooms

Leesonderwijs en dyslexie in het PO, het SBO en het VO. Betsy Ooms Leesonderwijs en dyslexie in het PO, het SBO en het VO Betsy Ooms Opzet Doel leesonderwijs (en spellingonderwijs) Doorgaande lijn Kenmerken goed leesonderwijs Extra aandacht voor monitoring, als belangrijk

Nadere informatie

EEN GOEDE WOORDENSCHAT: DE BASIS VOOR EEN GOEDE SCHOOLLOOPBAAN

EEN GOEDE WOORDENSCHAT: DE BASIS VOOR EEN GOEDE SCHOOLLOOPBAAN EEN GOEDE WOORDENSCHAT: DE BASIS VOOR EEN GOEDE SCHOOLLOOPBAAN Leren als een op taal gebaseerde activiteit is sterk afhankelijk van woordkennis. Lezers begrijpen niet wat ze lezen als ze de betekenis van

Nadere informatie

VRAGENLIJST LEERKRACHT ONDERBOUW TUSSENDOELENMONITOR

VRAGENLIJST LEERKRACHT ONDERBOUW TUSSENDOELENMONITOR VRAGENLIJST LEERKRACHT ONDERBOUW TUSSENDOELENMONITOR INHOUDSOPGAVE Beginnende geletterdheid Doelen blz. 3 Activiteiten blz. 3 Evaluatie blz. 4 Speciale leerbehoeften blz. 4 Mondelinge communicatie Doelen

Nadere informatie

CBS Maranatha. Doel: Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Dyslexieprotocol 2013 aangepast sept.14

CBS Maranatha. Doel: Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Dyslexieprotocol 2013 aangepast sept.14 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Dyslexieprotocol 2013 aangepast sept.14 Doel: Doel van ons dyslexieprotocol is een zo goed mogelijke begeleiding van leerlingen met (dreigende) leesproblemen.

Nadere informatie

Evidence based AANVANKELIJK LEZEN en de rol van de nieuwe methoden voor leren lezen. Motto. Bij leren lezen komt meer kijken dan een methode!

Evidence based AANVANKELIJK LEZEN en de rol van de nieuwe methoden voor leren lezen. Motto. Bij leren lezen komt meer kijken dan een methode! Evidence based AANVANKELIJK LEZEN en de rol van de nieuwe methoden voor leren lezen Dr. Kees Vernooy Lector emeritus Effectief taal en leesonderwijs Groningen 5 november 2015 Motto Bij leren lezen komt

Nadere informatie

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Handboek Lezen: Effectief leesonderwijs in de doorgaande lijn

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Handboek Lezen: Effectief leesonderwijs in de doorgaande lijn Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Handboek Lezen: Effectief leesonderwijs in de doorgaande lijn WWW.CPS.NL Contactgegevens Aafke Bouwman A.bouwman@cps.nl 0655824098 Doelen Deelnemers nemen

Nadere informatie

KRACHTIG LEESONDERWIJS. Groeien in lezen met een ondersteunend voetje als daar nood aan is

KRACHTIG LEESONDERWIJS. Groeien in lezen met een ondersteunend voetje als daar nood aan is KRACHTIG LEESONDERWIJS Groeien in lezen met een ondersteunend voetje als daar nood aan is Handelingsgericht werken: - Omgaan met specifieke onderwijsbehoeften - Transactioneel referentiekader (wisselwerking)

Nadere informatie

Het systematisch volgen van leerlingen

Het systematisch volgen van leerlingen Het systematisch volgen van leerlingen uteurs: Rosemarie Irausquin en Susan van der Linden Het systematisch volgen van de leesontwikkeling van leerlingen is essentieel om tijdig problemen bij het leren

Nadere informatie

Lezen op de Klimop. (uit:elke leerling een competente lezer! Van dr. Kees Vernooy)

Lezen op de Klimop. (uit:elke leerling een competente lezer! Van dr. Kees Vernooy) Lezen op de Klimop Een goede leesvaardigheid is het fundament voor een voorspoedige schoolloopbaan en een goed maatschappelijk functioneren. Een goede leesvaardigheid is cruciaal voor de schoolloopbaan

Nadere informatie

In samenhang. EFFECTIEF LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN Technisch Lezen, Woordenschat en Leesstrategieën PAPER

