Voor onszelf opkomen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voor onszelf opkomen"

Transcriptie

1 Voor onszelf opkomen Elf jaar geleden heb ik het eerste Engelse Nationale Congres over zelfverwonding georganiseerd, waarop de deelnemers konden luisteren naar ervaringsdeskundigen. Professionelen die nog nooit onze redenaties hadden gehoord, konden hun tranen niet bedwingen. Zoiets is uitzonderlijk tijdens Engelse congressen. Onze stijve cultuur leidt ons niet op tot een dergelijke openlijke vertoning van emoties. Het is voor mij heel erg bevredigend om jullie eerste congres mee te maken en het ontstaan van een beweging geleid door collega-ervaringsdeskundigen. Vandaag is voor jullie een belangrijke dag omdat het de markering van een ontwikkeling aangeeft, die je tot veranderingen aanzet en die bovendien de psychiatrische hypothesen uitdaagt. Jullie zouden een parallellen kunnen trekken met de ontwikkelingen rond het stemmen horen. Hulpverlening verandert niet van vandaag op morgen, het is een langzaam groeiende campagne, waarbij het succes louter en alleen van de redelijkheid van onze argumenten afhangt. Laten we de discussie van vandaag gebruiken om de muren van stilte, die te vele van ons rustig hielden, af te breken. Wij, die van gezondheidszorg gebruik maken, moeten een band maken en met elkaar praten voordat we over onze ervaringen met anderen kunnen communiceren. We hebben zoveel kennis en ervaringen uit te wisselen, die we constructief kunnen gebruiken wanneer we van ons doen spreken met als doel een positief beeld van mensen met problemen naar voren te brengen; om gezamenlijk te kunnen handelen om (politieke) veranderingen te weeg te brengen over de manier waarop zelfverwonding wordt waargenomen en om de manier van behandeling uit te dagen. De ontwikkeling van je eigen benadering en van je eigen literatuur is het belangrijkste werk dat jullie ooit zullen doen. Zelfverwonding is een van de laatste taboes in onze samenleving. Ik ben iemand die zichzelf beschadigt. Ik ben zelfs de snijder genoemd als of zelfverwonding mijn totale identiteit zou zijn. Zelfverwonding, evenals mijn stemmen horen en het zien van beelden, zijn een deel van mijn leven, maar ze zijn niet mijn totale ik. Mijn liefde voor Star Trek, me als een cyborg uit te dossen, chocolade cake te eten, en mijn redelijke imitatie van het blaffen van een hond zijn net zulke belangrijke onderdelen van wie ik ben, als de problemen en de consequenties van een vrouw te zijn die zichzelf beschadigt. In de eerste en in de belangrijkste plaats ben je een persoon. Zelfverwonding is slechts een aspect van je. Je bent ook de belangrijkste ervaringsdeskundige. De eerste en leidinggevende expert als het gaat om jouw zelfverwonding. Niemand weet er zoveel over als jij zelf. Ik ben niet langer het slachtoffer van een bedachte ziekte of afwijking, omdat ik zelf besloten hebt dat ik een leven wilde, en dat mijn zelfverwonding en mijn stemmen deel van mijn leven zijn, ondanks de moeite die de psychiatrie doet hun bestaan te ontkennen of te verwijderen. Daarom heb ik mezelf uit de psychiatrie verwijderd, het leek eerder een vreemde manier van zelfverwonding om daarin te blijven. En ik ben geen masochist. Zelfverwonding gaat ons allemaal aan, het is een continuüm dat we allemaal in ons dragen. We leven in een maatschappij die actief geslachtsgebonden vormen van zelfbeschadiging als norm opdringt en bevorderd. Iedereen heeft de bevoegdheid/mogelijkheid tot zelfdestructie en 1

2 een eindeloze rij van mogelijkheden om dat te doen. We gebruiken bovendien diverse vormen van beschadiging om onszelf te helpen om te gaan met de stress in het dagelijks leven, met sociale structuren, culturele waarden en praktijken, armoede, onderdrukking en discriminatie. Anderen kunnen ons als anders ervaren, als verschillend van henzelf. Zelfmoord, het beëindigen van het leven lijkt veel begrijpelijker. Zelfbeschadiging is een openhartige relatie, het is een dialoog met krachtige gevoelens, levensomstandigheden, buitengewone ervaringen (zoals stemmen horen). Wanneer onze mogelijkheden om ermee om te gaan, onze capaciteiten om te kunnen leven tot het uiterste worden uitgerekt en ons gevoel van zelfwaardering in elkaar klapt, zo het al afwezig is, wordt zelfbeschadiging een noodzaak. Niet in de slachtofferrol, niet als een willekeurige impuls of een door de wil bestuurde bewuste actie. Gewoonweg een noodzaak. Het vertegenwoordigt een extreme dwang, het is een overlevingsstrategie die uiteindelijk vaak het minst beschadigende is waarmee een persoon een uitweg vindt. Zelfbeschadiging gaat over zelfwaardering, zelfbehoud, gebrek aan keuzes, proberen om te gaan met het onmogelijke, praten over het onbespreekbare. Zelfbeschadiging geeft een fysiek gezicht aan pijn die anders het leven zou vernietigen. Het doet er niet toe welke krachten een persoon ertoe zetten om zichzelf te beschadigen, zelfwaardering is een centraal element van zelfbeschadiging. De prioriteit van hulpverleners moet dan ook bij het bewaken van de zelfwaardering liggen om te voorkomen dat het individu dat zichzelf al minderwaardig vindt, verder ondermijnd wordt. Het najagen van diagnostiek staat in de psychiatrie centraal. Classificatie wordt gezien als een mogelijkheid om te begrijpen en gaat gepaard met veel veronderstellingen over gedrag en ervaringen. Diagnostiek faalt waar het gaat om de inhoud en de betekenis van de ervaringen van mensen en het functionele van hun acties en hoe dit verbonden is met hun omgeving en sociale omstandigheden. Er is meer tijd voor nodig om de inhoud en de betekenis te begrijpen van wat mensen zeggen. Het is moeilijk om te luisteren zonder iemand in de reden te vallen en te interpreteren. Diagnostiek biedt een eendimensionale schaal waarin slechts die specifieke ervaringen, die van belang zijn voor degene die de diagnose stelt, worden gemeten. Wanneer een ziekte is gediagnosticeerd, vooral bij de ziekte schizofrenie, dan wordt zelfverwonding gezien als een randverschijnsel, een lastig, slordig bijproduct van de ziekte. Wanneer mensen niet in de ziekte- categorieën passen of als lastig worden beschouwd, worden ze gedeponeerd in de vuilnisvat categorie van persoonlijkheidsstoornis. Dit is de klinische term voor klootzak met een borderline disorder (BPD), en die is bijna exclusief gereserveerd voor vrouwen die zichzelf verwonden. De diagnostische criteria van DSM voor borderline vereisen dat het individu 5 tot 9 symptomen vertoont. Bij vrouwen wordt deze diagnose al gegeven wanneer er maar een criterium past; zelfverwonding. De diagnose borderline bij zelfverwonding wordt net zo makkelijk gegeven als die van schizofrenie bij stemmen horen. In feite is het zelfs makkelijker, omdat het de enige diagnostische categorie is die zelfbeschadiging insluit. Het is een circulair argument, maar zelfverwonding is op zichzelf geen diagnose. Kijken naar zelfverwonding buiten het medische model is makkelijker en bevredigender. In plaats van sociale factoren niet mee te laten tellen, worden die in ieder geval minstens even belangrijk als je verwondingen. Het heeft altijd zin om naar verklaringen vanuit een gezond verstand te kijken en de sociale problemen te onderkennen. We hebben slechts een Community Mental Health Center in Engeland dat geen psychiatrische diagnostiek gebruikt. 2

