Gevolgen van slaaptekort: studies bij volwassenen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gevolgen van slaaptekort: studies bij volwassenen"

Transcriptie

1 Gevolgen van slaaptekort: studies bij volwassenen slaperigheid overdag - microslaapjes concentratiemoeilijkheden, geheugenproblemen Professioneel: verminderde prestaties ongevallen (werk, verkeer, thuis, ) Secundair: emotionele problemen

2 Gevolgen van slaaptekort: studies bij ouderen Gevaar van misperceptie Veranderingen in het hypnogram/slaaparchitectuur meer slaapfragmentatie en afname van de SWS Institutionalisering: afhankelijkheid van derden voor S/W-ritme Vroegtijdig naar bed: doorslaapproblematiek of vroegtijdig ontwaken Niet zelden behandeling met benzodiazepines: sedatie met vallen en fracturen tot gevolg verslaving (fysische en psychische afhankelijkheid) verminderen van de slaapkwaliteit ( SWS)

3 Overzicht van de belangrijkste stoornissen international Classification of Sleep Disorders (ICSD-3): > 70 slaapstoornissen Insomnia (10-20%, toename ) Slaapgerelateerde ademhalingsstoornissen (4-10%, toename) Hypersomnie van centrale aard, o.m. narcolepsie Stoornissen van het circadiaans ritme Parasomnieën, o.m. slaapwandelen Slaapgerelateerde bewegingsstoornissen (5-10%)

4 Functie van de slaap Slaapbehoefte bij de volwassenen Kortslapers: max. 6 uur (+/- 19%) Langslapers: min. 9uur (+/- 19%) Normale slapers: tuss 6 uur en 9 uur (+/- 62%)

5 Insomnie of slapeloosheid Aanhoudende klachten i.v.m. moeilijkheden met het inslapen (> 30 min) doorslaapproblemen (in totaal > 30 min) vroegochtend ontwaken (< 6.5u slaap) onderbroken niet recuperatieve slaap Ondanks voldoende tijd en kans om te slapen Vergezeld van klinisch significante problemen met het functioneren overdag Vermoeidheid, negatieve gemoedstoestand en irriteerbaarheid, cognitieve problemen chronisch: mogelijk problemen met sociaal functioneren of functioneren op het werk, verminderde levenskwaliteit, fysieke symptomen, zoals spierpijn, gastro- intestinale problemen, hoofdpijn, risico op ongevallen en psychiatrische stoornissen Bij kinderen: vaak gerapporteerd door ouders/andere verzorgers, gekenmerkt door weerstand bij het naar bed gaan en niet zelfstandig kunnen slapen Impact op schoolprestatie

6 Insomnie of slapeloosheid 45-50% insomnie comorbied aan psychiatrische stoornis 20-25% comorbied aan somatische stoornis Chronische pijn (RA, lumboischialgie) Schildklierlijden Asthma, COPD Huidaandoeningen Neurologische stoornissen (epilepsie, dementie, hoofdpijn, CVA, tumoren, Ziekte van Parkinson) 10-30% primaire insomnie Adjustment insomnie (acute insomnie) Psychofysiologische insomnie Paradoxale insomnie

7 Insomnie of slapeloosheid Comorbied met psychiatrische aandoeningen Stemmingsstoornissen Majeure depressie, bipolaire stoornis Angststoornissen PTSD, OCD, Paniekstoornis, GAD Psychotische stoornissen schizofrenie Geheugenstoornissen Ziekte van Alzheimer en andere dementies Ontwikkelingsstoornissen ADHD, autisme spectrum stoornissen

8 Insomnie of slapeloosheid Comorbied met majeure depressie In- en doorslaapstoornissen : slaaplatentie, arousals Vroeg ochtend-ontwaken, slaapefficiëntie Veranderingen in SWS (Slow wave Sleep): van SWS Minder deltagolven REM-slaapveranderingen: REM latentie, hoeveelheid REM oogbewegingen tijdens REM

9 Insomnie of slapeloosheid Frequent gebruikte farmaca/middelen die insomnie kunnen veroorzaken Alcohol en drugs Caffeine/chocolade Nicotine/nicotine patch Beta blokkers Calcium-antagonisten Bronchodilatoren Corticosteroiden Decongestiva Antidepressiva Tranquilizers Schildklierhormonen Anticonvulsiva Antihypertensiva

10 Insomnie: subtypes Acute insomnie of adjustment insomnie associatie met identificeerbare stressor dagen tot weken, max. 3 maanden Slaapproblemen evolueren met stressor of aanpassing er aan

11 Insomnie: subtypes Psychofysiologische insomnie > 1 maand Geconditioneerde slaapmoeilijkheden en/of verhoogde activatie in bed Excessieve focus of angst omtrent slapen Problemen om gepland in te slapen, niet om ongepland in te slapen Beter slapen indien niet thuis Piekeren of spierspanning belemmert inslapen Exclusie andere slaapstoornis, medische, mentale stoornis, medicatie- of druggebruik dat slaapprobleem beter verklaart.

12 Insomnie: subtypes Paradoxale insomnie (voordien: slaapmisperceptie) Min. duur van 1 maand chronisch nachten met zeer weinig tot geen slaap slechts af en toe een nacht met een normale hoeveelheid slaap typisch geen dutjes na slapeloze nacht Consistente, uitgesproken discrepantie tussen objectieve PSG of actigrafie metingen en subjectieve inschatting van de slaap Min. 1 van beide: (bijna) constant bewustzijn van omgevingsstimuli tijdens de nacht Bewuste gedachten gedurende de nacht terwijl men neerligt Gevolgen overdag veel minder ernstig dan op basis van de klachten kan verwacht worden Vaak grote bezorgdheid over de gevolgen van hun slaapprobleem voor hun gezondheid en levensverwachting

13 Restless Legs Syndrom (RLS) Onbedwingbare drang tot bewegen o.l.m., soms b.l.m. Voornamelijk in rust Neemt vrijwel direct af bij bewegen s Nachts + overdag, maar s avonds en s nachts erger Moeite met lang stilzitten Herhaald onderbreken van de slaap

14 Prevalentie: Restless Legs Syndrom (RLS) 6% van de volwassenen 1,5 maal vaker vrouwen kans neemt toe met leeftijd >50% familiaal; Risico x 3 à 6 bij directe verwanten met die aandoening

15 Periodic Limb Movement Disorder (PLMD) Enkel s nachts onvrijwillige en ongecontroleerde bewegingen vaak ritmische bewegingen voet, enkel, been last voor partner Prevalentie: 4% van de bevolking frequenter bij vrouwen kans neemt toe met leeftijd

16 Bruxisme met kracht over elkaar heen schuren van tanden en kiezen of het met kracht op elkaar klemmen van tanden en kiezen Meest s nachts, soms overdag Bij 20% van de bevolking

17 Hypersomnie van centrale aard Hypersomnie primaire klacht: ongewenste episodes van extreme slaperigheid of slaap overdag, aanwezig gedurende tenminste 3 maanden Oorzaak: niet een verstoorde slaap s nachts of een verstoord circadiaans ritme (indien wel aanwezig, eerst behandelen)