In samenhang. EFFECTIEF LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN Technisch Lezen, Woordenschat en Leesstrategieën PAPER PAPER EFFECTIEF LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN Technisch Lezen, Woordenschat en Leesstrategieën In samenhang Taalbeleid Onderwijsachterstanden Dr. Kees Vernooy EFFECTIEF LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN Technisch

Nadere informatie

EFFECTIEF leesonderwijs nader bekeken

EFFECTIEF leesonderwijs nader bekeken EFFECTIEF leesonderwijs nader bekeken Technisch lezen Woordenschat Leesstrategieën in samenhang Digitale implementatiekoffer Taalbeleid Onderwijsachterstanden Dr. Kees Vernooy Oktober 2007 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Groep 7 en 8. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 8

Groep 7 en 8. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 8 Groep 7 en 8 Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 8 85-95 % van de leerlingen beheerst AVI-plus 90% beheerst A t/m D-niveau op de DMT leerlingen lezen vlot woorden en zinnen leerlingen richten

Nadere informatie

Planmatig werken in groep 1&2 Werken met groepsplannen. Lunteren, maart 2011 Yvonne Leenders & Mariët Förrer

Planmatig werken in groep 1&2 Werken met groepsplannen. Lunteren, maart 2011 Yvonne Leenders & Mariët Förrer Planmatig werken in groep 1&2 Werken met groepsplannen Lunteren, maart 2011 Yvonne Leenders & Mariët Förrer Masterclass Waarom, waarvoor, hoe? Verdieping m.b.t. taalontwikkeling en werken met groepsplannen

Nadere informatie

Dyslexie protocol de Werkschuit

Dyslexie protocol de Werkschuit Dyslexie protocol de Werkschuit Doel van het protocol Het protocol beoogt dat leerlingen in de groepen 1 t/m 8 de basisprincipes en basisvaardigheden van lezen en spellen onder de knie krijgen. Dat wil

Nadere informatie

d e r ee n k a n l e r e n l e z e n

d e r ee n k a n l e r e n l e z e n ieie d e r ee n k a n l e r e n l e z e n Voor de inhoud van deze brochure zijn de volgende deskundigen geraadpleegd: Dhr. prof. dr. C. Aarnoutse Mw. drs. H. Biemond Dhr. drs. T. Brouwer Mw. dr. M.A. Eleveld

Nadere informatie

Samen naar woorden zoeken

Samen naar woorden zoeken Samen naar woorden zoeken Diagnostiek en behandeling van woordvindingsproblemen in de logopedische praktijk Lieke Cools Amsterdam, 7 november 2014 Symposium Stichting dysfatische ontwikkeling Praktijk

Nadere informatie

betekenis van het woord vastgesteld.

betekenis van het woord vastgesteld. technisch lezen en schrijven betekenis van het woord vastgesteld. Goed leren lezen is belangrijk Zoals we gezien hebben, is het mogelijk om op school voort te bouwen op de spontaan verworven geletterdheid

Nadere informatie

Workshop Verbeteren van hun leesonderwijs

Workshop Verbeteren van hun leesonderwijs Workshop Verbeteren van hun leesonderwijs SLO Conferentie doorlopende leerlijnen taal en rekenen, de referentieniveaus in de praktijk 10 november 2010 Programma Welkom Effectief leesonderwijs Keuze en

Nadere informatie

In samenhang. EFFECTIEF LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN Technisch Lezen, Woordenschat en Leesstrategieën PAPER

In samenhang. EFFECTIEF LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN Technisch Lezen, Woordenschat en Leesstrategieën PAPER EFFECTIEF LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN Technisch Lezen, Woordenschat en Leesstrategieën In samenhang PAPER Taalbeleid Onderwijsachterstanden Dr. Kees Vernooy EFFECTIEF LEESONDERWIJS NADER BEKEKEN Technisch

Nadere informatie

RALFI. Aanpak voor (zeer) zwakke lezers.

RALFI. Aanpak voor (zeer) zwakke lezers. RALFI Aanpak voor (zeer) zwakke lezers. Jan-Dirk Anderhalf jaar geleden was Jan-Dirk (11) voor geen goud een bibliotheek ingestapt. Hij zat met lezen muurvast op AVI-1 niveau. Althans: ogenschijnlijk.

Nadere informatie

Automatisering van het lezen op woordniveau

Automatisering van het lezen op woordniveau Protocol Leesproblemen en Dyslexie toetskalender voor groep 3 expertisecentrum nederlands 3 algemene toelichting Momenteel werkt het Expertisecentrum Nederlands aan een herziening van de Protocollen Leesproblemen

Nadere informatie

Voorwoord. Letters uitspreken zoals de leerkracht dat doet.

