Energieke Restauratie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energieke Restauratie"

Transcriptie

1 Energieke Restauratie De bouwkunde kant Lars Claassens, Afstudeerverslag Hanze Hogeschool Groningen 2012 Projectgroep: Groep IEC03 Studenten Lars Claassens Eric van Veen William Ruiter Javier Vincente Lopez Victor Carbo Martinez Sotoris Konstantinou Javier Ramirez Diaz David Cosin Carballo Afstudeer begeleider Ramon Alberts

2 Inhoudsopgave 1.0 Introductie Onderzoeksvraag Over het project De twee gebouwen Faculteit Letteren te Groningen Paleis van Justitie in Leeuwarden De Database Competenties Mijn taken Zijonderzoeken Afbreken vs behouden Tocht of ventilatie De Isolatie Muur Isolatie Vloer Isolatie Dak Isolatie Raam Isolatie Wat is het verschil in warmte verlies? Moderne toepassingen Rolgordijnen Berekening Welke concepten hebben het niet gehaald? Onaantastbare muren Kozijnen of glas vervangen Achterzetbeglazing Constructieve Opbouw Archief Constructieve vragen Vloerverwarming Zonnepanelen statief + constructie Zonneboiler gewicht Monumentale eisen Wat kan er dan wel? Mogelijk bij de RUG? Geschiedenis Het paleis van justitie in Leeuwarden Conclusie Trias Energetica Constructieve en monumentale vindingen Aanbevelingen Faculteit der letteren v d RUG Het paleis van justitie in Leeuwarden Reflectie Bronnen Bijlagen 29 1

3 1.0 Introductie 1.1 Onderzoeksvraag Duurzaamheid. Het hot toppic van het moment. Alles moet duurzamer, milieuvriendelijker en de energierekening moet minder gaan kosten. Alle nieuwbouw is nu meestal redelijk duurzaam wanneer het gebouwd wordt. Het is echter de bedoeling dat we 30% energie efficiënter zijn tegen Een Fig1: Trias Energetica concept deel van deze uitstoot staat gepland om te worden bespaard in de bouw. Zelfs als we alle nieuwbouw nog veel duurzamer zouden maken zal dat percentage niet bereikt worden. Waarom? Er wordt simpelweg niet genoeg gebouwd. Of beter gezegd. Er worden niet genoeg niet energie zuinige gebouwen gesloopt. Wat is dan wel de oplossing om het energie gebruik genoeg te reduceren? Energiek restaureren. Nieuwbouw is niet de oplossing, het is het verbeteren van wat we al hebben. Als we alle gebouwen die er momenteel staan alleen zouden isoleren, zou dat een gigantische besparing betekenen. Natuurlijk is het verbeteren van alle gebouwen fictie. De meeste gebouwen zijn echter goed te verbeteren. Dit kan op eigen initiatief met bijvoorbeeld overheidssteun of kan worden opgepakt door een aparte instantie. Één groep valt hier al snel buiten de boot en dat zijn monumenten. Door de strenge regelgeving durven mensen het meestal niet aan. Ook zijn vaak de kosten hoog en denken dat meer niet mag dan het geval is. Aan ons dus de taak om dit verhaal overzichtelijk te maken voor andere mensen en vooral voor bedrijven. Deze kunnen hier dan op inspelen en eventueel samenwerken aan dit onderwerp. 1.2 Over het project Duurzame restauratie is een langer lopend onderzoek dat loopt van september 2011 tot juni Hoofddoel is om een methode te bedenken om historische gebouwen comfortabeler en energie zuiniger te maken. Hierbij wordt de Trias Energetica gebruikt als richtlijn. Trias Energetica werkt op Fig2: MJA3 doelstellingsgrafiek 3 basis regels/stappen. Deze zorgen samen voor een energie zuiniger gebouw. De regels zijn in volgorde van importantie. Hoe meer je bespaart, hoe minder je moet compenseren met duurzame energie. 1. Beperk het energiegebruik van gebruikers door verspilling tegen te gaan. Denk aan isolatie en efficiëntie. 2. Maximaal gebruik maken van duurzame energie. Bijvoorbeeld zon, wind en water. 3. De fossiele energie die nodig is zoveel mogelijk beperken en zo efficiënt mogelijk gebruiken Onder deze stappen zullen we de verschillende concepten onderbrengen. Concepten die energie besparen zijn hierbij beter dan bijvoorbeeld concepten die fossiele brandstof efficiënter gebruiken. 2

4 1.2 De twee gebouwen In ons deel van het onderzoek gaan we kijken naar twee gebouwen: Het RUG gebouw der letteren in Groningen, een huidig schoolgebouw. En het Paleis van Justitie in Leeuwarden. Beide zijn monumentale panden. Fig3: Faculteit letteren Faculteit Letteren te Groningen Het gebouw is in 1710 herbouwd, vanaf dat punt is het gebouw vele malen verbouwd en heeft het dienst gedaan als twee woningen, een kantoor en zijn huidige functie als schoolgebouw. Het gebouw heeft een BVO (bruto vloer oppervlak) van ongeveer 1711 m2. De gevel is later verbouwd en gedecoreerd in Rococo stijl. In het gebouw zijn door de verbouwingen veel monumentale elementen verloren gegaan. Alleen aan de voorkant van het gebouw zijn nog een authentieke schouw en trap leuning over. Dit samen met enkele ornamenten. Ook is er een duidelijk scheiding tussen het echt oude gebouw en de nieuwbouw. Het hele gebouw is onderkeldert en een groot deel van het dak is bereikbaar. Het gebouw heeft een relatief nieuwe CV installatie maar een slecht klimaat controlesysteem. Het gebouw is verder volledig ongeïsoleerd. Fig4: Paleis van justitie Paleis van Justitie in Leeuwarden Gebouwd tussen 1846 en 1852 en heeft in de 20 e eeuw een aanbouw gekregen met kantoren. Ook is het gebouw meerdere keren gerestaureerd. Minstens eenmaal voor energiebesparingsmaatregelen. De rechtbank met een BVO van ongeveer 7835 m2 is opgetrokken met Neo-Griekse elementen, vooral te zien aan de entree. Naast actieve rechtbank worden veel ruimtes gebruikt als kantoor. Het gebouw is door de duurzaamheidverbouwing al uitgerust met dubbel glas, gordijnen en voorzetbeglazing. Verder heeft het gebouw het voordeel van een grote massa. Dit houdt de warmte beter vast in de winter en houdt deze buiten in de zomer. De muren zijn echter verder niet geïsoleerd. Ook dit gebouw heeft een grote kelder, voornamelijk in gebruik als archief en heeft voldoende ruimte voor extra installaties. Tevens is het binnendak van beneden niet te zien maar goed te bereiken van binnen. Een groot deel van de zolder staat leeg. Monumentaal liggen de elementen vooral centraal in het gebouw in de raadszalen en de hal. Ook het uiterlijk moet van buiten het zelfde blijven. Omdat de ramen plafondhoog zijn wordt het toepassen van bijvoorbeeld een systeem plafond moeilijk. Er is echter een bestaand luchtbehandelsysteem aanwezig in het gebouw. Deze is gescheiden in systemen voor de raadszalen en voor de kantoren. 3

5 1.3 De Database Het eindproduct van deze studie. 1 bestand waarmee je gebouwen en hun concepten met elkaar kunt vergelijken op een groot aantal punten. Denk aan kosten, CO2 besparing, en gebruik. Ook kun je enkele monumentale punten met elkaar vergelijken. Het product dat we hier maken is een basis. Hoe meer deze database wordt uitgebreid hoe nuttiger deze wordt. De database moet het voor bedrijven en andere instantie mogelijk maken hun eigen gebouw te vergelijken met andere monumentale gebouwen. Vervolgens kunnen zij met deze informatie een eigen plan trekken voor het verbeteren van de duurzaamheid van het ingebrachte gebouw. De opzet van de database moet overzichtelijk en gebruiksvriendelijk zijn. Andere partijen zouden geen voorgaande ervaring moeten hebben om deze database te kunnen gebruiken. Na 2 jaar verwachten we een volledig product met ongeveer 10 cases om mee te vergelijken. Hiermee zou je een redelijke baseline moeten hebben om mee te vergelijken. De database kan vervolgens uitgebreid worden met alle gebouwen die naderhand vergeleken worden. 1.4 Competenties In dit project wil ik werken aan mijn onderzoekscapaciteiten. Hoe verzamel je informatie? Hoe categoriseer je die informatie? Hoe haal je er de belangrijkste punten uit? De vraag waar de beste informatie te vinden is niet onbelangrijk. Het groepsaspect is hier heel belangrijk. Je werkt hier namelijk niet alleen, maar moet met een groep ergens achterkomen. Communicatie en Coördinatie zijn hiervan top prioriteit. Het werk tijdens het project vindt vooral plaats in de BWK 02 en 05 competenties. Hier gaat het om alternatieven opstellen en beoordelen om vervolgens de kosten van deze alternatieven te berekenen. Werken aan BWK 01 en 07 (Ontwikkeling Project definitie en Evalueren en terugkoppelen van de projectgegevens ) zal ik vooral doen in mijn verslaglegging. Algemene competenties waar ik veel mee te maken ga krijgen zijn A-03, Projectmatig werken en A- 02 Proces beheersing. Beide zijn essentieel in het groepswerk en zullen veel terugkomen tijdens het project. Verder zal: Denken in modellen, systemen en processen (A-01) nog langs gaan komen, bij het onderzoeken en bij de verslaglegging. In groepswerk komen ook alle sociale en communicatieve competenties langs (SC-0 ) zoals Communiceren (01) en samenwerken (03). De onderzoeken die gaan volgen zijn individueel van opzet. Daar kan dus gewerkt worden aan de zelfsturende competenties (Z-0 ) zoals zelfverantwoord werken en leren. Ik hoop na dit project mijn Competentie pakket te kunnen voltooien en met een complete ervaring een volgende stap te kunnen maken. 4

