Schimmels in de woning

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Schimmels in de woning"

Transcriptie

1 Schimmels in de woning Groei van schimmels binnenshuis en haar gezondheidseffecten EINDRAPPORT Glen van Balgooy, projectleider Mark Bogaart, projectmedewerker Louise Prud homme de Lodder, projectmedewerker Jef Segers, projectmedewerker Heerlen, 29 augustus 2006 ONDERZOEK UITGEVOERD IN OPDRACHT VAN GGD-ROTTERDAM, CLUSTER MILIEU & HYGIËNE

2 Colofon Naam document Eindrapport Schimmels in de woning Auteur(s) document Glen van Balgooy; Mark Bogaart; Louise Prud homme de Lodder; Jef Segers Uitgave InCompany Milieuadvies faculteit Natuurwetenschappen Open Universiteit Nederland Postbus DL Heerlen NL. Opdrachtgever GGD Rotterdam Telefoon: (010) Fax: (010) Website: Bezoekadres: Schiedamsedijk 95 Postadres: Postbus 70032, 3000 LP Rotterdam Projectteam IM M42, Schimmels in de woning, run voorjaar 2006 Kenmerk Versie nummer 1 Datum eerste versie 27 juni 2006 Laatst bijgewerkt :03 InCompany Milieuadvies hanteert de APA 5th Style als norm voor haar wetenschappelijke rapportages. Historie Status Copyright 2006 Open Universiteit Nederland, Heerlen De auteursrechten op dit materiaal berusten bij de Open Universiteit Nederland. Behoudens uitzonderingen door de Wet gesteld mag zonder schriftelijke toestemming van de rechthebbende(n) op het auteursrecht niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of anderszins, hetgeen ook van toepassing is op de gehele of gedeeltelijke bewerking. Copyright on this material is vested in the Open Universiteit Nederland. Save exceptions stated by the law no part of this publication may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or other means, included a complete or partial transcription, without the prior written permission of the publisher.

3 Projectgegevens Titel Title Groei van schimmels binnenshuis en haar gezondheidseffecten. Residential Mould Growth and Health Opdrachtgevende instantie Tiny Habets-Willems tel.: (010) GGD Rotterdam Telefoon: (010) Fax: (010) Website: Bezoekadres: Schiedamsedijk 95 Postadres: Postbus 70032, 3000 LP Rotterdam Contactpersoon: Louise Prud homme de Lodder (Glen van Balgooy) Omschrijving opdracht (nl) 1) Literatuuronderzoek met als onderwerp: Welke schimmels uit het binnenmilieu zijn het meest schadelijk voor de gezondheid van de mens? 2) Protocol dat beschrijft hoe schimmels in de woning het beste, wat betreft gezondheid en doeltreffendheid, verwijderd kunnen worden. Description of the order (in English) 1) Research and systematic literature investigation on harmful indoor molds and demonstrable health effects in humans. 2) Identifying effective clean-up procedures for mold in houses. Trefwoorden Schimmel, binnenmilieu, gezondheid, protocol Key words Mould, fungi, residential, health, protocol Betrokkene(n) bij opdrachtgeversorganisatie Tiny Habets-Willems tel.:

4 Projectleider team IM Glen van Balgooy, studentnummer: Menadostraat 13-A 9715 KT Groningen (thuis) / (mobiel) (werk) Privé: Werk: Cursus: Virtueel Milieuadviesbureau; N50213 (3 modulen) Studie: WO-Bachelor Milieu-natuurwetenschappen (BSc), major Gezondheid, Open Universiteit Nederland. Rol t.o.v. opdrachtgever/externen: groepsgericht leidinggeven en eindverantwoording project. Projectmedewerker team IM Mark Bogaart, studentnummer: Vogelenzang JD Halsteren Tel: Cursus: Virtueel milieuadviesbureau eerste run; N50213 (3 modulen). In september 2006 aanvang tweede run (4 modulen). Studie: Wo-bachelor Milieu-natuurwetenschappen (BSc.), major Gezondheid, Open Universiteit Nederland. Rol t.o.v. opdrachtgever/externen: uitwerker van probleemdefinitie opdracht, inbreng in eindrapportage opdracht. Projectmedewerker team IM Louise Prud homme de Lodder, studentnummer: A. Romerostraat AE Utrecht Tel (thuis) Tel (werk) Cursus: Virtueel Milieuadviesbureau N50217 (4 modulen) Studie:Wo-bachelor Milieu-natuurwetenschappen (BSc), major Gezondheid, Open Universiteit Nederland. Rol t.o.v. opdrachtgever/externen: contactpersoon, presentatie, inbreng eindrapportage Projectmedewerker team IM Joseph Segers, studentnummer: Violetlaan Kalmthout Cursus: Virtueel Milieuadviesbureau N50217 (4 modulen) Studie: Wo-bachelor Milieu-natuurwetenschappen (BSc), major Gezondheid, Open Universiteit Nederland. Rol t.o.v. opdrachtgever/externen: notuleren, verzamelen en verwerken van gegevens, inbreng eindrapportage

5 Projectcoach Opdrachtgever Els Jans (faculteit Natuurwetenschappen, Open Universiteit Nederland) Contact via e-room en telefoneren via internet (OU) Tiny Habets- Willems Cluster Milieu & Hygiëne tel.: (010) GGD Rotterdam Telefoon: (010) Fax: (010) Website: Bezoekadres: Schiedamsedijk 95 Postadres: Postbus 70032, 3000 LP Rotterdam Examinator Dr. Wilfried Ivens, faculteit Natuurwetenschappen, Open Universiteit Nederland, Heerlen, NL Referentie naar dit rapport Balgooy van G., Bogaart, M., Prud homme de Lodder, L., Segers, J. (2006). Schimmels in de woning. Groei van schimmels binnenshuis en haar gezondheidseffecten. Onderzoek uitgevoerd in opdracht van GGD-Rotterdam, NL. Residential Mould Growth and Health. Investigation by order of the Area Health Authority in Rotterdam, NL (in Dutch). Unpublished Bachelor's Thesis, Open Universiteit Nederland, Heerlen, NL.

6 Inhoud Colofon 2 Projectgegevens 3 Inhoud 6 Voorwoord 8 Samenvatting 9 Abstract 10 1 Inleiding (achtergrondinformatie) Probleemstelling Vraagstelling (milieuwetenschappelijk) Doelstelling Kenmerken (criteria)resultaten Randvoorwaarden en afbakening 13 2 Methode en technieken Literatuuronderzoek Sleutelbegrippen Inhoudelijke criteria Informatiebronnen 15 3 Literatuurverslag meest schadelijke schimmels binnenshuis Inleiding Wat zijn schimmels? Inleiding Fylogenie Morfologie Voortplanting en levenscyclus Voorwaarden voor schimmelgroei De schadelijke componenten/producten van schimmels Inleiding Allergenen Glucanen MVOS (microbiële vluchtige organische stoffen) Mycotoxinen Schimmels als ziekteveroorzakers Inleiding Zes manieren waarop schimmels ziekten kunnen veroorzaken Aspergillus Taxonomische classificatie Beschrijving, schadelijke componenten en gezondheidseffecten van Aspergillus Penicillium Taxonomische classificatie Beschrijving, schadelijke componenten en gezondheidseffecten van Penicillium Cladosporium Taxonomische classificatie Beschrijving, schadelijke componenten en gezondheidseffecten van Cladosporium Overige schadelijke schimmels en een gist Inleiding Stachybotrys Alternaria Candida albicans 35 4 Adviesverslag voor GGD Rotterdam Vocht in de woningen Verminderen van de vochtproductie Rol van de GGD Rotterdam e.o. en derden 39 Pagina 6 van 90

7 4.4 Preventie van schimmelvorming Controle van vochtigheid Schoonmaken versus desinfecteren Verwijdering van schimmels Middelen voor schimmelverwijdering Werkwijze voor schimmelverwijdering Het bewonersprotocol Inleiding Wat is een protocol? Kenmerken van het bewonersprotocol Welke bewoners kunnen het bewonersprotocol gebruiken? Wat is het doel van het bewonersprotocol? Eisen van het protocol Blad Tips & Tricks Top 3 Tips 51 5 Conclusie Conclusie naar aanleiding van het literatuurverslag Conclusie naar aanleiding van het adviesverslag 52 6 Aanbevelingen Aanbevelingen naar aanleiding van het literatuurverslag Aanbevelingen naar aanleiding van adviesverslag 54 7 Referentielijst 55 Bijlage A: Literatuurverslag Bijlage B: Middelen Bijlage C: Bewonersprotocol Bijlage D: Tips and tricks Pagina 7 van 90

8 Voorwoord In de eindfase van de bacheloropleiding Milieu-natuurwetenschappen wordt door de studenten een externe opdracht gekozen. Wij hebben gekozen voor een opdracht waarbij gezondheid centraal staat. Onze opdrachtgever is de GGD van Rotterdam en omstreken. Deze heeft ons de mogelijkheid gegeven om onze milieuadviesvaardigheden op academisch niveau te kunnen ontwikkelen. Graag zouden wij iedereen willen bedanken die ons, langs welke weg dan ook hulp heeft geboden bij het milieuadviesproject. In de eerste plaats willen wij onze projectbegeleidster Drs. Els Jans bedanken voor haar stimulerende begeleiding. Bij haar konden we steeds terecht voor goede raad en al onze vragen. Ook dank aan alle personen die ons gedurende heel het traject met raad en daad hebben bijgestaan. De dames A.Thys, R. Slob en T. Habets. De heren J. Bosselaers, D. Heederik, R. Samson en K. Snepvangers R. van Strien. Maar naast deze professionals zijn er ook de mensen in onze directe omgeving die ons steeds hebben gesteund. Familie en vrienden hebben altijd oprechte interesse getoond en boden ons steeds de gelegenheid enthousiast uitgebreid te vertellen over ons project. Zonder een goede samenwerking tussen de teamleden was het niet mogelijk geweest om deze klus te klaren. Collega s denk later goedgemutst terug aan onze acht handen op één buik! 29 augustus 2006 Glen van Balgooy Mark Bogaart Louise Prud homme de Lodder Jef Segers Pagina 8 van 90

