Maatschappij Schoolsysteem Klas Leerling Preventie Evaluatie Interventies

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Maatschappij Schoolsysteem Klas Leerling Preventie 1.1 1.2 1.3 1.4 Evaluatie 2.1 2.2 2.3 2.4 Interventies 3.1 3.2 3.3 3.4"

Transcriptie

1 WAT DOET DE PSYCHOLOOG OP SCHOOL? De schoolpsycholoog is in eerste instantie een kinder- en jeugdpsycholoog die zich richt op het functioneren van kinderen binnen een schoolse context. Daarbij richt hij zich op het stimuleren van de normale ontwikkeling zowel als op onderkenning van en (advisering van) hulpverlening bij ontwikkelings-, leer- en opvoedingsproblemen en problematische interacties tussen kinderen en voor hen belangrijke volwassenen (zoals bijv. leerkrachten). (zie ook deskundigheidsomschrijving kinder- en jeugdpsycholoog). De schoolpsycholoog is daarnaast een generalist, die behalve de invalshoek van de kinder- en jeugdpsychologie twee belangrijke deskundigheidsdomeinen beheerst: onderwijs- en leerspychologie, zodat het onderwijsaanbod beoordeeld en geoptimaliseerd kan worden; begeleiding en counseling van volwassenen, zodat leerkrachten en ouders begeleid/behandeld kunnen worden bij specifieke schoolproblemen. In europees verband zijn de werkzaamheden van de schoolpsycholoog beschreven in een matrix. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt tussen verschillende doelstellingen (zie Task Force on Psychologists in the Educational System in Europe, 2001) Preventie en optimaliseren van ontwikkeling Evaluatie van methoden, kennissystemen en sociale systemen Interventies ten behoeve van verbetering van probleemsituaties De professionele activiteiten van de schoolpsycholoog worden op vier verschillende niveau s beschreven: de maatschappij, het schoolsysteem, de klas de individuele leerling In overzicht van taken van de schoolpsycholoog in Nederland wordt die Europese indeling aangehouden. De (lege matris wordt weergegeven in figuur 1. In het vervolg wordt een poging gedaan om in de Nederlandse situatie te analyseren welke professionele activiteiten inderdaad het domein vormen van de schoolpsycholoog. Maatschappij Schoolsysteem Klas Leerling Preventie Evaluatie Interventies Preventie maatschappij Factoren die een rol spelen bij een optimale ontwikkeling van kinderen en jeugdigen op school onder de aandacht brengen van beleidsmakers en gebruikers van werkers in het onderwijs Politieke beslissingen tav school en onderwijssysteem belichten vanuit die kennis