3 Het heeft laten zien GGZ-zorg zonder diagnostische concepten mogelijk is. Bovendien gebruiken ze gemiddeld 5 maal minder medicatie. Klinische beschrijvingen van zelfverwonding staan in schril contrast tegenover onze eigen beschrijvingen. Ze zijn kwantitatief, ze beschrijven vooral hoe vaak het voorkomt, terwijl wij kwalitatieve aspecten zoals problemen met het leven en de sociale omgeving in beschouwing nemen. De meest hardnekkige stereotypering is aandacht zoekend gedrag en dat ontkent en kleineert onze ervaringen. We zouden zelfs fysieke pijn ontkennen of onze gezondheidsproblemen negeren uit angst dat het als aandacht zoekend gedrag gezien wordt. Er zijn makkelijkere, minder pijnlijke manieren om aandacht te trekken: als ik aandacht wil krijgen zou ik naakt gaan winkelen of met de Spice-girls mee gaan doen. Zelfverwonding is iets dat we onszelf aan doen, iets voor ons en dat privé is. We leren het niet, we ontwikkelen ieder voor onszelf dit antwoord als reactie op leed. Zelfverwonding dat door instituten wordt veroorzaakt, komt voor als het resultaat van geplaatst worden in een onnatuurlijke, gecontroleerde omgeving. Het is jammerlijk dat we in Engeland mensen zien die om onjuiste redenen opgesloten zitten in psychiatrische klinieken die ontworpen werden voor mensen met het etiket criminele krankzinnige. Niet zelden raken vooral vrouwen op deze manier in instituten in de val: ze zijn vaak niet veroordeeld vanwege enig overtreding, en mocht dat toch het geval zijn dan is het vaak vanwege een trivialiteit. Het is laakbaar dat bij deze vrouwen complexe sociale problemen genegeerd zijn en voor een duur tot 16 jaar zijn opgesloten omdat zij een vuilnisbak in de brand hebben gestoken. Er wordt hen verteld dat ze worden vastgehouden enkel en alleen omdat ze zichzelf verwonden: is het dan de ernst van verwonding die diefstal wordt? Ik verwond mezelf op dezelfde manier als sommige van die vrouwen, met dezelfde fysieke consequenties, toch heb ik mijn vrijheid, daarom zou je kunnen zeggen dat het meer geluk dan wijsheid is, maar daar moet ik wel bij zeggen dat ik er hard aan heb moeten werken om mijn geluk te creëren. Ieder individu heeft een eigen pijndrempel. Het is niet relevant of er tijdens de zelfverwonding wel of geen pijn wordt gevoeld. Wat belangrijk is dat er een klinisch juiste pijnstiller tijdens de behandeling van de verwondingen wordt gebruikt. Het is niet acceptabel wanneer anesthesie wordt geweigerd op grond van: als je het verwonden kan verdragen, kan je dit ook verdragen. Nee, dat kunnen we niet en dat zou ook bij niemand hoeven. Het is belangrijk om te onthouden dat pijn wordt veroorzaakt door de context en door de reacties van anderen. Het is idioot om te veronderstellen, zoals een van de biochemische theorieën doet, dat we verslaafd zijn aan overmatig vrijgemaakte endorfinen (een natuurlijke pijnstiller die het lichaam produceert). Het is nooit gemeten en het zou om hoogst onethisch research vragen om dat te onderzoeken, zo n behandeling faalt erin rekening te houden met de pijn die we voelen als gevolg van toevallige verwondingen of van de behandeling van verwondingen. Psychiatrie en medische behandelingen zien mensen die zichzelf verwonden typisch als of aandacht zoekend, of als een noodkreet, of als geestelijk ziek, of als je echt pech hebt, als alle drie. De behandeling komt vanuit een model van afschrikken door straffen opdat de persoon op zal houden zichzelf te verwonden. Dit leidt tot extreme behandelingen. Het is het klinisch equivalent iemand net zo lang door elkaar te schudden tot hij stopt. Er is een toenemend vertrouwen in defensieve praktijken zoals nauwkeurige observatie, waarbij de verpleging niet ingrijpt maar alleen beweegt indien de patiënt in actie komt en deze als een robot volgt. Dit ondersteunt de patiënt niet, het komt ook niet tegemoet aan menselijke behoeften, het geeft 3

