Verslaving: ziekte of zwakte? Vrij Nederland, november 2011

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verslaving: ziekte of zwakte? Vrij Nederland, november 2011"

Transcriptie

1 Verslaving: ziekte of zwakte? Vrij Nederland, november 2011 Mijn vrijgezelle buurvrouw kwam thuis met een kroegbaas. Terwijl zij mij vanachter zijn schouder verheugd aankeek, was voor mij één blik en een gesprek van tien minuten genoeg om te weten: nee, nee, nee. Overjarig uitgaanstype, onder de tatoeages en het conversatievermogen van iemand die twee weken heeft doorgehaald. Dat je denkt: oké, twintig jaar geleden in het uitgaansleven hartstikke spannend, begrijp ik, maar nu op zijn veertigste absoluut geen wedding material. Al snel blijkt hij schulden te hebben, door zijn ADHD valt er geen afspraak met hem te maken en in gesprekken voel je dat hij draait en liegt. Soms zat de buurvrouw bij mij aan de keukentafel en sprak ze haar twijfels uit. Misschien was hij als man niet zo geschikt en was het haar kinderwens die sprak? Je moet altijd naar je intuïtie luisteren, vond ik, wat zij opvatte als: ik moet ervoor gaan. Ze negeerde de smsjes van andere vrouwen die binnenkwamen en de witte envelopjes die ze in zijn broekzakken vond. Ze was namelijk al snel zwanger. Hun dochter is nog geen jaar als ze erachter komt dat hij vreemdgaat en nog veel meer cocaïne gebruikt dan ze al dacht. Ze verbreekt de relatie, hij stort in en meldt zich bij Jellinek voor een coke-, alcohol-, én seksverslaving, want ja, daar kwam dat vele vreemdgaan vandaan. Hij wilde het niet, echt niet, nee, hij móest. En toen bevonden we ons opeens in een vreemde discussie. Want waar ik blij ben dat ze van deze slapjanus verlost is, vindt zij het vooral zielig dat hij nu alles kwijt is wat hem dierbaar was. Hij is namelijk ziek. En kan er niets aan doen. Ziek? Ziek? Als je kanker hebt, dán ben je ziek, riep ik. Als hij al ziek is, dan is dat veroorzaakt doordat hij zelf iets tot zich neemt en dus is het zijn eigen schuld. Gewoon een kwestie van niet doen. Mijn buurvrouw keek me meewarig aan. Ik wist klaarblijkelijk niet waarover ik sprak. En zo begint een zoektocht. Is haar vriend een slappeling die duidelijk zijn prioriteiten niet op een rijtje heeft en is zij gek dat ze er ooit aan begonnen is, of stel ik me dan te hard op? Is verslaving een hersenziekte waar bijna niet aan te ontkomen valt als je genetisch gedetermineerd bent? Als je wat aan verslaafde-bashing wilt doen, zit je bij de Engelse psychiater Theodore Dalrymple goed. Dalrymple werkte jaren als gevangenisarts in een Engelse achterstandswijk en zijn boodschap is helder en komt terug in ieder boek dat hij schrijft: verslaving is een morele zwakte en een probleem van de onderklasse. Een probleem, overigens, dat door de culturele elite in stand wordt gehouden. Want in plaats van de verslaafde voor te houden dat hij een slappeling is die voor de makkelijke weg kiest, praten wij hem een slachtofferschap aan. Een slachtoffer van beroerde omstandigheden en slechte genen. En het erge is dat de onderklasse zichzelf die mening nu ook heeft toegedaan, met een verlammende passiviteit als gevolg, vertelt Dalrymple in zijn Utrechtse hotelkamer. Ik heb heel wat verslaafden aan mijn bureau gehad die zeiden: "Ik zou wel willen stoppen dokter, maar ik heb de hulp niet gehad." Als ik dan vroeg: "Welke hulp heb je nodig? Waardoor zou je stoppen?" staarden ze me glazig aan en zeiden: "Nou, u moet iets doen. U moet me iets geven." Maar er is niets dat ik kan doen en er is niks dat ik kan geven. Er bestaat niet een pil waardoor je in een keer vrij bent. Het idee dat ze iemand nodig hebben om iets voor ze te doen, betekent dat ze een goede psychologische reden hebben om door te gaan zonder het gevoel te hebben dat zij het zelf zijn die doorgaan. Zo krijg je een vicieuze cirkel. Meegaan in dat gevoel dat ze er niks aan kunnen doen, is mensonterend. Daarmee haal je hun autonomie weg. Het probleem van veel verslaafden, zegt Dalrymple, is dat ze geen goede reden hebben om te stoppen. Ze zijn verslaafd omdat ze niets anders in hun leven hebben dat belangrijk genoeg is en het wel lekker vinden die roes. Als de prikkel groot genoeg is, stoppen ze. Sommige mensen hebben hulp nodig bij het weer opbouwen van hun leven en daar ben ik ook voor. Als je langdurig verslaafd bent geweest, heb je vaak je leven geruïneerd. Je hebt je vrienden en familie van je verwijderd en de mensen met wie je omgaat zijn zelf ook verslaafd. Maar dat is niet een medisch probleem. Twee historische voorbeelden noemt hij daarvan het bewijs. De Amerikaanse soldaten die in de Vietnamoorlog heroïne gebruiken en bij thuiskomst zonder probleem stopten. En Mao die zijn volk verbood nog langer opium te gebruiken op straffe van de dood. En twintig miljoen mensen stopten. Want als Mao zei dat hij je dood zou schieten, deed hij dat. Dus uiteindelijk is het gewoon een gebrek aan motivatie.