Voorwoord. Letters uitspreken zoals de leerkracht dat doet. Voorwoord In groep 3 leert uw kind lezen en schrijven. Uw kind begint niet vanaf nul, want tegenwoordig wordt in groep 1 en 2 al veel gedaan aan voorbereiding. Sommige leren als kleuter al lezen en schrijven.

Nadere informatie

Achtergrondinformatie en aanwijzingen voor interpretatie van de Wintersignalering PLD groep 3:

Achtergrondinformatie en aanwijzingen voor interpretatie van de Wintersignalering PLD groep 3: Achtergrondinformatie en aanwijzingen voor interpretatie van de Wintersignalering PLD groep 3: In het Protocol Leesproblemen en Dyslexie voor groep 3, kortweg PLD 3, wordt in het hoofdstuk Signaleren een

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie

Afspraken mbt protocol dyslexie Van Dijckschool Bilthoven. Inhoudsopgave:

Afspraken mbt protocol dyslexie Van Dijckschool Bilthoven. Inhoudsopgave: 11-12-2007 Inhoudsopgave: 1. Dyslexie...3 1.1 Wat is het dyslexieprotocol?...3 1.2 Doel van het Protocol Dyslexie....3 1.3 Inhoud van het protocol...3 2. Preventie en interventiehandelingen...4 2.1 Groep

Nadere informatie

Leesontwikkeling op de Casimirschool

Leesontwikkeling op de Casimirschool Leesontwikkeling op de Casimirschool Waarom veel aandacht voor leesontwikkeling? Als kinderen lezen worden allerlei onderdelen van het brein aangesproken Veel aandacht voor leesontwikkeling 1. Als kinderen

Nadere informatie

Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid bestemd voor school / groepsleerkracht en interne leerlingenbegeleider

Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid bestemd voor school / groepsleerkracht en interne leerlingenbegeleider Vragenlijst leergeschiedenis lees- en spellingvaardigheid bestemd voor school / groepsleerkracht en interne leerlingenbegeleider Gegevens leerling Naam leerling :.. 0 jongen 0 meisje Geboortedatum Groep

Nadere informatie

Niet methodegebonden toetsen die gedurende de schoolperiode afgenomen worden op het gebied van taal, lezen en spelling:

Niet methodegebonden toetsen die gedurende de schoolperiode afgenomen worden op het gebied van taal, lezen en spelling: R.K. Daltonschool De Driesprong Taal- leesprotocol groep 1 8, versie 01-08-2011 Dit protocol is onze vertaling van het Dyslexieprotocol naar onze schoolsituatie. De taal- leesontwikkeling van de wordt

Nadere informatie

Voorbereidend lees- en rekenonderwijs in relatie tot het werken met groepsplannen. IB-netwerkbijeenkomsten 16-17-18 januari 2012 Yvonne Leenders

Voorbereidend lees- en rekenonderwijs in relatie tot het werken met groepsplannen. IB-netwerkbijeenkomsten 16-17-18 januari 2012 Yvonne Leenders Voorbereidend lees- en rekenonderwijs in relatie tot het werken met groepsplannen IB-netwerkbijeenkomsten 16-17-18 januari 2012 Yvonne Leenders De onderwerpen Voorbereidend lees- en rekeonderwijs in kleutergroepen

Nadere informatie

Aanvankelijk en voortgezet technisch lezen. Werkconferentie 24 september 2014 Ebelien Nieman. info@niemantaal.nl www.niemantaal.nl

Aanvankelijk en voortgezet technisch lezen. Werkconferentie 24 september 2014 Ebelien Nieman. info@niemantaal.nl www.niemantaal.nl Aanvankelijk en voortgezet technisch lezen Werkconferentie 24 september 2014 Ebelien Nieman info@niemantaal.nl www.niemantaal.nl Doel Aan de slag met je eigen leespraktijk didactiek informatie leerlijnen

Nadere informatie

Leesprotocol Groep 1-8

Leesprotocol Groep 1-8 Leesprotocol Groep 1-8 Inhoudopgave Leerling onderwijs volgsysteem (LOVS) en het van gebruik toetsen m.b.t. het volgen van de leesontwikkeling 3 De niet methode gebonden toetsen (gestandaardiseerde, landelijk