18 Hypersomnie van centrale aard Narcolepsie: Overmatige slaperigheid tijdens de dag Kataplexie Onbedwingbare slaapaanvallen Frequente korte dutjes tijdens de dag, met verkwikkend effect Plotse spierzwakte uitgelokt door emoties; partieel of volledig; duurt enkele seconden tot minuten; bewustzijn blijft bewaard. Hypnagoge hallucinaties Slaapparalyse zeer levendige droombeelden bij het inslapen verlamming bij het inslapen of ontwaken Verstoorde nachtelijke slaap, nachtelijke slaaponderbreking (50%) REM slaap gedragsstoornis

19 Hypersomnie van centrale aard Narcolepsie: Nachtelijk polysomnografie en Multiple Sleep Latency Test: slaaplatentie < of = 8 min 2 of meer SOREMP s Uitsluiting andere slaapstoornis, medische of mentale stoornis, medicatie- of middelengebruik

20 Stoornissen van het circadiaans ritme Terugkerende of chronische mismatch tussen het circadiaans slaap- waak ritme van een individu en het ritme van de sociale en fysieke omgeving Leidt tot insomnie, excessieve slaperigheid overdag of beide Belemmert het sociaal en/of werkgerelateerd functioneren

21 Stoornissen van het circadiaans ritme Uitgestelde slaapfase Slaapperiode is uitgesteld in relatie tot de gewenste (vanuit de omgeving) slaapperiode en tijdstip van opstaan: problemen met inslapen op gewenste, conventionele tijdstip (tss 1 en 6u s ochtends), problemen met opstaan (late ochtend tot namiddag) Indien de mogelijkheid wordt gegeven, vertoont men een normale slaapkwaliteit en duur en een uitgesteld, maar stabiel 24u slaap-waakpatroon Vaak slaapdronken s ochtends, soms mentale problemen (vooral bij adolescenten) 7-16 % van adolescenten en jongvolwassenen, 10% van insomniepatiënten

22 Stoornissen van het circadiaans ritme Vervroegde slaapfase Stabiel vervroegde slaapfase, gekenmerkt door bedtijden (18-21u) en tijdstippen van opstaan (2-5u) die meerdere uren vroeger gesitueerd zijn dan de conventionele, gewenste tijdstippen Klachten van slaperigheid in de late namiddag/vroege avond, vroeg gaan slapen, te vroeg wakker Mogelijkheid geboden: slaap normaal volgens leeftijd Pogingen om s morgens langer te slapen, kunnen leiden tot secundaire, geconditioneerde insomnie

23 Stoornissen van het circadiaans ritme Onregelmatig slaap-waaktype Chronische klacht van insomnie en/of excessieve slaperigheid O.b.v. actigrafie/slaapdagboek: min. 3 periodes van slaap over 24u Totale slaaptijd over 24u normaal volgens leeftijd Vaak bij gebrek aan blootstelling aan externe synchroniserende factoren

24 Stoornissen van het circadiaans ritme Free-running type of non-24u slaap-waak syndroom actigrafie/slaapdagboek: patroon van slaap-waakperioden die per dag iets verder verschoven worden, met een cyclus van meer dan 24u. Vooral personen die blind zijn

25 Stoornissen van het circadiaans ritme Jet lag Tijdelijke mismatch tussen timing van slaap-waak cyclus endogeen gegenereerd en het slaap-waakpatroon vereist bij een verandering van tijdzone Verstoorde slaap, verminderde alertheid, belemmerd functioneren, gastro- intestinale symptomen Symptomen ernstiger naarmate het uurverschil groter is en men oostwaarts i.p.v. westwaarts reist (vereist een vervroeging van het circadiaan ritme) +/- 1 dag per uur verschil in tijdszone om het circadiaan ritme aan te passen

26 Stoornissen van het circadiaans ritme Ploegenwerk Klachten van insomnie of excessieve slaperigheid die optreden in relatie tot werktijden die gepland zijn tijdens de normale slaapperiode Nachtwerk, vroege ochtend ploegen, roterende ploegen: slaapduur typisch verkort met 1 tot 4u, slaapkwaliteit onvoldoende Veiligheids- en gezondheidsrisico s! Gerelateerd aan medische conditie Vb. dementie

27 Parasomnieën Ongewenste fysieke gebeurtenissen, gedragingen of ervaringen bij het inslapen, tijdens de slaap of bij ontwakingen uit de slaap, zonder bewuste controle Klinische stoornissen omwille van de mogelijke gevolgen: verwondingen, de onderbreking van de slaap, negatieve effecten op de gezondheid en psychosociale effecten

28 Parasomnieën Stoornissen in relatie tot ontwakingen (vanuit NREM slaap) Verwarde ontwakingen Slaapwandelen Nachtangst Parasomnieën geassocieerd met REM slaap REM slaap gedragsstoornis Terugkerende, geïsoleerde slaapparalyse Nachtmerries Andere parasomnieën Slaapgerelateerde bewegingsstoornissen: aparte categorie

29 Parasomnieën Stoornissen in relatie tot ontwakingen (vanuit NREM slaap) Verwarde ontwakingen Geestelijke verwarring of verward gedrag bij het ontwaken, vooral uit diepe slaap Desoriëntatie in tijd en ruimte, vertraagde spraak, verstoorde respons op externe stimuli, verstoring van het geheugen, zeer ongepast gedrag (eenvoudig tot zeer complex gedrag) Duur: 5-15 min Kinderen van 3-13j: 17%; volwassenen: 2-4%

30 Parasomnieën Stoornissen in relatie tot ontwakingen (vanuit NREM slaap) Slaapwandelen Verstoord bewustzijn zoals duidelijk uit de moeilijkheid om de persoon te wekken, mentale verwarring indien gewekt, amnesie (volledig of gedeeltelijk) voor de periode van slaapwandelen, routinegedragingen op ongepaste momenten, ongepast/gevaarlijk gedrag Ogen meestal open, vaak keert men zelf terug naar bed Prevalentie: 17% bij kinderen; piek rond leeftijd van 12j; 4% bij volwassenen

31 Parasomnieën Stoornissen in relatie tot ontwakingen (vanuit NREM slaap) Nachtangst ( sleep terror, pavor nocturnus) Ontwaking uit diepe slaap die gepaard gaat met luide schreeuw en duidelijke tekenen van angst (eerste deel van de nacht) Rechtop zittend, niet-responsief op externe stimuli, verward indien gewekt, meestal amnesie omtrent de episode, soms korte flarden van droombeelden bij volwassenen Kinderen: 1-6.5%, volwassenen: %

32 Parasomnieën Parasomnieën geassocieerd met REM slaap REM slaap gedragsstoornis Aanwezigheid van REM slaap zonder atonie: excessieve EMG activiteit submentaal of t.h.v. de ledematen Geschiedenis van (bijna-) verwondingen of verstorend gedrag OF abnormaal REM slaapgedrag gedurende PSG metingen Afwezigheid van epileptiforme activiteit gedurende de REM slaap (of duidelijk ervan te onderscheiden) Ontwaken verloopt vlotter, rapportage van droominhoud vormt een coherent verhaal waarbij de gedragingen in de droom duidelijke gelijkenissen vertonen met de geobserveerde gedragingen Ogen blijven meestal gesloten, zelden gepaard met wandelen