2 Als het zo simpel was, waren wel meer mensen gestopt, zegt bijzonder hoogleraar Geschiedenis van de Farmacie en onderzoeker bij de afdeling Metamedica van de VU Medisch Centrum Toine Pieters. De harde waarheid is dat het slechts 20% van de verslaafden lukt het eerste jaar van het middel af te blijven. Pieters is co-auteur van het boek Chemie van verslaving; over genen, hersenstofjes en sociale zwakte waarin hij uiteenzet waardoor verslaving wordt veroorzaakt en waarom de een wel en de ander niet verslaafd raakt. Het is een hele complexe aandoening, waar in de loop der jaren verschillend over wordt gedacht. Tot een jaar of twintig geleden zag men verslaving als een psychosociale stoornis die voortkwam uit aangeleerd gedrag. Sinds 2000 wint de opvatting dat verslaving een hersenziekte is steeds meer terrein. Als het recht toe recht aan zou zijn, als er een plek zou zijn in de hersenen waar het zat, zouden we het met medicijnen kunnen behandelen. Het probleem is dat het niet alleen een kwestie is van teveel of te weinig neurotransmitters. Het is een combinatie van erfelijke aanleg, genen en omgevingsfactoren die maken dat iemand verslaafd raakt en blijft. Heb je ouders die gebruikten, zit je in een vriendengroep die gebruikt, hoe ga je om met tegenslagen, hoe intelligent ben je, hoe staat het met het aanbod van het middel? Het speelt allemaal een rol. Als je geluk hebt, wordt een zwakte op het ene gebied rechtgetrokken op een ander gebied, waardoor je risicoprofiel in gunstige zin beïnvloed wordt. En het is een groot probleem. 3,5 miljoen tabakverslaafden, een miljoen mensen alcoholverslaafd en eenzelfde aantal geneesmiddelenverslaafd. Nu cannabis met een hogere THCwaarde dan 15% als harddrugs wordt bestempeld, hebben we er opeens problematische verslaafden bij. Ik heb mijn hele studententijd behoorlijk veel gedronken. Het waren de jaren 90, de hoogtijdagen van de xtc, dus ook dat werd veelvuldig aan de feestvreugde toegevoegd, net als een lijntje coke. Maar eenmaal afgestudeerd en aan het werk, kostte het me geen enkele moeite daarmee te stoppen. Waarom lukt het mij - en velen met mij - wel en een ander niet? Dat is precies het verschil tussen misbruik van middelen in een bepaalde periode van je leven en een verslavingsprobleem, zegt psychologe en clustermanager behandelzaken van Jellinek Wencke de Wildt. Een deel van de studenten voldoet zeker aan onze diagnostische criteria van misbruik of afhankelijkheid, maar is heel goed in staat om, eenmaal in een andere fase van hun leven, daar heel vanzelfsprekend een punt achter te zetten. We spreken van verslaving op het moment dat dat niet lukt. Maar is dat niet gewoon een kwestie van karakter, van verantwoordelijkheid nemen? Je krijgt een baan en besluit dat het niet meer handig is om doordeweeks te drinken. Vanzelf doe je het ook in het weekend wat rustiger aan. De Wildt: Sommige mensen zijn echt gevoeliger voor verslaving dan andere. Mensen met een verminderde dopamine-afgifte in de hersenen bijvoorbeeld. Dopamine is een neurotransmitter die zorgt voor een prettig gevoel. Heb je daar niet zoveel van, dan beleef je minder plezier aan dingen die voor andere mensen wel heel plezierig zijn. Om dat gevoel op te heffen, ga je op zoek naar een dopaminekick. Alcohol en drugs zijn daar uitermate geschikt voor. Iedereen kent het vrolijke gevoel dat na een paar drankjes komt opzetten. Bij mensen met weinig dopamine komt dat extra hard en plezierig aan. Als je daarbij dan ook nog eens beperkte controle hebt in het voorste deel van de hersenen, is dat echt een risicofactor. Daarom komt verslaving bij mensen met ADHD, die zowel een verminderde dopamine-afgifte als een beperkte impulscontrole hebben, relatief veel voor. Je zou zelfs kunnen zeggen dat zij aan zelfmedicatie doen. Verslaving ontstaat op het moment dat middelengebruik een gewoonte wordt. Je komt moe uit je werk, ploft op de bank en vindt dat je nu echt een wijntje hebt verdiend. Doe je dat elke dag dan wordt voor jou die situatie - na het werk op de bank - al voldoende om een enorme trek te krijgen, ja, een hunkering zelfs. Na verloop van tijd hoef je alleen nog maar op de bank te zitten met dat gevoel en dan komt die hunkering al opzetten. En voor je het weet, is die fles open. De Wildt: Er ontstaan als het ware automatische processen, je lichaam leert dat je het nodig hebt in zo n situatie. Mensen ervaren die hunkering, wij noemen dat craving, als een onweerstaanbare drang om te gaan gebruiken. Wat bij verslaving ook kenmerkend is, is controleverlies. De rem zit er niet meer op. Dat heeft te maken met veranderingen die zich voordoen in het brein, in de prefrontale cortex. Het controlesysteem raakt verstoord. Dat niet alleen, je hele brein raakt erop ingesteld het