4 iemand geen hoop noch bevorderd het emotionele en fysieke veiligheid. Het verandert verpleegkundigen in politiemensen. Verbieden door middel van fysieke of psychologische middelen is een gevaarlijk antwoord, het is zoiets als een veer ineenduwen. Iemands persoonlijke copingsgedrag om te overleven onder dwang weg duwen biedt geen veiligheid. Het zou aanleiding kunnen zijn tot meer crisissen. Ik word vooral woedend over gedragmatige benaderingen van zelfverwonding. Contracten, beloningen en straffen stoppen zelfverwonding niet, ze transformeren meer de ene methode in een andere. Het falen van gedragstherapeutische methoden is bekend bij eetstoornissen. Om het effect van gedragsaanpassingen te beschrijven wil ik een parallel trekken met vivisectie experimenten. Een aap die in een kooi geplaatst is en daar beheerst wordt door het gebruik van elektrische shocks: aanvankelijk bijt de aap woedend naar de kooi waarin hij zit, dan bijt hij zichzelf. Gedragstherapeutische en fysieke behandelingen komen regelmatig overeen met wat Amnestie International definieert als martelingen. Dialectische gedragstherapie, of DBT, wordt sinds kort de voornaamste therapeutische keuze van zowel professionelen als patiënten. Het is de prozac onder de psychologische behandelingen. DBT wordt vooral gepromoot voor borderline disorders, wat de diagnose voor zelfverwonding is. Dit is net zo psychologisch reductionistisch als het voorschrijven van neuroleptica bij schizofrenie en bij stemmen horen biologisch reductionistisch is. DBT gaat uit van de veronderstelling dat zelfverwonding een slechte coping strategie is: is dat echt waar? Dat is roken ook. DBT heeft als strekking dat iedereen die zichzelf verwond zijn emoties niet kan reguleren en impulsief is. DBT geeft nauwelijks aandacht aan de inhoud van de ervaring binnen de context van het hele leven van het individu. Er is geen enkel model dat alle ervaringen richting kan geven. Als men een DBT trainers vraagt of zichzelf meer waarderen gezien kan worden als een teken van vooruitgang, zelfs als de zelfverwonding niet gestopt is, dan zeggen DBT trainers nee wat weer een goed voorbeeld is van de gedragsmatige manier van verbieden. Engels onderzoek heeft laten zien dat er geen specifiek klinische behandeling (farmaceutische of psychosociale) kan worden aanbevolen voor de behandeling van zelfverwonding. Gezien deze bevindingen is het moeilijk om gedwongen behandeling te rechtvaardigen, vooral omdat die vaak individuele mogelijkheden om met zelfverwonding om te kunnen gaan hinderen. Velen onder ons kunnen zelfverwonding aan, zelfs ernstige verwondingen. Kijkend naar je recht op autonomie en andere menselijke rechten, dan zie je dat ons vaak het recht ontnomen wordt op medische behandeling van fysieke verwondingen en dat dit niet toevallig juist gebeurt bij psychiatrische beoordelingen en behandelingen. Psychiatrische beoordelingen werken als een kniestoot reactie op zelfbeschadiging in gezondheidszorg instellingen. Professionelen krijgen dan het gevoel dat ze een expert erbij moeten halen. We worden dan onderworpen aan een spervuur van maten en testen die in dienst staan van de professionelen en niet van de patiënt. Het vermogen om normaal communiceren te willen beoordelen in een klinische setting is lachwekkend. Mensen zullen niet gauw kunnen communiceren in een abnormale omgeving. De mogelijkheden om te communiceren worden in een klinische omgeving aangetast. Ik voel me totaal onderuitgehaald door mijn angst voor de straffen die me te wachten zouden kunnen staan. Sommige methoden die gebruikt worden om tot een risicobeoordeling te komen verhogen zelfs het risico en verstoren elke communicatie. Aan de accuratie van een kristallen bol kan niets worden toegevoegd. Het is belangrijker in te schatten hoe de voorzieningen zelf bijdragen aan het verminderen van de zelfwaardering en gaat soms zelfs zo ver als suïcide. 4

5 Als we over zelfverwondingen willen communiceren, zullen we bij onszelf moeten beginnen. Onze eigen reacties en emoties ontwikkelen zich zoals ook onze zelfverwonding. De meeste van ons hebben een groot neonlicht boven hun hoofd waarop staat schop me en dat gaat aan zodra we naar een ziekenhuis moeten om onze verwondingen te laten repareren. We kunnen overspoeld worden door gevoelens van schaamte, verwarring schuld en angst. Anderen zien deze tekenen en zonder de passende ondersteuning, opleiding en protocollen willen ze ons ten dienst zijn. Als anderen dat lichtje zien branden reageren ze erop, tenzij wij onszelf leren af te schermen. De reden waarom dit allemaal gebeurd is in de eerste plaats dat zelfverwonding samengaat met lage zelfwaardering. Dit wordt versterkt voor de response van de voorzieningen die ons gevoel van zelfwaardering verder ondermijnen. Hoe we onszelf presenteren heeft enige invloed op de manier waarop we behandeld worden. Zelfs als we ons van binnen totaal waardeloos voelen, moeten we aan de buitenkant een ander beeld geven. Als dat niet mogelijk is moeten we onszelf beschermen met vrienden, belangenvertegenwoordigers en het opperen van richtlijnen. Als ik alleen maar naar de vloer kijk, nauwelijks spreek en mijn angst laat zien in een EHBO afdeling dan loop ik een grotere kans om een negatieve reactie te krijgen. Ik moet proberen mijn hoofd in de lucht te houden en de dokter te vertellen wat ik nodig heb, of ik moet mijn belangenvertegenwoordiger inschakelen of richtlijnen voorstellen. Ik moet al mijn mogelijkheden van amateur toneelspeler gebruiken voor de verbale en niet-verbale communicatie opdat ik een persoon ben die met respect en waardering behandeld wenst te worden. Ik zou er eigenlijk al een Oscar voor moeten hebben gekregen. Het is heel moeilijk en meestal val ik naderhand uit elkaar, maar ik weet nu dat ik bepaalde dingen moet doen en zeggen als ik mijn kansen op de noodzakelijke behandeling voor mijn verwondingen wil vergroten en wil voorkomen dat ik opgenomen word. Als je naar de EHBO gaat moet je zoveel mogelijk een actieve en geen passieve patiënt zijn. Het volgende zou je hierbij kunnen helpen: Neem eerst met iemand door wat je wel en wat je niet nodig hebt van de dienst. Schrijf de richtlijn die je voor ogen hebt op inclusief de namen van de mensen, belangenbehartigers, waarmee contact opgenomen kan worden. Spreek van tevoren met de mensen, die met je meegaan naar het ziekenhuis, af wat je van ze verwacht (je kan ook alleen hun aanwezigheid nodig hebben). Het tegenovergestelde kan ook waar zijn, het kan zijn dat je iemand nodig hebt die voor jou spreekt. Je wensen moeten van tevoren duidelijk zijn. Als ik naar een EHBO ga dan weten mijn vrienden die als mijn belangenbehartigers optreden wat mijn wensen zijn en wat ik moeilijk vind. Zo ga ik liever dood dan dat ik in een psychiatrisch ziekenhuis opgenomen word. Ik vind het moeilijk om pijnstillers te vragen. Als ik bevoogd word klap ik dicht; als ik met respect behandeld word dan is er een grotere kans dat ik voor mezelf op kan komen. De belangenbehartiger kan de geloofwaardigheid herstellen als er negatieve veronderstellingen worden gemaakt. Een vriend nam waar dat als ik werd bevoogd en gekleineerd het erin resulteerde dat ik letterlijk stom werd, maar als ik met respect behandeld werd psychisch groter werd en groter dan wanneer men er wel informatie over heeft. Als we geen informatie hebben, hebben we ook geen keuzes. Minimaliseren van schade, verwondingen zo veilig mogelijk aanbrengen, kan op zichzelf al resulteren in een vermindering van het aantal ernstige verwondingen. Het stimuleert om na te 5