6 2.0 Mijn taken Als enige bouwkundige in dit team heb ik enkele taken die ik zal moeten vervullen. De belangrijkste 2 zijn het constructief in kaart brengen van het gebouw en het in kaart brengen van de monumentale elementen in het gebouw. In dit hoofdstuk zal uit gaan wijden over wat mijn taken inhouden en welke functie ik zal vervullen binnen dit team. Het bouwkundig in kaart brengen van het gebouw is essentieel voor het toepassen van concepten op het gebouw. Want als iets constructief niet kan dan is het niet verstandig daar veel meer moeite in te steken. Als een laag temperatuurverwarmingssysteem vloerverwarming nodig heeft maar deze niet geplaatst kan worden dan is dat een probleem. Ook is de locatie van dragende elementen belangrijk bij de vraag of muren eventueel weggehaald kunnen worden. Vervolgens heb je nog de kennis nodig van de opbouw in materialen van het gebouw. Dit in verband met de eigenschappen van deze materialen en hoe deze te combineren met nieuwe elementen die je inbrengt. Ook kun je zien of een muur of vloer eventueel geïsoleerd is. Met deze informatie moet ik alle vragen die er komen van mijn groepsleden of andere instanties kunnen beantwoorden. Ook voor andere bouwkundige vragen ben ik verantwoordelijk. Als bouwkundige beheer ik ook de technische tekeningen en maak ik specifieke tekeningen van het gebouw voor anderen. Bijvoorbeeld een visualisatie voor een aanpassing of voor tekeningen van specifieke onderdelen. Voor de monumentale elementen geldt eigenlijk hetzelfde. Hier moet ik voor elk gebouw volledig op de hoogte zijn zodat ik elke vraag van collega s en andere instanties kan beantwoorden. Vaak gaat het er om of een onderdeel vervangen of weggehaald mag worden. Of de vraag of het mogelijk is om door een muur heen te gaan of deze weg te halen. Ik interpreteer wat de monumentenzorg zou zeggen. Ik neem ook de foto s van alle belangrijke elementen waaronder de monumentale elementen. Als eigen onderzoek zal ik gaan kijken naar de isolatie mogelijkheden van dit gebouw. Welke onderdelen kan ik op welke manier isoleren zonder dat ik daar de monumentale elementen mee aantast. Hierbij gaat het niet alleen om muren maar ook om bijvoorbeeld ramen, vloeren en het dak Ook zal ik zoeken naar moderne toepassingen van klassieke isolatiemethodes. Veel van deze isolatie is nog steeds goed toe te passen in oude en nieuwe gebouwen maar missen nog net één punt om praktisch te zijn. Voor de toepassing van isolatie zal ik ook een berekening maken voor de toepassingen in het gebouw. Mijn hoofdpunten worden dus het volgende: Isolatie: Het uitzoeken van de mogelijkheden en het berekenen van isolatie die kan worden toegepast. Constructief: Het in kaart brengen van de opbouw van de gebouwen Monumentaal: Het in kaart brengen van de verschillende monumentale elementen in de gebouwen. 5

7 3.0 Zijonderzoeken Voordat ik begin met het behandelen van mijn hoofd onderwerpen zal ik eerst enkele van mijn zijonderzoeken behandelen. Deze kwam ik of tegen of waren in het begin te klein om als los onderwerp gezien te worden. Deze kleine onderdelen zullen ook niet zoveel diepgang hebben als de andere onderdelen van dit rapport. Ik behandel deze graag aan het begin omdat de onderwerpen toepasbaar zijn de rest van het verslag. Zo kan ik de argumentatie van enkele onderwerpen in de andere hoofdstukken gebruiken. 3.1 Afbreken vs behouden. Energie in bestaande bouw Waarom doen we dit? Waarom zoeken we naar manieren om oude gebouwen te verbeteren? Is nieuwbouw niet innovatiever, energie zuiniger en beter om in te wonen? Deze vraag krijg je al snel bij de gemiddelde persoon. Zeker als het gaat om standaard huizen/gebouwen die architectonisch niet heel bijzonder zijn. Deels kloppen deze aannames wel. Een gebouw dat gebouwd is met duurzaamheid in gedachten zal energie zuiniger zijn in gebruik. Het gebouw is waarschijnlijk innovatiever en kan bijzondere oplossingen bevatten. Discutabel of het comfortabeler is om in te werken. Er zit alleen een denkfout in: dat we dan maar alles om moeten zetten in nieuwbouw. Namelijk, de bestaande bebouwing staat er nog. Er is niets beter in de bouw dan het laten staan en gebruiken van een gebouw dat er al tientallen dan welniet honderden jaren staat. Bouwmaterialen kosten allemaal energie om te maken. Als je wilt weten hoeveel impact het toepassen van deze bouwmaterialen heeft op het milieu in vergelijking met andere materialen dan deel je de energie die het kost om het product te maken, te vervoeren en toe te passen door hoe lang het product meegaat. Je kunt hier ook de energie meenemen die het kost om het product na gebruik weer af te breken. Deze waarde kun je naast de energiebesparing leggen die je hebt als je dit materiaal zou gebruiken over dezelfde periode. Als je echter de huidige (monumentale) materialen door deze berekening haalt zul je zien dat dit super duurzame materialen zijn. Dit komt omdat ze in vergelijking met de levensverwachting van nieuw bouwmaterialen al bewezen hebben dat ze veel langer mee zijn gegaan. Je kunt de gebruikte energie om het product te maken dus door een veel groter getal delen dan de energie voor het maken van nieuwe producten. Ook zijn deze materialen vaak natuurlijker en makkelijker af te breken/te recyclen dan nieuwe materialen zoals kunststof. Het is dus bijna onmogelijk om een materiaal of element in een monument of een oud gebouw te vervangen voor een nieuwe varriant op het gebied van duurzaamheid. Niet alleen haal je een duurzaam materiaal weg waarvan het afval weer verwerkt moet worden. Je gebruikt waarschijnlijk ook een materiaal waar veel meer energie in is gegaan maar minder lang mee gaat. Waarom vervangen mensen dan wel onderdelen bij monumenten? Meestal zijn er twee legitieme redenen. Allereerst, comfort. Grote kans is dat als je dat oude lekkende raam vervangt dat het in de winter een stuk warmer blijft en het minder tocht dan met het oude raam. De andere reden is een gevolg. Omdat het comfortabeler is kun je de verwarming lager zetten en dus geld besparen omdat er minder energie ontsnapt. De overstap van oud naar nieuw kan over een periode dus genoeg geld besparen om de aankoop terug te verdienen. In theorie kan dat ook voor de energie die het gekost heeft om alles over te zetten. De vraag is echter of dit ook echt gebeurt. Fig5: Restauratie van oude kozijnen 6

8 Stel dat je energie en geld zou steken in het restaureren van de bestaande materialen. Je hebt dan waarschijnlijk niet het comfort niveau van het nieuwe materiaal. Wel zal het waarschijnlijk verbeteren. Het materiaal zal weer een lange tijd mee kunnen en je spaart hiermee het milieu door geen nieuw product aan te laten rukken. Waarschijnlijk bespaart het meer geld dan een nieuw materiaal zou kunnen opleveren. Dit betekend niet dat een materiaal nooit vervangen zou moeten worden. Soms is het gewoon af en aan het einde van zijn tijd. Woon je echter in een oud gebouw en wil je duurzaam verbeteren neem dan ook zeker restauratie mee naast vervangen als te onderzoeken optie. Dit kan besparen op veel verschillende punten. 3.2 Tocht of Ventilatie? Wat maakt oude gebouwen koud? Waarom moet je toch zoveel meer stoken? Deels komt dit omdat oude gebouwen gewoon niet of weinig geïsoleerd zijn. De meest voorkomende bron van kou is tocht. Luchtstromen door gaten en kieren in het gebouw. Deze brengen koude lucht naar binnen en nemen warmte mee naar buiten. Als je googles op het energieverlies van woningen/gebouwen dan hoor je dat wel 30% van je warmte energie verloren kan gaan door kieren en gaten oftewel tocht. Dit klinkt als een zeer belangrijk punt om iets aan te doen. Het is ook nog eens relatief gemakkelijk om iets aan te doen. De meeste tocht ontstaat bij kozijnen. Door een slechte aansluiting of door slecht onderhoud waardoor materiaal lucht is gaan lekken. Als je de kozijnen zou repareren en goed af zou kitten dan ben je al een groot gedeelte van de tocht af. Andere aandachtspunten zijn de begane grond vloer en het dak. Hier zijn de kieren meestal uit het zicht waardoor ze niet erg opvallen. De tocht ervan voel je echter wel. Heb je dit allemaal gedaan en is je huis weer een stuk luchtdichter dan kan het zijn dat je op een ander probleem stuit. Het dichten van al die tochtgaten heeft niet alleen maar voordelen. De tocht mag dan niet comfortabel zijn, in oude huizen kan het wel zijn dat het een doel heeft. Een oud huis heeft namelijk vaak geen andere vorm van natuurlijke ventilatie. Wat zou er kunnen gebeuren als je de natuurlijker ventilatie in de vorm van tocht zou weghalen? Alles wat tocht normaal zou afvoeren blijft in de ruimte hangen. Denk hierbij aan CO2 en vocht. Vooral bij vocht, wanneer dat opbouwt in een ruimte, kunnen veel problemen ontstaan in monumentale gebouwen. Het hout dat in bijna alle vloeren zit kan gaan rotten. Vochtplekken kunnen gaan ontstaan op de koude punten van muren die de afwerking, maar ook de steen kunnen gaan aantasten. Om dit vocht probleem tegen te gaan zul je het pand mechanisch moeten ventileren of moer er een nieuwe manier van constante natuurlijke ventilatie worden geïntroduceerd. Voordat je dus alle gaten in huis gaat volstoppen moet je kijken naar de ventilatie staat van het huis. Anders kan dit veel meer problemen gaan opleveren dan dat het oplost. Trias Energetica 1 is waar dit allemaal gebeurd. Deze onderdelen vielen nog net buiten het volgende hoofdstuf, Isolatie. Hierin zal ik de verschillende Isolatiespecifieke onderdelen behandelen. Enkele van deze elementen zullen terugkomen bij de isolatie van de ramen. 7