2 : De positie van de schoolpsycholoog is relatief gering naast die van financiers, vakdeskundigen en schoolorganisatiedekundigen. Schoolpsychologen functioneren niet structureel op dit terrein 1.2 Preventie schoolsysteem Preventieprojecten opstarten Structurele veranderingen in organisatiesysteem en pedagogische aanpak ondersteunen Voorwaarden scheppen voor goede contacten met ouders Systematische gelegenheid scheppen voor counseling door personeel en ouders Preventieprojecten opstarten en structurele veranderingen op schoolniveau ondersteunen zijn activiteiten die in Nederland aangestuurd door OBD - systeembegeleiders, de landelijke pedagogische centra en pedologisch instituten. Anders dan in bijvoorbeeld de Amerikaanse situatie ligt in Nederland voor deze functie het accent niet bij schoolpsychologen, maar bij pedagogen/onderwijskundigen. Met betrekking tot invoering van preventie programma s op sociaal-emotioneel gebied is de rol van psychologen wat nadrukkelijker. Keuze en implementatie op schoolniveau wordt over het algemeen wel als een medeverantwoordelijkheid van de schoolpsyholoog gezien. De manier waarop vorm gegeven wordt aan structurele contacten met ouders en deskundigheidsbevordering bij het personeel in het omgaan met (moeilijke) ouders kan ook als een taak van de schoolpsycholoog gezien worden. Dit zal met name plaatsvinden binnen het speciaal onderwijs waar de schoolpsycholoog aan een eigen school gekoppeld is. De reguliere scholen zullen hierin veel meer incidenteel en op curatieve basis geholpen worden. Counseling voor personeel en ouders is in Nederland een functie die hoort bij GGZ. Schoolmaatschappelijk werk vervult mogelijk ook deze functie. Het zou wenselijk zijn dat een schoolpsycholoog wel systematisch als een soort 1 e lijnsfunctionaris bereikbaar is. Dit geldt ook voor de begeleiding van leerkrachten bij persoonlijke problematiek, die sterk gerelateerd is aan de uitoefening van het werk. Dit geldt ook voor begeleiding van ouders bij preventie en vroegtijdige signalering van emotionele problemen van het kind. 1.3 Preventie klas Werkbegeleiding bij leerkrachten Consultaties over functioneren klas als groep Groepsonderwijs over sociaal emotionele onderwerpen Werkbegeleiding van leerkrachten is in Nederland niet structureel geregeld. De invulling zal de verantwoordelijkheid zijn van directeur van de school. Gerichte supervisietrajecten bestaan niet, uitgezonderd op enkele scholen die mee verbonden zijn aan een kinderpsychiatrische kliniek. Wanneer de theoretische aanname, dat gedragsproblemen ook altijd interactieproblemen zijn, serieus genomen wordt, is voor deze activiteit meer tijd en inzet noodzakelijk. De toegenomen aandacht voor chool- en leraarfactoren binnen de HGD

3 onderstreept dit. Video interactie training is een mooie methodiek voor werkbegeleiding van leerkrachten, maar is in Nederland vaak de taak van een IB-er. De schoolpsycholoog zou hierin een veel duidelijker rol kunnen opeisen. Consultatie over groepsfunctioneren en planmatig beinvloeden van groepsprocessen gebeurt alleen bij gesignaleerde problemen, niet preventief Wanneer een school gebruik maakt van bij voorbeeld PAD, wordt dit niet ondersteund door een schoolpsycholoog, maar door de IB-er of een onderwijskundige vanuit de verkopende instelling. 1.4 Preventie individueel Counseling voor individuele leerlingen of leerkrachten over kinderen Observeren van kinderen, wegen van risicofactoren Counseling voor individuele leerkrachten of leerlingen is alleen mogelijk in het kader van geconstateerde handelingsverlegenheid. Het is voorstelbaar dat ondersteuning, bijvoorbeeld na het optreden van life events, een preventieve rol zou kunnen spelen ten aanzien van emotionele en/of gedragsproblemen. Hiervoor zijn geen faciliteiten beschikbaar. Het preventief observeren van kinderen en wegen van risicofactoren gebeurt binnen het reguliere onderwijs niet. In het speciaal onderwijs kan hiervoor misschien ruimte gemaakt worden in het kader van andere evaluerende activiteiten. 2.1 Evaluatie maatschappij Dataverzameling op groeps-, school, regionaal en nationaal niveau ten behoeve van beleid Beoordelen welke psychologische kennis en vaardigheden geschikt zijn voor adequate evaluaties op groeps- en individueel niveau Beleidsbeslissingen beoordelen op consequenties voor groepen van (probleem) leerlingen Dataverzameling en beoordeling van psychologische testmethodieken worden in Nederland gezien als vaardigheid van onderwijsonderzoekers, niet van onderwijspsychologen. Voor het beoordelen van beleidsbeslissingen op consequetneis voor groepenv an (probleem) leerlingen, geldt vooral dat psychologen zich op persoonlijke titel in dat soort discussie mengen. Het NIP probeert een meer structurele rol hierin te vervullen door psychologen af te vaardigen naar protocolcommissie en beleidsorganen. Het gegeven dat er geen duidelijk algemeen schoolpsychologen aanspreekpunt is op dit niveau (wel op het veel praktischer niveau van de sectie), wreekt zich. Nu is het niet vanzelfsprekend dat een schoolpsycholoog zitting heeft in een protocolcommissie over ADHD.