6 gaan denken over beperking van de schade, doet een poging om daar waar het mogelijk is met onszelf tot een compromis te komen. Het bevordert zelfmanagement. Er is een directe parallel te trekken met gezondheidsvoorlichting en opvoeding in het veld van HIV/AIDS en drug verslaving. Professionelen kunnen een positieve rol spelen door deze informatie te verstrekken. NSHN heeft de assistentie van verpleegkundigen en paramedici gezocht om ons behulpzaam te zijn bij de promotie van verwondingsminimalisatie. Als we onszelf minder beschadigen, ons beter voelen ten opzichte van onszelf of zorgvuldiger met onszelf omgaan; dat is succes. Volledig stoppen is niet de enige vooruitgangsmaatstaf van herstel. Herstel kan ook betekenen dat je leert te leven met problemen die complex zijn en blijven bestaan en daarvoor meerdere omgangsmanieren ontwikkelt, waaronder zelfverwonding. Om het paradigma en de praktijk te veranderen moeten we ons verwijderen van behandelingsmodellen die gericht zijn op verbod en ons richten op een op rechten gebaseerde benadering. Het beginpunt is voor ons allemaal de acceptatie van zelfverwonding. Het is een heel moeilijke tijd om je verbonden te voelen met iets dat je niet accepteert. We kunnen ons eigen referentiekader construeren om de unieke inhoud, betekenis en functie van onze ervaringen te begrijpen. We hoeven geen referentiekader van een ander te krijgen, we kunnen het zelf ontwikkelen. Ons eigen referentiekader maken, betekent dat we een aantal overlevingsstrategieën vinden en dat deze onze definities en ervaringen weerspiegelen. We kunnen bovendien onze ervaringen beschrijven in onze eigen taal. Ons te engageren met ons leed betekent dat we ons bewegen van bestuurd te worden door anderen naar zelfmanagement. Er is een door patiënten gedefinieerde zelfmanagement benadering ontwikkeld door het NSHN. Het doe jezelf minder pijn werkboek. Dit werd geschreven door mensen die zichzelf verwonden voor mensen die zichzelf verwonden. Het werkboek richt zich direct tot het individu en het is ontworpen om de individuele zelfverwonding te exploreren en te begrijpen zonder daarvoor een voorgeschreven hoeveelheid oefeningen te moeten doen. Hier gaat het ook om het proces van gevoelens herkennen, je zelfbeeld onderzoeken en de zelfverwonding begrijpen binnen de context van je eigen leven. Het werkboek bevat geen antwoorden, maar kan wel ondersteuning bieden in de zoektocht ernaar. Het laat de keus: hoe, wanneer en waar mee door te gaan volledig in de handen van de ervaringsdeskundigen. Zelfverwonding accepteren, een referentiekader ontwikkelen, minimalisering van schade praktisch aanpakken en manieren ontwikkelen om ermee om te gaan en om te leven, leiden tot zelfdeterminatie. Je hebt het eigendomsrecht op je zelfverwonding terug genomen. Professionelen kunnen een sportief bondgenootschap met ons ontwikkelen met ons ontwikkelen als ze ons referentiekader respecteren en onze individuele doelen steunen. Iedere klinische behandeling die aangeboden wordt moet dit onderschrijven. Deze houding is de kern van de therapeutische werking. Als je dat maar door hebt, volgt de methode vanzelf. De professionele houding ten opzichte van zelfverwonding kan de interactie maken of breken. Onder de professionelen besteden de verpleegkundigen de meeste tijd aan mensen die zichzelf verwonden. Wanneer ik erover nadenk wat een verpleegkundige goed maakt, dan verwijs ik naar de menselijke kwaliteiten die in de interpersoonlijke relatie worden ingebracht; hoe verpleegkundigen zich engageren met de mens als persoon en hem aanspreken op dat wat zijn nodig heeft. Wat betekenisvolle engagement betekent in de verpleging is helder beschreven door Phil Barker, een hoogleraar in de praktijk van de psychiatrische verpleegkunde. Hij spreekt over ordening van kennis als wederzijds proces van beïnvloeding dat wil zeggen een tweezijdig proces: van mensen die niet alleen de ontvangers zijn en verpleegkundigen die 6