9 4.0 De Isolatie Trias Energetica 1 op zijn best. De duurzame maatregel waarmee de meeste energie mee te besparen is bij relatief ongeïsoleerde gebouwen. In dit hoofdstuk zal ik de verschillende facetten van dit onderdeel behandelen. De verschillende te isoleren onderdelen worden allemaal behandeld in dit hoofdstuk. Dus wat doet isolatie voor een gebouw? Door isolatie zal er minder warmte/energie ontsnappen naar buiten er zul je dus minder energie nodig hebben om de temperatuur op het zelfde niveau to houden. Bij nieuwbouw is isolatie geen issue. Deze wordt gewoon tijdens de bouw toegepast in het gebouw. Echter wanneer het gebouw er al staat maar nog niet of slecht geïsoleerd is wordt het al een stuk moeilijker. Zeker als het zoals in onze gevallen ook nog eens gaat over monumenten. Er zijn hierbij een paar opties die je nog kunt overwegen, voor verschillende onderdelen van het gebouw. De onderdelen die ik hier zal onderscheiden zijn: De muren (vooral de buiten gevels) De vloeren (begane grond vloer) Het dak En de ramen 4.1 Muur Isolatie Als een gebouw er al staat zijn er twee realistische manieren om de muren (verder) te isoleren. Het is mogelijk om isolatie aan de binnenkant of buitenkant van de muur toe te voegen. Fig6: Principe Injectie isolatie Deze muur zal echter op de isolatiekant van dikte en van uiterlijk veranderen. Door de dikte kan ook de binnenruimte verkleinen. Deze gevolgen kunnen bij een monument een groot probleem zijn. Een andere isolatieoptie is het injecteren van een isolatieschuim in een spouwmuur. De muur moet dan wel een spouwmuur zijn. De meeste spouwmuren zijn echter gebouwd na 1920, het RUG gebouw (het voorgedeelte) is echter al veel ouder en heeft dus waarschijnlijk geen spouwmuren. Alle aanbouw na 1920 lijkt wel te zijn opgetrokken met spouwmuren. Door deze problemen zal het moeilijk worden om deze isolatiesystemen toe te passen in het RUG gebouw in Groningen. We kunnen de buitenmuren en de binnenmuren aan de voorgevel niet veranderen. Aan de achterzijde zijn er nog wel mogelijkheden omdat sommige muren daar spouwmuren zijn en niet zo beschermt zijn als de voorgevel. Injectie isolatie en voorzet isolatie zijn hier dus een optie. Wel moet er gekeken worden naar de problemen die kunnen ontstaan tussen de niet geïsoleerde wand en de wel geïsoleerde wanden. Er kunnen vochtproblemen ontstaan die de muren beschadigen door een verkeerd condensatiepunt. Het is daarom essentieel om de isolatie van dit gebouw eerst te laten bekijken door experts. Er vaanuitgaande dat het meeste van het gebouw wel geïsoleerd kan worden is een berekening gemaakt. Om te kijken wat isoleren van de schil van het gebouw zou opleveren heeft Erik van Veen gewerkt met een software programma genaamd H.E.N.K. (helemaal energie neutraal kantoor). Hier heeft hij met de bouwmaterialen in gedachten een Rc waarde aangenomen van 2. Deze waarde heeft hij vervolgens verhoogd naar een Rc van 4. Hiermee willen we simuleren wat er zou gebeuren as het gebouw geïsoleerd zou worden. De berekening had een besparing van ongeveer m3 aardgas per jaar als resultaat. Bij deze berekening zijn er echter wel wat kanttekeningen. Zo is letterlijk de hele schil geïsoleerd met deze berekening. Wanneer je meeneemt dat sommige muren/ geveloppervlakten niet geïsoleerd kunnen worden kom je op een verschil van ongeveer 80%. De totale besparing is dan dus rond de in plaats van bij een Rc van 4. Het besparen van deze grondstoffen is de grootste kracht van Trias Energetica 1 en moet, wanneer mogelijk, ze veel mogelijk gebruikt worden. 8

10 4.2 Vloer Isolatie Fig7: Gat in de keldervloer van de RUG De muren hebben we nu gehad maar hoe krijg je de andere gebouwschilonderdelen op een Rc van 4? De meeste vloer isolatie voegt niet veel toe aan het algehele warmte comfort. Tenminste in een open gebouw als deze. In tegenstelling met een woonhuis worden bijna alle ruimtes gebruikt en dus verwarmt. Hierdoor is er weinig warmte verlies tussen ruimtes en is isolatie dus overbodig. Tegen geluid kan het soms wenselijk zijn. Er is echter één vloer die wel degelijk een impact heeft op de verwarmingskosten. De begane grondvloer. Omdat de kelder, of in ieder geval delen ervan onverwarmd zijn kan er warmte lekken naar de kelder. Een goede isolatie kan dit deels tegen gaan. De methode van isolatie bij deze vloer is relatief eenvoudig. Meestal is de vloer goed te bereiken en kan er plaat isolatie op bevestigd worden of kan er isolatie tegenaan gespoten worden. In het RUG gebouw zitten er zelfs gaten in het plafond van de kelder waardoorheen gewerkt kan worden (onder het oude gedeelte). Andere delen van de kelder hebben een open plafond of worden soms ook verwarmd wat isoleren daar eenvoudig en soms overbodig maakt. De warmteverliezen verschillen sterk per vloer en gebouw. En ook de besparing is stekt afhankelijk van het isolatiemateriaal. Een Rc van 4 voor het H.E.N.K. Model is hier haalbaar. 4.3 Dak Isolatie Fig8: Voorbeeld van spuitisolatie De isolatie van het dak is meestal nog eenvoudiger dan de isolatie van de kelder. De ruimte onder het dak is in veel gevallen niet in gebruik maar is wel te bereiken. Hier kan dan met simpele handelingen plaat/rol isolatie of foam isolatie worden aangebracht. Omdat het hier om een monument gaat is plaatisolatie echter verstandiger. Dit materiaal is veel beter te verwijderen in een later stadium van het gebouw. De voornaamste reden is de monumentale aantastbaarheid. De volledige isolatie van een ongeïsoleerd dak levert minimaal een warmte verlies besparing op van minimaal 25%. Dit is hiermee een grote post in de energiebesparing. Fig9: Aanbrengen van isolatie onder het dak 9

11 4.4 Raam Isolatie. Na het isoleren van muren levert dit de meeste besparing op. Alle ramen zijn koudebruggen. Buiten wordt gescheiden van binnen door een dun materiaal, meestal enkel glas. De connectie tussen muur en raam zijn meestal ook niet 100% lucht dicht. Ook kunnen er lucht lekken zitten in het raam zelf. Hierin is met de juiste maatregelen dus veel te besparen. Het grootste probleem is dat er gewerkt wordt met een monument. Dit betekend dat er structureel weinig aan de ramen zou mogen gebeuren. De eerste oplossing die vaak wordt aangedragen is het vervangen van het bestaande glas/kozijn voor een meer geïsoleerde varriant met dubbel glas. Hier wordt vaak naar gegrepen als de meest efficiënte oplossing. Bij het werken met monumenten stuit je hier echter op twee problemen. Fig10: Raam van het RUG gebouw Ten eerste heb je het probleem dat het vervangen van ramen voor een beter exemplaar de rest van de constructie en het binnenklimaat negatief kan beïnvloeden. Door de verandering kunnen muren vochtiger worden en de ruimte muffer (door een vermindering van natuurlijke ventilatie). Het vervangen van een raam zou dan ook nooit op zichzelf moeten staan. Men doet er goed aan om eerst vooronderzoek te doen naar de impact op het gebouw. Wil je ramen wel gaan vervangen dat moet er gekeken worden naar eventuele extra aanpassing die gedaan zullen moeten worden om problemen te voorkomen. Ten tweede is er de aanname dat vervanging van ramen de duurzaamheid altijd maar verhoogt. Daarbij kun je denken aan enkele onderdelen van probleem 1 die de energievraag kunnen vergroten. Maar ook een minder vanzelf sprekende reden. Het kozijn dat er nu in zit gaat waarschijnlijk al meer dan 100 jaar mee, ook is het waarschijnlijk gemaakt van locaal hout. Duurzamer dan dat kan bijna niet. Als je het huidige kozijn zou restaureren in plaats van het te vervangen is de kans dat het gebouw duurzamer is/wordt vaak groter dan bij vervanging. Dus als we de oplossing niet bij vervanging moeten zoeken, waar moeten we dan wel naar kijken. Hiervoor moeten we kijken hoe de kou/warmte door het raam komt. Drie hoofdredenen komen hier naar voren: Luchtinfiltratie, licht, en warmtegeleiding door het materiaal. Al deze problemen hebben een mogelijke oplossing. Sommige van deze oplossingen tackelen meerdere van deze problemen. Folies: Een dunne kunststoflaag die wordt aangebracht op het raam. Deze zijn nauwelijks warmte geleidend waardoor deze de geleiding van het hele raam verlagen, sommige folies kunnen ook een deel van de warmte van de zon weren. Folies zijn relatief goedkoop maar helpen in de meeste gevallen te weinig om als enige oplossing gebruikt te worden. Fig11:Raamisolatiefolie 10

