MOTIVATIE. I. Hypothalamus, homeostase en gemotiveerd gedrag

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MOTIVATIE. I. Hypothalamus, homeostase en gemotiveerd gedrag"

Transcriptie

1 1 MOTIVATIE Inleiding Gedrag gebeurt omwille van motivatie. We voeren een willekeurige beweging uit omdat we ertoe gemotiveerd zijn een bepaalde nood te vervullen. Dit kan zeer abstract zijn (willen surfen als het warm is), maar ook zeer concreet (als je blaas vol is, je naar het toilet begeven). Motivatie is dus eigenlijk de drijvende kracht achter de beweging: waarschijnlijkheid en richting van gedrag hangen af het niveau van de drijvende kracht. Echter, het is een drijfveer naar gedrag toe, maar daarom nog geen garantie voor dat gedrag. Ook kunnen we verschillende motivaties gelijktijdig hebben met tegenstrijdige doelen. Zeer veel over motivatie is onduidelijk, maar we weten dat het onontbeerlijk is voor overleven. Motivatie is moeilijk te observeren, maar bij eetgedrag is een vrij goede observatie mogelijk. Eerst en vooral zijn hier toch al redelijk wat dingen over geweten, maar ook kunnen we op proefdieren beroep doen, én is dit klinisch het meest relevant. Motivatie is ook enorm belangrijk voor de geneeskunde. Naast eetstoornissen en verslaving (die psychiatrisch zijn en dus in sé niet technisch kunnen worden aangepakt), is 45% van alle doodsoorzaken ook gedragsgerelateerd bij mannen onder 65 (roken, verkeersongelukken, zelfmoord). De grote verwachte toename in zgn. beschavingsziektes (obesitas, ouderdomsdiabetes, hart- en vaatziekten) lijkt ook gerelateerd aan motivatie. I. Hypothalamus, homeostase en gemotiveerd gedrag We weten reeds dat de hypothalamus essentieel is voor de homeostase van ons lichaam. Homeostase verwijst naar processen die het intern milieu van ons lichaam op orde houden, binnen vrij nauwe grenzen. Dit gebeurt op verschillende niveaus, maar toch voornamelijk in de regelende centra van de hypothalamus (temperatuur en vocht- en energiebalans). De hypothalamische regulatie start met een sensorische transductie, waarbij een te reguleren parameter gemeten wordt door gespecialiseerde neuronen, die bij afwijking van de nauw toegelaten grenzen de periventriculaire zone van de hypothalamus in gang zet. Deze neuronen orkestreren een geïntegreerde respons om de parameter te normaliseren. Deze respons bestaat uit 3 componenten: o Humorale respons: hypothalamische neuronen stimuleren/inhiberen de release van hypofysehormonen in de bloedbaan o Visceromotorische respons: hypothalamische neuronen passen de balans PZS/OZS aan o Somatomotorische respons: neuronen uit de laterale HT werken in op bepaalde corticale gebieden, tot het stellen van een bepaald gedrag(!) Deze responsen zijn het meest effectief om aan de destabiliserende situatie te ontsnappen (vb. wanneer we kou hebben, beginnen we te rillen (visceromotorisch) en wordt minder bloed naar de huid gestuurd (humoraal), maar het efficiëntst is het terug naar binnen gaan (somatomotorisch)) II. De langetermijnregulatie van eetgedrag Een korte onderbreking in de bloedvoorziening van de hersenen kan onmiddellijk leiden tot ernstige hersenschade en zelfs dood. Ook een korte deprivatie van glucose kan verrassend genoeg al tot bewustzijnsverlies leiden, en zelfs tot de dood indien niet snel genoeg hersteld. Het externe milieu verschaft ons normaalgezien voldoende zuurstof, maar voor onze voedingsstoffen moeten we zelf zorgen, en bepaalde mechanismen moeten aanwezig zijn om energie in het lichaam op te slaan voor indien we tijdelijk zonder voedsel vallen. Motivatie tot eetgedrag is eigenlijk voornamelijk het op peil houden van deze reserves.