7 gewoon aandacht geven aan de ervaringen van lijden en zich niet alleen maar haasten om het lijden te verklaren en het te repareren. Hij stelt dat goede verpleging de situatie is waar leed of verwarrende toestanden gelegitimeerd worden als een erkenning van de mate van lijden dat zijn eigen therapeutische waarde heeft. Vaardigheden die academisch niet hoog gewaardeerd worden, zijn precies de vaardigheden die patiënten waarderen zoals het simpelweg aanwezig zijn. Professionelen kunnen een onmeetbaar positief verschil doen ontstaan, zelfs als ze dat niet altijd kunnen zien. Alles wat de hulpverlening nodig heeft is een onderliggende filosofie om de praktijk vorm te geven. De hulpverleningsfilosofie moet schuld en veroordeling uitbannen, primaire kennis herkennen en het voor de hand liggende vaststellen over respectvolle interacties. Respectvolle methoden worden geboren uit ingaan op de ervaringen, niet door ze te stoppen of mensen te repareren. Sommige voorzieningen in Engeland zijn begonnen hun eigen filosofie serieus te nemen en hebben contact opgenomen met de NSHN voor ondersteuning of om commentaar te krijgen over de formulering van hun filosofie. Filosofie is de basis, maar protocollen, training en ondersteuning voor professionelen zijn essentiële ondersteunende structuren. Ervaringsdeskundigen zijn redelijk betrokken bij de training en opleiding van professionele disciplines. In de laatste 6 jaar is er heel wat literatuur over verschenen, onderzoek gedaan en commentaar gegeven door ervaringsdeskundigen. Onze literatuur is een substantiële uitdaging voor degene die uitgedaagd moeten worden en een bron van kracht en legitimering voor diegene onder ons die met zelfverwonding leven en voor professionelen die onze inspiraties delen. We kunnen een filosofie ontwikkelen van respectvolle zorg en begrip als we fundamentele overtuigingen herbenoemen en de moed krijgen om onze angsten te laten varen. Referentie: Prof. Phil Barker (1999) Selfharm, Nursing Theory of human response- Conference paper. (Bron: Louise Roxanne Pembroke, 2000; vertaald door Sandra Escher) 7

Onderhuids. Workshop Zelfverwonding en Eetstoornissen. 9 december 2005

Onderhuids. Workshop Zelfverwonding en Eetstoornissen. 9 december 2005 Onderhuids Workshop Zelfverwonding en Eetstoornissen 9 december 005 Voorstellen ZieZo Eetstoornissen Ervaringsverhaal Vragenlijst zelfbeschadiging en Eetstoornissen Vragen José Geertsema Ellen Spanjers

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie

Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Hoe Zeker Ben Ik Van Mijn Relatie Weet jij in welke opzichten jij en je partner een prima relatie hebben en in welke opzichten je nog wat kunt verbeteren? Na het doen van de test en het lezen van de resultaten,

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Au-tomutilatie. Een groot probleem, een grote uitdaging. Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog

Au-tomutilatie. Een groot probleem, een grote uitdaging. Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog Au-tomutilatie Een groot probleem, een grote uitdaging Carmen van Bussel Orthopedagoog/GZ-psycholoog Inhoud Waarom verwonden cliënten zichzelf? Handelingsverlegenheid en machteloosheid bij begeleiders

Nadere informatie

Automutilatie Wat moet ik hiermee? Joost Verhelst, Arts-Onderzoeker afd. Heelkunde Erasmus MC

Automutilatie Wat moet ik hiermee? Joost Verhelst, Arts-Onderzoeker afd. Heelkunde Erasmus MC Automutilatie Wat moet ik hiermee? Joost Verhelst, Arts-Onderzoeker afd. Heelkunde Erasmus MC Casus Man 35 jr Vg) depressie (2x mislukte relaties), groot gezin Last van stemmen in zijn hoofd Met een scheermes

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant

Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Borderline in het gezin. Koos Krook, sr. preventiefunctionaris GGZ Midden Brabant Inleiding - Stellingen. - Ontstaan psychiatrische aandoeningen. - Wat zien naastbetrokkenen. - Invloed van borderline op

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

Slecht nieuws goed communiceren

Slecht nieuws goed communiceren Slecht nieuws goed communiceren M A N U K E I R S E F A C U L T E I T G E N E E S K U N D E, K U L E U V E N Waarheid is een van de meest krachtige medicamenten waarover men beschikt, maar men moet nog

Nadere informatie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie

Grensoverschrijdend gedrag. Les 2: inleiding in de psychopathologie Grensoverschrijdend gedrag Les 2: inleiding in de psychopathologie Programma Psychopathologie; wat is het? Algemene functionele psychopathologie DSM Psychopathologie = Een onderdeel van de psychiatrie

Nadere informatie

Stress & Burn Out. ubeon Academy

Stress & Burn Out. ubeon Academy Stress & Burn Out ubeon Academy Programma Stress & Burn Out, twee thema s die tot voor kort taboe waren in vele werkomgevingen, vragen vandaag de dag extra aandacht. Naast opleidingen gericht op individuele

Nadere informatie

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding

Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Nationaal congres leerlingbegeleiding Zelfbeschadiging bij leerlingen Een inleiding Zeist, 17 maart 1 Destructief gedrag Automutilatie Wat zijn de eerste woorden die bij je boven komen? Wat roept dat bij

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders. Leony Coppens Carina van Kregten

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders. Leony Coppens Carina van Kregten Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Leony Coppens Carina van Kregten Het zuurstofmasker Doe de zelfzorgcheck Wat gaan we vandaag doen? Wie zijn wij? Wat gaan we vandaag doen?

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Leony Coppens Carina van Kregten Symposium Pleegzorg 2014 Waar blijft het kind? 11 maart 2014 Wat gaan we vandaag doen? Wie zijn wij?