3 middel te gebruiken. Onze hersenen zijn zo ontworpen dat we dingen doen die ons in staat stellen te overleven en ons voort te planten. Dat zijn dan ook activiteiten die worden bekrachtigd door dopamine-afgifte: eten, drinken en sex. De ellende met verslaving aan middelen als alcohol en drugs is dat ze die dopamine nog veel krachtiger losmaken en daarmee alle interesse voor andere plezierige en ook noodzakelijke activiteiten wegnemen. Alcohol en drugs krijgen de overhand en voor het brein werkt het alsof je het nodig hebt om te overleven. Dat is de paradox. Je hersenen doen iets met je wat heel slecht is voor je. Zo komen we terecht in het kamp van auteurs als Dick Swaab en Mark Mieras. De vrije wil bestaat niet, het zijn de hersenen die voor ons beslissen. Mark Mieras: Zelfs wilskracht is een biologisch proces. In die zin is iedereen ontoerekeningsvatbaar. De manier waarop jouw hersenen werken, stuurt aan hoe jij reageert op situaties; pas later verzin je er een verhaal omheen. Bij verslaving raakt dat proces verstoord: het verhaal dat je over jezelf hebt, wordt steeds doorkruist door tegenstrijdig gedrag, veroorzaakt door mechanismen die diep in de hersenen aan het werk zijn. Dat is het verwarrende van de ervaring, vooral voor de verslaafde zelf; hij doet dingen waarvan hij zich had voorgenomen ze niet te doen en bedondert daarmee zijn omgeving. Blijkbaar is al dat andere niet belangrijk genoeg, wordt er tegen hem gezegd en dat gaat hij zelf ook geloven, want hoe kun je dat irrationele gedrag anders interpreteren? Die overtuiging draagt niet bepaald bij aan het toch al wankele zelfbeeld. Op een gegeven moment laat hij zich gaan, zoals een drenkeling zich van een stuk hout laat glijden. Verslaving ontstaat vaak als er problemen zijn die je flexibiliteit aantasten, zegt Mieras. Het maakt nogal een verschil of je drinkt omdat het gezellig is of omdat je je werk niet aan kunt. Het helpt als je een gezonde relatie hebt, als je werk hebt dat bij je past, als je je gezien voelt en goede vrienden hebt. Dan ben je flexibeler om op het moment dat je doorschiet weer terug te keren. Lukt dat niet, dan neemt je reptielenbrein, met al zijn reflexen, het langzaamaan over van je mensenbrein, de cortex, waarmee je besluiten neemt en een verstandig plan maakt. Wat volgt is een strijd tussen de twee hersengebieden. Dat is niet onomkeerbaar. Door therapie en oefening kun je verkeerde reflexen aanpakken. Maar je moet wel begrijpen dat er primitieve mechanismen werkzaam zijn. Je bent slachtoffer van een ontspoort brein. Begrip hebben voor je eigen irrationaliteit helpt om de rationaliteit terug te vinden. Want dat is toch waar de motivatie uiteindelijk vandaan moet komen. Dan nog lijkt het me dat er een keuzemoment is. Niet als je reptielenbrein het al lang en breed heeft overgenomen en lurkend aan een gin-tonic zit, nee, het moment dat je voelt dat je het niet meer in de hand hebt. Dat je het s avonds niet meer bij één glas houdt, maar die hele fles opdrinkt. Dat is het moment dat je moet denken: het lijkt me verstandig als ik even een tijdje niet drink. En ik zeg: die keuze is er niet. Aan het woord is Dirk Steenssens, psychiater bij verslavingskliniek RoderSana. Als je naar de wereld om ons heen kijkt, hoeveel is dan bewust gestuurd? Het gaat om macht, geld, status, eten, drinken en sex. Onze drijfveren zijn primitief en op impliciet niveau. Wij mensen zijn biologisch gedetermineerd. We hebben er dan een laagje cortex omheen die zorgt dat de boel wat netter en beschaafder verloopt, maar we blijven dieren op zoek naar voeding en genot. Steenssens is net terug van het wereldcongres psychiatrie en is er nog vol van: het bewijs dat de theorie van Dalrymple onder tafel veegt. Het is allemaal nog heel nieuw, maar van cocaïne is het inmiddels aangetoond: het grijpt in op epigenetisch niveau. We hebben het hier over het DNA, die helix met dubbele streng waarin genen in- en uitgepakt zitten. Genen die je veel gebruikt zijn uitgepakt, genen die niet gebruikt worden blijven dicht - een beetje het verhaal van de bibliotheek en het archief, legt Steenssens uit. Wat cocaïne doet, is het actief maken van genen die het beloningsgestuurde gedrag beïnvloeden, waardoor je steeds meer beloning nodig hebt voor eenzelfde gedrag om gemotiveerd te blijven. En dat gebeurt niet bij één keer cocaïne gebruiken, maar bij een aantal keren. Het is een proces dat demethylatie heet en onder invloed van stoffen en processen, zoals cocaïne, alcohol en stress, in het dagelijks leven plaatsvindt. En dan is de vraag hoeveel je kunt verdragen? In combinatie met factoren als minder slapen, slechte voeding, weinig beweging en stress, kan dat hele mechanisme als het ware gaan kantelen. Zoals je ook burned out