4 2.2 Evaluatie schoolsysteem Wetenschappelijke kennis en resultaten effectstudies vertalen naar schoolorganisatorische beslissingen Ontwikkeling en implementatie van LVS op maat van de school Ontwikkeling en implementatie van leerlingbesprekingssystemen Deze activiteiten zijn in Nederland vaak de verantwoordelijkheid van de directeur van de school en de IB-er. In zijn algemeenheid levert bijvoorbeeld de projectgroep wegbereiders materiaal voor deze activiteiten. Binnen het speciaal onderwijs speelt de schoolpsycholoog vaak een hele inhoudelijke en centrale rol bij de implementatie en uitvoering. 2.3 Evaluatie klas Screening van risicoleerlingen via vragenlijsten, leerlingbesprekingen, LVS van leerkrachtfactoren bij hoog percentage probleemleerlingen Het screenen van risicoleerlingen is vaak de taak van de IB-er. Structureel overleg tussen psycholoog en IB-er zou uit moeten filteren waar extra inzet en beoordeling van psycholoog noodzakelijk is. Verwijsing naar de GGZ en inschatting van de noodzaak daartoe lijkt een specifieke deskundigheid van de schoolpsycholoog. De schoolpsycholoog moet dus terug te vinden zijn in circuit van overleg rondom signaleren en LVS. Met name binnen het zorgplatform ontstaat zich op mogelijke risicoleerkrachten. Hier wreekt zich dat psychologen binnen het regulier onderwijs alleen incidenteel en curatief worden ingezet. Schoolpsychologen zouden een duidelijke eerstelijnsfucntie kunnen vervullen bij signaleren en in een vroeg stadium aanpakken van werkproblemen die ook van invloed zijn op het functioneren van individuele leerlingen. Binnen het speciaal onderwijs, waar de psycholoog wel een structureel eigen gezicht heeft zou de psycholoog ook structureel bij het beoordelen van de pedagogische aanpak en interactievaardigehden van leerkrachten betrokken kunnen worden. 2.4 Evaluatie individu Psychologisch onderzoek Observaties van interactiepatronen invloed ouder-kind relaties van ernst en noodzaak verwijzing Dit wordt in Nederland als de kerntaak van een schoolpsycholoog ervaren.binnen structurele samenwerkingsrelaties bestaan afspraken over delegatie van onderdelen naar IB-er / RT-er / LK of andere professionals uit multidisciplinair team (met name binnen SO).

5 3.1 Interventie maatschappij Invloed op beleid tav onderwijssysteem en uitvallers Toegankelijkheid van speciale voorzieningen verzekeren Competentie van behandelend psycholoog definiëren Faciliteiten op scholen voor psychologenwerk verbeteren De schoolpsycholoog is geen structurele gesprekspartner bij de overheid De regelgeving mbt toegankelijkheid van speciaal onderwijs is met WSNS en WEC aangescherpt, en de komende tijd zal blijken wat hiervan de consequenties zijn De verwachting is dat de toegankelijkheid tot speciale onderwijszorg bemoeilijkt zal worden. Faciliteiten voor schoolpsychologen zijn beperkt wisselt nogal per school. Is zeker niet van overheidswege gegarandeerd. NIP J heeft wel goed werk geleverd in de vorm van bijvoorbeeld laatste notitie over wat wel en niet mag. 3.2 Interventie school Professionalisering van schoolpersoneel tav groepen probleemleerlingen Werkbegeleiding toegespitst op werken met behandelprogramma s voor groepen probleemleerlingen Ontwikkeling en implementatie van adaptief onderwijs voor groepen van probleemleerlingen Structurele samenwerking met GGZ opbouwen Behandeldeskundigheid toegespitst op schoolse context ontwikkelen In facilitering en denken ruimte maken voor de schoolpsycholoog als behandelaar De professionalisering van schoolpersoneel is meestal de verantwoordelijkheid van nascholingsinstellingen / OBDs / REC / GGZ samenwerking. Landelijke netwerken gaan toenemend een rol spelen. Bij de werkbegeleiding voor speciale behandelprogramma s en ontwikkeling en implementatie van adaptief onderwijs voor groepen van probleemleerlingen is vaak sprake van liefde werk - oud papier. Structureel worden geen geld en faciliteiten ingeruimd voor deze functie van de schoolpsycholoog. Samenwerking met de GGZ vindt meestal ad hoc plats in het kader van individuele hulpverlening. Structureel worden geen geld en faciliteiten ingeruimd voor deze functie van de schoolpsycholoog. Door beperking van de budgetten kunnen scholen slechts beperkt een beroep doen op psychologische ondersteuning bij behandeling van leerlingen. Tegelijkertijd wordt wel gesignaleerd dat toespitsing van behandelmethodieken op en therapieën op de schoolse context noodzakelijk is. Ook is men het er over eens dat groepen van probleemleerlingen, die zich onttrekken aan het netwerk van de GGZ hulpverlening wel bereikbaar zouden zijn via de school. Daarmee is er zeker geen sprake van laagdrempelige toegang of toegankelijkheid voor