9 Samenvatting In Nederland heeft 15 tot 20% van de woningen vochtproblemen. Vochtige woningen zijn te herkennen aan zichtbare vochtplekken, schimmelgroei en/of een muffe lucht. Bovendien kan vocht indirect gezondheidsklachten veroorzaken. Schimmelsoorten die binnen groeien zijn onder andere van de geslachten Penicillium, Aspergillus, Alternaria en Cladosporium. Deze schimmels komen ook in de buitenlucht voor. Onder gunstige omstandigheden kunnen schimmelsporen uitgroeien tot schimmels, zowel binnenshuis als buitenshuis. Een aantal factoren beïnvloedt de groei van schimmels, zoals temperatuur, zuurtegraad van voedingsbodem en beschikbaarheid van voedingsstoffen en van zuurstof. Schimmels kunnen groeien op een groot aantal verschillende (bouw)materialen. Sommige materialen zijn meer schimmelgevoelig dan andere materialen. Behang bijvoorbeeld kan, wanneer het vochtig genoeg is, uitstekend als voedingsbodem dienen. Schimmelsporen en deeltjes kunnen bij personen die daar gevoelig voor zijn allergische reacties veroorzaken. Allergische reacties zijn de meest voorkomende klachten bij schimmels in het binnenmilieu. Daarnaast kunnen schimmels mycotoxinen en vluchtige organische stoffen (VOS) vormen, die ook nadelige gezondheidseffecten kunnen opleveren. Bepaalde mycotoxinen zijn bijvoorbeeld carcinogeen en bij inhalatie van VOS kan irritatie van de luchtwegen ontstaan. Een bestanddeel van de celwand van schimmels zijn glucanen. Naast de ontstekingsreacties die glucanen kunnen geven, mogen ook de irriterende en toxische effecten van dit celwandbestanddeel niet onderschat worden. Als laatste zijn er mycosen (schimmelinfecties). Deze infecties kunnen longinfectie veroorzaken bij mensen met een onderdrukt afweersysteem. In 90% van de woningen in België en in Nederland voeren drie schimmelgeslachten de boventoon, dit zijn Aspergillus, Penicillium en Cladosporium. Uit onderzoek kwam naar voren dat deze schimmels verantwoordelijk zijn voor gezondheidsklachten en verbonden zijn met woonomstandigheden. Het dient opgemerkt te worden dat elke schimmel potentieel schadelijk is voor de gezondheid en gezondheidsproblemen kan veroorzaken. Het projectteam beveelt aan om naast literatuuronderzoek de fungale binnenvervuiling te meten en geschikte meetmethoden voor degelijke kwantitatieve onderbouwing te zoeken. Verder zou onderzocht moeten worden in hoeverre de blootstelling, geschat met behulp van vragenlijsten, correleert met de werkelijke blootstelling aan relevante schimmelcomponenten. Bewoners kunnen schimmelgroei bestrijden door het verwijderen van schimmelgroei. Bij preventie is het van belang dat de woning voldoende en voortdurend geventileerd wordt en dat deze gelijkmatig verwarmd wordt. Verder is het van belang dat oppervlakken in de woning droog, schoon en stofvrij gehouden worden. Bij verwijdering van schimmels moet gedacht worden aan bepaalde methoden/handelingen en middelen. Er is een stapsgewijze strategie ontworpen om schimmels zo effectief mogelijk te verwijderen. Wanneer gekeken wordt naar de blootstelling en de effectiviteit van bepaalde schimmelbestrijdingsmiddelen zijn soda en alcohol het meest geschikt. De aanpak van vochtophoping, schimmelpreventie en verwijdering zijn verwerkt in een protocol en een aanvullend blad genaamd Tips and Tricks. Beide zijn bedoeld voor bewoners en vormen een leidraad bij schimmelpreventie en bestrijding. Daar staan ook tips, adviezen, handelingen, methoden, middelen en andere informatie. Pagina 9 van 90

10 Abstract In the Netherlands 15 till 20% of the houses have moisture problems. Moisture problems can be recognized by moisture spots, fungus development and musty air. In houses where the moisture level is high there are more fungi present, where some people can be allergic to. Fungi spores and particles can cause allergic reactions in people who are sensitive to them. Allergic reactions are the most common complaints caused by fungi in houses. In addition to these reactions fungi can produce mycotoxins and volatile organic compounds that both have adverse health effects. In 90% of all Belgian and Dutch houses there are three fungi that are important, these are Aspergillus, Penicilium and Cladosporium. These are responsible for health complaints and are linked with the house environment. It should be underlined that all fungi are potentially dangerous and can cause health problems. Besides literature research our projectteam recommends that the fungal population in houses must be measured with the right methods for a quantitative analysis. Furthermore there should be a research in how far real fungi indoors correlate with the relevant fungi components by means of questionnaires. Inhabitants can counteract fungi growth by preventing and removing those fungi. In case of prevention it is for example important to have natural constant ventilation in house. In case of removal a stepwise strategy has been constructed to remove fungi as effective as possible. When one looks at the exposure and the effectivity of certain fungicides, soda and alcohol should be used. Pagina 10 van 90

11 1 Inleiding (achtergrondinformatie) Mensen brengen gemiddeld meer tijd binnenshuis in de eigen woning (circa 70%) door dan buitenshuis. Daarom is het van belang dat het binnenmilieu van de woning gezond is. Dat is helaas niet altijd het geval. Naar schatting van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) wordt in Nederland twee tot vijf procent van het totale verlies aan gezonde levensjaren veroorzaakt door milieuverontreiniging. Naast geluidshinder en luchtverontreiniging door het verkeer, leveren factoren in het binnenmilieu van woningen hieraan de grootste bijdrage. Vaak worden voor schadelijke stoffen in het binnenmilieu de normen en richtwaarden, zoals opgesteld voor het buitenmilieu, overschreden. Doordat bewoners veel tijd binnenshuis verblijven bij vaak verhoogde concentraties luchtverontreinigde stoffen, kan het binnenmilieu in woningen een risico voor de gezondheid vormen. Met name bij luchtwegklachten kan de kwaliteit van het binnenmilieu een belangrijke factor zijn. Tien tot vijftien procent van de Nederlandse bevolking heeft last van luchtwegklachten. In het werkgebied van de Gemeentelijke Gezondheidsdienst voor Rotterdam en omstreken is dit percentage hetzelfde (Steevens, 2005). Opbouw van het rapport Het projectteam geeft in dit rapport aan welke schimmels volgens de literatuur in het binnenmilieu voor de mens de meest gezondheidsschadelijke eigenschappen bezitten. Dit vormt het literatuurverslag. We gaan daarbij in op diverse schimmels als Aspergillus, Penicillium, en Cladosporium. Ook wordt beschreven wat de oorzaken zijn van vochtophoping en schimmelvorming. Dit vormt het adviesverslag voor de GGD Rotterdam. Aan de hand van de vele informatiebronnen is een protocol ontworpen om de schimmels te bestrijden. In het protocolwordt aangegeven hoe schimmels in de woning het beste, wat betreft gezondheid en doeltreffendheid, verwijderd kunnen worden. 1.1 Probleemstelling GGD-en krijgen regelmatig meldingen van schimmels in een woning. Bekend is dat er vele vochtbronnen in woningen aanwezig zijn, die kunnen leiden tot vocht en schimmelproblemen. Zowel bouwtechnische mankementen aan een woning (vochtige kruipruimte, lekkage, optrekkend vocht of regendoorslag) als bewonersgedrag (zoals ventilatie, luchten, koken en verwarmen) of een combinatie van beide kunnen leiden tot vocht- en/of schimmelproblemen. Vocht is een van de factoren die regelmatig tot gezondheidsklachten leidt. In Nederland leeft een groot deel van de bevolking in vochtige woningen: uit onderzoek blijkt dat rond 20% van de woningen vochtproblemen heeft. Vochtige woningen zijn gedefinieerd als woningen waarin sprake is van de aanwezigheid van vocht- en/of schimmelplekken. De populatie at risk is dus groot en ook de meest gevoelige groep, de mensen met bestaande luchtwegaandoeningen zoals astma, is relatief groot. Daarnaast worden aspecifieke klachten zoals vermoeidheid, hoofdpijn, misselijkheid en oogirritaties in verband gebracht met vocht en schimmels in woningen. Mensen kunnen ook visuele- en/of geurhinder ervaren van een vochtige woning. Pagina 11 van 90

12 De meeste van de aan het milieu gerelateerde vragen en klachten die jaarlijks bij GGD-en binnenkomen gaan over het binnenklimaat van woningen, in het bijzonder over vocht in relatie tot luchtwegklachten (Steevens, 2005). 1.2 Vraagstelling (milieuwetenschappelijk) Naar aanleiding van bovenstaande probleemstelling had de GGD-Rotterdam, cluster Milieu&Hygiëne, twee vraagstellingen voor het projectteam M42: Welke schimmels uit het binnenmilieu zijn het meest schadelijk voor de gezondheid van de mens? Stel een protocol op dat aangeeft hoe schimmels in de woning het beste, wat betreft gezondheid en doeltreffendheid, verwijderd kunnen worden. 1.3 Doelstelling De doelstelling is te splitsen in: A. Kennisdoel Meer weten over schadelijke schimmels in binnenmilieu. B. Het kennisbelang van het kennisdoel is voor: bewoners: minder vocht- en schimmelproblemen in woningen; minder gezondheidsklachten van bewoners door vocht- en schimmelproblemen. GGD: protocol voor verwijdering van schimmels. 1.4 Kenmerken (criteria)resultaten Het literatuurverslag moest aan de volgende criteria voldoen: - Samenhangende en heldere bespreking. - Conclusies die een duidelijke weergave vormen van de gehanteerde literatuurstudie. - Verslag moet consequente aanbevelingen bevatten voor verder onderzoek. Het adviesverslag moest aan de volgende criteria voldoen: - Bespreking van aanleiding en context probleem. - Het bieden van oplossingen en het bepalen van randvoorwaarden. - Het eigenlijke advies met de daarbij gegeven onderbouwing uitmondend in een protocol. - Het vermelden van onderzoeksgegevens en achtergrondinformatie. Pagina 12 van 90