12 Voorzetramen: In het kort zet je een extra raam voor of achter het nieuwe raam. Hierdoor ontstaat er een luchtbuffer. Deze werkt isolerend en stopt ook eventuele lucht die door eventuele kieren lekt. Het raam voelt hierdoor minder koud aan maar je hebt nog wel volledige lichtinval. Het is echter niet mogelijk om dit in alle kozijnen toe te passen. Zo moet het raam niet te groot zijn en het kozijn op zichzelf in de muur zitten. Er moet namelijk muur aan alle kanten zitten om het voorzetraam in te kunnen passen. Gordijnen: Een eeuwenoude oplossing die nog prima werkt tot op de dag van vandaag. Tegenwoordig zie je twee varianten. De los hangende gordijnen aan een rail en rolgordijnen die je naar boven en naar beneden kan doen. Beide zijn ze nog breed toepasbaar in de huidige bouw. Door gordijnen te sluiten voor je ramen creëer je een lucht buffer tussen de ruimte en buiten. Lucht is een zeer goede isolator. Deze luchtlaag ontstaat zelfs als het gordijn niet helemaal aansluit omdat de lucht niet zoveel beweegt in de ruimte. Het helpt echter wel wanneer deze goed aansluit. Naast de luchtlaag helpt het materiaal van het gordijn om kou, door geleiding, tegen te gaan. Het gordijn reflecteert ook een deel van eventueel zonlicht. Er zijn ook varianten verkrijgbaar die extra reflecteren. Dit kan aan de kamerzijde of aan de buiten zijde om zo de warmte binnen of buiten te houden. Een moderne toepassing is het gebruik van een automatische sluiting. Mechanisch wordt dan op een vaste tijd het (rol)gordijn gesloten. Hierdoor valt het menselijke element weg en is het gemakkelijk in gebruik. Ook garandeert het dat de maatregel die je toepast daadwerkelijk effect heeft. In plaats van rolgordijnen zijn ook jaloezieën mogelijk, moderne varianten hiervan bevatten vaak een extra luchtlaag die extra isoleert. Vaak zijn jaloezieën van een harder product als stof waardoor ook de reflectie verbeterd wordt. Fig12: Voorzetraam Fig13: Gordijnen Luiken: Een andere varriant op gordijnen die ook al eeuwen gebruikt word zijn luiken. Deze werken in principe hetzelfde als gordijnen maar sluiten meestal strakker waardoor er minder warmte lekt. Luiken zijn van plaat materiaal wat voor de geleiding en reflectie ook een voordeel betekend. Ook kunnen luiken zowel binnen als buiten worden toegepast. Wel nemen luiken meer ruimte in en zijn deze zwaarder als (rol)gordijnen. In gebruik zijn luiken meestal ook iets moeilijker. Ook luiken zouden mechanisch gesloten kunnen worden om deze gemakkelijk te kunnen gebruiken en hun effect te garanderen. Fig14: Luiken 11

13 4.5 Wat is het verschil in warmteverlies? Het originele raam heeft een U-waarde (W/m2 K) van ongeveer 5.3. De volgende resultaten komen van het English Heritage (2009): Research into the thermal performance of traditional windows: Timber stash windows. De volgende waarden zijn berekend met een temperatuur verschil van 20 graden (tussen het binnen en het buiten klimaat) De U-Waarde Afname warmte verlies Kosten Huidige situatie % Geen Luiken % Hoog Jaloezie % Gemiddeld Rolgordijn % Laag Gordijnen % Laag Modern Rolgordijn % Gemiddeld Luiken + Mdrn Rol Grd % Hoog De luiken en jaloezieën komen hier als beste uit de bus met een warmte verlies besparing van ongeveer 60%! Deze gegevens zijn niet gebouw specifiek en kunnen worden toegepast op gebouwen die nog enkel glas hebben. Hiermee zijn ze dus toepasbaar op het RUG gebouw maar niet op het paleis van justitie. Rolgordijnen komen ook goed uit de bus en zijn relatief goedkoop. Verder zijn rolgordijnen breed toepasbaar en zoals in het volgende stukje te lezen, te verbeteren met de moderne techniek. 4.6 Moderne toepassingen van oplossingen in het RUG gebouw in Groningen. Domotica. Alle eerder genoemde oplossingen (behalve achterzet beglazing) hebben het nadeel dat het elke dag door mensen toegepast moet worden. Alles moet je s morgens openen en s avonds sluiten om de besparingen van de maatregel ook daadwerkelijk effect te laten hebben. Dit gebeurt vaak niet omdat het tijd kost of er wordt soms gewoon ook niet aan gedacht. Tegenwoordig is het echter mogelijk om al deze systemen elektrisch uit te voeren. Men sluit en opent de systemen dan bijvoorbeeld met een knop. Er moet echter nog steeds minstens één handeling uitgevoerd worden per ruimte. De oplossing voor dit probleem is Domotica. Automatische controle van dit soort systemen. Systemen die werken op sensors en instellingen. Zo kunnen ramen automatisch gesloten worden wanneer het donker wordt of kunnen rolluiken deels sluiten wanneer het te zonnig wordt. Hiermee haal je het menselijke element uit het systeem waardoor alles optimaal kan functioneren. Hierdoor krijg je ook echt de daadwerkelijke besparing die je vooraf berekent. Fig15: Elektrisch openen en sluiten Alle factoren meegenomen heb ik besloten dat uit voorlopige analyse de rolgordijnen het beste uit de bus komen. Deze oplossing heeft een goede warmteverlies reductie (57% met een isolerende/reflecterende stof), is relatief goedkoop en toepasbaar op bijna elke raam. Bij het volgende punt zal ik de totaalbesparing van dit concept volledig uitwerken voor het RUG gebouw in Groningen. 12

14 4.7 Rolgordijn Berekening De rolgordijn optie heb ik verder uitgewerkt als, naar mijn idee, de beste kost effectieve vs besparende optie. De gebruikte Exel sheet waarin ik het volgende heb berekend is bijgevoegd in bijlage 6. Ik zal deze berekening hier uiteenzetten en uitleggen. Ik hoop hiermee duidelijk te maken hoe ik aan mijn resultaat gekomen ben. Om te kunnen berekenen wat deze maatregel zou kunnen besparen en wat deze zou kosten is geen eenvoudige opgave. Allereerst heb ik gekeken waar ik deze maatregel zou kunnen toepassen. Hiervoor heb ik naar elk individueel raam gekeken of deze geschikt was om een isolerend rolgordijn in te zetten. Aangezien het toepassen van een rolgordijn relatief eenvoudig is en gemakkelijk toe te passen was dit mogelijk bij 65 ramen in het hele gebouw. Omdat het niet relevant genoeg is om elke raam apart te bereken ga ik een gemiddelde gebruiken voor de berekening van de kosten. De isolerende waarde is exact gelijk bij een gemiddelde als bij een precieze berekening. Voor de berekening van de energie besparing heb ik de oppervlakten van alle ramen berekend en bij elkaar opgeteld. Dit geeft mij een oppervlakte van het gebied waarin energie bespaard gaat worden. Deze oppervlakte bleek ongeveer 290 vierkante meter. Voor de berekening van de besparing heb ik de waarden van het English Heritage (2009) Research aangenomen. Om de besparing te berekenen moet je eerst het huidige gebruik hebben, hiervoor heb ik een U waarde uit het onderzoek toegekend aan het glasoppervlak van het gebouw (de 290 m2). Om het energieverlies te berekenen had ik nog één waarde nodig. Het gemiddelde temperatuur verschil tussen binnen en buiten voor de berekening. Hiervoor heb ik de graaddagen uit Williams onderzoek gebruikt (2796). Deze heb ik toen omgerekend naar het gemiddelde temperatuurverschil per dag. En kwam neer op 7.66 graden verschil. Deze gemiddelde waarde lijkt misschien wat onnauwkeurig maar ook een precieze berekening zal ongeveer bij deze waarde uitkomen omdat alle situaties waar deze waarde niet geldt in combinatie met de openingstijden elkaar uitbalanceren. Fig16: Meegenomen ramen in het rood 13

15 Met alle waardes beschikbaar kon ik het huidige verlies van energie voor de ramen berekenen. Alle ramen (waar rolgordijnen kunnen worden toegepast) verliezen samen per dag ongeveer 1032 Mega Joule per dag. Dit komt overeen met ongeveer 36 kub gas p dag. Nu het huidige gebruik bekend is kunnen we naar de besparing. Hiervoor ben ik door dezelfde berekening gegaan als voor het huidige gebruik. Hier heb ik voor 12 uur echter gewerkt met de nieuwe U waarde voor een raam met een gesloten rolgordijn. Deze geven ongeveer een besparing van ongeveer 60% wanneer de rolgordijnen gesloten zijn. Dit omdat de rolgordijnen niet de hele dag gesloten zijn. De 12 uur komt van een berekening met de openingstijden van het gebouw en de tijd dat het donker en licht is. De gemiddelde tijd dat de rolgordijnen gesloten waren kwam hierbij op 12 uur. In plaats van de 1032, die ik had gevonden bij ramen zonder rolgordijnen, kwam ik hier uit op een waarde van 718 MJ. De verwachte besparing van ongeveer 30%. Dit betekend dat je met deze maatregel per dag ongeveer 11 kub gas per dag kan besparen. Op jaarbasis is dit bijna 4000 kub Bij een gemiddelde gas prijs van ongeveer 30 cent zit je dus ongeveer op een besparing van 1200 Euro per jaar. Als je er vanuit gaat dat de prijs van gas nog aardig zal stijgen kan deze besparing nog vergroten. Nu dat er bekend is wat je per jaar kan besparen is het de vraag in wat voor periode de investering er dan uit gehaald kan worden. Om de besparing te garanderen moeten de rolgordijnen geopend en gesloten worden. Als je dit door mensen laat doen gaat dit waarschijnlijk niet gebeuren. Als je het geheel echter aansluit op een Domotica systeem heb je echter een grote hoeveelheid controle over het systeem. Deze sluit en openend op de juiste tijden en kan ook met de juiste sensors reageren om zijn omgeving. Hierdoor kunnen de gordijnen bijvoorbeeld ook dienst doen als zonnewering, een ongeplande extra besparing op koelen. Op deze manier is de besparing van de gordijnen dus te garanderen. Naast de kosten van de rolgordijnen moet nu echter wel een deel van de Domotica meegenomen worden. Om de kosten van het systeem te berekenen heb ik een leverancier gevonden van elektrische rolgordijnen. Voor een goede inschatting van de kosten heb ik het materiaal voor de 65 ramen door hun systeem gehaald. Dit was ongeveer 175 euro per raam. Denk hierbij aan motoren, regelsystemen, bedrading en andere montage middelen. Deze had echter geen stof inbegrepen. Van de isolerende stof was echter geen vaste prijs te vinden. Hier heb dan ook een stelpost voor opgesteld. Dit opgeteld met arbeidskosten kwam op een gemiddelde van 275 euro per raam. Door de grote hoeveelheid ramen gaat dit waarschijnlijk goedkoper uitvallen als je alles door één bedrijf laat doen. In dit geval ben ik echter uitgegaan van een soort worst case. Bij een prijs van 275 euro per raam kom je op een totaalprijs van Euro voor de eerste investering. Hier komen geen extra kosten bij voor het weghalen of verbouwen van huidige systemen omdat deze niet aanwezig zijn in het gebouw. Dit is dus een ronde prijs voor het hele systeem dat kan worden aangesloten op het Domotica systeem. De snelle denkers zien ~ euro gedeeld door 1200 = een terugverdientijd van 15 jaar. Houd hierbij rekening dat het waarschijnlijker goedkoper is dan de gegeven prijs bij het onderbrengen van de hele klus bij één bedrijf. Ook zal de gasprijs nog sterk gaan stijgen. Dit maakt een terugverdienprijs van onder de 10 jaar zeer realistisch. Het toepassen van elektrische isolerende rolgordijnen is dus een rendabel systeem met een haalbare terugverdientijd van 10 jaar of minder. De volledige berekening zoals gebruikt is terug te vinden in bijlage 6. Een rekening die ik gebruikt heb voor de hardware is terug te vinden in bijlage 7. 14