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert

Minicursus Verbindend Communiceren. Geschreven door: Jan van Koert Minicursus Verbindend Communiceren Geschreven door: Jan van Koert Geweldloze communicatie is een wijze van communiceren die leidt tot gehoord en verstaan worden. Met helderheid, zonder beschuldigen en

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Zelfverwonding. Anders omgaan met negatieve gevoelens

Zelfverwonding. Anders omgaan met negatieve gevoelens Zelfverwonding Anders omgaan met negatieve gevoelens Alles over zelfverwonding Over zelfverwonding www.zelfverwonding.be Fora voor mensen die zichzelf verwonden of verwond hebben www.zelfbeschadiging.nl

Nadere informatie

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Werk aan je winkel Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Voorwoord Dit boek is geschreven voor jou als trainer, docent of hulpverlener om aan te bieden

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Zelfverwonding. Anders omgaan met negatieve gevoelens

Zelfverwonding. Anders omgaan met negatieve gevoelens Zelfverwonding Anders omgaan met negatieve gevoelens Alles over zelfverwonding Over zelfverwonding www.sasam.be/zelfverwonding.html www.eetstoornis.be/zelfverwonding1.htm www.zelfbeschadiging.nl www.automutilatie-site.nl

Nadere informatie

Inleiding. onder je nagels vandaan halen. De kloof met je omgeving

Inleiding. onder je nagels vandaan halen. De kloof met je omgeving Inleiding Huilbaby s. Zeg maar gerust: krijsbaby s. Ze bestaan al sinds mensenheugenis, maar vreemd genoeg tobben kersverse ouders er vandaag de dag nog vaak hetzelfde mee als vroeger. Dit boek is geschreven

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN

MANIEREN OM MET OUDERPARTICIPATIE OM TE GAAN Blijf kalm; Verzeker je ervan dat je de juiste persoon aan de lijn hebt; Zeg duidelijk wie je bent en wat je functie is; Leg uit waarom je belt; Geef duidelijke en nauwkeurige informatie en vertel hoe

Nadere informatie

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt Instructie 1 De relatie met je cliënt Heb jij je voelsprieten uitstaan? Met behulp van dit werkblad onderzoek je of je je voelsprieten hebt uitstaan naar de cliënt. Kies een cliënt en vul met die cliënt

Nadere informatie

Verslavingszorg en meer...

Verslavingszorg en meer... Verslavingszorg en meer... Wanneer spreek je van VERSLAAFD? Het 12 Steps Minnesota Model gaat uit van 4 criteria, tezamen vormen zij de MACHTELOOSHEID 1. Controleverlies over de inname 1 is teveel 100

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand

Inhoudsopgave. Over Dingerdis Customer Care. Inleiding. 1. Situaties die weerstand oproepen. 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand Ronald Dingerdis Inhoudsopgave Over Dingerdis Customer Care Inleiding 1. Situaties die weerstand oproepen 2. Zes veel voorkomende vormen van weerstand 3. Omgaan met weerstand van anderen 4. Omgaan met

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 1. Mogelijke introductie

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien

De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen. De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen. De wijsheid om het verschil te zien De kracht om te veranderen wat ik kan veranderen De moed om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen De wijsheid om het verschil te zien De psychologie van pijn. Sint-Jozefkliniek Bornem - Willebroek Barbara

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan

Ons economische zelf. Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan Ons economische zelf Over leven in een verdeelde wereld en hoe we samen ongedwongen naar huis kunnen gaan Plaatjes invoegen Contrast tussen overvloed en gebrek Contrast tussen genieten van materie en uitbuiten

Nadere informatie

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online

Suïcidepreventie. Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Suïcidepreventie Marian de Groot Directeur handicap + studie Mede namens 113-Online Missie en visie @113 Taboe op praten over zelfmoord doorbreken Drempels bij zoeken en vinden van hulp verlagen Landelijk

Nadere informatie

Vanjezelfhouden.nl 1

Vanjezelfhouden.nl 1 1 Kan jij van jezelf houden? Dit ontwerp komt eigenlijk altijd weer ter sprake. Ik verbaas mij erover hoeveel mensen er zijn die dit lastig vinden om te implementeren in hun leven. Veel mensen willen graag

Nadere informatie

Ik wil dood suïcidaliteit

Ik wil dood suïcidaliteit Ik wil dood suïcidaliteit bij jongeren Mark De Bock Anneleen Franssens Annelies Kog Klinisch psychologen en orthopedagogen, psychotherapeuten UKJA Waar of niet waar? De meeste zelfmoorden gebeuren impulsief

Nadere informatie

Dr. Greta Noordenbos, Klinische Psychologie, Universiteit Leiden

Dr. Greta Noordenbos, Klinische Psychologie, Universiteit Leiden Na een vlotgeschreven en informatief eerste hoofdstuk van Els Verheyen waarin de belangrijkste kenmerken, gevolgen en behandelingen van eetstoornissen worden behandeld, gaat Karolien Selhorst uitvoerig

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie

Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Cognitieve gedragstherapie bij borderline persoonlijkheidsstoornis: schematherapie en dialectische gedragstherapie Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Cognitieve gedragstherapie:

Nadere informatie

Huid en hersenen de actieve rol van de verpleegkundige

Huid en hersenen de actieve rol van de verpleegkundige Huid en hersenen de actieve rol van de verpleegkundige L I L I A N F I G E E S E N I O R V E R P L E E G K U N D I G E P O L I D E R M A T O L O G I E U M C / W K Z U T R E C H T Kwaliteit van leven Definitie

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Van de Amerikaanse psycholoog Michael W. Fordyce 1. Wees actief en ondernemend. Gelukkige mensen halen meer uit het leven omdat ze er meer in stoppen. Blijf niet op

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Herstel bij verslaving

Herstel bij verslaving 13-11- 12 Herstel bij verslaving Op de voordeur staat geschreven: hier werken wij samen aan herstel Visie op moderne verslavingszorg Jaap van der Stel Lector Geestelijke Gezondheidszorg Hogeschool Leiden

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Verslaving is een chronische ziekte

Verslaving is een chronische ziekte Familiefolder Je naaste heeft een belangrijke eerste stap gezet naar een leven zonder middelengebruik. Hij/zij is in behandeling gegaan om te leren hoe hij/zij dit doel kan bereiken. In 4 weken leert je

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie?

Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? Wat is Keuzeloos Gewaarzijn ofwel Meditatie? door Nathan Wennegers Trefwoord: zelfkennis / meditatie 2015 Non2.nl Zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever mag niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Emotionele Intelligentie

Emotionele Intelligentie Emotionele Intelligentie ubeon Academy Programma Emotionele intelligentie (EQ) staat voor het vermogen om eigen en andermans gevoelens te herkennen en er op effectieve wijze mee om te gaan. 70 % van communicatie

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Hoe word je succesvol in sales

Hoe word je succesvol in sales Hoe word je succesvol in sales Verkopen gaat niet vanzelf. Zeker niet in deze tijd. Toch zijn nog steeds veel verkopers erg succesvol. Dat komt niet door het product of de dienst die ze aanbieden, maar

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK De manier waarop je met collega s omgaat, roept effecten op bij hen. De manier waarop je je gedraagt, dingen zegt, doet of juist laat, maakt dus op anderen een bepaalde

Nadere informatie

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen

WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen WAAR KAN IK HULP VINDEN? Informatie over geestelijke gezondheidsproblemen Tekst: Aziza Sbiti & Cha-Hsuan Liu Colofon: Deze brochure is totstandgekomen met hulp van het Inspraak Orgaan Chinezen. De inhoud

Nadere informatie

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding

WERKBOEK Loopbaanbegeleiding WERKBOEK Loopbaanbegeleiding DOELEN STRATEGIEËN JE CV STERKTES EN ZWAKTES VAARDIGHEDEN SOLLICITATIE BRIEF SOLLICITATIE GESPREK LEREN OMGAAN MET STRESS KOM OP VOOR JEZELF LEREN OMGAAN MET CONFLICTEN Waarom

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven

Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker. Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven 1 Voorwoord Introductie van het programma; naar een nieuw perspectief na kanker Sessie 1 Omgaan met kanker; een ander perspectief op leven Sessie 2 Het lichaam als ankerpunt; rusten in jezelf Sessie 3

Nadere informatie

Doen wat werkt! Workshop 19 en 26 juni Puur Jezelf voor professionals dr. Heidi Stiegelis

Doen wat werkt! Workshop 19 en 26 juni Puur Jezelf voor professionals dr. Heidi Stiegelis Doen wat werkt! Workshop 19 en 26 juni Puur Jezelf voor professionals dr. Heidi Stiegelis Even voorstellen dr. Heidi Stiegelis psycholoog in de gezondheidszorg trainer Psychologiepraktijk Trainingen www.puurjezelfprofessionals.nl

Nadere informatie

Meer informatie MRS 0610-2

Meer informatie MRS 0610-2 Meer informatie Bij de VGCt zijn meer brochures verkrijgbaar, voor volwassenen bijvoorbeeld over depressie en angststoornissen. Speciaal voor kinderen zijn er brochures over veel piekeren, verlatingsangst,

Nadere informatie

Als stemmen niet gehoord worden.. Communiceren de palliatieve fase

Als stemmen niet gehoord worden.. Communiceren de palliatieve fase Als stemmen niet gehoord worden.. Communiceren de palliatieve fase Christien de Jong psychotherapeut / trainer Amsterdams Instituut voor Gezins- en Relatietherapie christiendejong@hetnet.nl Casus 1 Mevrouw

Nadere informatie

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark Pedagogisch contact Verbondenheid door aanraken Simone Mark Mag je een kleuter nog op schoot nemen? Hoe haal je vechtende kinderen uit elkaar? Mag je een verdrietige puber een troostende arm bieden? De

Nadere informatie

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!!

Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Over hard werken, verbinden, humor & houden van!!! Lonneke Mechelse, GZ psycholoog BIG, Registerpsycholoog NIP Arbeid & Organisatie bij Peptalk Delft, (generalistische basis GGZ) & Mentaal Beter Gouda

Nadere informatie

Omgaan met nefrotisch syndroom. Nederlandse Nierdag 3-11-2012

Omgaan met nefrotisch syndroom. Nederlandse Nierdag 3-11-2012 Omgaan met nefrotisch syndroom Nederlandse Nierdag 3-11-2012 Ria Manshanden Nathalie Fonville Maatschappelijk werkers Dienst Maatschappelijk Werk en Patiëntenservice LUMC Team chronisch zieken Programma

Nadere informatie

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL

HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL Stationsstraat 81 3370 Boutersem 016/73 34 29 www.godenotelaar.be email: directie.nobro@gmail.com bs.boutersem@gmail.com HET ANTI-PEST-BELEID VAN ONZE SCHOOL 1. Het standpunt van de school: Pesten is geen

Nadere informatie

Reacties van ouders. 105 Tips voor ouders

Reacties van ouders. 105 Tips voor ouders 8 TIPS VOOR OUDERS Ouders kost het vaak al moeite om het gedrag van een normale adolescent te begrijpen. Dus omgaan met een kind dat zichzelf verwondt, is dan zeker erg moeilijk en verwarrend. In eerste

Nadere informatie

Op zoek naar herstel

Op zoek naar herstel Op zoek naar herstel Herstel en herstelondersteunende zorg voor mensen met moeilijk verstaanbaar gedrag en hun begeleiders Door Jos Dröes Stichting Rehabilitatie 92 Het probleem (?) mijn cliënten zijn

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 Aanhangsel van de Handelingen Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden 1527 Vragen van het lid

Nadere informatie

glijden. Ik zie ze zachtjes wegstromen, oplossen en verdwijnen, om nooit meer terug te keren.

glijden. Ik zie ze zachtjes wegstromen, oplossen en verdwijnen, om nooit meer terug te keren. INLEIDING Welkom in de affirmatiewereld. Je hebt ervoor gekozen om gebruik te gaan maken van het gereedschap dat in dit boek beschreven wordt en je hebt daarmee de bewuste beslissing genomen om je leven

Nadere informatie

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan.

gaan. Van belang is dat we er op een goede manier mee leren omgaan. Over geluk, angst en weerbaar zijn Ouders willen hun kinderen opvoeden tot weerbare mensen. De laatste jaren is hier meer aandacht voor. De samenleving wordt steeds complexer, aan kinderen worden veel

Nadere informatie

Omgaan met faalangst en weerstanden! Trainer: Gijs Visser

Omgaan met faalangst en weerstanden! Trainer: Gijs Visser Omgaan met faalangst en weerstanden! Trainer: Gijs Visser Hoe ga jij om met gevoelens van falen of een verlieservaring?? Iedereen krijgt er vroeg of laat mee te maken Er rust een taboe op dit onderwerp

Nadere informatie

Voorkómen van huiselijk geweld

Voorkómen van huiselijk geweld Voorkómen van huiselijk geweld hoe profiteren we van wetenschappelijke kennis? Nico van Oosten senior adviseur Huiselijk en Seksueel Geweld Movisie There is nothing more practical than a good theory (Kurt

Nadere informatie

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf

Ideeën presenteren aan sceptische mensen. Inleiding. Enkele begrippen vooraf Ideeën presenteren aan sceptische mensen Inleiding Iedereen heeft wel eens meegemaakt dat het moeilijk kan zijn om gehoor te vinden voor informatie of een voorstel. Sommige mensen lijken er uisluitend

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU????

HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU???? HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU???? In het kort Als je gepest wordt ga dan naar je mentor. Als je het moeilijk vindt je mentor in vertrouwen te nemen, ga dan naar je favoriete docent, juniormentor of de vertrouwenspersoon

Nadere informatie

Afstand en nabijheid door: Gonnie Thomassen en Brenda Nelissen

Afstand en nabijheid door: Gonnie Thomassen en Brenda Nelissen Afstand en nabijheid door: Gonnie Thomassen en Brenda Nelissen Wie zijn wij? Wat gaan we doen vandaag? Even voorstellen: wie zijn wij en wat doen we binnen de NAH-afdeling van de Janskliniek. Uitleg over

Nadere informatie

Transactionele Analyse. Transactionele analyse Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Transactionele Analyse. Transactionele analyse Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie Transactionele analyse Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie Transactionele analyse of TA is de term die gebruikt wordt voor de persoonlijkheidstheorie en tevens psychotherapeutische behandelmethode zoals

Nadere informatie

Let s motivate the patient

Let s motivate the patient LET S MOTIVATE THE PATIENT Melissa.Ooms@Ugent.be Let s motivate the patient 1. Wat is motivatie? 2. Het belang van motivationele gespreksvoering (MG) 3. Theoretische achtergrond 4. Basisprincipes in MG

Nadere informatie

Het veerkrachtig handelen van de hulpverlener bij feedback

Het veerkrachtig handelen van de hulpverlener bij feedback Het veerkrachtig handelen van de hulpverlener bij feedback Ayse Dogan OPZ Geel- 6 Dec. 2012 Verloop Korte inleiding Reflectie- oefening Handvatten in veerkrachtig handelen bij feedback Tot slot Reflectie-

Nadere informatie

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers

Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers JOUW HANDLEIDING VOOR ABILIFY (ARIPIPRAZOL) Informatiebrochure voor patiënten/verzorgers Datum van herziening: oktober 2013 2013-08/LuNL/1731 Inleiding Jouw dokter heeft bij jou de diagnose bipolaire I

Nadere informatie

FEEL-E. Vragenlijst over emotieregulatie bij volwassenen. HTS Report. Simon Janzen ID 4589-2 Datum 11.11.2015. Zelfrapportage

FEEL-E. Vragenlijst over emotieregulatie bij volwassenen. HTS Report. Simon Janzen ID 4589-2 Datum 11.11.2015. Zelfrapportage FEEL-E Vragenlijst over emotieregulatie bij volwassenen HTS Report ID 4589-2 Datum 11.11.2015 Zelfrapportage FEEL-E Inleiding 2 / 14 INLEIDING De FEEL-E brengt de strategieën in kaart die volwassenen gebruiken

Nadere informatie

Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten

Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten Een niet biologisch verklarings- en behandelmodel voor hardnekkige psychiatrische klachten Maureen Oliver Lezing gehouden tijdens het symposium van de Vereniging voor Transpersoonlijke Psychiatrie op 20

Nadere informatie

COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ:

COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ: COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ: NESTEN KRIJGEN DEUKEN OUDERLIJKE STRESS: WEINIG TIJD OM TE COMMUNICEREN. WE GROEIEN UIT ELKAAR EMOTIONELE STRESS: VEEL VERLIESERVARINGEN Even reflecteren naar eigen handelen. Heb

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten Schrijf je verhaal zeven schrijfopdrachten THEM A LOYALITEIT Onder loyaliteit verstaan wij: De manier waarop het kind de band tussen hem en zijn ouders ervaart en hoe hij hiermee omgaat. Hierbij is te

Nadere informatie

1 Het sociale ontwikkelingstraject

1 Het sociale ontwikkelingstraject 1 Het sociale ontwikkelingstraject Tijdens de schoolleeftijd valt de nadruk sterk op de cognitieve ontwikkeling. De sociale ontwikkeling is in die periode echter minstens zo belangrijk. Goed leren lezen,

Nadere informatie

Studievaardigheden. BEN/LO/ADHD/14/0003j April 2014

Studievaardigheden. BEN/LO/ADHD/14/0003j April 2014 Studievaardigheden N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u

Nadere informatie

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS WWW.PESTWEB.NL DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS Kinderen en jongeren willen je hulp, als je maar (niet)... Wat kinderen zeggen over pesten Kinderen gaan over het algemeen het liefst met hun probleem naar hun

Nadere informatie

MINDFULNESS. Workshop NVN, Lunteren, 26 september 2015

MINDFULNESS. Workshop NVN, Lunteren, 26 september 2015 MINDFULNESS Workshop NVN, Lunteren, 26 september 2015 Erik van den Brink, psychiater, www.mbcl.nl; www.behoudenhuys.nl; www.centrumintegralepsychiatrie.nl Definities Mindfulness Aandacht geven op een speciale

Nadere informatie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie

Zaken voor mannen. Verhalen van mannen met epilepsie Zaken voor mannen Verhalen van mannen met epilepsie Introductie Niet alle mannen vinden het prettig om over hun gezondheid te praten. Ieder mens is anders. Elke man met epilepsie ervaart zijn epilepsie

Nadere informatie

Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste

Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste Eerste druk, 2014 2014 Emelie van Laar isbn: 9789048434497 nur: 775 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van

Nadere informatie

Geluk, lijden en een struisvogel: Mindfulness (Awareness) in de praktijk

Geluk, lijden en een struisvogel: Mindfulness (Awareness) in de praktijk 1 Geluk, lijden en een struisvogel: Mindfulness (Awareness) in de praktijk Wat is geluk? Geluk kan worden ervaren als lijden afwezig is. Wie niet lijdt, is gelukkig. Ik bedoel dan niet het geluk dat we

Nadere informatie