6 iedereen. Hier en daar wordt uitgeweken/verwezen naar Jeugdzorg, maar veel ouders moeten ook terugvallen op prive-hulpverlening. 3.3 Interventie klas Interventieprogramma s toepassen in de klas in samenwerking met de leerkracht Protocollaire behandelgroepen leiden Materialen ontwikkelen en aanpassen voor gebruik in de klas De beperkte inzetbaarheid van de schoolpsycholoog speelt bij deze activiteiten parten. (zie 3.2). Wanneer hiervoor tijd wordt gezocht komt het vaak neer op inzetten van stageraires of liefdewerk - oud papier. Ontwikkelen en aanpassen van materialen vindt veelal plats via (onderwijskundigen) van OBD/pedologisch instituten/pedagogische centra. Binnen speciaal onderwijs speelt psycholoog hierbij soms wel een (aansturende, consultatieve dan wel actief ontwikkelende) rol. Met betrekking tot het leiden van interventiegroepen kan de psycholoog ook een rol spelen (actief danwel consultatief./superviserend), al dan niet in samenwerking met andere professional (leerkracht, logopedist) 3.4 Interventie individu Indicatiestelling / zorgtoewijzing Individuele therapie / counseling Behandelingsplanning in samenwerking met leerkracht Crisisinterventie / achterwacht Ouderbegeleiding Indicatiestelling en zorgtoewijzing binnen het onderwijs wordt als een kerntaak vande schoolpsycholoog ervaren. Voor individuele therapie en counseling is geen structurele plek ingeruimd (zie 3.2). Behandeling behoort in principe niet tot de taak van een schoolpsycholoog. Uitzondering vormen de pedologisch instituten, waar deze zorg veelal vanuit zorgbudgetten/awbz wordt gefinancierd. School ondersteuning vanuit GGZ en jeugdzorg is beperkt wel neemt het aantal onderwijs/zorgsamenwerkingsinitiatieven toe (Hierbij speelt het Landelijk Centrum Onderwijs en Jeugdzorg, LCOJ een aansturende en initiërende rol) Rol schoolpsycholoog ligt vooral in behandelingsplanning, veelal op groepsniveau. Crisisinterventie is met name binnen het REC onderwijs een specifieke deskundigheid van de schoolpsycholoog en vaak een gedeelde verantwoordelijkheid met de directeur en de IB-er. Structureel worden geen geld en faciliteiten ingeruimd voor deze functie van de schoolpsycholoog. Specifieke nascholing op dit deskunigheidsdomein ontbreekt veelal. Kennis op dit terrein wordt nog veel te weinig verspreid en voor collega s toegankelijk gemaakt.