16 4.8 Welke concepten hebben het niet gehaald? Ik heb nu meerdere mogelijke opties behandeld die goed toe te passen zijn in dit gebouw en in andere monumenten. Naast deze concepten zijn er nog die niet kunnen worden toegepast door de omstandigheden in het gebouw. Deze zijn echter niet minder interessant. In dit onderdeel zal ik wat meer uitweiden over waarom je iets wel of niet mag isoleren. Informatie over alle monumenten en specifiek voor dit gebouw. En andere dingen die ik tijdens het onderzoek tegen ben gekomen. Bij veranderingen van monumenten heb je enkele basisregels waar je rekening mee moet houden. -Alles wat je toevoegt aan het gebouw moet je zonder schade weer kunnen verwijderen. -Het uiterlijk van monumentale elementen mag niet veranderen. -Het permanent verwijderen van monumentaal materiaal is uit den boze. Voor alle bovenstaande regels zijn er uitzonderingen. Verwacht echter dat niet alles maar kan met enkel een paar formulieren Onaantastbare muren Isoleren is een van de beste en meest voor de hand liggende maatregelen om een monument energie zuiniger te maken. De muren zijn ongeïsoleerd, ze zijn tochtig en hebben minder opties om dit te corrigeren zonder installaties. Het probleem is echter dat je niet gewoon zoals bij nieuwbouw isolatie in de (spouw)muur kan doen. De steens muren van een monument kun je dus alleen van de binnenkant of aan de buitenkant isoleren. En hier stuit je dan al snel op het probleem dat het uiterlijk van deze muren niet veranderd mag worden. Bij de buitenkant is dit meestal een gegeven terwijl er aan de binnenkant soms nog wat mogelijk is. Stel het is op monumentaal gebied wel mogelijk om aan de binnenkant te isoleren, dan nog kan dit gevaarlijk zijn. Als dit niet goed gedaan wordt is het mogelijk dat vocht gaat condenseren in of aan de binnenkant van de muur. Met gevolg dat de materialen aangetast gaan worden. Ga dus bij monumenten muren dus niet zelf roekeloos isoleren. De gevolgen kunnen drastisch zijn Kozijnen of glas vervangen Ramen vervangen. Hier worden vaak uitzonderingen mee gemaakt. Veel mensen vervangen hun oude monumentale kozijnen voor nieuwe houten, metalen of zelfs kunststof kozijnen met dubbel glas of nog beter. Mooi zou je denken, een stuk meer isolerend. Dat klopt, het raam wordt er warmer van. Maar ten koste van wat? Allereerst de reden waarom het vervangen van ramen vaak wordt afgewezen. Hiervoor kun je terugvallen op de basis regel Het uiterlijk van monumentale elementen mag niet veranderen. Als je het kozijn veranderd krijgt het raam een heel ander uiterlijk. Dit is meestal onwenselijk. Ook haal je monumentaal materiaal weg. Dit proces is onomkeerbaar. De meeste mensen vinden de voordelen opwegen tegen de nadelen en denken veel geld te besparen op de (energie) rekening. Dit kan echter nog aardig tegenvallen. Wanneer je ramen vervangt loopt dat meestal flink in de kosten. Ook bedenken ze niet dat de levensduur van deze kozijnen meestal een stuk korter is dan de huidige kozijnen die er misschien al meer dan 100 jaar in zitten. Mocht de ruit kappot gaan dan is dubbel glas ook een stuk duurder. Maar je hebt tenminste energie besparing. Dit klopt meestal wel maar er is een risico. Ken je de condensatie op je raam als een ruimte erg vochtig is? Dat gebeurt omdat een raam kouder is dan zijn omgeving. Stel je hebt een oud huis waarvan de muren niet geïsoleerd zijn maar de ramen hoge kwaliteit isolatie glas hebben. Dan kan het in oude huizen goed gebeuren dat punten in je muur in zulke gevallen het koudste punt in de ruimte worden. Als vocht daar gaat condenseren kan dit lelijke vochtplekken opleveren en eventuele materialen in de constructie of ruimte beschadigen. 15

17 Achterzetbeglazing Een optie die ik kort voorbij heb laten komen is achterzetbeglazing. Ik ben hier niet verder op doorgegaan terwijl dit wel een hele sterke optie is (rond de 60%). Deze optie is weggelaten omdat het toepassen van deze oplossing onpraktisch tot misschien wel onmogelijk is bij the RUG gebouw in Groningen. Dit door de wand die om het kozijn zit en de onaantastbaarheid ervan. Om achterzetbeglazing te gebruiken heb je een recht gat nodig waar het kozijn inzit. Als je geen ruimte achter het kozijn hebt is achterzet beglazing niet mogelijk. Voor veel andere monumenten kan dit echter een zeer goede optie zijn. Het stopt tocht en contact kou en is wanneer dat wenselijk meestal eenvoudig te verwijderen. Alles op het gebied van monumentale isolatie is hiermee behandeld. Trias Energetica 1 is hiermee grotendeels afgerond. De volgende stap zal het ondersteunen zijn van alle andere onderdelen. Dit zal ik doen op 2 gebieden. Constructief en monumentaal. Om de historie te kennen moet ik het gebouw kennen. Eerste stap is dus de constructie doorgronden. Fig17: Achterzet beglazing is meestal van kunststof Fig18: Uitleg van de werking van achterzetbeglazing 16

18 5.0 Constructieve Opbouw Er is heel veel mogelijk op het gebied van duurzaamheid. Er zijn letterlijk duizenden installaties die je zou kunnen gebruiken en vele veranderingen die je aan een gebouw zou kunnen maken om de duurzaamheid ervan te verbeteren. Dit is relatief gemakkelijk als het gebouw er nog niet staat. Wanneer je echter een bestaand gebouw hebt, een monument, dan stuit je al gauw op enkele problemen. Blijft het gebouw wel staan als ik door deze muur moet? Kan de vloer de nieuwe installatie wel houden? Is het mogelijk een ander materiaal toe te passen? Dit zijn allemaal constructieve problemen. De problemen waarvoor ik ben opgenomen in deze groep. Hier behandel ik de verschillende constructieve problemen en breng ik het gebouw constructief in kaart. In dit hoofdstuk zal ik gaan bekijken hoe het gebouw werkt, hoe is het gebouwd, waar zitten de dragende elementen en van welke materialen is het gebouwd. Als ik zelf op de hoogte ben van het gebouw zal ik de vragen van de andere studenten gaan beantwoorden en constructieve problemen gaan oplossen. Fig19: Highlights constructie Rood: Traditionele draagconstructie Groen: De constructie van de achterbouw Blauw: Het stalen draagskelet voor 17 de rest van de contructie

19 5.1 Archief Om vragen over het gebouw te kunnen beantwoorden moest ik eerst zelf het gebouw leren kennen. De beste mannier om dit te doen is kijken in de geschiedenis van het RUG gebouw in Groningen. Naast de huidige tekeningen kon ik kijken naar de oude tekeningen waarmee het gebouw verbouwd is. Dit geeft meer invalshoeken over de constructieve opbouw van het gebouw. Fig20: Archief tekening Uit deze tekening kunnen wij het volgende opmaken. We weten dat het gebouw vroeger twee gesplitste gebouwen waren. In het midden was er een steeg. Deze kun je in dit gebouw terugvinden in de huidige gang. Omdat het losse gebouwen waren hadden ze ook losse draagconstructies. Gezien de breedte en de gebouwen uit die tijd kunnen we er van uitgaan dat de vloer ligt op de zijmuren, van links naar rechts dus. De muren die deze gebouwen dus dragen zijn de buitenmuren aan de linker en rechter kant en de muren aan weerszijden van de gang. Dit patroon zet zich achterin voort op de 1 e verdieping. Voorin is op de eerste verdieping te zien dat de muur meer naar links is daar vanwege de trap. Er rust echter nog wel een volgende verdieping op. Dit betekend dat deze muur, en die daaronder ook dragend zijn. De 2 e verdieping is onder het dak. Deze is van hout en, gezien de afwezigheid van muren op die verdieping, zelfdragend. Dit geldt voor zowel voor als achter. Tekeningen van de grote aanbouw achter het eerste gebouw laten zien dat deze voornamelijk steunen op nieuwe constructies. Deze zijn gebouwd met kolommen en staal. Het laagbouwgedeelte, direct tegen het gebouw, steunt hier op. De achterbouw, zoals te zien op de vorige pagina, heeft in de achterste ruimte ondersteuning (in het groen) in de breedte en heeft de vloeren dus van boven naar beneden lopen. De rest heeft een skelet met kolommen ( in het blauw) in de lengte en heeft de vloeren dus van links naar rechts liggen. 18