33 Parasomnieën Parasomnieën geassocieerd met REM slaap REM slaap gedragsstoornis Doet zich typisch ongeveer 1x/week voor Zeer frequent ook periodieke beenbewegingen Vooral mannelijke 50-plussers, vaak een onderliggende neurologische stoornis, algemene prevalentie: 0.38%

34 Parasomnieën Parasomnieën geassocieerd met REM slaap Terugkerende, geïsoleerde slaapparalyse Onmogelijkheid te bewegen bij het inslapen of bij het ontwaken, zonder dat er sprake is van narcolepsie, en terwijl men bij bewustzijn is Nachtmerries Tijdens REM slaap, resulteert meestal in ontwaking, coherente droominhoud Prevalentie van 10-50% van kinderen van 3-5j

35 Behandeling slapeloosheid: Medicamenteus Farmacologische mogelijkheden: Benzodiazepines Antidepressiva Antipsychotica Andere psychotropen

36 Behandeling slapeloosheid: Medicamenteus Benzodiazepines/hypnotica: Frequent voorgeschreven Niet voor lange termijn gebruik Groter risico op: Verminderde alertheid door hangover Verkeersongevallen Vallen en fracturen Gevaar op misbruik, afhankelijkheid en verslaving Slaaponderzoek bij langdurig gebruik: Minder diepe slaap aantal kortstondige ontwaak-momenten Meer oppervlakkige slaap

37 Behandeling slapeloosheid: Medicamenteus Antidepressiva: Sederende AD kunnen overwogen worden in het bijzonder bij patiënten met comorbiede stemmings- of angststoornis Tricyclische antidepressiva zoals amitryptyline, trimipramine, doxepine zijn effectief als analgeticum en als slaapregulatoren SWS REM sleep awakenings Mianserine en mirtazapine hebben gelijkaardige effecten op insomnia Trazodone heeft slaap regulerende effecten

38 Behandeling slapeloosheid: Medicamenteus Antipsychotica: Sommige sederende neuroleptica hebben een positieve impact op SWS Quetipine, amisulpiride, Cave : bijwerkingen als dyskinesiën

39 Behandeling slapeloosheid: Medicamenteus Andere psychotropen: Chloraalhydraat en barbituraten: Groter gevaar voor ademhalingsdepressie minder effectief Grotere kans abusus Nauwe therapeutische marge Antihistaminica: Effictiviteit voor insomnia niet echt duidelijk, vnl. gebruikt owv sedatieve bijwerkingen Melatonine: Slaapregulerend bij Delayed Sleep Phase Syndrome, Jet Lag Cave : lange-termijn gebruik?

40 Behandeling slapeloosheid Slaap/waak hygiëne: Schijnbaar simpele richtlijnen en maatregelen Vaak niet ernstig (genoeg) genomen door patiënt Consistente toepassing geeft vaak goede resultaten Reeds adviezen bij eerste consultatie formuleren

41 Behandeling slapeloosheid: Niet- medicamenteus Slaapomgeving: Licht: zorg voor een donkere omgeving: Sluiten van gordijnen/blinden/rolluiken Omgevingslicht kan voor verstoring zorgen ( lichtvervuiling ) Lichtgevende wekker, lichtgevende elektronica kan interfereren met een goeie nachtslaap Temperatuur: C Lagere temperatuur geeft een vastere en rustiger slaap Experimenteer met bedbedekking Beter lagere dan hogere T Cave te laag: meer positiewisselingen Cave te hoog: onrustiger nacht met meer droomactiviteit

42 Behandeling slapeloosheid: Niet- medicamenteus Slaapomgeving: Lawaai : zorg voor een rustige omgeving: Zorg voor een geluidsarme slaapruimte Bij veel omgevingsgeluiden (station, vliegveld, straatverkeer, buren, snurkende partner ): Gebruik oordopjes

43 Behandeling slapeloosheid: Niet- medicamenteus Slaap- waakschema Vast uur van naar bed gaan Vast uur van opstaan (nog belangrijker) Regelmatig slaap/waakschema helpt om een regelmatig en gezond voedingspatroon te installeren Onderzoek: optimaal schema voor fysieke en psychische recuperatie en waakzaamheid overdag: Bedtijd 22u Opstaan 06u

44 Behandeling slapeloosheid: Niet- medicamenteus Middelen : Caffeïne: Effecten: Toename van catecholamines (CNS stimulantie), geven bloeddrukverhoging, vasoconstrictie, endurance (uithoudingsvermogen), diuretisch, verandering maagsecretie Richtlijnen: Verschillende uren voor bedtijd Niet meer dan 3-4 kopjes koffie per dag Geen caffeine of softdrinks 4-5 uur voor slapen gaan

45 Behandeling slapeloosheid: Niet- medicamenteus Middelen : Alcohol: vermijd veelvuldig gebruik Maximum 2 E dag Alcohol vrije dagen inbouwen Niet meer dan: 14 E in één week voor een man 9 E in één week voor een vrouw Voeding: Geen lege maag maar ook geen zware maaltijden voor het slapen gaan Geen chocolade in de avonduren

46 Behandeling slapeloosheid: Niet- medicamenteus Middelen : Nicotine vermijden: Roken reduceert slaap met 30 minuten Craving tijdens de nacht Verhoogt neus en keelcongestie snurken Vermindert de 02-opname

47 Behandeling slapeloosheid: Niet- medicamenteus Unplug : Afzetten van alle electronica 1 à 1 ½ u voor bedtijd Wegname van stimulatie door: TV, luide muziek, computerschermen, ipad, Vermijden van licht door deze divices geproduceerd Ontspannen: relaxatieoefeningen Progressieve spierrelaxatie Autogene training Mindfullness Bewust de dag afronden: Piekerschrift Agenda (vermijden van planning maken in bed)

48 Behandeling slapeloosheid: Niet- medicamenteus Dagelijkse lichamelijke activiteit! Actief leven Neem de trap ipv de lift Wandel ipv de wagen te nemen Liefst niet tijdens de avonduren

49 Behandeling slapeloosheid: Niet- medicamenteus Cognitieve gedragstherapie: Cognitieve therapie Doel: Het doorbreken van de gedachten die de vicieuze cirkel van slapeloosheid in stand houden, waarbij niet-helpende gedachten en emoties leiden tot een verdere verstoring van de slaap Stimuluscontrole therapie Doel: Het doorbreken van de verkeerde stimulus waarbij het bed en de bedomgeving de factoren geworden zijn om wakker te liggen Slaaprestrictie therapie Doel: De slaap terug beter aaneengesloten laten worden

50 Behandeling slapeloosheid: Niet- medicamenteus Stimulus controle therapie: procedure: Ga enkel naar bed als je slaperig bent Gebruik het bed en de slaapkamer enkel voor slaap en vrijen (dus: geen lezen, TV kijken, eten, of werken overdag of s nachts) Kom uit bed en ga naar een andere kamer als je de slaap niet kunt vatten gedurende 20 en keer slechts terug als je je weer slaperig voelt Herhaal het vermelde indien nodig en zoveel als nodig Sta steeds op dezelfde tijd op onafgezien van de hoeveelheid slaap die je de vorige nacht hebt gehad Doe geen dutjes overdag.