7 Noodzakelijke competenties Om bovenstaande activiteiten te kunnen verrichten dient een psycholoog in het onderwijs te beschikken over de competenties van een kinder- en jeugdpsycholoog (zie NIP: deskundigheidsomeschrijving Kinder- en Jeugdpsycholoog), Daarnaast dient de psycholoog te beschikken over specifieke competenties (kennis en vaardigheden) op het gebied van onderwijs en leren en van begeleiding bij volwassenen. Een schoolpsycholoog moet over de volgende competenties beschikken: (dit moet nog worden aangevuld..onvolledig) 1. Hij moet kennis hebben van ontwikkelingspsychologie/normale ontwikkeling en ontwikkelingspsychopathologie om preventie en interventieprogramma;s te kunnen ontwikkelen en implementeren voor leerlingen met verschillende onderwijs (ped.did) behoeften en problemen (preventie, (crisis) interventie op alle nivo's) 2. Hij moet op de hoogte zijn van actuele literatuur/onderzoeken op het gebied van ontwikkeling(spsychologie) en onderwijs (onderzoek en programma evaluatie) 3. Hij moet resultaten uit (wetenschappelijk) onderzoek kunnen vertalen naar de praktijk (onderzoek- en programma-evaluatie) 4. Hij moet onderzoeksopzetten en statistiek voldoende beheersen om zelf onderzoek te kunnen doen op relevante gebieden (onderzoek en programma-evaluatie) 5. Hij moet zich bewust zijn van en kunnen omgaan met individuele verschillen, zowel op het gebied van cultuur, ethnische achtergrond, taal en ervaring 6. Hij moet zich bewust zijn van de invloed en betekenis van deze verschillen (5) op ontwikkelen en leren, en omgekeerd (preventie, evaluatie en interventie op alle nivo's) 7. Hij moet in staat zijn klachten te vertalen naar problemen/problemen en behoeften te definieren (van individu, groep of systeem) door diagnostiek en de effecten van op basis hiervan genomen maatregelen kunnen meten/evalueren (evaluatie op alle nivo's) 8. Hij moet in staat zijn een systematisch diagnostisch besluitvormingsproces te doorlopen, gericht op het vinden van handelingsgerichte oplossingen bij gesignaleerde problemen 9. Hij moet op de hoogte zijn van de laatste ontwikkelingen met betrekking tot (effectiviteit van) behandeling/hulpverlening/interventies voor zowel leer- als gedrags/sociaal-emotionele problemen, waardoor hij in staat is tot het stellen van indicaties voor hulpverlening, zowel binnen als buiten de schoolse context 10. Hij moet in staat zijn tot het formuleren van leer, ontwikkelings- en opvoedingsdoelen, het geven van informatie/voorlichting over de wijze waarop leerlingen deze doelen kunnen bereiken en de ontwikkelingen op dit gebied kunnen volgen en waar nodig bijstellen (volgende nog invoegen en checken met voorafgaande en tekst NASP) 11. Specifieke kennis over het onderwijs,methoden in het onderwijs, (ortho) didactiek, hgd 0ntwikkelingspsychopathologie/ontwikkelingsstoornissen/leerproblemen, onderwijsleerprocessen /instructie/leerpsychologie, klassenmanagement. 12. Vaardigheden: begeleidingsvaardigheden coaching, plannen kunnen opstellen en evalueren (consultatieve leerlingbegeleiding, hgd, werkbegeleiding leerkrachten)

8 Literatuur Bijlage 1. Domains of School Psychology Leadership and Function in the Schools (NASP, 1997) 2. Matrix The main Functions of Psychologists in three areas: prevention, evaluation and intervention (TF Psychologists in the Educational System in Europe, 2001)

Het Vraagprofiel Instrument VPI

Het Vraagprofiel Instrument VPI Het Vraagprofiel Instrument VPI Ontwikkeling van een handelingsgericht toewijzingsinstrument Eindrapportage Het VPI is ontwikkeld door de Pi7 partners: PI Leiden, PI Den Haag en RENN 4 Groningen Ondersteuning:

Nadere informatie

Handreiking voor een effectief en efficiënt zorgteam of ZAT

Handreiking voor een effectief en efficiënt zorgteam of ZAT Handreiking voor een effectief en efficiënt zorgteam of ZAT Praktische tips voor het verhogen van de kwaliteit van zorgteams en ZAT's in het primair onderwijs Handreiking voor een effectief en efficiënt