2 2 II.1. Energiebalans Gedurende en na een maaltijd worden de energieniveaus van het lichaam aangevuld. In deze conditie, de prandiale fase, zit het bloed vol nutriënten en wordt de energie opgeslagen onder vorm van glycogeen en triglyceriden. Glycogeen wordt beperkt opgeslagen in de lever en de skeletspieren, maar triglyceriden, die worden opgeslagen in het vetweefsel, hebben een vrijwel onbeperkte capaciteit. Het vervaardigen van glycogeen en triglyceriden gebeurt via macromoleculaire processen die we groeperen onder de term anabolisme. [Afb. 1, onder]

3 3 Skeletal muscle Liver Glycogen Intestine (full) Absorbed nutrients Glucose Fatty acids Neurons All cells Ketones Blood Triglycerids Adipose (fat) tissue Tussen 2 maaltijden in zitten we in de postabsorptieve fase, en opgeslagen glycogeen en triglyceriden worden afgebroken om de individuele cellen van energie te voorzien (glucose voor alle cellen, vetzuren niet in de hersenen). Het geheel van macromoleculaire processen hiervoor verantwoordelijk, is het katabolisme. [Afb. 2, onder]

4 4 Intestine (empty) Glucose Blood Liver Glycogen Fatty acids Ketones All cells Neurons Triglycerids Adipose (fat) tissue In principe zijn anabolisme en katabolisme in balans (a): er wordt evenveel verbruikt als ingenomen en omgekeerd. Indien de intake echter systematisch het verbruik overtreft (b), stijgt de hoeveelheid lichaamsvet (de adipositeit), en leidt dit uiteindelijk tot obesitas. Indien de intake systematisch onvoldoende is om aan de vraag tegemoet te komen (c), leidt dit tot verlies aan vetweefsel en finaal tot uithongering. [Afb. 3, onder] Om in balans te blijven moet er zoiets zijn als een regulerend mechanisme voor eetgedrag, gebaseerd op de energiereserves en de mate van vulling. Indien deze ontsporen, kunnen eetstoornissen optreden. Er zijn zowel op lange als korte termijn regelmechanismen. II.2. Hormonale en hypothalamische regulatie van lichaamsvet en voeding

5 5 De inname van voeding wordt gestimuleerd indien neuronen in de hypothalamus een daling vaststellen van de concentratie van een hormoon uit vetcellen. Deze HT-cellen liggen in de periventriculaire zone. Omgekeerd wordt inname geïnhibeerd door cellen in de laterale HT. II.2.1. Lichaamsvet en consumptie Een rat kan gedwongen worden om lichaamsvet te verliezen indien de calorische inname beperkt wordt. Van het ogenblik echter dat de restricties wegvallen, wordt de normale lichaamsmassa vrij snel weer hersteld. Omgekeerd zullen dieren die een tijdje geforceerd gevoed worden met een toename van vetmassa, van het ogenblik dat ze weer vrij kunnen eten weer minder innemen tot het normale lichaamsgewicht wordt bereikt. Er is dus duidelijk een mechanisme van homeostase (en dus motivatie) in het spel. Deze hypothese werd in 1953 voor het eerst door Kennedy gepostuleerd, en is de zgn. lipostatische hypothese. [Afb. 4, onder] De koppeling van vet aan eetgedrag suggereert dat er dus communicatie moet zijn tussen vetweefsel en hersenen. Een hormoon in de bloedbaan, m.n. leptine (zo bleek later), werd hiervoor verdacht. Experimenten met ob/ob-muizen, die een te hoog lichaamsgewicht vertoonde, wezen uit dat de beestjes het hormoon ontbraken waarvoor het ob-gen codeerde. Aangenomen werd dat die hormoon aan de hersenen vertelde dat de vetreserves voldoende waren. Aangezien dit hormoon ontbrak, werd er dus steeds gesignaleerd dat de reserves te laag waren, en dat er dus moest gegeten worden, wat de spectaculaire toename in lichaamsgewicht verklaarde. Om deze hypothese te toetsen, werd een ob/ob-muis gekoppeld aan een normale muis. Dit proces, parabiosis, is het chirurgisch verbinden van 2 dieren met een gemeenschappelijke bloedvoorziening. Na de ingreep at de ob/ob-muis veel minder dan voorheen, aangezien het hormoon nu wel aanwezig was (door de normale muis). [Afb. 5, onder] In 1994 werd aangetoond dat het hormoon in kwestie leptine was. Behandeling van ob/ob-muizen met leptine deed hun lichaamsgewicht normaliseren. Leptine wordt geproduceerd door de adipocyten (vetcellen) en werkt rechtstreeks op de HT in. [Afb. 6, onder (de muis links (67g) kreeg geen leptine, de muis rechts (35g) wel)]