51 Behandeling slapeloosheid: Niet- medicamenteus Slaap restrictie therapie: procedure: Beperk de tijd in bed tot de hoeveelheid dat je effectief slaapt, maar niet minder dan 4 uur per nacht Bijkomende slaap buiten deze uren is niet toegestaan Bereken de slaapefficiëntie (SE = totale slaaptijd gedeeld door de totale tijd in bed) Gebaseerd op de gemiddelde SE van 5 nachten, wordt de slaaptijd met 15 minuten op voorwaarde dat de SE >85% is Bij ouderen wordt de slaaptijd wanneer de SE >80% is en wordt een dutje van 30 minuten toegestaan

52 Behandeling slapeloosheid: Niet- medicamenteus Evidentie voor CBT-i: Meer dan 100 gecontroleerde trials en 9 systematic reviews/meta-analyses Treatment of first choice voor insomnie (AASM) Even effectief als farmacotherapie op korte termijn en in contrast met farmacotherapie werkzaam tot 2 jaar post-treatment De CBT-i effectiviteit wordt niet beïnvloed door majeur demografische factoren, ernst van de aandoening, of co-morbiditeit Verbetering na CBT-i objectiveerbaar door PSG slaaplatentie, TST, SE, aantal arousals, duur arousals

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater

To sleep or not to Sleep. over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to Sleep over slaap bij psychiatrische ziektebeelden door B.M. Klop- de Vries, psychiater To sleep or not to sleep Een goede slaapkwaliteit is belangrijk voor ons psychisch welbevinden,

Nadere informatie

Mw. E. Redlich, psycholoog SEIN Mw. A. Hamoen, psycholoog SEIN

Mw. E. Redlich, psycholoog SEIN Mw. A. Hamoen, psycholoog SEIN Slapen is geen geringe kunst: je moet er de hele dag voor wakker blijven Friedrich Nietzsche, Duits dichter en filosoof (1844-1900) Mw. E. Redlich, psycholoog SEIN Mw. A. Hamoen, psycholoog SEIN SEIN en

Nadere informatie

Slapeloosheid (Insomnia)

Slapeloosheid (Insomnia) Slaap Waak Centrum Slapeloosheid (Insomnia) Afspraak op het Slaap Waak Centrum Een slaapprobleem of een slaapgerelateerd probleem heeft vaak een brede aanpak nodig. In het Slaap Waak Centrum werken wij

Nadere informatie

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag Slaapproblemen en het ouder wordende brein Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag 4 oktober 2012, Current Biology Oktober 2012: Archives of General Psychiatry 28 september 2012:

Nadere informatie

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling

Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling Slaapstoornissen in de psychiatrie: het belang van behandeling - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Het interactieve brein in slaap 12-10-2012 Slaapstoornissen

Nadere informatie

Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD)

Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD) Periodieke beenbewegingen van de slaap periodic limb movement disorder (PLMD) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1160 Wat zijn periodieke beenbewegingen van de slaap? Bij periodic limb movement

Nadere informatie

Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen

Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen Definitie slaap Terugkerende toestand Van verminderd bewustzijn En tot rust komen van het lichaam Waaruit men vlot gewekt kan worden Representation of consciousness

Nadere informatie

Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW)

Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW) = Centrum voor Slaapen Waakstoornissen (CSW) Inhoudsopgave Inleiding 3 Het Centrum voor Slaap- en Waakstoornissen 3 De slaap 5 Wat is slaap? 5 Het verloop van de slaap 5 Hoe wordt de slaap geregeld? 6

Nadere informatie

TE VEEL SLAPEN OF NIET SLAPEN HET ZIT VOORAL IN JE BREIN

TE VEEL SLAPEN OF NIET SLAPEN HET ZIT VOORAL IN JE BREIN TE VEEL SLAPEN OF NIET SLAPEN HET ZIT VOORAL IN JE BREIN DR. STEPHANIE HÖDL Centrum voor Neurofysiologische Monitoring Universitair Ziekenhuis Gent SLAAPSTADIA POLYSOMNOGRAFISCHE - REGISTRATIE Monitoring

Nadere informatie

Nog steeds moe, wat nu? M. Klaaver longarts

Nog steeds moe, wat nu? M. Klaaver longarts Nog steeds moe, wat nu? M. Klaaver longarts wat komt allemaal aan bod? 1. wat is vermoeidheid 2. wat is slaperigheid 3. oorzaken blijvende slaperigheid bij behandeld OSAS 4. wat heb je nog meer (ritme,

Nadere informatie

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS)

Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Rusteloze benen restless legs syndrome (RLS) Albert Schweitzer ziekenhuis januari 2015 pavo 1159 Wat zijn rusteloze benen? Het rusteloze benen syndroom (ofwel restless legs syndrome, afgekort RLS) is een

Nadere informatie

Leren beheersen van je slaapprobleem. Bart De Saeger" 19/03/2012

Leren beheersen van je slaapprobleem. Bart De Saeger 19/03/2012 Leren beheersen van je slaapprobleem Bart De Saeger" 19/03/2012 Bart De Saeger" Klinisch psycholoog - Gedragstherapeut Theorie + Technieken Inzicht krijgen" Leren hoe je het probleem stap voor stap kan

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Insomnia van peuter tot adolescent

Insomnia van peuter tot adolescent Insomnia van peuter tot adolescent Eline Van Hoecke UZ Gent Slaapcentrum Medische Psychologie Kinderen en Jongeren 18 maart 2013 - NVKVV Slaapstoornissen bij kinderen Insomnia s Slechte slaaphygiëne Psychofysiologische

Nadere informatie

De invloed van psychofarmaca op de slaap. Dr. Marike Lancel Onderzoeker, slaapdeskundige GGZ Drenthe

De invloed van psychofarmaca op de slaap. Dr. Marike Lancel Onderzoeker, slaapdeskundige GGZ Drenthe De invloed van psychofarmaca op de slaap Dr. Marike Lancel Onderzoeker, slaapdeskundige GGZ Drenthe Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Geen De invloed van psychofarmaca op de slaap Onderwerpen:

Nadere informatie

De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie

De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie De invloed van slapeloosheid op psychiatrische stoornissen en agressie - Dr. Marike Lancel - Divisie Forensische Psychiatrie Slaapcentrum voor Psychiatrie Assen Agressie en dwangtoepassing leren van elkaar

Nadere informatie

Omgaan met slapeloosheid

Omgaan met slapeloosheid Omgaan met slapeloosheid Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Langdurige slapeloosheid. Diagnose en behandeling van insomnie

Langdurige slapeloosheid. Diagnose en behandeling van insomnie Langdurige slapeloosheid Diagnose en behandeling van insomnie We spreken van langdurige slapeloosheid ofwel chronische insomnie als het niet in slaap vallen, het niet kunnen doorslapen en/of veel te vroeg

Nadere informatie

Adviezen om beter te slapen

Adviezen om beter te slapen Adviezen om beter te slapen U heeft last van slapeloosheid. Dit is een veel voorkomende klacht, waarvoor vaak geen duidelijke oorzaak te vinden is. In deze folder leest u tips om beter te kunnen slapen.