Nadere informatie

2014 Protocol dyslexie

2014 Protocol dyslexie Protocol dyslexie 2014 Protocol dyslexie Inleiding Dyslexie betekent letterlijk: niet kunnen lezen 1. De term komt uit het latijn, want dys = niet goed functioneren, lexis = taal of woorden. Bij dyslexie

Nadere informatie

VOORTGEZET TECHNISCH LEZEN Leeshuis

VOORTGEZET TECHNISCH LEZEN Leeshuis VOORTGEZET TECHNISCH LEZEN Leeshuis Praktische handvatten voor het taallees- en rekenonderwijs zoals deze Kwaliteits zijn te vinden op www.taalpilots.nl en www.rekenpilots.nl. De rubriek implementatiekoffer

Nadere informatie

Dyslexieprotocol PCB de Schakel

Dyslexieprotocol PCB de Schakel Dyslexieprotocol PCB de Schakel Hoe herken je vroegtijdig dyslexie? Een handreiking voor leerkrachten en ouders. B.Vos en C.Bulk 15-4-2007 Inhoudsopgave: Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 Dyslexie in het kort...3

Nadere informatie

VRAGENLIJST LEERKRACHT MIDDENBOUW TUSSENDOELENMONITOR

VRAGENLIJST LEERKRACHT MIDDENBOUW TUSSENDOELENMONITOR VRAGENLIJST LEERKRACHT MIDDENBOUW TUSSENDOELENMONITOR INHOUDSOPGAVE Gevorderde geletterdheid Doelen blz. 3 Activiteiten blz. 3 Evaluatie blz. 3 Speciale leerbehoeften blz. 4 Mondelinge communicatie Doelen

Nadere informatie

Protocol leesproblemen en dyslexie

Protocol leesproblemen en dyslexie De Vlinder 2008-2009 De Vlinder 2008-2009 Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door hardnekkige problemen in de automatisering van de woordidentificatie (lezen) en / of schriftbeeldvorming (spellen)

Nadere informatie

HET STIMULEREN VAN BEGRIJPEND LUISTEREN DOOR INTERACTIEF VOORLEZEN

HET STIMULEREN VAN BEGRIJPEND LUISTEREN DOOR INTERACTIEF VOORLEZEN HET STIMULEREN VAN BEGRIJPEND LUISTEREN DOOR INTERACTIEF VOORLEZEN Dr. K. Vernooy 1. Het belang van aandacht voor de ontwikkeling van de luistervaardigheid in de onderbouw De ontwikkeling van het begrijpend

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 1

Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 Flitsend Spellen en Lezen 1 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden, om te beginnen bij de klanklettercombinaties. Doelgroep Flitsend

Nadere informatie

Succesvol beginnend lezen

Succesvol beginnend lezen Succesvol beginnend lezen Een school heeft de volgende plannen: In groep 1 en 2 gaan we werken aan een voorschotaanpak met betrekking tot beginnende geletterdheid. Voor groep 3 hebben we een nieuwe methode

Nadere informatie

TECHNISCH LEZEN IN De staat van het Onderwijs. Onderwijsverslag 2004/2005 (Utrecht, 25 april 2006)

TECHNISCH LEZEN IN De staat van het Onderwijs. Onderwijsverslag 2004/2005 (Utrecht, 25 april 2006) TECHNISCH LEZEN IN De staat van het Onderwijs. Onderwijsverslag 2004/2005 (Utrecht, 25 april 2006) Samenvatting van de belangrijkste zaken. Dr. Kees Vernooy (CPS) mei 2006 1. Aandacht inspectie voor technisch

Nadere informatie

VOORTGEZET TECHNISCH LEZEN Estafette

VOORTGEZET TECHNISCH LEZEN Estafette VOORTGEZET TECHNISCH LEZEN Estafette Praktische handvatten voor het taallees- en rekenonderwijs zoals deze Kwaliteits zijn te vinden op www.taalpilots.nl en www.rekenpilots.nl. De rubriek implementatiekoffer

Nadere informatie

Handboek technisch lezen

Handboek technisch lezen Handboek technisch lezen in de basisschool Instructie en didactiek in de doorgaande lijn Voor groep 1 t/m 8, ook sbo Karin van de Mortel Aafke Bouwman Inhoud & Voorwoord en leeswijzer INHOUD Voorwoord

Nadere informatie

ONTWIKKELINGEN OP HET GEBIED VAN (BEGRIJPEND) LEZEN.WAT WERKT?