4 kunt raken van iets kleins. Dat verklaart ook waarom sommige stoornissen pas op latere leeftijd ontstaan. Behandeling moet intensief zijn, ingrijpen op heel veel domeinen en vooral leiden tot gedragsverandering. Een detox is nog niks, zegt Steenssens, een minimaal begin. Vervolgens moet er door middel van therapie en gesprekken een link gelegd worden tussen de cortex en de andere delen van de hersenen, zodat er in dat controlecentrum ook effectief iets gebeurt en dan moet je op epigenetisch niveau, eventueel met medicijnen, dat evenwicht weer zien te vinden. Voor ogen houden hoe je het zou willen, dat is waar Steenssens op hamert bij zijn patiënten. En als je zo rondkijkt op het terrein van de kliniek, prachtig gelegen in de Brabantse bossen, moet dat dagdromen over een beter leven hier niet het probleem zijn. Waar Jellinek vooral doet denken aan een ziekenhuis, het ruikt er ook naar, lijkt RoderSana nog het meest op een luxe vakantieoord. Hier wil iedereen wel een paar weken verblijven. Maar wat als je weer thuiskomt, in het vertrouwde stramien? Dat is sowieso de moeilijkheid, zegt Steenssens. De meeste verslaafden vallen wel een aantal keer terug. Slechts 20% blijft het eerste jaar clean, als er geen intensieve vervolgbehandeling volgt. Je kunt het vergelijken met depressies. Je geneest er nooit helemaal van, het kan terugkomen en een deel van de mensen leert het hanteren. Wat dat betreft lijkt het verloop van de ziekte op kanker. Sommige mensen genezen, anderen krijgen een terugval en een deel overlijdt. Overheidsingrijpen helpt. Je zag het aan de antirookcampagne tien jaar geleden. Zet mensen letterlijk met hun sigaret op straat en ineens lukt het velen om te stoppen. Ik heb zelf gerookt, drie pakjes per dag - ik ken de hunkering. Zelfs toen ik zwanger was, lukte het me niet om meteen te stoppen. Op een middag heb ik alle sigaretten in huis in de vuilniszak gestopt en buiten op straat gezet. Om elf uur s avonds had ik het niet meer. Ik ben naar beneden gerend - we woonden destijds drie hoog, heb het pakje sigaretten weer uit de vuilniszak gehaald en stak er een op. Eentje meer of minder maakte ook niet zoveel meer uit. Uiteindelijk is het gewoon een kwestie van niet doen, dat weet iedereen die gestopt is met roken. Af en toe steekt het verlangen weer even de kop op, maar als je sterk bent dooft het gevoel vanzelf weer uit. Brigitte Jansen, klinisch psycholoog bij forensisch verslavingskliniek Triple-Ex, zou dan ook zeker niet spreken van een ziekte. Het is een genetische gevoeligheid voor, zoals iedereen die heeft. De een kan niet van chocola afblijven, terwijl het de ander geen enkele moeite kost, zo heb je ook mensen die niet van cocaïne kunnen afblijven. Maar dat wil niet zeggen dat je geen keuze hebt. Door het een ziekte te noemen, maak je mensen een patiënt en geef je ze een excuus in handen: ik kan er niks aan doen. Maar je hebt altijd de keuze, je kunt altijd zeggen: ik wil dit niet meer. De verantwoordelijkheid voor je middelengebruik ligt ten alle tijden toch echt bij jezelf. Er heeft een diepgaande verandering in de hersenen plaatsgevonden. Gemiddeld heeft een langdurig verslaafde zo n twee jaar nodig om daarvan te herstellen en zijn leven weer zo in balans te brengen dat er voldoende tegenwicht is. Er moeten realistische keuzes gemaakt worden. Als je van jezelf weet dat je gevoelig bent en je werkt in een kroeg, ligt daar een belangrijk deel van de oplossing. Ben ik te hard geweest in mijn oordeel? Het blijft een hachelijke situatie, zelfs de deskundigen zijn het niet met elkaar eens. Maar welke deskundige ik ook spreek, of ze nou uitgaan van een ziekte of morele zwakte, of er nou wel of niet sprake is van een vrije wil, over één ding zijn ze het eens: de verslaafde is zelf verantwoordelijk voor het oplossen van het probleem. Hij is degene die behandeling moet zoeken, zoals een diabetespatiënt ook verantwoordelijk is voor zijn dieet en het spuiten van insuline. Hem aanpakken met fluwelen handschoentjes heeft geen zin, hij heeft meer aan een ferme schop onder de kont. Het is een eigentijds iets, dat zoeken naar een antwoord op een particulier probleem in de wetenschap, zegt filosoof Coen Simon die in zijn boek En toen wisten we alles een pleidooi houdt voor oppervlakkigheid. En dan niet in de zin van luchtig, maar zonder een beroep te doen op een autoriteit of theorie. We durven bijna zelf geen mening meer te hebben, zelfs de meest alledaagse vraagstukken moeten wetenschappelijk onderbouwd zijn. Maar het antwoord op een particulier probleem vind je niet in de wetenschap. De wetenschap heeft het altijd over algemeenheden, terwijl een particulier probleem altijd concreet is. De wetenschap determineert: want ADHD, dus verslavingsgevoelig en hersenziek. Daarmee ontsla je hem van enige verantwoordelijkheid en

5 bestempel je hem eigenlijk als automaat. En wie wil of kan er leven met een automaat? Je moet iemand wel een vrije wil toedichten, anders is er geen gesprek mogelijk, vindt Simon. Gedetermineerd of niet, hij zal toch moeten handelen. Tegelijkertijd is hij ook een mens en menselijkheid houdt in dat je zwak bent en kunt falen. Het lot is niet maakbaar, er kunnen veel dingen misgaan in een mensenleven. Vraag het de man die onder een brug slaapt en je krijgt geen successtory. Wat vind jij nog normaal? Dat is het enige dat telt in dit vraagstuk. En daar kun je iemand op aanspreken. Daardoor ga je niet mee in de medicalisering en etikettering, die alleen maar voor een bestendiging van het gedrag zorgt, maar bied je iemand de mogelijkheid een alternatief leven te gaan leiden. In kader: Niet iedereen die met een middel in aanraking komt raakt verslaafd. Er is per middel een verslavingscoëfficiënt. Van de honderd mensen die starten met een stof, blijft zoveel procent eraan hangen. De zwaarst verslavende stof is nicotine, met 50/60%, heroïne bungelt ergens onderaan met een coëfficiënt van rond de %. Cocaïne is met 25-30% een stuk verslavender, en crack met 35-40% ook. Maar het overgrote deel van de mensen raakt niet verslaafd. Door: Suzanne Rethans

Bespreken van situaties

Bespreken van situaties Bespreken van situaties U heeft met de leerlingen de website over alcohol, roken en drugs doorlopen. Dit zijn onderwerpen die leerlingen bezighouden en waar ze onderling over praten. Toch is het goed om

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies

Achtergronden. De verslaving. Controleverlies Achtergronden We beschouwen verslaving vandaag als een ziekte. Door veranderingen in de hersenen zijn verslaafden niet goed in staat om hun innamegedrag onder controle te houden. Een verslaafde drinker

Nadere informatie

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan

Verslaving. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving. Als iemand niet meer zonder... kan ggz voor doven & slechthorenden Verslaving Als iemand niet meer zonder... kan Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over verslaving Herkent u dit? Veel mensen gebruiken soms

Nadere informatie

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth

Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling. dr. C.A. Loth Verslaving apart? Dubbele diagnostiek als standaardbehandeling in de GGz dr. C.A. Loth Cijfers 1,2 miljoen alcoholisten/problematische drinkers 1,8 miljoen dagelijkse gebruikers benzo s, 22 % gebruikt

Nadere informatie

WWW.VOORKOM.NL LESBRIEF OVER ROKEN UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144

WWW.VOORKOM.NL LESBRIEF OVER ROKEN UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 WWW.VOORKOM.NL V.S.O. Roken stoer? Stoppen is sterker! LESBRIEF OVER ROKEN UITGAVE: STICHTING VOORKOM! POSTBUS 91 3990 DB HOUTEN TELEFOON 030-6373144 Lesbrief Over Roken V.S.O. Colofon: Deze lesbrief hoort

Nadere informatie

Dialogen website Motiveren tot rookstop

Dialogen website Motiveren tot rookstop Dialogen website Motiveren tot rookstop Dialoog verandertaal uitlokken en versterken Goedemorgen. Heeft u problemen gehad sinds uw vorige controle? Ja, eigenlijk wel. Mijn tanden zijn sterk verkleurd.