13 Voor het advies aan de bewoners voor de verwijdering van schimmels diende het protocol de volgende criteria te hebben: - praktisch - zo goed mogelijk uitvoerbaar en op te volgen - geen angst veroorzaken bij de bewoners - duidelijk weergegeven in begrijpelijke taal - het duidelijk vermelden van beschermende maatregelen indien noodzakelijk, zoals adembescherming (mondkapje), kleding, etc - het duidelijk aangeven welke middelen de bewoner kan gebruiken (bijv soda of borax, maar geen chloor) - het aangeven van de juiste aanvullende maatregelen tegen het ontstaan van schimmelgroei (bewonersgedrag, zoals: op een juiste manier ventileren (hoe, wanneer, hoe lang, etc.), luchten (idem), koken (m.b.t. ventilatie) en verwarmen woning (wanneer, hoe lang, etc), aanschaf luchtvochtigheidsmeter? Kan de bewoner bepaalde bouwtechnische mankementen in woning in eerste instantie zelf verhelpen?) 1.5 Randvoorwaarden en afbakening De GGD Rotterdam gaat uit van de volgende vertrekpunten geformuleerd in vragen die het projectteam bij het uitwerken van het adviesverslag, protocol en literatuurverslag (voor literatuurverslag specifiek het eerste, tweede, derde en vijfde punt) in ogenschouw diende te nemen: 1. Het is van belang te weten welke schimmels echt een gezondheidsprobleem vormen. 2. Het is van belang te weten welke symptomen in de woning optreden bij een (te) hoog vochtgehalte. 3. Hoe zijn deze symptomen te herkennen aan bijvoorbeeld uiterlijke kenmerken? 4. Wanneer is het voor de bewoner/bewoonster het geschikte moment om op te treden tegen schimmels? 5. Waar moet de bewoner/bewoonster alert op zijn (specifieke details over schimmelgroei)? 6. Hoe adviseer je iemand op zo n manier dat zijn of haar gedrag doeltreffend wordt m.b.t. het verwijderen van schimmels? Doeltreffend heeft hier betrekking op de verwijdering. Bij de volgende schimmelbevorderende activiteiten en gebeurtenissen moet volgens de GGD de bewoner contact opnemen met de verhuurder: - bij koudebruggen en vochtdoorslag; - bij verwijdering van gipsplaten of ander materiaal als hier tenminste schimmel op zit. Wat betreft contracteren van deskundigen: voor experts van de GGD Rotterdam e.o. (mevr. Tiny Habets en Rita Slob), de GGD Groningen (dhr. F. Duijm) en de GGD Amsterdam (Rob van Strien). Verder het Centraal bureau voor Schimmelcultures (Robert Samson), Janssen Pharmaceutica (Jan Bosselaers en Amber Thys), en Athene Noctua binnenmilieu-advies (Kees Snepvangers). Pagina 13 van 90

14 2 Methode en technieken In dit hoofdstuk worden methoden en technieken (i.e. onderzoeksmethoden) beschreven over het zoeken van gegevens om het literatuurverslag en het adviesverslag te schrijven. De onderzoeksvraag welke is behandeld in hoofdstuk 1 is tweeledig. Welke schimmels uit het binnenmilieu zijn het meest schadelijk voor de gezondheid van de mens? Stel een protocol op dat aangeeft hoe schimmels in de woning het beste, wat betreft gezondheid en doeltreffendheid verwijderd kunnen worden. 2.1 Literatuuronderzoek Voor de beantwoording van beide vragen hebben wij literatuuronderzoek verricht om meer te weten over het onderwerp Schimmels in woning en de betreffende gezondheidsaspecten en over de verwijdering van schimmels. Hiervoor hebben wij verschillende soorten informatiebronnen geraadpleegd. Het document Het verloop van vochtproblemen in woningen van Jessie Steevens (2005) is bij de start van het project gebruikt. Voor het literatuuronderzoek zijn sleutelbegrippen belangrijk. 2.2 Sleutelbegrippen Om te zoeken naar relevante wetenschappelijke artikelen en websites zijn sleutelbegrippen noodzakelijk. Hiervoor hebben wij als keywords synoniemen of andere gerelateerde termen gebruikt (enkelvoud en meervoud). Om in andere talen literatuur te gaan zoeken, is het nodig om de zoektermen te vertalen. De volgende zoektermen zijn gebruikt: schimmel, woning, binnenmilieu, gezondheid, verwijdering, allergie, astma, vocht. Engelse termen zijn onder andere mold, fungi, homes, residential, indoor, health, allergy, controll, damp, prevention. De woorden zijn ook gecombineerd gebruikt bijvoorbeeld schimmel en woning. Duitse termen zijn bijvoorbeeld Schimmelpilz en Wohnung/Haus. Hierna is zoveel mogelijk naar geschikte informatiebronnen gezocht die voldoen aan inhoudelijke criteria zoals is vermeld in de volgende paragraven. 2.3 Inhoudelijke criteria Inhoudelijke criteria waarmee je de kwaliteit van informatie op het web kunt beoordelen zijn geldigheid, actualiteit, accuraatheid, status, volledigheid en dekking (webcursus.ubvu.vu.nl) Geldigheid Bij geldigheid wordt gekeken naar de onderbouwing van de inhoud en of deze aannemelijk en betrouwbaar is. We letten hierbij op: Pagina 14 van 90

15 literatuurverwijzingen en bibliografieën; verantwoording van de herkomst van de informatie; vermelding van het doel van de site. (webcursus.ubvu.vu.nl) Actualiteit Bij actualiteit is de vraag of de inhoud up-to-date is. We letten hierbij op: de datum dat de informatie gecreëerd (creation date) of beschikbaar gesteld is (publication date); de datum dat de informatie voor het laatst is bijgewerkt (last updated) (webcursus.ubvu.vu.nl). Accuraatheid Bij accuraatheid dient de informatie correct te zijn. Hierbij is het van belang dat de bron (zoveel mogelijk) een onafhankelijke instantie is (bijvoorbeeld een uitgever, redacteur of vakspecialist die de informatie gecontroleerd heeft) en dat er zorg besteed is aan het artikel (geen typefouten, spelfouten en/of grammaticale fouten) (webcursus.ubvu.vu.nl). Status De status van de auteur of uitgever of met andere woorden de bron dient gezaghebbend te zijn. Hierbij kijken we naar: status van de (eventuele) bron van herkomst van de gepresenteerde feiten en beweringen andere referenties contactinformatie ( adres of postadres) (webcursus.ubvu.vu.nl) Volledigheid Bij het criterium volledigheid is het belangrijk dat de informatie in zijn geheel (afgeronde vorm) beschikbaar is. We letten dan met name op: of de informatie geheel of slechts gedeeltelijk beschikbaar wordt gesteld grijze (inactieve) links (webcursus.ubvu.vu.nl) Dekking Het laatste criterium houdt in dat wij letten op de reikwijdte en de diepgang van de informatie i.e., aanwezigheid van een inhoudspagina, index, site map, literatuurverwijzingen en bibliografieën (webcursus.ubvu.vu.nl). Verder zijn verschillende bronnen, websites en wetenschappelijke tijdschriften geraadpleegd en is een keuze gemaakt tussen alle (tegenstrijdige) informatie die voorhanden is. 2.4 Informatiebronnen Informatiebronnen kunnen naast wetenschappelijke publicaties, populair-wetenschappelijke publicaties en praktijkgerichte vakpublicaties zijn. Kenmerken van wetenschappelijke publicaties zijn onder andere bronvermeldingen, beschrijving van onderzoeksmethoden en toetsing door andere wetenschappers (peer review bij gerenommeerde wetenschappelijke tijdschriften). Wetenschappelijke publicaties kunnen worden ingedeeld in artikelen en in boeken. (webcursus.ubvu.vu.nl) Pagina 15 van 90

16 Artikelen in wetenschappelijke tijdschriften geven resultaten van een bepaald onderzoek weer. Op internet is bijvoorbeeld het voor ons relevante tijdschrift Environmental Health Perspective vrij toegankelijk. Op het werk van één van de teamleden is het tijdschrift Clinical and Experimental Allergy elektronisch beschikbaar. Deze wetenschappelijke tijdschriften kunnen interessante artikelen over schimmel bevatten. Wetenschappelijke boeken behandelen één onderwerp en bevatten diepgaande informatie met veel literatuurverwijzingen. Een voorbeeld van een review boek is Damp indoor spaces and health dat diverse artikelen over schimmels en over alle onderwerpen die in verband staan met dit onderwerp zoals vochtige huizen, gezondheidsaspecten en verwijdering van schimmel beoordeelt. Verder zijn er hulpmiddelen zoals woordenboeken die begrippen beschrijven en encyclopedieën die gebaseerd zijn op wetenschappelijke artikelen en boeken. Websites Op Internet zijn veel soorten sites en publicaties te vinden. Deze zijn als wetenschappelijk te beschouwen wanneer aan één van de volgende criteria is voldaan. De site of publicatie is de elektronische variant van een gedrukte wetenschappelijke publicatie. De site is onder verantwoordelijkheid van een gerenommeerde wetenschappelijke instelling (b.v. RIVM, US EPA) of onder redactie van een of meer wetenschappers gepubliceerd. De site of publicatie heeft een auteursvermelding, een substantiële literatuurlijst en volgt de methodische opbouw van een wetenschappelijke publicatie (webcursus.ubvu.vu.nl). Een voorbeeld is Moulds: identification, isolation and cultivation met bibliografie die geschreven is door David Malloch van de universiteit van Toronto. Website: Internetadres Een internetadres geeft informatie over uit welk land de site afkomstig is door gebruik te maken van een 2-letterige landencode als aanduiding van een domein of geeft informatie over de herkomst van de site via een domeinnaam. Sites van academische - of onderwijsinstellingen (.ac of.edu), non-profit organisaties (.org) en overheden (VS:.gov) zijn over het algemeen betrouwbaarder dan commerciele sites (.com) (webcursus.ubvu.vu.nl). Voorbeelden zijn van US Environmental Protection Agency en afkomstig van de universiteit van Kansas City. Laatstgenoemde site gaat over Controlling mold growth in the home. Het volgend voorbeeld is afkomstig van het Duitse Umweltsamt für Mensch und Umwelt Deze instantie heeft publicaties op zijn site die gaan over schimmels in de woning. Pagina 16 van 90