ONTWIKKELINGEN OP HET GEBIED VAN (BEGRIJPEND) LEZEN.WAT WERKT? ONTWIKKELINGEN OP HET GEBIED VAN (BEGRIJPEND) LEZEN.WAT WERKT? Dr. Kees Vernooy Lector hogeschool Edith Stein Enschedese Lees- en Rekenverbeterplan september 2011 Wat is er nodig om van elk kind een goede

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 - Tips om voorleessoftware in te zetten in de klas

Hoofdstuk 18 - Tips om voorleessoftware in te zetten in de klas Hoofdstuk 18 - Tips om voorleessoftware in te zetten in de klas 18.1. Voorleessoftware compenserend inzetten voor leerlingen met een ernstige beperking 235 18.2. Voorleessoftware leerondersteunend inzetten

Nadere informatie

VOORTGEZET TECHNISCH LEZEN Goed Gelezen versie 2

VOORTGEZET TECHNISCH LEZEN Goed Gelezen versie 2 VOORTGEZET TECHNISCH LEZEN Goed Gelezen versie 2 Praktische handvatten voor het taallees- en rekenonderwijs zoals deze Kwaliteits zijn te vinden op www.taalpilots.nl en www.rekenpilots.nl. De rubriek implementatiekoffer

Nadere informatie

Brochure Begrijpend lezen VMBO 1

Brochure Begrijpend lezen VMBO 1 Brochure Begrijpend lezen VMBO 1 Brochure Begrijpend lezen VMBO 2 Inleiding Het belang van begrijpend lezen kan nauwelijks overschat worden. Het niveau van begrijpend lezen dat kinderen aan het einde van

Nadere informatie

8-10-2015. Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Toetsen. Contactgegevens

8-10-2015. Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Toetsen. Contactgegevens Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Toetsen WWW.CPS.NL Contactgegevens Willem Rosier w.rosier@cps.nl 06 55 898 653 Wat betekent dit voor het meten van de 21ste eeuwse taalvaardigheden? We hebben

Nadere informatie

Groep 4. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 4

Groep 4. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 4 Groep 4 Doelen Leerdoelen technisch lezen eind groep 4 75% van de leerlingen beheerst niveau AVI-E4 (teksten lezen) 90 % beheerst A t/m D-niveau op de DMT leerlingen lezen vlot twee- en drielettergrepige

Nadere informatie

Marzano (2003) Scholen maken het verschil

Marzano (2003) Scholen maken het verschil Programma Effectieve directe instructie Opfrismiddag 20 oktober 2010 Dortie Mijs Wat is het IGDI-model? Verdieping op twee aspecten: - Doelen formuleren - Werken met IGDI in een combinatiegroep Voorbereiden

Nadere informatie

Lees- en dyslexiebeleid. op de. Twaalfruiter

Lees- en dyslexiebeleid. op de. Twaalfruiter Lees- en dyslexiebeleid op de Twaalfruiter Richtinggevend kader lees- en dyslexiebeleid binnen het SWV RK/AB stad Utrecht Inleiding Het SWV RK/AB heeft in zijn Zorgplan 2007-2011 bij hoofdstuk 6 Strategisch

Nadere informatie

Excellent onderwijs nader bekeken Kees Vernooij

Excellent onderwijs nader bekeken Kees Vernooij Excellent onderwijs nader bekeken Kees Vernooij EXCELLENT ONDERWIJS NADER BEKEKEN Dr. Kees Vernooij Lector emeritus Effectief taal- en leesonderwijs Kenniscentrum Expertis Motto Excellente scholen zijn

Nadere informatie

KWALITEITSKAART. Toetskalender lezen gericht op technisch lezen / woordenschat / begrijpend lezen. Inhoud. 2. Streefdoelen in een ander perspectief

KWALITEITSKAART. Toetskalender lezen gericht op technisch lezen / woordenschat / begrijpend lezen. Inhoud. 2. Streefdoelen in een ander perspectief KWALITEITSKAART Taal / lezen / rekenen PO Toetskalender lezen gericht op technisch lezen / woordenschat / begrijpend lezen Inhoud 1. Vooraf 2. Streefdoelen in een ander perspectief 3. Aanbevolen Toetskalender