Nadere informatie

Adviezen om beter te slapen

Adviezen om beter te slapen Slaapcentrum Slingeland Medische psychologie en Maatschappelijk werk Adviezen om beter te slapen i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Algemeen U heeft last van slapeloosheid. Dit kan invloed hebben

Nadere informatie

Slaapproblemen? patiënteninformatie. campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23

Slaapproblemen? patiënteninformatie. campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 0000 2026 - SV - oktober 2012 Slaapproblemen? campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. 03 285 20 00 fax 03 239 23 23 www.st-vincentius.be GasthuisZusters Antwerpen patiënteninformatie

Nadere informatie

Appendices COGNITIEVE GEDRAGSTHERAPIE (CGT)

Appendices COGNITIEVE GEDRAGSTHERAPIE (CGT) Appendices COGNITIEVE GEDRAGSTHERAPIE (CGT) De belangrijkste ingrediënten van de cognitieve gedragstherapie (CGT) zijn voorlichting over slaap, slaaphygienische adviezen, verandering van slaapgedrag, leren

Nadere informatie

Vrouw, 75 jaar, blanco voorgeschiedenis. Uit bed gevallen, hoofd tegen nachtkastje. Fors bloedende hoofdwond. Werd wakker van de val.

Vrouw, 75 jaar, blanco voorgeschiedenis. Uit bed gevallen, hoofd tegen nachtkastje. Fors bloedende hoofdwond. Werd wakker van de val. Vrouw, 75 jaar, blanco voorgeschiedenis. Uit bed gevallen, hoofd tegen nachtkastje. Fors bloedende hoofdwond. Werd wakker van de val. Amnesie-, misselijkheid-, braken-, hoofdpijn thv hoofdwond. Sinds

Nadere informatie

BASIS GGZ: DOEN WAT WERKT BEHANDELING VAN SLAAPSTOORNISSEN IN DE BASIS GGZ

BASIS GGZ: DOEN WAT WERKT BEHANDELING VAN SLAAPSTOORNISSEN IN DE BASIS GGZ BASIS GGZ: DOEN WAT WERKT BEHANDELING VAN SLAAPSTOORNISSEN IN DE BASIS GGZ PROF. DR. ANNEMIEKE VAN STRATEN & DR. ELS DOZEMAN WORKSHOP 45 MINUTEN Introductie Definitie, omvang en gevolgen slaapproblemen

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van een REM sleep behaviour disorder? Niet precies bekend De oorzaak van een REM sleep behaviour disorder is niet precies bekend.

Wat is de oorzaak van een REM sleep behaviour disorder? Niet precies bekend De oorzaak van een REM sleep behaviour disorder is niet precies bekend. REM sleep behaviour disorder Wat is een REM sleep behaviour disorder? Een REM sleep behaviour disorder is een slaapstoornis waarbij de spieren van kinderen en volwassen tijdens het dromen in de REM-slaap

Nadere informatie

1 Slaapstoornissen. Dr. S. Overeem, R. Hauzer en dr. T.W. Rentmeester. 1.1 Inleiding

1 Slaapstoornissen. Dr. S. Overeem, R. Hauzer en dr. T.W. Rentmeester. 1.1 Inleiding 1 Slaapstoornissen Dr. S. Overeem, R. Hauzer en dr. T.W. Rentmeester 1.1 Inleiding Hoewel de precieze functie van slaap nog steeds een mysterie blijft, is het wel duidelijk dat het een proces van levensbelang

Nadere informatie

Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne

Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne Bespreken ingevulde lijsten De lijsten die u voor deze sessie heeft ingevuld, worden kort besproken. Ze zijn vooral bedoeld als meting vooraf. In latere sessies zullen

Nadere informatie

Restless Legs Syndrome, Rusteloze benen,

Restless Legs Syndrome, Rusteloze benen, Restless Legs Syndrome, Rusteloze benen, Als u van onrustige benen (RLS) last heeft dan staat u niet alleen. Geschat wordt dat zo n 5 tot 10 procent van de volwassen bevolking lijdt aan deze neurologische

Nadere informatie

Omgaan met slaapproblemen

Omgaan met slaapproblemen Leven met Multipele Sclerose uitgave 12 Omgaan met slaapproblemen EEN UITGAVE VAN HET NATIONAAL MS FONDS Tekst: drs. Bep Franke-Barendse Uitgever: Nationaal MS Fonds 2 Inleiding We besteden ongeveer eenderde

Nadere informatie

I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n

I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n I n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Omgaan met slapeloosheid 3 INHOUD Een vicieuze cirkel...4 Slaap en slapeloosheid...5 Nooit meer slecht slapen...7 Sl a a p hy g i ë n e...8 Re l a x a t i

Nadere informatie

Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten

Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten Slaap en de ziekte van Parkinson vijanden èn bondgenoten Dr. Sebastiaan Overeem, arts-somnoloog Afd. Neurologie, Donders Instituut, UMC St Radboud, Nijmegen Centrum voor Slaapgeneeskunde Kempenhaeghe,

Nadere informatie

Inleiding. 1.1 Theoretische achtergrond 2. 1.2 Vicieuze cirkel 4. 1.3 Kortdurende CGT-I 4

Inleiding. 1.1 Theoretische achtergrond 2. 1.2 Vicieuze cirkel 4. 1.3 Kortdurende CGT-I 4 1 1 Inleiding Samenvatting Voor u ligt het therapeutenboek Behandeling van langdurige slapeloosheid. Dit boek is bedoeld voor getrainde psychologen die langdurige slapeloosheid bij hun cliënten willen

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Nachtmerrie. www.kinderneurologie.eu Nachtmerrie Wat is een nachtmerrie? Een nachtmerrie is een slaapprobleem waarbij kinderen of volwassenen plotseling wakker worden nadat ze heel eng gedroomd hebben en deze droom nog heel goed kunnen herinneren.

Nadere informatie

Slaap en recuperatie

Slaap en recuperatie Slaap en recuperatie An Mariman, MD, PhD Dienst Algemene Inwendige Ziekten Centrum voor Neurofysiologische Monitoring Universitair Ziekenhuis Gent 28/11/2015 1 Overzicht Fysiologie van de slaap Gevolgen

Nadere informatie

SLAAP/WAAK STOORNISSEN ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN

SLAAP/WAAK STOORNISSEN ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN INTERLINE SLAAP/WAAK STOORNISSEN Concept dd 22 mei 2007 ACHTERGRONDEN BIJ DE CASUSSCHETSEN INCLUSIEF LEERDOELEN EN STELLINGEN Inleiding De werkgroep slaap / waakstoornissen bestaat uit: Namens slaapteam

Nadere informatie

GIDS. voor een. rustige nacht

GIDS. voor een. rustige nacht GIDS voor een rustige nacht Lekker geslapen? Lekker slapen en uitgerust wakker worden. Voor veel mensen is het een verre droom. Naar schatting één op de vijf mensen in ons land kampt geregeld met slaapproblemen.