17 3 Literatuurverslag meest schadelijke schimmels binnenshuis 3.1 Inleiding In 1991 constateerde het Nederlandse Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) dat ruim 19 % van de Nederlandse woningen last had van vocht en schimmels. Hiermee werden hoofdzakelijk de vieze plekken bedoeld op pleisterwerk, behang en muurverven, vaak met blijvende materiële schade. In de Belgische sociale woningbouw zijn de cijfers vergelijkbaar, 20 %, terwijl in Groot-Brittannië zelfs ruim 23 % van de woningen aan ernstige vochtschade lijdt. Vocht is een belangrijke bevorderende factor voor kolonisatie van woningen van schimmels. Maar schimmels vormen niet enkel een probleem in ons milde, vochtige klimaat. In de kuststrook van Israël blijkt 45 % van de woningen last te hebben van schimmels (Adan, 1997). Uit de literatuur is bekend dat er vele bronnen voorkomen in woningen, die kunnen leiden tot vochtproblemen. Dit kunnen zowel bouwtechnische tekorten zijn (lekkage, optrekkend vocht of regendoorslag) als bewonersgedrag (verkeerd ventileren, verkeerd luchten, koken en verwarmen terwijl te weinig wordt geventileerd). Een combinatie van deze twee kan leiden tot vocht- en/of schimmelproblemen (Steevens, 2005). We brengen 80% van ons leven binnenshuis door en de kwaliteit van het binnenmilieu bepaalt daarmee voor een groot deel de kwaliteit van onze directe leefomgeving. Daarom is het belangrijk dat het binnenmilieu van de woning gezond is, wat helaas lang niet altijd het geval is. Chemische en biologische factoren bepalen in belangrijke mate de kwaliteit van het binnenmilieu. De chemische factoren zijn afhankelijk van de ventilatie in een woning terwijl de biologische factoren daarnaast afhankelijk zijn van de vochtigheid van de woning. Vanuit het oogpunt energiezuinigheid richt het woningbouwbeleid zich op een dichtere bouwschil met een lagere, natuurlijke ventilatie. Vraag is welke implicaties dit voor de binnenluchtkwaliteit heeft. Uit enquêtes (door het RIVM onder GGD-en) blijkt dat meer klachten worden gemeld over het binnenmilieu dan over het buitenmilieu. Huisbewoners melden hun bezorgdheid en ongerustheid over ongewenste factoren in het binnenmilieu spontaan bij de gemeentelijke gezondheidskundige diensten. Hierbij dient opgemerkt dat chemische (38%) en biologische factoren (34%) ongeveer even vaak als oorzaak van een binnenmilieuklacht worden aangewezen (van Veen et al., 2001). Figuur 1 in bijlage A toont de factoren die oorzaak zijn van gezondheidsklachten in het binnenmilieu en het aandeel hierin van schimmels. Dit verslag gaat dieper in op de schimmel als één van de belangrijkere biologische factoren in het binnenmilieu, die bedreigend kan zijn voor de gezondheid. Het verslag is opgebouwd uit twee delen: Deel 1 bestaat uit één paragaaf (paragraaf 3.2) en beschrijft in vijf onderdelen de elementaire biologische begrippen van schimmels. Deel 2 bestaat uit twee paragrafen: de eerste paragraaf toont een inventarisatie van toxische metabolieten die de gezondheid kunnen schaden Pagina 17 van 90

18 (paragraaf 3.3). De tweede paragraaf geeft een overzicht van de schimmels die schadelijk zijn voor de gezondheid en hun gezondheidsbedreigende effecten (paragraaf 3.4). 3.2 Wat zijn schimmels? Inleiding Bioaerosolen in de binnenomgeving omvatten een uitgebreid scala aan microscopische biologische partikels van dierlijke, plantaardige en andere oorsprong. Inhaleren van deze deeltjes kan de menselijke gezondheid nadelig beïnvloeden. De medisch meest belangrijke microbiële partikels in de woning zijn afkomstig van de cellen en sporen van schimmels, bacteriën en virussen. (Flanningan et al., 2002). Zoals vermeld in de algemene inleiding staat de schimmel in dit verslag centraal. De paragrafen tot geven elementaire beschouwingen over de schimmel. Achtereenvolgens komen de volgende onderwerpen aan bod: fylogenetica, morfologie, reproductiviteit en voorwaarden voor ontwikkeling. Gespecialiseerde informatie over deze onderwerpen is te vinden in het boek van Flannigan van 1994: Health implications of fungi in indoor environments an overview Fylogenie (zwartgedrukte woorden: zie glossarium in bijlage A tabel 2) Alle levende wezens kunnen worden onderverdeeld in één van de 5 biologische koninkrijken: het koninkrijk Monera, het koninkrijk Protoctista, het koninkrijk Animalia, het koninkrijk Plantae en het koninkrijk Fungi. Tabel 1 in bijlage A toont de kenmerken en enkele voorbeelden van de vijf koninkrijken. Elk koninkrijk op zich is onderverdeeld in progressief kleinere subgroepen, namelijk: fylum, klasse, orde, familie, genus en soort (Patterson et al., 2006). De term schimmel verwijst generisch naar alle leden van het Koninkrijk Fungi. Er zijn meer dan een miljoen soorten schimmels, waarvan er ongeveer 400 ziekten veroorzaken bij mens, dier of plant. De meerderheid van de pathogene soorten zijn geclassificeerd binnen de fyla Zygomycotina, Basidiomycotina, Ascomycotina of de groep Deuteromycotina. Figuur 2 in bijlage A toont een overzicht van de fyla. Fungi kunnen ook nog op een andere manier ingedeeld worden: de schimmels en de gisten (Patterson et al., 2006). Het consortium schimmels vormt steeds een onderdeel van de viervernoemde fyla, terwijl de gisten alleen bij de fyla Ascomycotina of Basidiomycotina thuishoren. Figuren 3 en 4 in bijlage A tonen respectievelijk een microscopische opname van een gist en een meercellige fungi. Gisten onderscheiden zich van schimmels door: de ééncelligheid; de groeiwijze: uiterlijk vormen gisten gladde, egale kolonies, terwijl schimmels een stoffig, of harig uiterlijk vertonen; de manier van voortplanten: gistcellen planten zich niet voort met sporen, maar door budding en fission (Patterson et al. 2006). Pagina 18 van 90

19 3.2.3 Morfologie De meeste schimmels bestaan uit een zwamvlok of mycelium. Dit is het pluizige deel dat spore op oppervlakten groeit. Het mycelium is opgebouwd uit schimmeldraden of hyfen. Op de schimmeldraden ontwikkelen zich sporendragers waarin sporen worden gevormd. De sporen zorgen voor de verspreiding van de schimmel. Het zijn kleine deeltjes (1-10 micrometer) die gemakkelijk door de lucht worden verplaatst. Bij gunstige omstandigheden kunnen de sporen hyfe ontkiemen, vervolgens schimmeldraden vormen en ten slotte opnieuw uitgroeien tot een nieuw mycelium mycelium (Brokerhof et al., 2005). Figuur 1 toont de ontwikkeling van een spore tot het mycelium. Figuur 1. Het mycelium Identificatie van fungi is gebaseerd op hun Belangrijkste delen van het mycelium fysieke verschijning (fenotypische karakteristieken). bron: Diepgaande en specialistische benadering is te vinden in het boek: MICROORGANISMS IN aper/bio231/ HOME AND INDOOR WORK ENVIRONMENTS: Diversity, Health Impacts, Investigation and Control van Flannigan et al.(2002) Voortplanting en levenscyclus Voortplanting filamenteuze fungi In het binnenmilieu kunnen drie phyla met een seksuele fase voorkomen: de Zygomyceten, de Basidiomyceten en de Ascomyceten. Het overgrote deel van de filamentale fungi (fungi waarbij hyfen gevormd worden), wordt in een kunstmatige groep ondergebracht. Het kenmerk van deze groep is de afwezigheid van een reproductieve fase. De groep waarbij de seksuele fase ontbreekt, behoort tot de klasse van de Deuteromyceten (Fungi imperfecti). Figuur 2 toont de aseksuele levenscyclus van Deuteromyceten. Bij het determineren van schimmels hoort een specifiek vakjargon. Zo wordt bijvoorbeeld een spoor conidium genoemd, terwijl de spoordragende structuur een Figuur 2. Aseksuele levenscyclus De aseksuele levenscyclus van de Deuteromyceten bron : ing/mould/myco.htm Pagina 19 van 90 conidiofoor heet. Een schimmel met alleen ongeslachtelijke sporen noemt men anamorf, met alleen geslachtelijke sporen teleomorf. Enerzijds stellen sommige experts dat Deuteromyceten in het evolutieproces hun