6 6 II.2.2. Hypothalamus en voeding Kleine laesies aan beide kanten van de hypothalamus bleken grote effecten te hebben op het eetgedrag en vetgehalte van een rat. Een laesie van de laterale hypothalamus bilateraal veroorzaakten anorexia, terwijl dit aan de ventromediale thalamus obesitas veroorzaakte. Ook bij de mens bestaat een lateraal hypothalamisch syndroom (bij anorexia) en een ventromediaal hypothalamisch syndroom (bij obesitas). [Afb. 7, volgende pagina]

7 7 Uit voorgaande observaties veronderstelde men reeds vroeger dat de laterale hypothalamus een soort hongercentrum was, dat antagonistisch werkte t.o.v. de ventromediale hypothalamus, dat dan een soort verzadigingscentrum was. Dit blijkt echter te simplistisch, aangezien de effecten eigenlijk voornamelijk afhankelijk zijn van de leptinespiegels (zie eerder en verder). II.2.3. De effecten van verhoogde leptinespiegels op de hypothalamus Circulerende leptinemoleculen, afkomstig van de adipocyten en gesecreteerd in de bloedbaan, bereiken de nc. arcuatus van de hypothalamus. Deze ligt aan de basis van de IIIe ventrikel. [Afb. 8, volgende pagina boven] Deze HT-neuronen secreteren -MSH ( -melanocyt stimulerend hormoon) en CART (cocaine- and amphetamine regulated transcript), dat via de laterale hypothalamus eetgedrag zal verminderen (somatomotorische respons). Daarnaast is er release van TRH en CRH in de nucleus paraventricularis. Deze hormonen werken in op de hypofyse, die TSH en ACTH zal vrijzetten en metabolismeverhogende effecten zal induceren in schildklier en bijnieren (humorale respons). Ten slotte is er activatie van het OZS (verhoging van metabolic rate) via diezelfde nucleus paraventricularis (naar de lage regionen van de hersenstam en preganglionaire neuronen in het ruggenmerg) en verhoging van de lichaamstemperatuur (visceromotorische respons). Het autonoom ZS wordt ook rechtstreeks door -MSH en CART gemoduleerd via een projectie vanaf de hypothalamus naar de intermediolaterale grijze stof van het ruggenmerg. Injectie van -MSH en CART imiteert de effecten van een verhoogde leptine-spiegel, en blokkers van deze stoffen doen eetgedrag weer toenemen. - MSH en CART zijn daardoor anorectische peptiden. [Afb. 9, volgende pagina onder]

8 8 II.2.4. leptinespiegels op de hypothalamus De effecten van verlaagde Een daling van leptine in de bloedbaan stimuleert een ander type cellen in de nucleus arcuatus (zie Afb. 8), nl. een celtype dat NPY (neuropeptide Y) en AgRP (agouti-related peptide) vrijzet. NPY en AgRP inhiberen de secretie van TRH en CRH door de nucleus paraventricularis (humoraal), activeren het PZS (visceromotorisch) en stimuleren eetgedrag via de laterale hypothalamus (somatomotorisch). NPY en AgRP zijn dus orexigene peptiden. [Afb. 10, onder]