Nadere informatie

Schoolmaatschappelijk Werk Resultaat door verbinden

Schoolmaatschappelijk Werk Resultaat door verbinden Schoolmaatschappelijk Werk Resultaat door verbinden Projectverslag schoolmaatschappelijk werk binnen RENN4 2009 Bieneke Nienhuis Inhoudsopgave Voorwoord 2 Inleiding 3 1. Schoolmaatschappelijk werk 4 1.1

Nadere informatie

Werkdocument14 januari 2014 Pagina 1

Werkdocument14 januari 2014 Pagina 1 Verbinding Passend Onderwijs Nieuw Rotterdams Jeugdstelsel Een plan tot samenwerking tussen de Rotterdamse scholen aangesloten bij de ondersteuningsorganisaties PPO en Koers VO en het wijkteam Werkdocument14

Nadere informatie

Samenwerkend Toezicht Jeugd Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport. Toegang tot jeugdhulp vanuit de wijkteams

Samenwerkend Toezicht Jeugd Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport. Toegang tot jeugdhulp vanuit de wijkteams Samenwerkend Toezicht Jeugd Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport Toegang tot jeugdhulp vanuit de wijkteams Utrecht, april 2015 Over Samenwerkend Toezicht Jeugd In Samenwerkend Toezicht Jeugd

Nadere informatie

Advies. De school en leerlingen met gedrags problemen

Advies. De school en leerlingen met gedrags problemen Advies De school en leerlingen met gedrags problemen De school en leerlingen met gedrags problemen Colofon De Onderwijsraad is een onafhankelijk adviescollege, opgericht in 1919. De raad adviseert, gevraagd

Nadere informatie

Klaas Hiemstra Monique Sanders Wout Schafrat. Nieuw licht op gedragsproblemen. de interactionele benadering werkend in de school

Klaas Hiemstra Monique Sanders Wout Schafrat. Nieuw licht op gedragsproblemen. de interactionele benadering werkend in de school Klaas Hiemstra Monique Sanders Wout Schafrat Nieuw licht op gedragsproblemen de interactionele benadering werkend in de school Nieuw licht op gedragsproblemen de interactionele benadering werkend in de

Nadere informatie

Ouders over hun positie in Passend Onderwijs

Ouders over hun positie in Passend Onderwijs Ouders over hun positie in Passend Onderwijs Ouders over hun positie in Passend Onderwijs Opdrachtgever: POLSO Utrecht, februari 2009 Oberon Postbus 1423 3500 BK Utrecht tel. 030-2306090 fax 030-2306080

Nadere informatie

Zorgplan bs. de Esch 2012.2013. bs. de Esch

Zorgplan bs. de Esch 2012.2013. bs. de Esch Zorgplan bs. de Esch 2012.2013 bs. de Esch 1 INLEIDING... 2 2 DOELSTELLING... 3 3 UITGANGSPUNTEN... 4 4 DE ZORGSTRUCTUUR... 5 4.1 Inleiding... 5 4.2 De intern begeleider... 5 4.3 Het samenwerkingsverband...

Nadere informatie

kwaliteitskader voorkomen seksueel misbruik in de jeugdzorg

kwaliteitskader voorkomen seksueel misbruik in de jeugdzorg kwaliteitskader voorkomen seksueel misbruik in de jeugdzorg kwaliteitskader voorkomen seksueel misbruik in de jeugdzorg 1 kwaliteitskader voorkomen seksueel misbruik in de jeugdzorg 2 kwaliteitskader

Nadere informatie

Landelijke Kwalificaties MBO. Pedagogisch Werk

Landelijke Kwalificaties MBO. Pedagogisch Werk Landelijke Kwalificaties MBO Pedagogisch Werk Crebonummer: 92620, 92630 Sector: Welzijn en sport Branche: Overige non-profitdiensten, Kinderopvang Cohort: Cohort 2009-2010 Colo 2002-2009. Gebruik van gegevens