20 teleomorfische fase verloren hebben, terwijl dit anderzijds weer wordt ontkracht. Het lijkt al met al beter te stellen dat ze anamorfen zijn waarbij nog geen teleomorf gevonden werd (Flannigan et al. 2002). De seksuele fase van de leden van Ascomyceten, Basidiomyceten en Zygomyceten resulteert in de productie van respectievelijk ascosporen, basidiosporen en zygosporen. Ascosporen en basidiosporen zijn klein en worden door luchtstromingen verspreid. Zygosporen daarentegen zijn groter en verspreiden zich niet zo snel. Hun leven staat meer in het teken van overleven dan zich over grote oppervlakten/ruimten te verspreiden. Onder gunstige omstandigheden kan echter een zygospoor ontkiemen en een anamorfe structuur produceren, met name het sporangium. Deze structuur bevat sporen die door de lucht verspreid worden (Flannigan et al. 2002). Voortplanting gisten Gisten worden gebruikelijk gedefinieerd als unicellulaire fungi die zich vegetatief voortplanten door budding. Tijdens dit proces ontstaan knopachtige structuren in de moedercel, die zich vervolgens afscheiden en voor verspreiding zorgen. Wanneer echter de celdeling niet volledig is, kan zich een soort van mycelium vormen. Enkele gisten planten zich niet voort door budding, maar door fission. Bij deze manier van vermeerderen, splitsen celwanden de moedercellen in kleinere eenheden die tenslotte onafhankelijk van elkaar tot ontwikkeling komen (Flannigan et al. 2002) Voorwaarden voor schimmelgroei Huizen en gebouwen zijn dynamische milieus die beïnvloed worden door: de geografische locatie en het klimaat; de woningconstructie zelf; de gebruikte materialen in de woningconstructie; het binnenhuisontwerp; de werking van airconditioningsystemen; de manier van verwarmen en ventileren; menselijke activiteiten; de aanwezigheid van vocht en kolonisatie door ongedierte (Flannigan et al, 2002). Fungi zijn van nature alomtegenwoordig, dus ook in het binnenmilieu. Een schimmel stelt vier eisen om te groeien en zich voort te planten: 1. er moeten voldoende nutriënten aanwezig zijn; 2. de temperatuur moet geschikt zijn; 3. de omgeving moet voldoende vochtig zijn; 4. de zuurtegraad moet laag zijn (Wallcoverings, 2005). Stopzetting van schimmelgroei vereist eliminatie van één of meer van deze essentiële factoren. Helaas is eliminatie van warmte en/of voedingsbronnen in een doorsnee comfortabele binnenomgeving bijna onmogelijk. Nochtans kan alvast één factor worden verwijderd: vocht (Wallcoverings, 2005). Pagina 20 van 90

Vocht, schimmels & gezondheid

Vocht, schimmels & gezondheid Vocht, schimmels & gezondheid Ongeveer 15 procent van de woningen in Nederland is vochtig. Te veel vocht vermindert de kwaliteit van de binnenlucht. Dit kan luchtweg- en andere gezondheidsklachten bij

Nadere informatie

Vragen en antwoorden Vocht en Schimmels in woningen

Vragen en antwoorden Vocht en Schimmels in woningen Vragen en antwoorden Vocht en Schimmels in woningen Versie 2015 1. Wat is een vochtige woning? Bij een vochtige woning zit er veel water, mogelijk in verschillende verschijningsvormen, in een woning. Het

Nadere informatie

1 1 t/m 3. Beveiliging van software. Beveiliging van besturingssystemen

1 1 t/m 3. Beveiliging van software. Beveiliging van besturingssystemen Cursusdeel Blokken 1 1 t/m 3 Security en IT Introductie en cryptografie Beveiliging van software Beveiliging van besturingssystemen en databases Open Universiteit Nederland Faculteit Informatica Cursusteamleiding

Nadere informatie

Ventileren. Antwoorden op de meest gestelde vragen. Tel. 050/32.33.40 - Fax. 050/32.33.27 - E-mail info@airflux.be - www.airflux.

Ventileren. Antwoorden op de meest gestelde vragen. Tel. 050/32.33.40 - Fax. 050/32.33.27 - E-mail info@airflux.be - www.airflux. Ventileren Antwoorden op de meest gestelde vragen 1. Waarom deze brochure? Goed ventileren is enorm belangrijk. Niet alleen omdat frisse en schone lucht in huis prettig is, maar vooral omdat het gezond

Nadere informatie

VOCHT EN SCHIMMEL. Nathalie Hoef. Gezondheidseffecten

VOCHT EN SCHIMMEL. Nathalie Hoef. Gezondheidseffecten VOCHT EN SCHIMMEL Gezondheidseffecten Nathalie Hoef AFDELING PREVENTIE VAN AGENTSCHAP ZORG EN GEZONDHEID Valt onder Vlaams departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin (WVG). Werkt rond 5 thema s: 1.

Nadere informatie

Wat is allergie? Wat is hooikoorts?

Wat is allergie? Wat is hooikoorts? K.N.O. Allergie Deze folder heeft tot doel u informatie te geven over allergie en de daarbij behorende klachten. Als u recent bij de KNO-arts bent geweest, die u heeft verteld dat allergie één van de

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Een karakteristieke eigenschap van astma is ontsteking van de luchtwegen. Deze ontsteking wordt gekenmerkt door een toename van ontstekingscellen in het longweefsel. De overgrote meerderheid

Nadere informatie

IT Governance. Studietaak 5

IT Governance. Studietaak 5 IT Governance 5 Open Universiteit faculteit Managementwetenschappen Cursusteam ir. H.B.F. Hofstee, projectleider en auteur Open Universiteit prof. dr. R.J. Kusters, auteur, Open Universiteit Programmaleiding

Nadere informatie

Gezond Wonen. Binnenmilieu en gezondheid. Ad Dilven Monique Scholtes

Gezond Wonen. Binnenmilieu en gezondheid. Ad Dilven Monique Scholtes Gezond Wonen Binnenmilieu en gezondheid Ad Dilven Monique Scholtes Stichting Futura November 2010 Inhoud Bureau: voorstellen Binnenmilieu en gezondheid Wat doet Bureau GMV? Casuïstiek (5X) Samenwerking?

Nadere informatie

Advieswijzer: verwarmen en ventileren

Advieswijzer: verwarmen en ventileren 100% wonen Vochtproblemen in huis, condens op de ramen, een beschimmelde muur u kunt het voorkomen door goed te en te verwarmen. Zorg voor voldoende frisse lucht in huis. Lees deze advieswijzer aandachtig

Nadere informatie

Samenvatting. Vraagstelling

Samenvatting. Vraagstelling Samenvatting Vraagstelling Op verzoek van de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid leidt de Commissie Gezondheid en beroepsmatige blootstelling aan stoffen (GBBS) van de Gezondheidsraad gezondheidskundige

Nadere informatie

Samenvatting. Beroepsgebonden luchtwegallergie is een belangrijk probleem

Samenvatting. Beroepsgebonden luchtwegallergie is een belangrijk probleem Samenvatting Beroepsgebonden luchtwegallergie is een belangrijk probleem Veel van de gemelde beroepsziekten van de luchtwegen worden veroorzaakt door blootstelling aan allergenen in de werkomgeving. Dat

Nadere informatie

voorkomt schade aan uw woning door vocht en schimmel

voorkomt schade aan uw woning door vocht en schimmel ventileren goede ventilatie... voorkomt schade aan uw woning door vocht en schimmel is beter voor uw gezondheid bespaart energie Ventilatie is: gebruikte lucht eruit en frisse lucht erin. Goed ventileren

Nadere informatie

Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen

Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen Dynamisch hulpmiddel ter ondersteuning van het advies inzake de correcte ventilatie van woningen Pieter Logghe, Departement Gezondheid en Binnenhuisvervuiling, Leefmilieu Brussel Ventilatie hangt onlosmakelijk

Nadere informatie

Blootstellingsrisico's in de gft-verwerking. Hester Dekker, ECTS Arbo Unie; NVvA symposium 29 maart 2012

Blootstellingsrisico's in de gft-verwerking. Hester Dekker, ECTS Arbo Unie; NVvA symposium 29 maart 2012 Blootstellingsrisico's in de gft-verwerking Hester Dekker, ECTS Arbo Unie; NVvA symposium 29 maart 2012 Project Opdrachtgever: Afdeling Bioconversie Vereniging Afvalbedrijven Uitvoering: Expertise Centrum

Nadere informatie

1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen

1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen 1. Soorten wetenschappelijke informatiebronnen Wanneer je als student in het hoger onderwijs de opdracht krijgt om te zoeken naar wetenschappelijke informatie heb je de keuze uit verschillende informatiebronnen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen

Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen Wat is astma? Patiënten met astma hebben het regelmatig benauwd. Kenmerkend voor de ziekte is dat de benauwdheid gepaard gaat met een piepende ademhaling, hoesten

Nadere informatie

Samenvatting. Invloeden op de gezondheid en op het cognitief functioneren

Samenvatting. Invloeden op de gezondheid en op het cognitief functioneren Samenvatting Het kabinet stelde in 2008 dat de kwaliteit van het binnenmilieu op basisscholen te wensen overlaat. Het gaat dan vooral om de luchtkwaliteit tijdens het stookseizoen, de temperatuur in de

Nadere informatie

Allergie (allergische rhinitis)

Allergie (allergische rhinitis) Keel-, Neus- en Oorheelkunde Allergie (allergische rhinitis) www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Wat is allergie?... 3 Hooikoorts... 3 De belangrijkste allergenen... 3 Wat gebeurt er bij een allergieaanval?...