20 Door deze gegevens weet ik wat de dragende en niet-dragende muren zijn. Dit kan belangrijk zijn als er muren gesloopt moeten worden of grote gaten in een muur gemaakt moeten worden. Ook geeft het de kansen of een muur nog monumentale elementen kan bevatten aan. Als een muur later pas geplaatst is, is de kans daarop klein. Oude monumentale muren die zijn weg gesloopt kunnen we ook afstrepen. Als de gebruiker later wil verbouwen of muren wil verwijderen kunnen deze gegevens aangehouden worden. Een ander belangrijk gegeven van de archieftekeningen is de opbouw van de muren. Op de foto s van deze en de vorige pagina is te zien dat de muren van het originele gebouw allemaal steens muren zijn (muren die alleen maar bestaan uit 2 of 3 rijen baksteen). Deze bevatten dus geen (lucht) spouw. Dit betekend dat ze niet geïsoleerd zijn en de kou in theorie van buiten naar binnen kan. Als de muur een spouw zou hebben gehad had dit een isolatie kans kunnen zijn. De muren van alle aanbouw en verbouwingen zijn wel allemaal spouwmuren. Bij het isoleren moet er goed gekeken worden naar de condensatielijn tussen de 2 verschillende ruimtes. Als dit niet gecontroleerd wordt kunnen er vochtproblemen ontstaan in de muur die daardoor kan worden aangetast Volgend punt van de oude tekeningen is de opbouw van andere elementen. Met nadruk op de vloeren. Dit is een essentiële opbouw om te weten. Je bouwt op vloeren, hangt er plafonds en systemen aan en wil er concepten op toepassen. Zoals te verwachten voor een gebouw uit deze tijd zijn de vloeren en balken in dit gebouw van hout. Dit brengt enkele gevolgen met zich mee. Zo kun je deze vloeren niet te zwaar belasten en ook vocht is niet welkom in deze vloeren. Hier moet met de toepassing van concepten dus rekening mee gehouden worden. Constructief is er dus wel wat aan te merken op het gebouw. Er is echter nog genoeg constructief mogelijk. Als je kijkt naar de bouw geschiedenis kun je zien dat er genoeg constructief veranderd is aan het gebouw. Dit betekend dat verdere constructieve aanpassingen ook goed mogelijk moeten zijn. Fig21: Archief tekening 19

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

GLASISOLATIE Algemeen Inleiding

GLASISOLATIE Algemeen Inleiding GLASISOLATIE Algemeen Zelf energie opwekken en een dak isoleren met een groen dak zijn prachtige methodes om te verduurzamen. Tijdens de uitvoer van onze werkzaamheden werden wij geregeld geconfronteerd

Nadere informatie

12 duurzaamheidstips voor monumenten. Tips voor het verlagen van uw energiegebruik en het verbeteren van het comfort.

12 duurzaamheidstips voor monumenten. Tips voor het verlagen van uw energiegebruik en het verbeteren van het comfort. 12 duurzaamheidstips voor monumenten Tips voor het verlagen van uw energiegebruik en het verbeteren van het comfort. 1 12 duurzaamheidstips voor monumenten Woont u in een monument of ander karakteristiek

Nadere informatie

verbindt consument met bedrijf

verbindt consument met bedrijf Voorwoord Er zijn heel veel soorten glas. Wanneer je je huis wilt isoleren, is glasisolatie een van de mogelijkheden. Maar welk glas moet je kiezen? In dit ebookje geeft Houhetwarm.nl je informatie over

Nadere informatie

Hoe je woning te verwarmen. Een beginners handleiding om je comfortabel te voelen.

Hoe je woning te verwarmen. Een beginners handleiding om je comfortabel te voelen. Hoe je woning te verwarmen. Een beginners handleiding om je comfortabel te voelen. Alles wat je moet weten over: - Hoe je je comfortabel kunt voelen in je woning - Welke maatregelen je kunt nemen om daarmee

Nadere informatie

Spouwmuurisolatie. Tips spouwmuurisolatie

Spouwmuurisolatie. Tips spouwmuurisolatie Spouwmuurisolatie Wilt u besparen op uw stookkosten maar heeft u geen groot budget voor gevelisolatie? Overweeg dan spouwmuurisolatie. U doet daarmee ook het milieu een groot plezier. Energie besparen

Nadere informatie

Energiescan. van: De Brink 6 te: 9999 DM Ons Dorp op: 15 maart 2014 door: Matthes Advies

Energiescan. van: De Brink 6 te: 9999 DM Ons Dorp op: 15 maart 2014 door: Matthes Advies Energiescan van: De Brink 6 te: 9999 DM Ons Dorp op: 15 maart 2014 door: Matthes Advies Energiescan voor woningen in opdracht van: de heer E. Scanner Straat en nr. gekeurde woning: De Brink 6 Postcode:

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie MOLENBUURT FASE 2

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie MOLENBUURT FASE 2 informatie MOLENBUURT FASE 2 JANUARI 2016 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2016 wil Intermaris bij 40 woningen aan de Paltrokmolen in Purmerend de vloer

Nadere informatie

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners ENERGIE ZUINIGER WONEN! Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners 1 Energiebesparingsproject Energie besparen is een zaak van iedereen. Daarom investeert Woonpartners samen met haar huurders

Nadere informatie

Pagina 1 van 5 SamCreates bv 2009

Pagina 1 van 5 SamCreates bv 2009 Dubbelglas Door G.P.L. Verlind (Cagerito) Vervangen van het glas Het aanbrengen van isolerende beglazing - met name HR++ glas - kan leiden tot condensvorming op koude vlakken in huis (zoals de binnenzijde

Nadere informatie

DIERBAAR IS DUURZAAM 5/6/2013 INHOUD ENERGIEBESPARING IN HOF VAN DELFT BIJ VOOROORLOGSE WONINGEN. Ilse Rijneveld

DIERBAAR IS DUURZAAM 5/6/2013 INHOUD ENERGIEBESPARING IN HOF VAN DELFT BIJ VOOROORLOGSE WONINGEN. Ilse Rijneveld DIERBAAR IS DUURZAAM ENERGIEBESPARING IN HOF VAN DELFT BIJ VOOROORLOGSE WONINGEN Ilse Rijneveld afdeling Veiligheid, Advies monumenten Gemeente Delft INHOUD ENERGIEBESPARING HOF VAN DELFT: VOOROORLOGSE

Nadere informatie

Naar een besparings programma voor energie in 2014

Naar een besparings programma voor energie in 2014 Wat is de interesse van deze groep? Naar een besparings programma voor energie in 2014 Team werk van Frans,Gerard, Theo en Danny, samen geïnteresseerd in energie besparing, met veel inzet gemaakt, zonder

Nadere informatie

Brochure isolatie. oktober 2014. Oktober 2014 Woonstichting VechtHorst

Brochure isolatie. oktober 2014. Oktober 2014 Woonstichting VechtHorst oktober 2014 Inleiding Misschien staat u er niet bij stil, maar het is heel goed mogelijk om in uw bestaande woning uw muren, dak en vloeren te isoleren. Welk comfort deze isolatie met zich meebrengt vertellen

Nadere informatie

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Huis & Erf steekt energie in uw woning in de vorm van een compleet isolatiepakket voor uw hele woning.

Nadere informatie

Isolerende beglazing. effecten op het milieu. voor- en nadelen van isolerend glas. glassoorten. raamkaders. voorzetramen

Isolerende beglazing. effecten op het milieu. voor- en nadelen van isolerend glas. glassoorten. raamkaders. voorzetramen Isolerende beglazing effecten op het milieu voor- en nadelen van isolerend glas glassoorten raamkaders voorzetramen effecten op het milieu Het vervangen van enkel glas door isolerende beglazing heeft impact

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw. Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015

Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw. Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015 Duurzaamheid: monumenten uit de schaduw Erfgoedbeurs, gemeenten Winterswijk, Aalten en Oost- Gelre, 2 november 2015 Begin bij het begin STAP 1 STAP 2 STAP 3 STAP 4 vermijd gebruik van energie spring zuinig

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN 4 juli 2007 19:11 uur Blz. 1 / 8 cursus Luc Volders - 2-7-2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: FB Projectgegevens: testpand 1234AB Software: EPA-W Kernel 1.09 07-06-2007 Vabi Software

Nadere informatie

Bewonersinformatie Rosmalen. Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning

Bewonersinformatie Rosmalen. Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning Bewonersinformatie Rosmalen Aandachtspunten voor uw vernieuwde woning 2 Voorwoord Afgelopen periode heeft BAM Woningbouw in opdracht van de eigenaar van uw woning, a.s.r., uw woning verbeterd. Bij de woningverbetering

Nadere informatie

Het isolatiemateriaal voor nieuwbouw en renovatie. *Houtskeletbouw

Het isolatiemateriaal voor nieuwbouw en renovatie. *Houtskeletbouw HSB* isolatie *Houtskeletbouw PIF isolatiefolie toegepast in houtbouwconstructies ALGEMEEN Het isoleren van een woning zorgt voor een beter comfort, lagere energielasten, een waardestijging van de woning

Nadere informatie

Energie opties Jouw adres,

Energie opties Jouw adres, Jouw Naam Jouw adres Jouw plaats YECT energie report 18 Dec 2014 Energie opties Jouw adres, De inschatting van de energie veranderingen bij jullie thuis leveren jullie 1.000,- Euro per jaar op. Voorgestelde

Nadere informatie

Al 90 jaar uw bouwpartner... Duurzaam bouwen volgens de passiefbouwwijze. www.linden.be www.pamaflex.eu

Al 90 jaar uw bouwpartner... Duurzaam bouwen volgens de passiefbouwwijze. www.linden.be www.pamaflex.eu Al 90 jaar uw bouwpartner... Duurzaam bouwen volgens de passiefbouwwijze www.linden.be www.pamaflex.eu Warmte-/energiebalans bij conventionele bouwwijze 1. Verliezen door muren en vensters 2. Verliezen

Nadere informatie

Samen met. Raamisolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel.

Samen met. Raamisolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel. Samen met Raamisolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel. In de moderne architectuur wordt veel glas gebruikt. Zo komt er veel natuurlijk licht binnen.

Nadere informatie

C (zie toelichting in bijlage)

C (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden C (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

1216 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken.

1216 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken. nummer postnummer Lammekensknok 94 8770 gemeente Ingelmunster bestemming eengezinswoning type halfopen bebouwing bouwjaar - softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 1216 De energiescore

Nadere informatie

ISOLATIE CV-KETEL ONDERHOUD & SERVICE ZONNEPANELEN VENTILATIE. MEER WOONCOMFORT met minder energie. isolatie. Warmtepanelen.