Nadere informatie

De meeste leesproblemen zijn kwaliteitsproblemen

De meeste leesproblemen zijn kwaliteitsproblemen Taal. Leesproblemen Algemeen 1. 1 zzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzzz De meeste leesproblemen zijn kwaliteitsproblemen AUTEUR INHOUD Kees Vernooy (1) Taal/lees- en schoolverbeteringsdeskundige

Nadere informatie

LEZEN EN DYSLEXIE 19-5-2016. Nicole Verkerk

LEZEN EN DYSLEXIE 19-5-2016. Nicole Verkerk LEZEN EN DYSLEXIE 19-5-2016 Nicole Verkerk Dyslexie en lezen. 1 is geen lekkere combinatie: Weinig dyslecten lezen voor hun plezier Lezen kost veel moeite: leestempo laag, vaak stukken overlezen, snel

Nadere informatie

Thoni Houtveen Congres Stichting Lezen 8 november 2012. Lectoraat Geletterdheid

Thoni Houtveen Congres Stichting Lezen 8 november 2012. Lectoraat Geletterdheid Thoni Houtveen Congres Stichting Lezen 8 november 2012 Is er een probleem met ons leesonderwijs? Wat leert onderzoek ons? Hoe zou dat er in de praktijk uit moeten zien? Opbrengst Samenvatting Gemiddelde

Nadere informatie

Protocol zwakke lezers en spellers

Protocol zwakke lezers en spellers Mei 2016 Protocol zwakke lezers en spellers Bianca Bos en Marry Grasman Inhoudsopgave Inleiding... 2 Hoofdstuk 1: Doel van het protocol... 3 1.1. Vroegtijdige onderkenning en aanpak van leesproblemen...

Nadere informatie

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van

Het belangrijkste doel van de studie in hoofdstuk 3 was om onafhankelijke effecten van visuele preview en spellinguitspraak op het leren spellen van Samenvatting Het is niet eenvoudig om te leren spellen. Om een woord te kunnen spellen moet een ingewikkeld proces worden doorlopen. Als een kind een bepaald woord nooit eerder gelezen of gespeld heeft,

Nadere informatie

VOORTGEZET TECHNISCH LEZEN Lekker Lezen

VOORTGEZET TECHNISCH LEZEN Lekker Lezen VOORTGEZET TECHNISCH LEZEN Lekker Lezen Praktische handvatten voor het taallees- en rekenonderwijs zoals deze Kwaliteits zijn te vinden op www.taalpilots.nl en www.rekenpilots.nl. De rubriek implementatiekoffer

Nadere informatie

Interventieprogramma ELK KIND EEN GOEDE LEZER. Dr. Kees Vernooy Lector hogeschool Edith Stein Samenwerkingsverband Spijkenisse 16 maart 2011

Interventieprogramma ELK KIND EEN GOEDE LEZER. Dr. Kees Vernooy Lector hogeschool Edith Stein Samenwerkingsverband Spijkenisse 16 maart 2011 Interventieprogramma ELK KIND EEN GOEDE LEZER Dr. Kees Vernooy Lector hogeschool Edith Stein Samenwerkingsverband Spijkenisse 16 maart 2011 Motto Onderwijs is zorgen dat er geleerd wordt! Prof. Dr. Aryan

Nadere informatie

Lezen stopt nooit! Van een stagnerende naar een doorgaande leesontwikkeling voor risicolezers. Dr. Kees Vernooij

Lezen stopt nooit! Van een stagnerende naar een doorgaande leesontwikkeling voor risicolezers. Dr. Kees Vernooij Lezen stopt nooit! Van een stagnerende naar een doorgaande leesontwikkeling voor risicolezers. Dr. Kees Vernooij Dimensies presentatie Lezen en het Nederlandse leesonderwijs nader bekeken De rol van leesonderzoek

Nadere informatie

Flitsend Spellen en Lezen 3

Flitsend Spellen en Lezen 3 Flitsend Spellen en Lezen 3 Flitsend Spellen en Lezen 3 is gericht op het geven van ondersteuning bij het leren van Nederlandse woorden. Het programma heet Flitsend spellen en Lezen omdat veelvuldig gebruik

Nadere informatie

Dyslexieprotocol. Wat is dyslexie? Het belang van vroegtijdige signalering

Dyslexieprotocol. Wat is dyslexie? Het belang van vroegtijdige signalering Dyslexieprotocol Wat is dyslexie? Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren van het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of spellen op woordniveau.