Nadere informatie

Schimmels verwijderen: een klus met risico

Schimmels verwijderen: een klus met risico Schimmels verwijderen: een klus met risico Kees Snepvangers Athene Noctua Binnenmilieuadvies Lid ISO/TC 146/SC 6/WG 10 Fungi Foto s: Hans Bosch, Kees Snepvangers Inhoud Plan van aanpak Praktijk in buitenland

Nadere informatie

Allergie. Allergische rhinitis: een loopneus of verstopte neus

Allergie. Allergische rhinitis: een loopneus of verstopte neus Allergie Allergische rhinitis: een loopneus of verstopte neus 2 Deze folder geeft u informatie over wat de KNO-arts in het CWZ met u bespreekt, zodat u zich kunt voorbereiden op het gesprek of na het gesprek

Nadere informatie

ventileren wonen met karakter

ventileren wonen met karakter ventileren wonen met karakter goede ventilatie... voorkomt schade aan uw woning door vocht en schimmel is beter voor uw gezondheid bespaart energie Ventilatie is: gebruikte lucht eruit en frisse lucht

Nadere informatie

De betekenis van dierexperimenteel onderzoek bij de risicoschatting van allergeenblootstelling

De betekenis van dierexperimenteel onderzoek bij de risicoschatting van allergeenblootstelling De betekenis van dierexperimenteel onderzoek bij de risicoschatting van allergeenblootstelling C. Frieke Kuper Dieren zijn geen mensen.. 2 Focus Moeten huidcontact en inademing wel gescheiden worden? Bij

Nadere informatie

Patiëntenvoorlichting Huisdierallergie

Patiëntenvoorlichting Huisdierallergie Patiëntenvoorlichting Huisdierallergie Dieren zijn niet weg te denken uit ons bestaan. Ze zijn in het huis aanwezig als huisdier, we komen ze tegen op het werk (denk hierbij aan boerderijdieren, proefdieren

Nadere informatie

Ventilatie van woningen

Ventilatie van woningen Ventilatie van woningen Ventileren betekent: Verse buitenlucht naar binnen, Vervuilde binnenlucht naar buiten! Goed ventileren is 24 uur per dag ventileren 13 december 2012 Veel gestelde vragen zijn: Kan

Nadere informatie

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS Allergisch astma Allergisch astma is een veel voorkomende ziekte waarbij mensen benauwd worden wanneer ze de stof inademen waar ze allergisch voor zijn geworden. Daarnaast

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Huisdierallergie

PATIËNTEN INFORMATIE. Huisdierallergie PATIËNTEN INFORMATIE Huisdierallergie Introductie Door middel van deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informeren over huisdierallergie. Wij adviseren u deze informatie zorgvuldig te lezen.

Nadere informatie

Allergie. Wat is luchtwegallergie? Wat is hooikoorts? Wat zijn de belangrijkste allergenen? Figuur 1. De huisstofmijt

Allergie. Wat is luchtwegallergie? Wat is hooikoorts? Wat zijn de belangrijkste allergenen? Figuur 1. De huisstofmijt Allergie Deze brochure biedt u informatie over luchtwegallergie en daarbij behorende klachten. Wat is luchtwegallergie? Allergie is een overgevoeligheidsreactie van het afweersysteem van het lichaam op

Nadere informatie

Uw huis saneren Allergische prikkels Niet-allergische prikkels Saneren

Uw huis saneren Allergische prikkels Niet-allergische prikkels Saneren Saneren Uw huis saneren Astma kan de kwaliteit van leven behoorlijk beïnvloeden. Om te zorgen dat u of uw kind zo min mogelijk klachten hebben is uw eigen inzet van het grootste belang! Naast het juist

Nadere informatie

Ventileren. Alles wat u moet weten over ventilatie in uw woning

Ventileren. Alles wat u moet weten over ventilatie in uw woning Ventileren Alles wat u moet weten over ventilatie in uw woning Ventileren voor uw gezondheid Is het vaak drukkend in uw woning? Zijn uw ramen vaak beslagen? Dit zijn de eerste tekenen dat er teveel vocht

Nadere informatie

> Verwarmen en ventileren

> Verwarmen en ventileren > Verwarmen en Verwarmen en Vochtproblemen in huis, condens op de ramen, een beschimmelde muur u kunt het allemaal voorkomen door goed te en te verwarmen. Zorg voor voldoende frisse lucht in huis. Lees

Nadere informatie

Wat is een allergie? Afweersysteem

Wat is een allergie? Afweersysteem De allergie survivalgids 15 Hoofdstuk 1 Wat is een allergie? Afweersysteem Voordat we uitleggen wat een allergie is, is het handig dat je eerst weet wat een afweersysteem is. Het afweersysteem van je lichaam

Nadere informatie

Resultaat Initieel onderzoek Luchtkwaliteit KunstKring Ruurlo

Resultaat Initieel onderzoek Luchtkwaliteit KunstKring Ruurlo Resultaat Initieel onderzoek Luchtkwaliteit KunstKring Ruurlo Steenwijk, 8 maart 2016 Inleiding Aanleiding van het onderzoek Naar aanleiding van vragen en zorgen van een aantal deelnemers en vrijwilligers

Nadere informatie

Monique Meijerink 30 maart 2009. Relatie luchtkwaliteit - gezondheidsaspecten

Monique Meijerink 30 maart 2009. Relatie luchtkwaliteit - gezondheidsaspecten Monique Meijerink Relatie luchtkwaliteit - gezondheidsaspecten Krantenkoppen liegen er niet om Bewoners eisen recht op schone lucht Niks aan de hand, gewoon deuren en ramen dicht Megastal bedreiging voor

Nadere informatie

Open Universiteit Nederland Faculteit Informatica

Open Universiteit Nederland Faculteit Informatica Cursusdeel Blok 1 1 De werking van computersystemen Opbouw van een computersysteem Open Universiteit Nederland Faculteit Informatica Cursusteam dhr. ing. N.P.J.M. Baas, cursusteamleider en auteur dhr.

Nadere informatie

Gezond binnenmilieu op kindercentra

Gezond binnenmilieu op kindercentra Gezond binnenmilieu op kindercentra Gezond binnenmilieu op kindercentra Gezond binnenmilieu Een slechte kwaliteit van de binnenlucht kan leiden tot gezondheidsklachten bij kinderen en leidsters, zoals

Nadere informatie

GD-richtlijn. edische. GGD-richtlijn medische milieukunde. Schimmel- en vochtproblemen in woningen

GD-richtlijn. edische. GGD-richtlijn medische milieukunde. Schimmel- en vochtproblemen in woningen GD-richtlijn GGD-richtlijn medische milieukunde edische Schimmel- en vochtproblemen in woningen GGD-richtlijn medische milieukunde Schimmel- en vochtproblemen in woningen RIVM Rapport 609300022/2012 Colofon

Nadere informatie

HITEA Onderzoek naar de binnenluchtkwaliteit in basisscholen

HITEA Onderzoek naar de binnenluchtkwaliteit in basisscholen Voordelen voor de deelnemers Door mee te werken aan het onderzoek zullen ouders, kinderen, en de basisscholen meer te weten komen over welke stoffen in de klas voorkomen en of bepaalde stoffen ook gezondheidsklachten

Nadere informatie

Nano Green World AirQuality Interior SelfClean

Nano Green World AirQuality Interior SelfClean Nano Green World AirQuality Interior SelfClean Op basis van Nanotechnologie Luchtreiniging met licht Hygiëne Actieve luchtverfrissing Easy to Clean eigenschappen Inhoud Introductie Nano Green World...

Nadere informatie

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen:

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen: IMMUNITEIT 1 Immuniteit Het lichaam van mens en dier wordt constant belaagd door organismen die het lichaam ziek kunnen maken. Veel van deze ziekteverwekkers zijn erg klein, zoals virussen en bacteriën.

Nadere informatie

12. Welke medicijnen schrijft uw arts voor?... 12 13. Tot Slot... 13

12. Welke medicijnen schrijft uw arts voor?... 12 13. Tot Slot... 13 Allergie KNO Inhoudsopgave 1. Inleiding... 5 2. Wat is allergie?... 5 3. Wat is hooikoorts?... 5 4. Wat zijn de belangrijkste allergenen?... 6 5. Welke klachten worden veroorzaakt door allergie?... 7

Nadere informatie

GEZOND BINNENMILIEU IN KINDERCENTRA

GEZOND BINNENMILIEU IN KINDERCENTRA GEZOND BINNENMILIEU IN KINDERCENTRA GGD IJsselland en GGD Twente Team Milieu en Gezondheid Gezond binnenmilieu Een slechte kwaliteit van de binnenlucht kan leiden tot gezondheidsklachten bij kinderen en

Nadere informatie

1 1-2. Technische ondersteuning van menselijk handelen

1 1-2. Technische ondersteuning van menselijk handelen Cursusdeel Blokken 1 1-2 Context van De context van Technische ondersteuning van menselijk handelen 1 Open Universiteit Nederland Faculteit Informatica Cursusteam revisie dr. Dipl.-Math. C.K.M. Crutzen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Ons immuunsysteem beschermt ons tegen allerlei ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, die ons lichaam binnen dringen.

Nadere informatie

Binnenluchtkwaliteit. Infoavond 18 november 2010 - Mortsel

Binnenluchtkwaliteit. Infoavond 18 november 2010 - Mortsel Binnenluchtkwaliteit Infoavond 18 november 2010 - Mortsel Logo Antwerpen vzw Borstkanker Roken Vaccinaties Ongevallen Geestelijke gezondheid Voeding & beweging Milieu & Gezondheid Goed of fout? Binnen

Nadere informatie

Gebruiksaanwijzing voor de WS 9420 Digitale COMFORT INDEX thermometer-hygrometer met programmeerbare alarmfunctie en dooipuntweergave P.

Gebruiksaanwijzing voor de WS 9420 Digitale COMFORT INDEX thermometer-hygrometer met programmeerbare alarmfunctie en dooipuntweergave P. Gebruiksaanwijzing voor de WS 9420 Digitale COMFORT INDEX thermometer-hygrometer met programmeerbare alarmfunctie en dooipuntweergave P. 1 Eigenschappen extra groot LCD-scherm Binnentemperatuur C /F -weergavemodus

Nadere informatie

Tapijt verbetert het klimaat in huis. schonere lucht in huis géén allergie en astma. hygiënisch en goed te reinigen extra veiligheid

Tapijt verbetert het klimaat in huis. schonere lucht in huis géén allergie en astma. hygiënisch en goed te reinigen extra veiligheid Tapijt verbetert het klimaat in huis schonere lucht in huis géén allergie en astma hygiënisch en goed te reinigen extra veiligheid Inhoudsopgave Tapijt en binnenklimaat Tapijt verbetert het klimaat in

Nadere informatie

giftig doelorgaan - toxisch acuut toxisch

giftig doelorgaan - toxisch acuut toxisch Algemene gegevens CAS nr: 50-00-0 EU-etikettering: R-zinnen: 23/24/25-34-40-43 S-zinnen: (1/2)-26-36/37/39-45-51 giftig CLP(EU-GHS): Signaalwoord: GEVAAR H: 351-331-311-301-314-335-317 acuut toxisch doelorgaan

Nadere informatie

Een gezond binnenmilieu op school, daar gaan we voor!