Nadere informatie

Inclusief onderwijs en de praktijk in de klas in het voortgezet onderwijs

Inclusief onderwijs en de praktijk in de klas in het voortgezet onderwijs Inclusief onderwijs en de praktijk in de klas in het voortgezet onderwijs Samenvattend Rapport 2005 European Agency for Development in Special Needs Education Dit rapport is geschreven en uitgegeven door

Nadere informatie

Omgaan met verschillen op het snijvlak van pedagogisch en didactisch handelen

Omgaan met verschillen op het snijvlak van pedagogisch en didactisch handelen Omgaan met verschillen op het snijvlak van pedagogisch en didactisch handelen Een verkenning Klaas Hiemstra Jacqueline Schoones Otto de Loor Monica Robijns APS is een toonaangevend onderwijsadviesbureau

Nadere informatie

Bijtijds erbij zijn! Handreiking vroegtijdig signaleren en adequaat handelen in het kader van passend onderwijs

Bijtijds erbij zijn! Handreiking vroegtijdig signaleren en adequaat handelen in het kader van passend onderwijs Bijtijds erbij zijn! Handreiking vroegtijdig signaleren en adequaat handelen in het kader van passend onderwijs Bijtijds erbij zijn! Handreiking vroegtijdig signaleren en adequaat handelen in het kader

Nadere informatie

methodiek bij de aanpak van complexe scheidingen

methodiek bij de aanpak van complexe scheidingen methodiek bij de aanpak van complexe scheidingen 1 methodiek complexe scheidingen methodiek bij de aanpak van complexe scheidingen 2 methodiek complexe scheidingen Voorwoord Als kinderen een scheiding

Nadere informatie

Beslissen over effectieve hulp. Wat werkt in indicatiestelling?

Beslissen over effectieve hulp. Wat werkt in indicatiestelling? Beslissen over effectieve hulp Wat werkt in indicatiestelling? 1 2013 Nederlands Jeugdinstituut Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie,

Nadere informatie

Naar excellente basisscholen. #IB er. Amsterdamse beroepsstandaarden voor het primair onderwijs

Naar excellente basisscholen. #IB er. Amsterdamse beroepsstandaarden voor het primair onderwijs Naar ecellente basisscholen #IB er Amsterdamse beroepsstandaarden voor het primair onderwijs Colofon Opstellers: Coördinatie & eindredactie: Vormgeving: Drukkerij: De Kwaliteitsaanpak Basisonderwijs Amsterdam

Nadere informatie

Voor de jeugd: Het Nieuw Rotterdams Jeugdstelsel

Voor de jeugd: Het Nieuw Rotterdams Jeugdstelsel Voor de jeugd: Het Nieuw Rotterdams Jeugdstelsel 2 Inhoudsopgave Samenvatting 4 1. Uitgangspositie 6 1.1 Voorlopig wettelijk kader 6 1.2 Inzicht in de verschuiving van verantwoordelijkheden 7 1.3 Rotterdamse

Nadere informatie

Professionaliteit en professionele ruimte als uitdaging in het HBO

Professionaliteit en professionele ruimte als uitdaging in het HBO Professionaliteit en professionele ruimte als uitdaging in het HBO Gespreksnotitie opgesteld t.b.v. hogescholen Henk Mulders Voorzitter college van bestuur Hogeschool Edith Stein/ Expertis Onderwijsadviseurs

Nadere informatie

Bondgenoten in de decentralisaties

Bondgenoten in de decentralisaties Januari 2013 Bondgenoten in de decentralisaties Invulling geven aan het transformatieproces en de coalitieaanpak TransitieBureau Begeleiding in de Wmo Januari 2013 Bondgenoten in de decentralisaties TransitieBureau

Nadere informatie

rondom dwangreductie in de Geestelijke Gezondheidszorg

rondom dwangreductie in de Geestelijke Gezondheidszorg Best Practices rondom dwangreductie in de Geestelijke Gezondheidszorg Yolande Voskes Justine Theunissen Guy Widdershoven Best Practices rondom dwangreductie in de Geestelijke Gezondheidszorg Een inventariserend