Nadere informatie

OBSDeBorder Watersteeg87 3824ELAmersfoort Tel:033-4565307 www.obsdeborder.nl administratie@obsdeborder.nl

OBSDeBorder Watersteeg87 3824ELAmersfoort Tel:033-4565307 www.obsdeborder.nl administratie@obsdeborder.nl OBSDeBorder Watersteeg87 3824ELAmersfoort Tel:033-4565307 www.obsdeborder.nl administratie@obsdeborder.nl Inleiding Binnen De Border is gekozen voor het Protocol Leesproblemen en Dyslexie van Hanneke Wentink,

Nadere informatie

Begrijpend lezen en. Inhoud. Begrijpend lezen en verschillen tussen. 28 Zorgbreed 48 - Jaargang 12. jun-jul-aug 2015

Begrijpend lezen en. Inhoud. Begrijpend lezen en verschillen tussen. 28 Zorgbreed 48 - Jaargang 12. jun-jul-aug 2015 28 Zorgbreed 48 - Jaargang 12. jun-jul-aug 2015 Begrijpend lezen en Hoe zorg je ervoor dat jongeren gemotiveerd geraken om hun talenten te benutten? Om naar school te gaan, te trainen, te leren, hun werk

Nadere informatie

Protocol Dyslexie. Obs Valkenhorst Bremstraat 14 9404 GD Assen 0592-331393 directie@devalkenhorst.nl www.devallkenhorst.nl

Protocol Dyslexie. Obs Valkenhorst Bremstraat 14 9404 GD Assen 0592-331393 directie@devalkenhorst.nl www.devallkenhorst.nl Protocol Dyslexie Obs Valkenhorst Bremstraat 14 9404 GD Assen 0592-331393 directie@devalkenhorst.nl www.devallkenhorst.nl Dyslexie: Het woord dyslexie betekent, letterlijk vertaald uit het Grieks, niet

Nadere informatie

Handleiding ouderportaal Parnassys

Handleiding ouderportaal Parnassys Handleiding ouderportaal Parnassys Inleiding Als team van de Sint Jozefbasisschool vinden wij openheid naar ouders belangrijk. Tijdens de oriëntatie op een nieuw leerlingvolgsysteem hebben wij bewust gekeken

Nadere informatie

Plezier in lezen meer lezen beter in taal. Leesplezier. 2015 de Bibliotheek Gelderland Zuid

Plezier in lezen meer lezen beter in taal. Leesplezier. 2015 de Bibliotheek Gelderland Zuid Plezier in lezen meer lezen beter in taal Leesplezier Agenda 1. Waarom lezen en leesplezier zo belangrijk is 2. Voorlezen en boeken lezen thuis 3. Samen praten over boeken 4. Boekentips vinden Het belang

Nadere informatie

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Plezier beleven aan leren en lezen WWW.CPS.NL

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Plezier beleven aan leren en lezen WWW.CPS.NL Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Plezier beleven aan leren en lezen WWW.CPS.NL Lezen is heerlijk Het kan heerlijk wezen om een boek te lezen: boom-roos-vis-vuur en een boek is heus niet

Nadere informatie

Beleidsstuk dyslexie. Augustus 2014

Beleidsstuk dyslexie. Augustus 2014 Beleidsstuk dyslexie Augustus 2014 Saltoschool Reigerlaan Beleidsstuk dyslexie 01-08-2014 Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Screening en signalering... 3 1.1 Groep 1... 3 1.2 Groep 2... 3 1.3 Groep 3... 4

Nadere informatie

Quickscan taal- en leesonderwijs

Quickscan taal- en leesonderwijs Quickscan taal- en leesonderwijs Gegevens school Naam school Adres school Plaats Telefoon e-mail Datum invulling Ingevuld door Functie invuller directie IB-er RT-er taal/leescoördinator leerkracht gr:

Nadere informatie

Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006

Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006 1 Ko observatielijst/ Kern(tussen)doelen TULE SLO Van November 2006 Mondeling onderwijs Kerndoel 1 Kerndoel 2 Kerndoel 3 Schriftelijk onderwijs Kerndoel 4 Bijlage kerndoel 4 leestechniek Kerndoel 5 Kerndoel

Nadere informatie

Niveau 2. VVE Aandacht voor geletterdheid met startblokken Groep 1

Niveau 2. VVE Aandacht voor geletterdheid met startblokken Groep 1 Dyslexieprotocol Niveau 1 Kwaliteit instructiegedrag en klassenmanagement, Juist gebruik van effectieve methodes voor aanvankelijk en voortgezet technisch lezen, Gebruik leerlingvolgsysteem ( rond technisch