Een gezond binnenmilieu op school, daar gaan we voor! Een gezond binnenmilieu op school, daar gaan we voor! Vlaamse NME-dag Workshop Gezond Binnen 20 oktober 2009 Dieter Deplancke Nel Van lent Medisch milieukundigen bij de Logo s 1 2 Aandacht: Binnenmilieu

Nadere informatie

VENTILEREN. Goed ventileren is 24 uur per dag ventileren, met verstand!

VENTILEREN. Goed ventileren is 24 uur per dag ventileren, met verstand! VENTILEREN Goed ventileren is enorm belangrijk. Niet alleen omdat frisse en schone lucht in huis prettig is, maar vooral omdat het gezond is. Een vochtige en ongezonde lucht in huis veroorzaakt tal van

Nadere informatie

Werkgerelateerde blootstelling aan enzymen; een introductie

Werkgerelateerde blootstelling aan enzymen; een introductie Werkgerelateerde blootstelling aan enzymen; een introductie Tim Meijster 1,2, Inge Wouters 1, Dick Heederik 1, Jelena Bogdanovic 1, Gert Doekes 1 1 Universiteit Utrecht, Institute for Risk Assessment Sciences

Nadere informatie

Gezond binnenmilieu op kindercentra

Gezond binnenmilieu op kindercentra Gezond binnenmilieu op kindercentra www.vggm.nl Gezond binnenmilieu op kindercentra Gezond binnenmilieu Een slechte kwaliteit van de binnenlucht kan leiden tot gezondheidsklachten bij kinderen en werknemers,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Respiratoir syncytieel virus Het respiratoir syncytieel virus (RSV) is een veroorzaker van luchtweginfectiesvan de mens. Het komt bij de mens met name in het winterseizoen voor.

Nadere informatie

Deelrapportage Zware metalen en chroom-6 in stof. Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Brunssum

Deelrapportage Zware metalen en chroom-6 in stof. Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Brunssum Deelrapportage Zware metalen en chroom-6 in stof Gezondheidskundige risicobeoordeling POMS-site Brunssum Unit Medische Milieukunde, GGD Zuid Limburg, Geleen, september 2015 Seksuele Gezondheid, Infectieziekten

Nadere informatie

Allergie. Wat is hooikoorts? Wat is allergie? Wat gebeurt er bij een allergieaanval? Hoe werkt de neus?

Allergie. Wat is hooikoorts? Wat is allergie? Wat gebeurt er bij een allergieaanval? Hoe werkt de neus? KNO Allergie Allergie In deze folder vindt u informatie over allergie, de klachten en andere aspecten die te maken hebben met allergie. Wat is allergie? Allergie is een overgevoeligheidsreactie van het

Nadere informatie

Bron van zuivere lucht...

Bron van zuivere lucht... Bron van zuivere lucht... Brainy, Bron van zuivere lucht Prestaties van leerlingen en docenten hangen direct samen met een gezonde luchtkwaliteit in de klaslokalen. Uit onderzoek is echter gebleken dat

Nadere informatie

Allergieën ontstaan meestal op kinderleeftijd en in de puberteit. Na het 45 ste levensjaar nemen de klachten door allergie geleidelijk af.

Allergieën ontstaan meestal op kinderleeftijd en in de puberteit. Na het 45 ste levensjaar nemen de klachten door allergie geleidelijk af. Allergie Inleiding De Keel- Neus- en Oorarts (KNO-arts) heeft u verteld dat allergie mogelijk een van de oorzaken van uw klachten is. In deze folder kunt u nalezen wat allergie is. Wat is allergie? Allergie

Nadere informatie

Ventilatie is het proces waarbij verse lucht van buiten naar binnen wordt toegevoerd en gebruikte lucht van binnen naar buiten wordt afgevoerd.

Ventilatie is het proces waarbij verse lucht van buiten naar binnen wordt toegevoerd en gebruikte lucht van binnen naar buiten wordt afgevoerd. VENTILEREN Ventilatie is het proces waarbij verse lucht van buiten naar binnen wordt toegevoerd en gebruikte lucht van binnen naar buiten wordt afgevoerd. Met ventilatie kan worden voorkomen dat hinderlijke

Nadere informatie

Instructie gevaarlijke stoffen algemeen:

Instructie gevaarlijke stoffen algemeen: Instructie gevaarlijke stoffen algemeen: Doel Het doel van deze instructie is om gevaarlijke stoffen in het algemeen te bespreken om de werknemers bewust te maken van de alom aanwezige gevaren en hoe hiermee

Nadere informatie

PrOmotie. Seksuele vorming. Werkboek 2 Veilig vrijen

PrOmotie. Seksuele vorming. Werkboek 2 Veilig vrijen PrOmotie Seksuele vorming Werkboek 2 Veilig vrijen Colofon Auteur: Onder redactie van: Tekstredactie: Vormgeving: Illustraties: Drukwerk: Aveline Dijkman (DAT) Aveline Dijkman (DAT), Edu Actief Edu Actief

Nadere informatie

Eerste kaart roetconcentraties Nederland Roet aanvullende maat voor gezondheidseffecten luchtvervuiling

Eerste kaart roetconcentraties Nederland Roet aanvullende maat voor gezondheidseffecten luchtvervuiling Eerste kaart roetconcentraties Nederland Roet aanvullende maat voor gezondheidseffecten luchtvervuiling RIVM/DCMR, december 2013 Roet is een aanvullende maat om de gezondheidseffecten weer te geven van

Nadere informatie

De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM)

De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) De minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) Uw kenmerk : - Bijlagen : - Geachte minister, In het overleg op 27 september met de leiding van de Gezondheidsraad bracht u

Nadere informatie

Humane blootstelling aan vluchtige. IVAM UvA B.V. Universiteit van Amsterdam

Humane blootstelling aan vluchtige. IVAM UvA B.V. Universiteit van Amsterdam Humane blootstelling aan vluchtige componenten uit een consumentenproduct Ralf Cornelissen IVAM UvA B.V. Universiteit van Amsterdam Indeling presentatie Achtergrond Doel van het onderzoek Selectie van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het mucosale immuunsysteem Het afweersysteem beschermt het lichaam tegen infecties met bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. De huid en de mucosale weefsels zoals bijvoorbeeld

Nadere informatie

ClimaRad en binnenmilieu Achtergrondinformatie voor de consument CLIMARAD-EN-BINNENMILIEU-2011.001-NL

ClimaRad en binnenmilieu Achtergrondinformatie voor de consument CLIMARAD-EN-BINNENMILIEU-2011.001-NL ClimaRad en binnenmilieu Achtergrondinformatie voor de consument CLIMARAD-EN-BINNENMILIEU-2011.001-NL Inleiding Het binnenmilieu in woningen en gebouwen krijgt steeds meer aandacht van zowel de consumentenorganisaties,

Nadere informatie

KNO. Niezen, loopneus en jeukende ogen

KNO. Niezen, loopneus en jeukende ogen KNO Niezen, loopneus en jeukende ogen Niezen, loopneus en jeukende ogen Een allergie is een veranderde reactie op prikkels die door bepaalde stoffen, allergenen genoemd, worden veroorzaakt. Allergenen

Nadere informatie

Bewoners, huisdieren en planten produceren dagelijks tien liter vocht. onderhouden+verbouwen. Ventilatie Onderhoud. eigen huis magazine

Bewoners, huisdieren en planten produceren dagelijks tien liter vocht. onderhouden+verbouwen. Ventilatie Onderhoud. eigen huis magazine onderhouden+verbouwen eigen huis magazine Bewoners, huisdieren en planten produceren dagelijks tien liter vocht Ventilatie Onderhoud 32 eigen huis magazine jan 2013 31 24 uur per dag frisse lucht Ventileren

Nadere informatie

Allergie. Afdeling KNO

Allergie. Afdeling KNO Allergie Afdeling KNO U bent allergisch voor: Huisstofmijt Farinemijt Graspollenmengsel Zomerkruiden Maïs Voorjaarsbomen I (hazelaar, berk, els) Voorjaarsbomen I I (es, wilg, populier) Voorjaarsbomen I

Nadere informatie

HOUTSTOF EN UW GEZONDHEID ALGEMEEN

HOUTSTOF EN UW GEZONDHEID ALGEMEEN HOUTSTOF EN UW GEZONDHEID ALGEMEEN Bij de bewerking van hout komt bijna onvermijdelijk houtstof vrij. Blootstelling aan houtstof, met name inademing, brengt risico's voor de gezondheid met zich mee. Houtstof

Nadere informatie

03 - Informatie over de sublinguale immonutherapie

03 - Informatie over de sublinguale immonutherapie 03 - Informatie over de sublinguale immonutherapie Inhoud Wat is een allergie eigenlijk?... 1 Waarom is een behandeling nodig?... 1 Welke behandelingsvormen zijn mogelijk?... 2 Wat betekent 'specifieke

Nadere informatie

Copyright SBR, Rotterdam

Copyright SBR, Rotterdam : Ventilatie en energieverlies van woningen Enkele bouwkundige details Ventilatie en energieverlies van woningen Enkele bouwkundige details 85 Stichting Bouwresearch Kluwer Technische Boeken B.V. - Deventer

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Gezonde, frisse lucht in huis

Gezonde, frisse lucht in huis Een buitengewoon binnenklimaat VENTILATIE VOOR WONINGBOUW Gezonde, frisse lucht in huis EEN HELDERE KIJK OP VENTILATIE Heerlijk, continu frisse lucht in mijn werkkamer. Zo kan ik goed geconcentreerd thuis

Nadere informatie

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen?