Nadere informatie

Helpen bij opgroeien en opvoeden: eerder, sneller en beter

Helpen bij opgroeien en opvoeden: eerder, sneller en beter Helpen bij opgroeien en opvoeden: eerder, sneller en beter Een advies over vroegtijdige signalering en interventies bij opvoed- en opgroeiproblemen Opgesteld door de Inventgroep, te weten: Prof. Dr. Jo

Nadere informatie

Sportclubs in de jeugdketen

Sportclubs in de jeugdketen Sportclubs in de jeugdketen De mogelijkheden van pedagogische ondersteuning van sportverenigingen Niels Hermens Rob Gilsing Sportclubs in de jeugdketen De mogelijkheden van pedagogische ondersteuning van

Nadere informatie

Diversiteit in transitie

Diversiteit in transitie Diversiteit in transitie Aandacht voor effectief bereik van migrantengezinnen in de transitie van de jeugdzorg Adviesrapport november 2014 Hans Bellaart 2 Diversiteit in transitie In h o u d 1. Inleiding

Nadere informatie

Dyslexie, een praktische gids voor. scholen voor voortgezet onderwijs. [dyslexie]

Dyslexie, een praktische gids voor. scholen voor voortgezet onderwijs. [dyslexie] Dyslexie, een praktische gids voor scholen voor voortgezet onderwijs [dyslexie] [dyslexie] [langs de stippellijn uitknippen voor een boekenlegger] Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door hardnekkige

Nadere informatie

Denktank Transformatie Jeugdstelsel. Beter met minder. Bouwstenen voor de transformatie van het jeugdstelsel

Denktank Transformatie Jeugdstelsel. Beter met minder. Bouwstenen voor de transformatie van het jeugdstelsel Denktank Transformatie Jeugdstelsel Beter met minder Bouwstenen voor de transformatie van het jeugdstelsel Beter met minder Nederlands Jeugdinstituut Postbus 19221 3501 DE Utrecht Bezoekadres: Catharijnesingel

Nadere informatie

Ontwikkelingsperspectief in het basisonderwijs

Ontwikkelingsperspectief in het basisonderwijs Ontwikkelingsperspectief in het basisonderwijs Ontwikkelingsperspectief in het basisonderwijs Inhoudsopgave Voorwoord: Alle leerlingen perspectief op ontwikkeling 4 Deel A _ Basis Ontwikkelingsperspectief:

Nadere informatie

Handreiking Samenwerken met ouders in het voortgezet onderwijs. Het bevorderen van de verbinding tussen school, ouders en leerling

Handreiking Samenwerken met ouders in het voortgezet onderwijs. Het bevorderen van de verbinding tussen school, ouders en leerling Handreiking Samenwerken met ouders in het voortgezet onderwijs Het bevorderen van de verbinding tussen school, ouders en leerling 1 2012 Nederlands Jeugdinstituut Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd

Nadere informatie

Willens in ketens. FENAC, SIAC, Siméa en Beleidsgroep Gezinsbegeleiding: Rapport van de werkgroep Visie op de ketenstructuur, april 2005

Willens in ketens. FENAC, SIAC, Siméa en Beleidsgroep Gezinsbegeleiding: Rapport van de werkgroep Visie op de ketenstructuur, april 2005 Willens in ketens FENAC, SIAC, Siméa en Beleidsgroep Gezinsbegeleiding: Rapport van de werkgroep Visie op de ketenstructuur, april 2005 Bureau AudCom: Mv/bur/2004/5469 Samenwerken in de keten in de sector

Nadere informatie

Onderwijskwaliteit blijvend verbeteren; welke rol speelt het bestuur?

Onderwijskwaliteit blijvend verbeteren; welke rol speelt het bestuur? BESTUUR, MANAGEMENT EN ONDERWIJSKWALITEIT PO VO Hoe besturen borgen Onderwijskwaliteit blijvend verbeteren; welke rol speelt het bestuur? Simone Kessels Tessa de With Mmv: Barbara de Boer, Gert-Jan Bos

Nadere informatie