ISOLATIE CV-KETEL ONDERHOUD & SERVICE ZONNEPANELEN VENTILATIE. MEER WOONCOMFORT met minder energie. isolatie. Warmtepanelen. ISOLATIE CV-KETEL ONDERHOUD & SERVICE ZONNEPANELEN VENTILATIE MEER WOONCOMFORT met minder energie isolatie Warmtepanelen Isolatie Wist u dat Flink besparen met isolatie Woningisolatie levert veel voordelen

Nadere informatie

Checklist beoordelen woning

Checklist beoordelen woning Checklist beoordelen woning versie mei 2012 Algemeen Zijn er tekeningen van de woning? Zijn dit alleen indelingstekeningen of ook bouwkundige en constructieve tekeningen? Hoe recent zijn de tekeningen?

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie MOLENBUURT FASE 1

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie MOLENBUURT FASE 1 informatie MOLENBUURT FASE 1 NOVEMBER 2015 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2016 wil Intermaris bij 20 woningen aan de Stellingmolen, Weidemolen en

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie. Kenmerken van project Het Oude Ambacht

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie. Kenmerken van project Het Oude Ambacht informatie HET OUDE AMBACHT MAART 2015 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2015 wil Intermaris bij 118 woningen aan Het Oude Ambacht in Hoorn de vloer

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie HOLENWEG EN VENENLAAN

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie HOLENWEG EN VENENLAAN informatie HOLENWEG EN VENENLAAN APRIL 2015 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2015 wil Intermaris bij 34 woningen aan de Holenweg en Venenlaan in Hoorn

Nadere informatie

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009

Raadsmededeling. De volgende stukken zijn voor u bijgevoegd: Globale evaluatie van het project De Achterhoek Bespaart 2009 Raadsmededeling Nummer : 82/2009 Datum : 9 december 2009 B&W datum : - Portefeuillehouder : J. Teeuwsen Onderwerp : Tussentijdse evaluatie subsidieverordening 'Achterhoek Bespaart 2009' Aanleiding Brief

Nadere informatie

ThermaSkirt gebruiksaanwijzing

ThermaSkirt gebruiksaanwijzing ThermaSkirt gebruiksaanwijzing Stap 1 Teken de buitenste lijnen van de gehele kamer Klik op Start of ga naar Bestand en klik vervolgens op Nieuw of Openen om het programma te starten. Door op Start of

Nadere informatie

Bij deze isolatietechniek wordt de isolatie aan de buitenzijde van de gevelmuren geplaatst. Op deze isolatie wordt een nieuwe afwerking geplaatst.

Bij deze isolatietechniek wordt de isolatie aan de buitenzijde van de gevelmuren geplaatst. Op deze isolatie wordt een nieuwe afwerking geplaatst. Wat is buitenmuurisolatie? De meeste woningen, gebouwd voor 1960, hebben geen spouwmuren, maar volle muren. In deze gevallen is een spouwmuurisolatie geen optie en moet u kiezen voor de isolatie van buitenmuren

Nadere informatie

rergiepresteuecertificaat

rergiepresteuecertificaat rergiepresteuecertificaat straat Bloemenveldstraat nummer 4 bus bestemming eengezinswoning type open bebouwing bouwjaar 1900 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (klalh/m 2jaar 588 De energiescore

Nadere informatie

In 3 stappen naar een energievriendelijk huis. Samen kunnen we dit realiseren.

In 3 stappen naar een energievriendelijk huis. Samen kunnen we dit realiseren. In 3 stappen naar een energievriendelijk huis Samen kunnen we dit realiseren. Energievriendelijk huis 30 oktober > Stap 1 Zorg ervoor dat er zo weinig mogelijk energie (warmte) verloren gaat Isoleren waar

Nadere informatie

Vocht in de woning. Ventileren is gezond en bespaart energie

Vocht in de woning. Ventileren is gezond en bespaart energie Ventileren is gezond en bespaart energie We staan er meestal niet bij stil, maar de lucht om ons heen bevat vocht. Dat geldt natuurlijk ook voor de lucht in huis. Door transpiratie, douchen, koken en wassen

Nadere informatie

Eenvoudig isoleren en snel geld besparen

Eenvoudig isoleren en snel geld besparen Woningvergroting Energiebesparing VvE-vergroting Eenvoudig isoleren en snel geld besparen Vergroot je woning Voor meer informatie kunt u vrijblijvend langskomen bij de Serviceorganisatie op de Apeldoornselaan

Nadere informatie

575 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van collectieve woongebouwen te vergelijken.

575 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van collectieve woongebouwen te vergelijken. nummer postnummer Smeyskens 64 bus 2 9200 gemeente Dendermonde bestemming collectief woongebouw type gesloten bebouwing bouwjaar - softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 575 De energiescore

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie. Kenmerken van project Grote Waal Noord

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie. Kenmerken van project Grote Waal Noord informatie GROTE WAAL NOORD FEBRUARI 2015 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2015 wil Intermaris bij 146 woningen in de Grote Waal Noord de vloer en het

Nadere informatie

Vloer- en bodemisolatie

Vloer- en bodemisolatie Vloer- en bodemisolatie Wij bieden meerdere producten aan voor het isoleren van uw kruipruimte zodat u de best passende oplossing voor uw woning kunt kiezen. De aangeboden producten onderscheiden zich

Nadere informatie

Thermografisch onderzoek Fam Hokke --------------------------- ---------------------------

Thermografisch onderzoek Fam Hokke --------------------------- --------------------------- Op deze klus in opdracht van een isolatiebedrijf en naar aanleiding van comfortklachten een energiescan uitgevoerd om te kijken waar de probleemplekken in de constructie zich bevonden. Thermografisch onderzoek

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Brugsesteenweg nummer 189 bus bestemming eengezinswoning type halfopen bebouwing bouwjaar 1945 softwareversie 9.9.0 berekende energiescore

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat nummer postnummer Elzen 1 bus 1 3500 gemeente Hasselt bestemming appartement type - bouwjaar 1967 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 229 PROEFCERTIFICAAT

Nadere informatie

Rapportage Energiebus

Rapportage Energiebus Rapportage Energiebus Nieuwe Leliestraat Amsterdam Type woningen: 14 portiekwoningen, 70 m2 Bouwjaar: 1974 Op verzoek van: Bewonerscommissie Nieuwe Leliestraat Verhuurder: De Alliantie Datum: 21-10-2014

Nadere informatie

Duurzaam bouwen is innovatief denken... slim clubhuis.nl

Duurzaam bouwen is innovatief denken... slim clubhuis.nl Duurzaam bouwen is innovatief denken... Duurzaam bouwen =toekomstbestendig bouwen Duurzaam bouwen is goed voor mens, milieu en portemonnee: * mens; comfort, gezondheid, welzijn * milieu; biodiversiteit,

Nadere informatie

466 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken.

466 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken. nummer postnummer Mechelse 15 bus 1 1840 gemeente Londerzeel bestemming appartement type - bouwjaar - softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 466 De energiescore laat toe om de heid van

Nadere informatie

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com PDFlib PLOP: PDF Lineariation, Optimiation, Protection Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com p Energielabel woning supplement* Afgegeven conform de Regeling energieprestatie

Nadere informatie

RaamIsolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel.

RaamIsolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel. . Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel. In de moderne architectuur wordt veel glas gebruikt. Zo komt er veel natuurlijk licht binnen. Maar veel glas kan

Nadere informatie

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN

ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Beta Testbedrijf E. van Dijk 007 Kleveringweg 12 2616 LZ Delft info@vabi.nl Delft, 8 februari 2007 ENERGIE PRESTATIE ADVIES VOOR WONINGEN Opdrachtgever: Opdrachtgever BV A. Bee Projectgegevens: Voorbeeldproject

Nadere informatie

2. Spouw- en vloerisolatie nader toegelicht

2. Spouw- en vloerisolatie nader toegelicht 2. Spouw- en vloerisolatie nader toegelicht 2.1 Huishoudelijk energieverbruik Wat verbruik je waar? Hoe kan je dit verminderen? Waarom spouw- en vloerisolatie? 2.2 Spouwisolatie Technische aspecten Wat

Nadere informatie

REFLECTIE? SLIM GEVONDEN!

REFLECTIE? SLIM GEVONDEN! REFLECTIE? SLIM GEVONDEN! HET HITTESCHILD ALUTHERMO, HET HITTESCHILD is een dun, reflecterend isolatiemateriaal met uitzonderlijke eigenschappen die een zeer eenvoudige plaatsing mogelijk maken. Het product

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Oudegemse baan nummer 183 bus 2 bestemming appartement type - bouwjaar 1979 softwareversie 9.8.0 berekende energiescore (kwh/m²jaar):

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat nummer postnummer Zilvervos 4 bus *1/1 2610 gemeente Antwerpen bestemming appartement type - bouwjaar - softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 711 PROEFCERTIFICAAT

Nadere informatie

RaamIsolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel.

RaamIsolatie. Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel. . Tot 30% Energiewinst door uw ramen te voorzien van isolerende raamfolie. Heel simpel. In de moderne architectuur wordt veel glas gebruikt. Zo komt er veel natuurlijk licht binnen. Maar veel glas kan

Nadere informatie

525 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken.

525 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken. nummer postnummer Dorps 23 2830 gemeente Willebroek bestemming eengezinswoning type gesloten bebouwing bouwjaar 1918 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 525 De energiescore laat toe

Nadere informatie

351 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken.

351 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken. nummer postnummer Gentse steenweg 10 bus 5 9300 gemeente Aalst bestemming appartement type - bouwjaar 1971 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 351 De energiescore laat toe om de heid

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Het gamma massieve elementen voor woningbouw volgens de passief huis -normen. www.alphabeton.com www.pamaflex.eu

Het gamma massieve elementen voor woningbouw volgens de passief huis -normen. www.alphabeton.com www.pamaflex.eu Het gamma massieve elementen voor woningbouw volgens de passief huis -normen www.alphabeton.com www.pamaflex.eu Het gamma Pamaflex bouwelementen, ontwikkeld door Alpha Beton, houdt in het bijzonder rekening

Nadere informatie

Voorbeeldstraat 1 in Hilversum

Voorbeeldstraat 1 in Hilversum Voorbeeldstraat 1 in Hilversum Klantnummer 11111VA1 Contactpersoon Kasper van Heteren Energie prestatie adviseur woningen (EPA-W) Johannes Frölich E-mailadres kasper.van.heteren@maakjehuishoom.nl Datum

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Burgemeester Callewaertlaan nummer 83 bus bestemming eengezinswoning type halfopen bebouwing bouwjaar 1937 softwareversie 9.7.1 berekende

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Collegiebaan nummer 2A bus bestemming eengezinswoning type gesloten bebouwing bouwjaar - softwareversie 9.9.0 berekende energiescore (kwh/m²jaar):

Nadere informatie

Quick Energie Scan. Betreft: Maasstraat 33, 1972 ZA IJmuiden. Opdrachtgever: BEPROMA. Uitgevoerd door: B.G.P. Wouda. Uitvoeringsdatum: 1 juni 2013

Quick Energie Scan. Betreft: Maasstraat 33, 1972 ZA IJmuiden. Opdrachtgever: BEPROMA. Uitgevoerd door: B.G.P. Wouda. Uitvoeringsdatum: 1 juni 2013 Betreft: Maasstraat 33, 1972 ZA IJmuiden Opdrachtgever: BEPROMA Uitgevoerd door: B.G.P. Wouda Uitvoeringsdatum: 1 juni 2013 1 Inleiding In opdracht van BEPROMA heeft BEPROMA een uitgevoerd in en aan het

Nadere informatie

Passief Bouwen: waarom en hoe?