Nadere informatie

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht.

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht. 1. Joris Hé Roos, fiets eens niet zo hard. Roos schrikt op en kijkt naast zich. Recht in het vrolijke gezicht van Joris. Joris zit in haar klas. Ben je voor mij op de vlucht?, vraagt hij. Wat een onzin.

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief roken UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief roken UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ROKEN 3 GEWOONTEN 3 ROKEN EN JOUW GEZONDHEID 4 VERSLAAFD AAN

Nadere informatie

H E T V E R L O R E N G E L D

H E T V E R L O R E N G E L D H E T V E R L O R E N G E L D Personen Evangelieschrijver Vrouw (ze heet Marie) Haar buurvrouwen en vriendinnen; o Willemien o Janny o Sjaan o Sophie (Als het stuk begint, zit de evangelieschrijver op

Nadere informatie

namens Jellinek dank voor uw uitnodiging

namens Jellinek dank voor uw uitnodiging namens Jellinek dank voor uw uitnodiging Bani da Lima - Ahrendt Manager Behandelzaken JellinekMinnesota Franca Hasenbos Manager Bedrijfsvoering Jellinek Gooi- en Vechtstreek & JellinekMinnesota Onderwerpen

Nadere informatie

Wat je moet weten over hasj en wiet

Wat je moet weten over hasj en wiet Wat je moet weten over hasj en wiet 1 2 Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief drugs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET DRUGS 3 SOORTEN DRUGS 3 WAT DOEN DRUGS? 4 VERSLAAFD AAN DRUGS

Nadere informatie

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp

Brijder Verslavingszorg Hoofddorp Ons Team Ons team is zeer divers. We bestaan uit het secretariaat, psychologen, maatschappelijk werkers, sociaal psychiatrisch verpleegkundigen, cognitief gedragstherapeutisch werkers, ervaringsdeskundigen,

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN

WAAROM DIT BOEKJE? VERBODEN WAAROM DIT BOEKJE? Dit boekje gaat over seksuele intimidatie op het werk. Je hebt te maken met seksuele intimidatie als een collega je steeds aanraakt. Of steeds grapjes maakt over seks. Terwijl je dat

Nadere informatie

Hasj en wiet zijn drugs. Dat heet blowen. In deze folder vind je:

Hasj en wiet zijn drugs. Dat heet blowen. In deze folder vind je: Je hebt vast wel eens van hasj of wiet gehoord. Hasj en wiet zijn drugs. Hasj en wiet worden meestal gerookt. Er wordt een soort sigaret gedraaid met tabak en hasj of wiet. Dat heet blowen. In deze folder

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Je bent jong en je wilt wat!

Je bent jong en je wilt wat! Je bent jong en je wilt wat! Logisch, je voelt je geen sukkel. Je bent jong, je zit vol energie en je wilt eruit halen wat er uit dit leven te halen valt. Plezier maken, feesten en doen waar je zin in

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Interviewfragmenten. Vraag 1: Heeft u een zeer goede, goede, redelijke of slechte gezondheid?

Interviewfragmenten. Vraag 1: Heeft u een zeer goede, goede, redelijke of slechte gezondheid? Interviewfragmenten Onderstaande fragmenten zijn uitsuitend bedoeld voor gebruik bij het boek Onderzoek doen met vragenlijsten. Het is niet toegestaan deze fragmenten te publiceren of anderszins te verspreiden.

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Y-choice. Luister naar De keuzes die je maakt van Van Dik Hout. Het nummer staat op de CD Het beste van 1994-2001. De songtekst vind je in bijlage 1.

Y-choice. Luister naar De keuzes die je maakt van Van Dik Hout. Het nummer staat op de CD Het beste van 1994-2001. De songtekst vind je in bijlage 1. Kiezen Opwarmertje Een eigen keuze (Naar: Kiezels 10 e jaargang, nr. 5) Laat één jongere beginnen met het noemen van een drietal belangrijke zaken uit zijn leven, bijvoorbeeld iemand kiest scooter, voetbal

Nadere informatie

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers

Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers Honderd Vragen over Verslaving door Nathan Wennegers 1) Waarom ik? Antwoord: Precies, het gaat juist over je ik, niet waar? Want wil een normaal intelligent mens verslaafd zijn? 2) Hoe bedoel je precies?

Nadere informatie

Micha kijkt Ruben aan. Hij trekt een gek gezicht. Micha houdt niet van puzzelen, want de puzzels die oma maakt, zijn altijd heel erg moeilijk.

Micha kijkt Ruben aan. Hij trekt een gek gezicht. Micha houdt niet van puzzelen, want de puzzels die oma maakt, zijn altijd heel erg moeilijk. 1. Puzzelen Wie er het eerst is! Micha staat bij het schoolhek. Hij krijgt een harde klap op zijn schouder van Ruben, zijn grote broer. Oké. Micha is wel in voor een wedstrijdje. Hij begint meteen te rennen,

Nadere informatie

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Als je iets verkeerd doet, verdien je straf. Ja toch? Dat is eerlijk. Er is niemand die nooit iets

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze cursus is geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

Maar verder ben ik heel gezond: ik sport en let op mijn voeding. Het is een deel van mijn sociale leven

Maar verder ben ik heel gezond: ik sport en let op mijn voeding. Het is een deel van mijn sociale leven Fase: Ik rook misschien wat te veel voor mijn., maar voor de rest is alles onder controle Voorbeeld hinderende gedachte: Mijn moeder had longkanker en zij rookte niet. Maar verder ben ik heel gezond: ik

Nadere informatie

Project Alcohol 2014

Project Alcohol 2014 Project Alcohol 2014 Naam: Jong geleerd is oud gedaan!!!! Laat je niet Naam: F L s E s E N Klas:!!! 1 Inleiding De carnaval komt eraan. Een feest dat gevierd moet worden. Maar is het feestje van plezier

Nadere informatie

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig De tijd vliegt voorbij en voor je weet zijn we al weer een jaar verder. Ik zeg wel eens: mensen overschatten wat je in een jaar kunt doen, maar onderschatten wat je in 3 jaar kan realiseren. Laten we naar

Nadere informatie

Bewust Omgaan met een Verslaving

Bewust Omgaan met een Verslaving Bewust Omgaan met een Verslaving Dit stuk biedt enkele handvatten om bewust te leren omgaan met je verslaving. Misschien denk je op dit punt wel dat je er niet mee om wil léren gaan, maar dat je er gewoon

Nadere informatie

Monica is jarig. Iemand vertelt over haar sollicitatiegesprek. Monica en Arend praten over opleiding, werken en een eigen bedrijf.