Micro-organismen. Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen. Wat wordt er van je verwacht? Wat zijn micro-organismen? Waar gaat deze kaart over? De soorten micro-organismen Deze kaart gaat over micro-organismen. Microorganismen zitten in voedsel. Als je voedsel bereidt is het belangrijk om te weten wat micro-organismen

Nadere informatie

Vrijstelling op grond van praktijkervaring binnen de bacheloropleiding Milieunatuurwetenschappen

Vrijstelling op grond van praktijkervaring binnen de bacheloropleiding Milieunatuurwetenschappen Vrijstelling op grond van praktijkervaring binnen de bacheloropleiding Milieunatuurwetenschappen Het doel van vrijstelling op grond van praktijkervaring is om vast te stellen welke cursussen uit de bacheloropleiding

Nadere informatie

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen

De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de. Lichaamsbeweging van Ouderen Running head: ACTIEVE OUDEREN EN BEWEGEN 1 De Invloed van Identificatie met Actieve Ouderen en Welbevinden op de Lichaamsbeweging van Ouderen The Influence of Identification with 'Active Elderly' and Wellbeing

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

, relatieve luchtvochtigheid (RH) en temperatuur hoeft u zelf helemaal niets te doen.

, relatieve luchtvochtigheid (RH) en temperatuur hoeft u zelf helemaal niets te doen. DUCO at HOME De standaard voor woningventilatie Bij Duco Ventilation & Sun Control staat de gezondheid van de bewoners op de eerste plaats. Het Duco Comfort System en het DucoTronic System bieden de garantie

Nadere informatie

Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen

Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen Klasse 9: Diverse gevaarlijke stoffen en voorwerpen Voorbeeldstoffen uit deze klasse zijn: asbest en asbestbevattende mengsels, PCB s, lithiumbatterijen, reddingsmiddelen en verwarmde stoffen. 1.1 Transport

Nadere informatie

Harde feiten over zachte vloeren. schonere lucht in huis géén allergie en astma. hygiënisch en goed te reinigen extra veiligheid

Harde feiten over zachte vloeren. schonere lucht in huis géén allergie en astma. hygiënisch en goed te reinigen extra veiligheid Harde feiten over zachte vloeren schonere lucht in huis géén allergie en astma hygiënisch en goed te reinigen extra veiligheid Tapijt en binnenklimaat Er is tegenwoordig veel te doen over het klimaat waarbij

Nadere informatie

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen

Colofon. Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Colofon 1 Colofon Titel: Xact groen Wiskunde deel 2 ISBN: 978 90 3720 834 4 NUR: 124 Trefwoord: Wiskunde groen Uitgeverij: Edu Actief b.v. Meppel Auteurs: E. Benthem, J. Broekhuizen, H. La Poutré, J. Bruinsma,

Nadere informatie

Vocht en ventilatie. Ventileren en luchten! Door constant te ventileren en dagelijks te luchten behoudt u een gezonde en droge lucht binnenshuis.

Vocht en ventilatie. Ventileren en luchten! Door constant te ventileren en dagelijks te luchten behoudt u een gezonde en droge lucht binnenshuis. Vocht en ventilatie 2 Vocht en ventilatie Goede isolatie van de woning scheelt veel stookkosten. Maar in een goed geïsoleerd huis is regelmatig ventileren wel noodzakelijk, anders neemt vocht in huis teveel

Nadere informatie

Verkoudheid; virale infectie; respiratoir syncytieel virus; vaccins; antivirale middelen

Verkoudheid; virale infectie; respiratoir syncytieel virus; vaccins; antivirale middelen Niet-technische samenvatting 2015107 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Dierstudies in het kader van ontwikkeling van medicijnen voor het behandelen en voorkomen van virale infecties aan de

Nadere informatie

HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN

HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN Toelatingsnummer HET COLLEGE VOOR DE TOELATING VAN GEWASBESCHERMINGSMIDDELEN EN BIOCIDEN 1 AFGELEIDE TOELATING Gelet op de aanvraag d.d. 28 september 2014 (20146102 AB) van Asito B.V. Plesmanweg 24 7602

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 147 Nederlands samenvatting Wat is COPD? Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) is een ziekte waarbij er een blijvende vernauwing van de luchtwegen in de long optreedt, die voornamelijk veroorzaakt

Nadere informatie

Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen

Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen Toolbox-meeting Gevaarlijke stoffen Unica installatietechniek B.V. Schrevenweg 2 8024 HA Zwolle Tel. 038 4560456 Fax 038 4560404 Inleiding In het dagelijks leven kunnen we niet meer zonder chemische stoffen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 1 Vroeggeboorte na antenatale inflammatie bronchiale hyperreactiviteit als onderliggende oorzaak van Vroeggeboorte Over vroeggeboorte, ook wel prematuriteit genoemd,

Nadere informatie

Intensieve veehouderij en gezondheid

Intensieve veehouderij en gezondheid Intensieve veehouderij en gezondheid Renske Nijdam Adviseur milieu & gezondheid 3 december 2015 Bureau Gezondheid, Milieu & Veiligheid Samenwerkingsverband GGD en Brabant/Zeeland Arts, toxicologen, milieugezondheidkundigen,

Nadere informatie

Minisymposium voedselallergie. 28 april 2011 Chris Nieuwhof, internistallergologe/immunologe

Minisymposium voedselallergie. 28 april 2011 Chris Nieuwhof, internistallergologe/immunologe Minisymposium voedselallergie 28 april 2011 Chris Nieuwhof, internistallergologe/immunologe Verschillende noten Verschillende noten Voedsel allergie Wat is allergie? Allergie is een afweerreactie (van

Nadere informatie

Vocht en ventilatie. Tips voor een droger huis

Vocht en ventilatie. Tips voor een droger huis Vocht en ventilatie Tips voor een droger huis Vocht en ventilatie Een gezin produceert per dag tussen de tien en vijftien liter vocht. Door te ademen, door huisdieren en planten, maar ook door te koken,

Nadere informatie

Kantoorapparaten: opgelet voor mogelijk schadelijke stoffen. Kopieermachines, laserprinters, faxtoestellen,...

Kantoorapparaten: opgelet voor mogelijk schadelijke stoffen. Kopieermachines, laserprinters, faxtoestellen,... Kantoorapparaten: opgelet voor mogelijk schadelijke stoffen. Kopieermachines, laserprinters, faxtoestellen,... Kantoorapparaten: opgelet voor mogelijk schadelijke stoffen. Wat is toner? 3 Welke gezondheidseffecten

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

HITEA Onderzoek naar de binnenluchtkwaliteit. en de gezondheid van leerlingen en docenten

HITEA Onderzoek naar de binnenluchtkwaliteit. en de gezondheid van leerlingen en docenten HITEA Onderzoek naar de binnenluchtkwaliteit in basis scholen en de gezondheid van leerlingen en docenten Achtergrond HITEA: Onderzoek naar de binnenluchtkwaliteit in basisscholen en de gezondheid van

Nadere informatie

Nieuws van TerraLife. TerraLife nieuwsbrief. Geachte klant,

Nieuws van TerraLife. TerraLife nieuwsbrief. Geachte klant, Nieuws van TerraLife Geachte klant, Wij zijn erg verheugd u hierbij onze eerste nieuwsbrief te mogen toesturen. In de nieuwsbrief van TerraLife willen we u graag informeren over actuele gezondheidsklachten,

Nadere informatie

IndusTox Consult. Stof op de werkvloer van composteerbedrijven. Inhoud. Samenstelling van stof in composteerbedrijven

IndusTox Consult. Stof op de werkvloer van composteerbedrijven. Inhoud. Samenstelling van stof in composteerbedrijven Stof op de werkvloer van composteerbedrijven Wat is het risico van jarenlang dagelijks inademen? Hoe risico beheersen? Frans Jongeneelen Inhoud 1. Samenstelling GFT- en compoststof 2. Risicocomponenten

Nadere informatie

REINIGING VAN DE AIRCO INSTALLATIE MET TUNAP EFFICIËNT OPGELOST

REINIGING VAN DE AIRCO INSTALLATIE MET TUNAP EFFICIËNT OPGELOST Innovatie Hygiëne - Technologie REINIGING VAN DE AIRCO INSTALLATIE MET TUNAP EFFICIËNT OPGELOST GEZONDHEIDSNEUTRAAL INTERIEURKLIMAAT MET Contra Sept TUNAP Chemie die beweegt. TUNAP.COM REINIGING & SPOELING

Nadere informatie

WETENSWAARDIGHEDEN OVER DE ONTVOCHTIGERS VAN DE LONGHI

WETENSWAARDIGHEDEN OVER DE ONTVOCHTIGERS VAN DE LONGHI WETENSWAARDIGHEDEN OVER DE ONTVOCHTIGERS VAN DE LONGHI Ontvochtigers Ontvochtigers bestaan al vele jaren. Ze worden meestal aangeschaft in de herfst en winter wanneer het koud en vochtig is. Ook u kunt

Nadere informatie

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE

NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE NIEUWE SJABLONEN VOOR KLEOS GEBRUIKERSINSTRUCTIE Kleos Postbus 23 7400 GA Deventer T: 0570 67 35 55 F: 0172 46 69 98 E: software@kluwer.nl I: kleos.kluwer.nl/ Hoewel bij deze uitgave de uiterste zorg is

Nadere informatie

Hooikoorts en allergie

Hooikoorts en allergie 400019 Hooikoorts_400019 Hooikoorts 24-07-12 08:20 Pagina 8 Hooikoorts en allergie WAT IS HOOIKOORTS EN WAT IS ALLERGIE WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WANNEER KUNT U BETER NAAR UW

Nadere informatie

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen

INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen INSPECTIE BOUWKUNDIGE BRAND- VEILIGHEID Specifieke normen en verwijzingen Publicatiedatum : 1 augustus 2014 Ingangsdatum : 1 augustus 2014 VOORWOORD Pagina 2/5 De Vereniging van Inspectie-instellingen

Nadere informatie