Nadere informatie

Protocol leesproblemen en dyslexie

Protocol leesproblemen en dyslexie Groep 1 en 2 Periode: Toetsen: Bij uitslag: Inzetten op: Materialen/ methode: Hele jaar kleutersignaleringslijst Kleuterplein Zorgen om leesmotivatie. november gr. 2 gr. 2 gr.2 gr.2 Geletterdheid (hierin

Nadere informatie

Groepsplan voorbereidend lezen: -fonemisch bewustzijn -letterkennis

Groepsplan voorbereidend lezen: -fonemisch bewustzijn -letterkennis Groepsplan voorbereidend lezen: -fonemisch bewustzijn -letterkennis groep: Leerkracht: Periode: Schooljaar: Gebaseerd op groepsplan voorbereidend lezen vco Drakensteyn / Gerard Regeling Handreiking groepsplannen

Nadere informatie

Automatisering van het lezen op woordniveau

Automatisering van het lezen op woordniveau Protocol Leesproblemen en Dyslexie toetskalender voor groep 4 expertisecentrum nederlands 4 algemene toelichting Momenteel werkt het Expertisecentrum Nederlands aan een herziening van de Protocollen Leesproblemen

Nadere informatie

LEZEN STOPT NOOIT! Van een stagnerende naar een doorgaande leesontwikkeling voor risicolezers

LEZEN STOPT NOOIT! Van een stagnerende naar een doorgaande leesontwikkeling voor risicolezers LEZEN STOPT NOOIT! Van een stagnerende naar een doorgaande leesontwikkeling voor risicolezers Kees Vernooy 20 januari 2009 Lectoraat doorlopende leerlijnen: Effectief taal- en leesonderwijs Hogeschool

Nadere informatie

Leerjaar 1 en 2 vmbo-b/k. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind leerjaar 2

Leerjaar 1 en 2 vmbo-b/k. Doelen Leerdoelen technisch lezen eind leerjaar 2 Leerjaar 1 en 2 vmbo-b/k Doelen Leerdoelen technisch lezen eind leerjaar 2 95 % van de leerlingen beheerst AVI-plus 95% beheerst A t/m D-niveau op de DMT leerlingen lezen vlot woorden en zinnen leerlingen

Nadere informatie

Begrijpend Lezen APPRIS

Begrijpend Lezen APPRIS Begrijpend Lezen Inhoud Begrijpend lezen Doelen, voorwaarden, problemen en strategieën Modelen Voordoen, hardop denken, oefenen Doelen van begrijpend lezen Het vinden van informatie, het thema en de hoofdgedachte

Nadere informatie

Protocol Doublure. Doublure protocol Basisschool De Zonnewijzer Diepenveen

Protocol Doublure. Doublure protocol Basisschool De Zonnewijzer Diepenveen Protocol Doublure 1.Inleiding Het doel van doublure is in eerste instantie dat een opgelopen achterstand het komende schooljaar wordt ingehaald zodat het kind in ieder geval de minimumdoelen van de basisschool

Nadere informatie

Protocol leesproblemen en dyslexie

Protocol leesproblemen en dyslexie 1 KC Den Krommen Hoek Protocol leesproblemen en dyslexie Verantwoording: Het protocol leesproblemen en dyslexie van kindcentrum Den Krommen Hoek is opgesteld op basis van het Protocol Leesproblemen en

Nadere informatie

VRAGENLIJST PRIMAIR ONDERWIJS QUICKSCAN

VRAGENLIJST PRIMAIR ONDERWIJS QUICKSCAN VRAGENLIJST PRIMAIR ONDERWIJS QUICKSCAN 1 = zeer oneens 2 = oneens 3 = eens 4 = zeer eens Zorgniveau 1 Leestijd 1. Leerkrachten in groep 1 en 2 besteden minimaal 5 uur per week aan doelgerichte taalactiviteiten

Nadere informatie

Samen Beter Lezen Project ter verbetering van de leesvaardigheid

Samen Beter Lezen Project ter verbetering van de leesvaardigheid Samen Beter Lezen Project ter verbetering van de leesvaardigheid Een oefenmethodiek voor thuis en op school 1. Leesonderwijs en leesproblemen Goed leren lezen is een van de belangrijkste vaardigheden die

Nadere informatie