Monica is jarig. Iemand vertelt over haar sollicitatiegesprek. Monica en Arend praten over opleiding, werken en een eigen bedrijf. Les 1 Werk en inkomen (1) Monica is jarig. Iemand vertelt over haar sollicitatiegesprek. Monica en Arend praten over opleiding, werken en een eigen bedrijf. Evert en Monica -2 Rijbewijs Monica is jarig.

Nadere informatie

Hersenstichting Nederland. Hersenen en verslaving

Hersenstichting Nederland. Hersenen en verslaving Hersenstichting Nederland Hersenen en verslaving 1 Hersenen en verslaving Veel mensen gebruiken wel één of meer verslavende stoffen zoals alcohol, tabak of koffie. Maar wanneer is iemand nu verslaafd?

Nadere informatie

Jezus vertelt, dat God onze Vader is

Jezus vertelt, dat God onze Vader is Eerste Communieproject 26 Jezus vertelt, dat God onze Vader is Jezus als leraar In les 4 hebben we gezien dat Jezus wordt geboren. De engelen zeggen: Hij is de Redder van de wereld. Maar nu is Jezus groot.

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij.

Soms ben ik eens boos, en soms wel eens verdrietig, af en toe eens bang, en heel vaak ook wel blij. Lied: Ik ben ik (bij thema 1: ik ben mezelf) (nr. 1 en 2 op de CD) : Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Weet ik wie ik ben? Ja, ik weet wie ik ben. Ik heb een mooie naam, van achter en vooraan.

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de. zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale

Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de. zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale Als...door een tijger achterna gezeten. door Maurice Maarssen Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS),

Nadere informatie

Van verslaving naar herstel!

Van verslaving naar herstel! Van verslaving naar herstel! Eerste druk, 2013 2013 Anita Van Besauw isbn: 9789048429356 nur: 340 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik.

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. juni 2014 Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie Eerste nummer Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. INHOUD juni 2014 Eten als een kind Op kamers

Nadere informatie

HET VERHAAL VAN KATRIN

HET VERHAAL VAN KATRIN HET VERHAAL VAN KATRIN Katrin begon heroïne te gebruiken toen ze ongeveer 12 was. In het begin deed ze dat nog af en toe. We hadden er niet genoeg geld voor. Door een ingrijpende gebeurtenis ging ze steeds

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Aanmelden. informatie over hoe wij jou helpen naar een leven zonder verslavende middelen

Aanmelden. informatie over hoe wij jou helpen naar een leven zonder verslavende middelen Aanmelden informatie over hoe wij jou helpen naar een leven zonder verslavende middelen Vind je dat je in het weekend te veel coke, speed of xtc gebruikt? Heb je weer geblowd of gedronken, terwijl je dat

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis.

Weer naar school. De directeur stapt het toneel op. Goedemorgen allemaal, zegt hij. * In België heet een mentor klastitularis. Weer naar school Kim en Pieter lopen het schoolplein op. Het is de eerste schooldag na de zomervakantie. Ik ben benieuwd wie onze mentor * is, zegt Pieter. Kim knikt. Ik hoop een man, zegt ze. Pieter kijkt

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 6 Zacheüs (1) Het is erg druk in de stad vandaag. Iedereen loopt op straat. Zacheüs wurmt zich

Nadere informatie

Uitslagen leerlingen onderzoek (2003)

Uitslagen leerlingen onderzoek (2003) Uitslagen leerlingen onderzoek (00) Als onderdeel van het onderzoek naar het verslavingspreventieproject op scholen voor voortgezet onderwijs in Katwijk is een anonieme online-enquête afgenomen met behulp

Nadere informatie

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis.

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. 1 Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. Dat is nu al de derde keer in een paar dagen. We moeten vandaag op de eerste verdieping zijn, kamer 105. Mevrouw dr. W.H.F. Scheltema, internist,

Nadere informatie

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten.

Lekker ding. Maar Anita kijkt boos. Hersendoden zijn het!, zegt ze. Die Jeroen is de ergste. Ik kijk weer om en zie hem meteen zitten. Lekker ding Pas op!, roept Anita. Achter je zitten de hersendoden! Ik kijk achterom. Achter ons zitten twee jongens en drie meisjes hun boterhammen te eten. Ze zijn gevaarlijk, zegt Anita. Ze schudt haar

Nadere informatie

Je motivatie vormt de basis om dingen te veranderen.

Je motivatie vormt de basis om dingen te veranderen. Je motivatie vormt de basis om dingen te veranderen. Om iets te bereiken moet je actie ondernemen. Je moet vanuit jezelf iets doen. Om iets te doen moet je gemotiveerd zijn. Je zou dus kunnen stellen dat

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

WIL JE MINDER BLOWEN?

WIL JE MINDER BLOWEN? WIL JE MINDER BLOWEN? Uitgave van Stichting Be Aware Maart 2015 Ik wil minderen. Je vindt dat je teveel wiet/hasj of cannabis rookt. Je beseft dat je hierdoor minder goed functioneert: je huiswerk lijdt

Nadere informatie

Vroeg Interventiedienst Drugs

Vroeg Interventiedienst Drugs VRIND Vroeg Interventiedienst Drugs Als aan ouders gevraagd wordt wat hun grootste bekommernissen zijn voor hun kinderen in de toekomst, dan scoort 'drugs' zeer hoog. Ouders maken zich zorgen over drugs.

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Aan de slag met de Werk Ster!