Passief Bouwen: waarom en hoe? Passief Bouwen: waarom en hoe? Ontwerpen en bouwen vanuit een visie ir. H.J.J. (Harm) Valk senior adviseur Energie & Duurzaamheid Passief Bouwen Kenmerken o hoogwaardige thermische schil o goed comfort

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

664 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken.

664 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken. nummer postnummer Krekel 24 9052 gemeente Gent bestemming eengezinswoning type halfopen bebouwing bouwjaar - softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 664 De energiescore laat toe om de

Nadere informatie

227 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken.

227 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken. nummer postnummer Louis Dhont 24 bus 9 9800 gemeente Deinze bestemming appartement type - bouwar 1994 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²ar): 227 De energiescore laat toe om de heid van

Nadere informatie

Energiebesparende maatregelen in de Fruitbuurt

Energiebesparende maatregelen in de Fruitbuurt informatie JANUARI januari 2014 2013 nr 1 Energiebesparende maatregelen in de Fruitbuurt Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Dit jaar wil Intermaris bij alle 40 woningen in de Fruitbuurt

Nadere informatie

Rapportage Energiebus

Rapportage Energiebus Rapportage Energiebus Amstelstraat, Assen Type woningen: 107 flats met interne galerij, 50 m2, bedrijfs- en algemene ruimten op de begane grond Bouwjaar: 1974 Op verzoek van: Huurdersorganisatie Amstelflat

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat nummer postnummer Eugeen Leenlaan 3 bus 12 3500 gemeente Hasselt bestemming appartement type - bouwjaar 1978 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 406 PROEFCERTIFICAAT

Nadere informatie

Taak constructies. Architecten en ingenieurs: Goossens & Partners. Dries de Burggrave. 1MAK a 2015-2

Taak constructies. Architecten en ingenieurs: Goossens & Partners. Dries de Burggrave. 1MAK a 2015-2 Taak constructies Architecten en ingenieurs: Goossens & Partners. Dries de Burggrave 1MAK a 2015-2 Bouwknoop 1 Het gaat om een bouwknoop omdat de verticale muur verbonden wordt met een hellend dak. Detailtekening

Nadere informatie

Inblaaswol. Losse rotswolvulling voor na-isolatie van spouwmuren

Inblaaswol. Losse rotswolvulling voor na-isolatie van spouwmuren Inblaaswol Losse rotswolvulling voor na-isolatie van spouwmuren NA-ISOLEREN: MEER COMFORT, LAGERE KOSTEN In woningen van voor de energiecrisis in 1973 zijn de stookkosten vaak hoog, omdat ze niet zijn

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Voldersstraat nummer 17 bus bestemming eengezinswoning type gesloten bebouwing bouwjaar - softwareversie 9.7.0 berekende energiescore

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Westdijk nummer 47 bus bestemming eengezinswoning type gesloten bebouwing bouwjaar 1954 softwareversie 9.11.0 berekende energiescore (kwh/m²jaar):

Nadere informatie

Goed isoleren is vakwerk. Wat u moet weten over na-isolatie

Goed isoleren is vakwerk. Wat u moet weten over na-isolatie BRANCHEORGANISATIE NA-ISOLATIE Goed isoleren is vakwerk Wat u moet weten over na-isolatie INLEIDING GOED ISOLEREN IS VAKWERK Een goed geïsoleerd huis is prettig om in te wonen. Het is goed voor het wooncomfort,

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Mechelsesteenweg nummer 28 bus bestemming eengezinswoning type gesloten bebouwing bouwjaar - softwareversie 9.8.0 berekende energiescore

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Tuinwijk nummer 27 bus bestemming eengezinswoning type gesloten bebouwing bouwjaar - softwareversie 9.10.0 berekende energiescore (kwh/m²jaar):

Nadere informatie

385 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken.

385 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken. nummer postnummer Bist 33 bus 7 2610 gemeente Antwerpen bestemming appartement type - bouwjaar 1958 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 385 De energiescore laat toe om de heid van

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Dworpsestraat nummer 125 bus bestemming eengezinswoning type gesloten bebouwing bouwjaar - softwareversie 9.8.0 berekende energiescore

Nadere informatie

Over isoleren, besparen en comfort

Over isoleren, besparen en comfort Warm voor Weinig Over isoleren, besparen en comfort WARM VOOR WEINIG U woont in een huurwoning, en heeft er waarschijnlijk een aangename plek van gemaakt. Maar misschien kan het nog veel comfortabeler!

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Lange Leemstraat nummer 60 bus 3 bestemming appartement type - bouwjaar - softwareversie 9.7.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 277

Nadere informatie

571 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken.

571 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken. nummer postnummer Haven 20 3560 gemeente Lummen bestemming eengezinswoning type open bebouwing bouwar - softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²ar): 571 De energiescore laat toe om de heid van

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Eggelstraat nummer 4 bus bestemming eengezinswoning type open bebouwing bouwjaar 1965 softwareversie 9.7.1 berekende energiescore (kwh/m²jaar):

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Mechelbaan nummer 116 bus bestemming eengezinswoning type open bebouwing bouwjaar - softwareversie 9.11.0 berekende energiescore (kwh/m²jaar):

Nadere informatie

285 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken.

285 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van appartementen te vergelijken. nummer postnummer Franslaan 123 bus 3 8620 gemeente Nieuwpoort bestemming appartement type - bouwar 1994 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²ar): 285 De energiescore laat toe om de heid

Nadere informatie

Energieprestatie. metalen gevelelementen in EP berekening Ubouw. 3, 10 en 17 november 2008 VMRG bijeenkomst. door Peter Vierveijzer

Energieprestatie. metalen gevelelementen in EP berekening Ubouw. 3, 10 en 17 november 2008 VMRG bijeenkomst. door Peter Vierveijzer Energieprestatie metalen gevelelementen in EP berekening Ubouw 3, 10 en 17 november 2008 VMRG bijeenkomst door Peter Vierveijzer aanleiding Denkt u projecten te missen doordat houten en kunststof kozijnen

Nadere informatie

368 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken.

368 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken. nummer postnummer Werft 4 9230 gemeente Wetteren bestemming eengezinswoning type open bebouwing bouwjaar 1980 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 368 De energiescore laat toe om de

Nadere informatie

232 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken.

232 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken. nummer postnummer Vil 59 3511 gemeente Hasselt bestemming eengezinswoning type open bebouwing bouwar 2001 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²ar): 232 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie straat Kerkstraat nummer 61 bus bestemming eengezinswoning type open bebouwing bouwjaar 1980 softwareversie 9.7.1 berekende energiescore (kwh/m²jaar):

Nadere informatie

Rapportage Energiebus. BC Kleine Jan, Huizen

Rapportage Energiebus. BC Kleine Jan, Huizen Rapportage Energiebus BC Kleine Jan, Huizen Type woningen: 54 eengezinswoningen met een oppervlak van 100 m2. Bouwjaar: 1957 Op verzoek van: Bewonerscommissie Verhuurder: De Alliantie Datum bezoek: 21-6-2013

Nadere informatie

makkelijk aan te brengen kruipruimte 4 (30 cm) 14 3,38 Piepschuimplaat (EPS) licht, goedkoop vloer, schuin dak 2,75 7 2,58

makkelijk aan te brengen kruipruimte 4 (30 cm) 14 3,38 Piepschuimplaat (EPS) licht, goedkoop vloer, schuin dak 2,75 7 2,58 Isoleren Door het isoleren van een huis wordt het verlies van warmte naar buiten toe verminderd. Dit betekent een lagere energierekening (verwarming verbruikt het meeste energie in huis), maar ook meer

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie energieprestatiecertificaat straat Hoogstraat nummer 570 bus postnummer 9235 gemeente Fruitrode bestemming eengezinswoning type open bebouwing softwareversie 1.0 berekend energieverbruik (kwh/m²): 380

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat energieprestatiecertificaat straat Everselkiezel nummer 75 bus 1 bestemming appartement type - bouwar 1987 softwareversie 9.7.2 berekende energiescore (kwh/m²ar): 376 De energiescore laat toe om de heid

Nadere informatie

497 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken.

497 De energiescore laat toe om de energiezuinigheid van woningen te vergelijken. nummer postnummer Molentjes 9 8510 gemeente Kortrijk bestemming eengezinswoning type gesloten bebouwing bouwjaar 1945 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 497 De energiescore laat

Nadere informatie

Creëer Bufferruimtes. Praktische tips voor een energiezuinig en comfortabel monument

Creëer Bufferruimtes. Praktische tips voor een energiezuinig en comfortabel monument Wonen en werken in een betekent leven in een bijzondere omgeving. Tegenover de pluspunten zoals de prachtige sfeer van de en staan ook zaken Creëer Bufferruimtes In historische gebouwen zijn vaak tochtportalen,

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie nummer postnummer Sint-Lutgardis 18 bus 1 2170 gemeente Antwerpen bestemming appartement type - bouwjaar 1950 softwareversie 1.5.2 berekende energiescore (kwh/m²jaar): 240 De energiescore laat toe om de

Nadere informatie