Nadere informatie

Slaapdienst Verstoorde nachtrust

Slaapdienst Verstoorde nachtrust Slaapdienst Verstoorde nachtrust Tips voor een goede slaap. Ik kan niet slapen! Woelen, draaien, het maalt maar door in uw gedachten. Steeds bent u bezig met wat er die dag allemaal gebeurd is of wat u

Nadere informatie

Slaaphygiëne. Tips om beter te slapen. Hoofdpijn polikliniek

Slaaphygiëne. Tips om beter te slapen. Hoofdpijn polikliniek Slaaphygiëne Tips om beter te slapen Hoofdpijn polikliniek Soms is het moeilijk om in slaap te vallen of om door te slapen. Hier geven wij u enkele tips die misschien kunnen helpen om tot een gezonde slaap

Nadere informatie

Slaaphygiene tips voor een gezonde slaap

Slaaphygiene tips voor een gezonde slaap Slaaphygiene tips voor een gezonde slaap Inleiding Deze folder geeft u informatie over slapeloosheid. Slapeloosheid is een veelvoorkomende klacht. Er zijn mensen die moeite hebben om in slaap te vallen,

Nadere informatie

Slapen in de context van trauma en verslaving

Slapen in de context van trauma en verslaving Slapen in de context van trauma en verslaving, Joost Kerkhoff, psychiater & verslavingsarts Disclosures Belangenverstrengeling: Geen belangenverstrengeling door relaties met farmaceutische bedrijven Andere

Nadere informatie

Het slaapcentrum voor kinderen

Het slaapcentrum voor kinderen Het slaapcentrum voor kinderen Informatie voor patiënten F0749-4310 mei 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam

Nadere informatie

Chronobiologie en de bipolaire stoornis

Chronobiologie en de bipolaire stoornis Chronobiologie en de bipolaire stoornis Rixt Riemersma-van der Lek, psychiater Polikliniek voor bipolaire stoornissen Universitair Medisch Centrum Groningen Email: r.f.riemersma@umcg.nl GGNet Symposium

Nadere informatie

Onderwerpen. Slaapstoornissen. ICSD-2 hoofdcategorieën. De rol van slaapdiagnostiek in de slaapgeneeskunde. Slaap & Slaapgeneeskunde

Onderwerpen. Slaapstoornissen. ICSD-2 hoofdcategorieën. De rol van slaapdiagnostiek in de slaapgeneeskunde. Slaap & Slaapgeneeskunde Onderwerpen Basiscursus slaapgeneeskunde 24 maart 2011 De rol van slaapdiagnostiek in de slaapgeneeskunde Slaap & Slaapgeneeskunde Slaapdiagnostiek Do s en don ts. Nanny Duis, Physician Assistant Centrum

Nadere informatie

Misschien moet ik eens AUTO s gaan tellen?

Misschien moet ik eens AUTO s gaan tellen? Misschien moet ik eens AUTO s gaan tellen? WINNI HOFMAN Waarvoor is slaap nodig? LICHAAM HERSENEN REMSLAAP DIEPE SLAAP Slapend Brein Verhoogde drempel voor geluidsstimuli Slaapdiepte Licht/Diep, REM Stimulus

Nadere informatie

Slaapstoornissen bij neurologische ziekten. Monique Vlak Neuroloog/somnoloog Slaap en Waak Centrum MCH-Bronovo m.vlak@mchaaglanden.

Slaapstoornissen bij neurologische ziekten. Monique Vlak Neuroloog/somnoloog Slaap en Waak Centrum MCH-Bronovo m.vlak@mchaaglanden. Slaapstoornissen bij neurologische ziekten Monique Vlak Neuroloog/somnoloog Slaap en Waak Centrum MCH-Bronovo m.vlak@mchaaglanden.nl Slaap bij patiënten met een neurologische ziekte is dat anders? NEE!

Nadere informatie

Wat is slaapwandelen? Slaapwandelen is een slaapprobleem waarbij kinderen tijdens hun slaap uit bed komen en al slapend door het huis heen lopen.

Wat is slaapwandelen? Slaapwandelen is een slaapprobleem waarbij kinderen tijdens hun slaap uit bed komen en al slapend door het huis heen lopen. Slaapwandelen Wat is slaapwandelen? Slaapwandelen is een slaapprobleem waarbij kinderen tijdens hun slaap uit bed komen en al slapend door het huis heen lopen. Hoe wordt slaapwandelen ook wel genoemd?

Nadere informatie

Aanleg Vaak zijn er meerdere familieleden die ook tandenknarsen. Familiaire aanleg lijkt wel een rol te spelen.

Aanleg Vaak zijn er meerdere familieleden die ook tandenknarsen. Familiaire aanleg lijkt wel een rol te spelen. Tandenknarsen Wat is tandenknarsen? Tandenknarsen is een aandoening waarbij kinderen en volwassenen tijdens hun slaap hun tanden en kniezen over elkaar heen schuren. Hoe wordt tandenknarsen ook wel genoemd?

Nadere informatie

Dr.Al de Weerd Slaapcentrum SEIN Zwolle-Groningen adweerd@sein.nl

Dr.Al de Weerd Slaapcentrum SEIN Zwolle-Groningen adweerd@sein.nl Slaap/waakstoornissen Diagnose; rol van polygrafie; overzicht van aandoeningen; impact op dagelijks leven en werk Dr.Al de Weerd Slaapcentrum SEIN Zwolle-Groningen adweerd@sein.nl Wat gebeurt er in de

Nadere informatie

Slaapstoornissen. in gesprek over:

Slaapstoornissen. in gesprek over: in gesprek over: Slaapstoornissen Colofon Auteur: A.L. van Bemmel Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E. Olivier

Nadere informatie

in gesprek over: Slaapstoornissen

in gesprek over: Slaapstoornissen in gesprek over: Slaapstoornissen Colofon Auteur: A.L. van Bemmel Redactie: W. Smith-van Rietschoten (eindredacteur) J.L.M. van der Beek E.A.M. Knoppert-van der Klein R.B. Laport C.R. van Meer E. Olivier

Nadere informatie

1. Hoe verloopt een normale slaap?

1. Hoe verloopt een normale slaap? B348 juni 2016 Slaapwel! algemene informatie over de slaap en tips om goed te slapen 1. Hoe verloopt een normale slaap? De normale slaap verloopt in 4 à 6 blokken van telkens 1,5 à 2 uur. Elk blok is op

Nadere informatie

Informatiebrochure. Slaap (-problemen?) PAAZ. I Autonome verzorgingsinstelling

Informatiebrochure. Slaap (-problemen?) PAAZ. I Autonome verzorgingsinstelling Informatiebrochure Slaap (-problemen?) PAAZ I Autonome verzorgingsinstelling IISlapeloze nachten Ieder mens slaapt wel eens slecht, kan urenlang niet inslapen of ligt te piekeren bij het vooruitzicht van

Nadere informatie

Een leerling met narcolepsie in de klas

Een leerling met narcolepsie in de klas Een leerling met narcolepsie in de klas Informatie en advies voor leraren Inleiding In deze handleiding geven we uitleg over het ziektebeeld narcolepsie met daarbij extra aandacht voor de mogelijke gevolgen

Nadere informatie

Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers

Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers Slaap en Slaap-waak ritmiek van pubers Gerard A. Kerkhof prof.em. Universiteit van Amsterdam Slaap Centrum MCH, Den Haag Facta, Utrecht 26.1.2016 (Peter van Straaten, 2013) Item nummer Gemiddelde scores

Nadere informatie

huisartsennascholing 10 sept 2013

huisartsennascholing 10 sept 2013 huisartsennascholing 10 sept 2013 -polyneuropathie -restless legs syndrome Joost van Oostrom Afdeling Neurologie Rijnstate Programma (2x) WAAROM moeten we hier iets over weten WAT moeten we hierover weten

Nadere informatie

Slaapstoornissen. Als de nacht geen rust geeft

Slaapstoornissen. Als de nacht geen rust geeft Als de nacht geen rust geeft Slapeloze nachten Urenlang liggen piekeren en niet kunnen inslapen. Slecht slapen bij het vooruitzicht van een spannende of drukke dag. Wakker schrikken uit een nachtmerrie.