Aan de slag met de Werk Ster! Aan de slag met de Werk Ster! Werk Ster Copyright EgberinkDeWinter 2013-2014 Werk Ster Stappen naar werk De Werk Ster helpt je duidelijk te krijgen waar jij op dit moment staat op weg naar werk. Je krijgt

Nadere informatie

U leert in deze les "toestemming vragen". Toestemming vragen is vragen of u iets mag doen.

U leert in deze les toestemming vragen. Toestemming vragen is vragen of u iets mag doen. TOESTEMMING VRAGEN les 1 spreken inleiding en doel U leert in deze les "toestemming vragen". Toestemming vragen is vragen of u iets mag doen. Bij toestemming vragen is het belangrijk dat je het op een

Nadere informatie

Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk!

Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk! Uitleg Zing in 19 mei 2013: Dat is verleidelijk! In onze vorige Zing In hebben we het gehad over de druk die op jonge mensen wordt gelegd, op de vaak hoge eisen die we aan hen stellen. Maar niemand is

Nadere informatie

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen!

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen! 1 Wil je wel leren? Opdracht 1a Wat heb jij vanzelf geleerd? 7 Opdracht 1b Van externe naar interne motivatie 7 Opdracht 1c Wat willen jullie graag leren? 8 2 Kun je wel leren? Opdracht 2a Op wie lijk

Nadere informatie

4.1 Omcirkel het juiste antwoord.

4.1 Omcirkel het juiste antwoord. 4.1 Vraag 1 Het begrip vitaliteit heeft vooral te maken met... A. aankomen en afvallen B. gezondheid en geluk C. dansen en bewegen D. werk en carrière Vraag 2 Hoe vind je de meest betrouwbare informatie

Nadere informatie

Pasen met peuters en kleuters. Jojo is weg

Pasen met peuters en kleuters. Jojo is weg Pasen met peuters en kleuters Beertje Jojo is weg Thema Maria is verdrietig, haar beste Vriend is er niet meer. Wat is Maria blij als ze Jezus weer ziet. Hij is opgestaan uit de dood! Wat heb je nodig?

Nadere informatie

[DE 3 MAGISCHE SMSSEN]

[DE 3 MAGISCHE SMSSEN] 2012 Life Coach Désirée Desiree [DE 3 MAGISCHE SMSSEN] Hoe je op een subtiele en liefdevolle manier je man kunt manipuleren zodat hij zich realiseert hoe blij hij mag zijn met jou. De 3 magische smssen

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Vrienden & Relaties

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Vrienden & Relaties MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Vrienden & Relaties s Avonds en in het weekend zit ik vaak alleen thuis. Ik bel dan wel eens met mijn vrienden, maar ze bellen me nooit terug. Ik heb verkering,

Nadere informatie

Kom verder. Mail vragen en opmerkingen naar: nt2@uitgeverijboom.nl. Veel plezier met dit boek,

Kom verder. Mail vragen en opmerkingen naar: nt2@uitgeverijboom.nl. Veel plezier met dit boek, Kom verder Welkom bij het vak Kennis van de Nederlandse Samenleving, KNS. Dit boek vertelt je over Nederland. Veel van wat je moet weten over het leven in Nederland, staat in dit boek. Je haalt straks

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief gokken UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief gokken UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET GOKKEN 3 HOE KUN JE GOKKEN? 3 WIE IS DE WINNAAR? 4 EENS OF ONEENS?

Nadere informatie

Eerste druk, mei 2010 Herziene uitgave, april 2014 2010 Marcel van Mosselveld. www.stoppendoejezo.com

Eerste druk, mei 2010 Herziene uitgave, april 2014 2010 Marcel van Mosselveld. www.stoppendoejezo.com Stoppen doe je zo Eerste druk, mei 2010 Herziene uitgave, april 2014 2010 Marcel van Mosselveld www.stoppendoejezo.com Illustraties: Caroline van Iersel Redigeren tekst: Conny de Wit isbn: 9789048411955

Nadere informatie

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen.

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen. Woensdag Ik denk dat ik gek word! Dat moet wel, want ik heb net gehoord dat mijn moeder kanker heeft. Niet zomaar een kankertje dat met een chemo of bestraling overgaat. Nee. Het zit door haar hele lijf.

Nadere informatie

Knabbel en Babbeltijd.

Knabbel en Babbeltijd. Knabbel en Babbeltijd. (zorg ervoor dat je deze papieren goed leest, uitprint en meeneemt naar de VBW) Het thema van deze VBW-week is Zeesterren. Het thema is de titel van de week (dus geen kreet of korte

Nadere informatie

Lees Zoek op Om over na te denken

Lees Zoek op Om over na te denken Welkom bij de Online Bijbelcursus van Praise De bijbelcursus is wat voor jou als je: 1. Als je wilt weten wat christenen geloven. 2. Als je meer wilt begrijpen van de bijbel. 3. Als je wilt groeien in

Nadere informatie

v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan

v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan v e rslaafd? Wat als je niet meer zonder kan Alles over verslavingen Voor vragen over alcohol, illegale drugs, gokken en medicijnen: De DrugLijn tel. 078 15 10 20 www.druglijn.be SOS Nuchterheid tel. 09

Nadere informatie

Teksten bewerkt uit het gezinsboek Ons Dagelijks Brood veertigdagentijd van pastoor M. Hagen door EBP voor www.kinderenbiddenvoorkinderen.

Teksten bewerkt uit het gezinsboek Ons Dagelijks Brood veertigdagentijd van pastoor M. Hagen door EBP voor www.kinderenbiddenvoorkinderen. Bidden Teksten bewerkt uit het gezinsboek Ons Dagelijks Brood veertigdagentijd van pastoor M. Hagen door EBP voor www.kinderenbiddenvoorkinderen.nl en kinderactiviteiten www.lambertuskerk-rotterdam.nl

Nadere informatie

Lucas 10:25-37 - Mag Jezus jouw naaste zijn?

Lucas 10:25-37 - Mag Jezus jouw naaste zijn? Lucas 10:25-37 - Mag Jezus jouw naaste zijn? Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Bij deze preek is geen powerpoint

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker Kanker Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over kanker patiënten. Ik hou mijn spreekbeurt hier over omdat er veel kinderen zijn die niet precies weten wat kanker nou eigenlijk is en omdat kanker heel veel

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (00) 67 1 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ALCOHOL SOORTEN DRANK DE WERKING VAN ALCOHOL 4 DE GEVOLGEN VOOR

Nadere informatie

Lesbrief. Zat Annie van Gansewinkel

Lesbrief. Zat Annie van Gansewinkel Lesbrief Zat Annie van Gansewinkel Doe meer met Thuisfront! Bij de boeken in de serie Thuisfront kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen, tips

Nadere informatie

ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN

ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN De meeste mensen, en dus ook leerlingen, praten niet alleen met anderen, maar voeren ook gesprekken met en in zichzelf. De manier waarop leerlingen over, tegen en in zichzelf

Nadere informatie

Alcohol, Roken en opvoeding

Alcohol, Roken en opvoeding Alcohol, Roken en opvoeding Uw kind in klas 1 van het voortgezet onderwijs Als kinderen naar het voortgezet onderwijs gaan, verandert er veel in hun leven. Ze krijgen andere interesses en hun vriendengroep

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze lessen zijn geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Overmatig alcoholgebruik aanpakken RODER. met hulp in uw eigen huisartsenpraktijk. Januari 2014 ONDERDEEL VAN DE NOVADIC-KENTRON GROEP

Overmatig alcoholgebruik aanpakken RODER. met hulp in uw eigen huisartsenpraktijk. Januari 2014 ONDERDEEL VAN DE NOVADIC-KENTRON GROEP Overmatig alcoholgebruik aanpakken met hulp in uw eigen huisartsenpraktijk RODER Januari 2014 ONDERDEEL VAN DE NOVADIC-KENTRON GROEP De belangrijke eerste stap... U heeft met uw huisarts gesproken over

Nadere informatie

Oefeningen REV bij SmR (Amsterdam, 2/3/15)

Oefeningen REV bij SmR (Amsterdam, 2/3/15) Oefeningen REV bij SmR (Amsterdam, 2/3/15) Hinderende gedachten Helpende zelfspraak Mijn partner rookt ook, dus.. Maakt het je sterk als het je wél lukt om te stoppen? Mijn opa werd 90 en rookte sinds

Nadere informatie

Doe de grote zelftest

Doe de grote zelftest Doe de grote zelftest Ben ik burn-out? Het verraderlijke van burn-ut is dat je zelf vaak de laatste bent die het wil weten. De omgeving maakt je erop attent, dwingt je naar de dokter te gaan, of je stort

Nadere informatie

Veerkracht. Vitaliteit en levenskunst. werken aan vitaliteit

Veerkracht. Vitaliteit en levenskunst. werken aan vitaliteit Veerkracht Vitaliteit en levenskunst Welkom Wat is veerkracht? Vertel een eigen positieve ervaring van veerkracht aan je buurman/-vrouw Wat is veerkracht? Terugveren na tegenslag, weerbaar, minder last

Nadere informatie

Vlinder en Neushoorn

Vlinder en Neushoorn Vlinder en Neushoorn Hoi, zei Vlinder. Hoi, zei Neushoorn, hoewel hij meestal niets zei. Maar hij was in een goede bui. Vlinder streek neer op de hoorn van Neushoorn en leek erg zenuwachtig. Hoi! zei Vlinder

Nadere informatie

Het puberbrein. 1 Inleiding

Het puberbrein. 1 Inleiding DC 50 Het puberbrein 1 Inleiding Over het puberbrein is veel geschreven. Ging men er eerst vanuit dat de hersens van kinderen met 6 jaar volgroeid waren, tegenwoordig weet men dat dat pas rond het 23e

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Uw kind, alcohol en drugs

Uw kind, alcohol en drugs Uw kind, alcohol en drugs Kelly is 13 jaar. Zij heeft vrienden die alcohol drinken. Ze kopen blikjes bier. Ze drinken het bier op straat op. Kelly drinkt nog geen alcohol. Als Kelly uw dochter was. Wat

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 4:1-30 & 39-42 7 december 2014 Thema 4: Gebroken relaties

Deel het leven Johannes 4:1-30 & 39-42 7 december 2014 Thema 4: Gebroken relaties Preek Gemeente van Christus, Het staat er een beetje verdwaald in dit hoofdstuk De opmerking dat ook Jezus doopte en leerlingen maakte. Het is een soort zwerfkei, je leest er ook snel overheen. Want daarna

Nadere informatie

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom?

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom? 6. Behandelingen De uitslagen van alle onderzoeken geven een duidelijk beeld van de ziekte. De artsen weten nu om welke soort borstkanker het gaat, wat de eigenschappen zijn van de kankercellen, hoe groot

Nadere informatie

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt.

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt. Hoofdstuk 7 Emoties Nu is het tijd om door te gaan. Je hebt je dwarslaesie, je bent hopelijk klaar met al de medische dingen, nu is het tijd om ook je gevoelens aandacht te geven. Dus: ga lekker zitten,

Nadere informatie

Alvast bedankt voor het invullen!

Alvast bedankt voor het invullen! Deze vragenlijst gaat over jongeren die steun of hulp geven aan een familielid. Wij zijn erg benieuwd hoeveel jongeren er binnen onze school steun of hulp geven en hoe zij dit ervaren. De vragenlijst is

Nadere informatie

Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A

Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Leerjaar 3: Lesopbouw en suggesties (incl. bewijzenblad) voor leerroute A Thema 3: Praktijkkern b: Thema: 3 1. Introles De leerling kan een aantal bekende genotsmiddelen benoemen Mens, Natuur & Techniek

Nadere informatie

Health. 5h Roken 1. Theorieboek. TFG Hellegers 18-5-2013. Wat zit er in een sigaret?

Health. 5h Roken 1. Theorieboek. TFG Hellegers 18-5-2013. Wat zit er in een sigaret? 5h Roken 1 Dagelijks proberen in Nederland alleen al honderden mensen te stoppen met roken. Soms met succes maar vooral ook met ergernis en frustratie. De strijd tegen de sigaret of sigaar is geen makkelijke

Nadere informatie