Nadere informatie

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015

ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 ACUTE VERWARDHEID NIET ALTIJD DEMENTIE 10 en 12/11/2015 Niet steeds dementie Vraagstelling: 1) Kan elke verwardheid voorkomen worden? 2) Wat kunnen we doen om te voorkomen? 3) Wat kunnen we doen bij acute

Nadere informatie

BIJLAGE. Slapeloosheid

BIJLAGE. Slapeloosheid BIJLAGE B Slapeloosheid Een van de vervelendste gevolgen van een angststoornis - en van de depressie die daar vaak mee samenhangt - is slapeloosheid. Sommige mensen hebben moeite met in slaap vallen (inslaapstoornis;

Nadere informatie

SLAAPPROBLEMEN. Wat kan ik eraan doen?

SLAAPPROBLEMEN. Wat kan ik eraan doen? SLAAPPROBLEMEN Wat kan ik eraan doen? SLAAPPROBLEMEN Wat kan ik eraan doen? Wat is slaap? Slapen is een actief, essentieel en onwillekeurig proces waarvan zeker nog niet alle aspecten ontrafeld zijn. We

Nadere informatie

2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 35

2 Classificatie, diagnostiek en epidemiologie 35 Inhoudsopgave Overzicht van figuren, kaders en tabellen 17 1 Introductie 23 1.1 Wat is ontwikkelingspsychopathologie? 24 1.1.1 Vroeger en nu 25 1.1.2 Een dynamisch gezichtspunt 26 1.1.3 Een uniek individu

Nadere informatie

Slaaptherapie: cognitieve gedragstherapie bij langdurige slapeloosheid

Slaaptherapie: cognitieve gedragstherapie bij langdurige slapeloosheid Slaaptherapie: cognitieve gedragstherapie bij langdurige slapeloosheid Dr. Ingrid Verbeek & Drs. Merijn van de Laar Centrum voor Slaapgeneeskunde Kempenhaeghe, Heeze CENTRUM VOOR SLAAPGENEESKUNDE 1 Quizzzzz

Nadere informatie

Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D

Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D Inslaapproblemen bij kinderen met AD(H)D Ongeveer 30% van de kinderen met AD(H)D heeft chronische inslaapproblemen. Dit zien we ook vaak bij onder andere kinderen met een ontwikkelingsachterstand, autisme,

Nadere informatie

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Door Sandra Kooij Nieuwsbrief voor Patiënten, Programma ADHD bij volwassenen, jaargang 4, nummer 2, mei 2008. De meerderheid (zo'n 70%) van

Nadere informatie

NeDerLANDse samenvatting

NeDerLANDse samenvatting CHAPTER 10 259 NEDERLANDSE SAMENVATTING Benzodiazepines zijn psychotrope middelen met anxiolytische, sederende, spierverslappende en hypnotische effecten. In de praktijk worden zij voornamelijk ingezet

Nadere informatie

Ik slaap niet goed! 1. Wanneer heb ik een probleem met de slaap?

Ik slaap niet goed! 1. Wanneer heb ik een probleem met de slaap? B349 juni 2016 Ik slaap niet goed! informatie over enkele slaapstoornissen en over het slaaponderzoek 1. Wanneer heb ik een probleem met de slaap? Iedereen heeft al eens een slechte nacht. Dan voelt u

Nadere informatie

Slaapstoornissen bij mensen met een verstandelijke beperking

Slaapstoornissen bij mensen met een verstandelijke beperking Slaapstoornissen bij mensen met een verstandelijke beperking Slaapproblemen komen veel voor bij mensen met een verstandelijke beperking maar ze worden vaak niet herkend. Veelal kunnen deze mensen hun slaapprobleem

Nadere informatie

STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN SLAAPSTOORNIS IN DE EERSTE LIJN Herkennen en behandelen van slaapstoornissen bij ouderen. STAP 1: Screenen op slaapstoornis (kruis aan). 1a. Ervaart u problemen met slapen? 1b Heeft u de afgelopen

Nadere informatie

Het eerste melatonine congres 06-11-2015. Dr. Ingrid Verbeek somnoloog

Het eerste melatonine congres 06-11-2015. Dr. Ingrid Verbeek somnoloog Het eerste melatonine congres 06-11-2015 Dr. Ingrid Verbeek somnoloog 1 stelling Een somnoloog heeft geen DLMO bepaling nodig om een delayed sleep phase syndroom te diagnosticeren en te behandelen. Disclosure:

Nadere informatie

Slaapstoornissen bij kinderen

Slaapstoornissen bij kinderen Slaapstoornissen bij kinderen Bijna alle ouders maken het wel eens mee: een kind dat niet wil of niet kan slapen of s nachts een paar keer wakker wordt. Gelukkig gaat zo n periode van slecht slapen bij

Nadere informatie

Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson. Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding

Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson. Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding Meer licht op stemming en slaap bij de ziekte van Parkinson Chris Vriend, neurowetenschapper Sonja Rutten, psychiater in opleiding Inhoud Verschijnselen van de ziekte van Parkinson Slaapproblemen Stemmingsproblemen

Nadere informatie

ADHD bij volwassenen met een angststoornis

ADHD bij volwassenen met een angststoornis ADHD bij volwassenen met een angststoornis Impuls Symposium AD(H)D, een hype? (Differentiaal) Diagnostiek en Comorbiditeit woensdag 1 april 2009 Anke Roodbergen, psychiater i.o. De Jutters/PsyQ, Den Haag

Nadere informatie

Uitgerust Wakker Worden en Melatonine

Uitgerust Wakker Worden en Melatonine Slaapproblemen? Uitgerust Wakker Worden en 2013 - WSA Research Uitgerust wakker worden = Goede voorbereiding Tenminste 5 uur ononderbroken slaap, met diepe slaap perioden Ervaringen verwerkt Lichaam opgeruimd

Nadere informatie

Slaapproblemen, angst en onrust

Slaapproblemen, angst en onrust Slaapproblemen, angst en onrust WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VOOR U DOEN WAT GEBEURT ER ALS U STOPT AUTORIJDEN INFORMATIE ADRESSEN HULPVERLENING VRAAG OVER UW MEDICIJNEN? WWW.APOTHEEK.NL SLAAPPROBLEMEN,

Nadere informatie

SLAAP- & SNURKCENTRUM SFG ROTTERDAM

SLAAP- & SNURKCENTRUM SFG ROTTERDAM SLAAP- & SNURKCENTRUM SFG ROTTERDAM 17131 Inhoudsopgave ALGEMEEN...3 Inleiding...3 Centrale intake...3 Behandelproces...4 Behandelprogramma...4 SLAAPSTOORNISSEN...5 Snurken...5 Oorzaken...5 Voorkomen...5

Nadere informatie

NON MOTORE KLACHTEN EN VERSCHIJNSELEN BIJ PARKINSON. Jean-Michel Krul, neuroloog

NON MOTORE KLACHTEN EN VERSCHIJNSELEN BIJ PARKINSON. Jean-Michel Krul, neuroloog NON MOTORE KLACHTEN EN VERSCHIJNSELEN BIJ PARKINSON Jean-Michel Krul, neuroloog WAAR GAAN WE OVER SPREKEN?.De premotore fase van de ziekte van Parkinson.De motore klachten en verschijnselen.de non

Nadere informatie

Slapen. Wat is het, en waarom doe ik het niet? Zensation Amsterdam

Slapen. Wat is het, en waarom doe ik het niet? Zensation Amsterdam Slapen Wat is het, en waarom doe ik het niet? Zensation Amsterdam Welkom bij Zensation Amsterdam 3 Waarom dit boek? 3 Is dit boek iets voor jou? 4 Hoe gaat dit boek jou helpen? 4 Is er nog iets dat je

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Delayed sleep phase syndroom

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Delayed sleep phase syndroom Delayed sleep phase syndroom Wat is het delayed sleep phase syndroom? Delayed sleep phase syndroom is een aandoening waarbij kinderen en volwassenen een slaapwaakritme hebben waarbij ze op een veel later

Nadere informatie

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014

DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 DSM 5 - psychose Dr. S. Geerts Dr. O. Cools 28-11-2014 Inhoud DSM IV -> DSM 5 DSM IV: Schizofrenie als kernsyndroom Even stilstaan bij SCHIZOFRENIE Kritiek op DSM IV Overzicht DSM 5 Schizofrenie (1) Epidemiologie:

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

Slaaplabo: indicaties, methodiek en outcome

Slaaplabo: indicaties, methodiek en outcome Slaaplabo: indicaties, methodiek en outcome Stijn Verhulst Slaapcentrum voor Kinderen Universitair Ziekenhuis Antwerpen Overzicht Indicaties Methodiek Outcome 2 1 Overzicht Methodiek Indicaties Outcome

Nadere informatie

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria

Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Correcties DSM 5 : Beknopt overzicht van de criteria Vierde oplage, juni 2016 In deze lijst zijn de belangrijkste wijzigingen opgenomen t.o.v. de derde oplage (juni 2015). Pagina Stoornis Derde oplage,

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Restless legs

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Restless legs Restless legs Wat zijn restless legs? Restless legs is een aandoening waarbij kinderen een onaangenaam gevoel in de benen ervaren die alleen verdwijnt door de benen te bewegen. Hoe worden restless legs

Nadere informatie

Wegwijzer psychische stoornissen 1

Wegwijzer psychische stoornissen 1 Wegwijzer psychische stoornissen 1 Met behulp van de hiernavolgende vragen kun je nagaan of klachten/problemen mogelijk wijzen op een psychische stoornis. Wees er wel voorzichtig mee. Het gebruik van deze

Nadere informatie

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014

Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Je bent alleen maar verslaafd! Wim van Loon, Psychiater. 10 februari 2014 Comorbiditeit: Voorkomen van verschillende stoornissen bij 1 persoon. Dubbele diagnose: Verslaving (afhankelijkheid en misbruik

Nadere informatie

Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne

Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne Sessie 1 Informatie en slaaphygiëne Bespreek het slaapdagboek (zie bijlage) en beantwoord eventuele vragen over de algemene informatie over slaap. Psycho-educatie: leg het ontstaan van langdurige slapeloosheid

Nadere informatie

We hebben allemaal slaap nodig

We hebben allemaal slaap nodig Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. HDBuzz Speciale Rubriek: de ziekte van Huntington en slaap Waarom

Nadere informatie

Wie slaapt er nu? Pieter Rochat. Aandacht voor het bewuster handelen bij ouderen met slaapproblemen. Inleiding

Wie slaapt er nu? Pieter Rochat. Aandacht voor het bewuster handelen bij ouderen met slaapproblemen. Inleiding Pieter Rochat 1 Wie slaapt er nu? Aandacht voor het bewuster handelen bij ouderen met slaapproblemen Inleiding Binnen de ouderenpsychiatrie dient er meer aandacht te komen voor slaapproblemen bij ouderen.

Nadere informatie

Publiekslezing : Rusteloze benen. Thom Timmerhuis neuroloog Jeroen Bosch Ziekenhuis 16-2-2016

Publiekslezing : Rusteloze benen. Thom Timmerhuis neuroloog Jeroen Bosch Ziekenhuis 16-2-2016 Publiekslezing : Rusteloze benen. Thom Timmerhuis neuroloog Jeroen Bosch Ziekenhuis 16-2-2016 rusteloze benen syndroom = restless legs syndroom Google search: restless legs : 1.560.000 hits!! Inhoud presentatie:

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Gezondheidsrisico s van slaapstoornissen Peter Meerlo

Gezondheidsrisico s van slaapstoornissen Peter Meerlo Gezondheidsrisico s van slaapstoornissen Peter Meerlo p.meerlo@rug.nl Center for Behavior and Neurosciences University of Groningen Slaap is veel meer dan gewoon rust waar we af en toe wel zonder kunnen

Nadere informatie

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen

Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart. Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen Depressies en angststoornissen - Net zo vaak samen als apart Prof.dr. W.A. Nolen UMC Groningen NESDA - Verschillende cohorten Vanuit NEMESIS (303) Vanuit ARIADNE (261) 1 e lijn (1611) Met huidige depressie/angststoornis

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Periodic limb movement disorder

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Periodic limb movement disorder Periodic limb movement disorder Wat is een periodic limb movement disorder? Een periodic limb movement disorder is een aandoening waarbij kinderen s nachts de benen regelmatig bewegen, waardoor ze telkens

Nadere informatie

Zijn er evidence based indicaties voor medische toepassingen bij verstandelijk gehandicapten? Prevalentie slaapproblemen

Zijn er evidence based indicaties voor medische toepassingen bij verstandelijk gehandicapten? Prevalentie slaapproblemen Zijn er evidence based indicaties voor medische toepassingen bij verstandelijk gehandicapten? Wiebe Braam s Heeren Loo, locatie Wekerom Gouverneur Kremers Centrum Maastricht Zijn er evidence based indicaties

Nadere informatie

CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN

CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN CVS, CHRONISCHE PIJN EN ANDERE FUNCTIONELE KLACHTEN DR. E.J. SULKERS, KINDERARTS ADRZ Symposium Nehalennia, 11 april 2013 MOEHEID KAN EEN SYMPTOOM ZIJN VAN EEN: - infectieziekte; - orgaanziekte (hart,

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Ochtend- avondtype vragenlijst Zelfbeoordelingsversie (MEQ-SA) 1. Naam: Datum:

Ochtend- avondtype vragenlijst Zelfbeoordelingsversie (MEQ-SA) 1. Naam: Datum: Ochtend- avondtype vragenlijst Zelfbeoordelingsversie (MEQ-SA) 1 Naam: Datum: Kies bij iedere vraag het antwoord dat het beste bij u past. Zet een cirkeltje om het antwoord dat het beste aangeeft hoe u

Nadere informatie