9 9 II.2.5. Controle van eetgedrag door de laterale hypothalamus -MSH en AgRP zijn letterlijk antagonisten van elkaar. Ze binden op dezelfde MC4-receptor in de laterale hypothalamus. Activatie van de receptor leidt tot inhibitie van eetgedrag, blokken van de receptor stimuleert eten. [Afb. 11, onder] De laterale hypothalamus is niet georganiseerd in verschillende kerngebieden, en daarom moeten we het met de term laterale hypothalamische area stellen. Laesies in dit gebied verhinderen eetgedrag, en elektrische stimulatie veroorzaakt het. Dit is echter moeilijk te interpreteren, aangezien beide technieken niet alleen de cellichamen van de neuronen in dit gebied treffen, maar ook de passerende axonen. Nu blijkt zelfs dat beide (dus zowel de neuronen als de passerende axonen) mee verantwoordelijk zijn voor eetgedrag. Wat neuronen betreft, onderscheiden we 2 types. Eén groep in de laterale hypothalamus krijgt directe input van de leptinegevoelige neuronen in de nucleus arcuatus, en veroorzaakt een release van MCH

10 10 (melanin-concentrating hormone) en diffuse connecties (vaak monosynaptisch) naar de cortex. Van hieruit kan gemotiveerd motorisch gedrag ontstaan. Injectie van MCH induceert experimenteel ook eetgedrag, en MCH-negatieve-mutanten reduceren eetgedrag en verhogen de metabolic rate. Daarnaast zijn er ook orexineneuronen die rechtstreekse input ontvangen van de nucleus arcuatus. Dit peptide is orexigeen (zoals de naam suggereert) en zal dus eetgedrag stimuleren. [Afb. 12, onder; detectie van orexineneuronen in de laterale HT] Zowel MCH als orexine stijgen wanneer de leptinespiegels dalen. Commercialisering van MCH en orexine kan een groot gevaar zijn voor de volksgezondheid. III. De kortetermijnregulatie van eetgedrag: eten, vertering en verzadiging Naast de tendens om eten te gaan zoeken met het oog op overleving, is er ook een regulatie op kortere termijn: regelmaat in aantal maaltijden per dag, hoeveelheid, type voeding We kunnen veronderstellen dat bepaalde verzadigingssignalen deze drive inhiberen. Deze verzadigingssignalen starten in de loop van de prandiale fase, waardoor de maaltijd wordt beëindigd, en de zin in een nieuwe maaltijd voor een tijdje achterwege blijft. In de loop van de interprandiale fase vermindert dit signaal geleidelijk, tot de drive tot eten het weer overneemt. [Afb. 13, onder] De lichamelijke reacties tijdens de maaltijd vallen uiteen in 3 fasen: o cephalische fase: zicht en geur van voeding triggeren een aantal fysiologische processen die anticiperen op het innemen van die voeding activatie van PZS en enterisch ZS, secretie van speeksel (het water in de mond), en spijsverteringsstoffen in de maag o gastrische fase: vorige reacties worden intenser wanneer kauwen en slikken van de voeding, en bij geleidelijke vulling van de maag o substraatfase of intestinale fase:

11 11 de maag wordt gevuld met half afgebroken nutriënten, die via de darm worden opgenomen in de bloedbaan (en o.m. toename van de glycemie veroorzaken) verzadigingssignalen beëindigen de maaltijd: maagdistentie release van CCK in het duodenum release van pancreatisch insuline III.1. Maagdistentie Uitrekking van de maagwand is een krachtig verzadigingssignaal. De maagwand is sterk mechanosensorisch geïnnerveerd, en axonen lopen als n. vagus (X) naar de nucleus van de tractus solitarius in de medulla, waar ze eetgedrag inhiberen. Aangezien de nucleus tractus solitarii ook verantwoordelijk is voor de innervatie van de smaakknoppen, én ook het AZS controleert, is het makkelijk in te zien dat dit een krachtig verzadigingssignaal is. Toch kan de verzadiging nog eventjes worden uitgesteld, indien het eten smakelijk genoeg is. Dit duurt evenwel niet lang. III.2. Release van cholecystokinine in het duodenum In de jaren 1970 werd ontdekt dat toediening van CCK (cholecystokinine) frequentie en hoeveelheid van voeding verminderde, zonder de proefdieren ziek te maken. CCK blijkt voor te komen in bepaalde duodenale cellen en sommige neuronen van het enterisch zenuwstelsel. De stof wordt vrijgezet, voornamelijk bij een stijging van de vetzuurconcentratie in het intestinum. CCK zal voornamelijk de vagale sensorische axonen activeren. CCK en maagdistentie zijn dus synergistische signalen. Opmerkelijk is dat CCK ook in bepaalde neuronen van het CZS voorkomt. [Afb. 14, rechts] III.3. Release van pancreatisch insuline Insuline is een vitaal hormoon, in de bloedbaan gebracht door de -cellen van het pancreas. Na een maaltijd nemen glucoselevels in het bloed toe. Om gebruikt te worden in de verschillende cellen zijn transporters noodzakelijk. Op het celoppervlak binden insulinemoleculen aan hun receptor, wat de aanmaak van glucosetransporters bevordert. Insuline is essentieel voor de opname van glucose in de cel (uitgezonderd neuronen). Wanneer een stijging van bloedsuiker niet gevolgd wordt door een toename van insuline, spreekt men van diabetes mellitus. De hyperglycemie leidt tot een zoete urine (vandaar de term mellitus, of zoet). Hypoderme injectie van insuline biedt een oplossing, maar een teveel aan insuline kan de bloedsuikerwaarden zodanig doen dalen dat de hersenen zonder glucose komen te zitten en een insulineshock optreedt: zweten, draaierigheid, dubbelzicht Indien dit niet spoedig wordt verholpen, treedt delirium, convulsies en verlies van bewustzijn op. In normale condities wordt insuline dus vrijgezet om een normale opname van glucose te waarborgen en de anabole processen in ons lichaam naar behore te laten verlopen (en ook deels de katabole

12 12 processen achteraf om het glucose uit het glycogeen vrij te maken). Insulinerelease wordt op 3 manieren getriggerd [Afb. 15, onder]: o cephalische fase: parasympathische innervatie van het pancreas (via de nervus vagus) stimuleert de -cel om insuline aan te maken => bloedglucose daalt, waardoor de drive om te eten toeneemt (NPY op de nucleus arcuatus en ventromedialis) o gastrische fase: CCK zal reageren op de vulling van de maag, en insulinerelease in het pancreas stimuleren o intestinale fase: de release van insuline is maximaal als het voedsel finaal geabsorbeerd is in de ingewanden (stijging van glucose) => dit is tevens een verzadigingssignaal door directe inhibitie van de nucleus arcuatus en ventromedialis (cf. leptine) IV. Waarom eten we? (Motivatie van eetgedrag) Voorgaande signaling pathways zijn louter mechanistisch, maar wat betekent dit in psychologische termen? Het is duidelijk dat we eten omdat we graag eten. Dit aspect is duidelijk hedonistisch: we ervaren plezier van de geur, zicht en smaak van het voedsel en ook van de act van het eten zelf. Uiteraard eten we ook omdat we honger hebben en een nood moeten lenigen (drivereductie). Beide aspecten hebben een apart circuit in onze hersenen. IV.1. De rol van dopamine Elektrische stimulatie van de laterale hypothalamus induceert eetgedrag, maar activeert ook dopaminerge neuronen van het mesocorticolimbisch systeem. Er zijn ernstige bewijzen dat het dopaminerge systeem een belangrijke rol speelt in de motivatie van eetgedrag. Dopaminerge neuronen projecteren naar het basale forebrain, en het ventraal tegmentum, vanwaar een brede projectie naar de cortex loopt. [Afb. 16, onder]

13 13 Niet alleen werd dopamine beschouwd als een plezierneurotransmitter die ons een positief gevoel geeft (reactie om eetbare dingen aangenaam te maken), maar elektrische stimulatie op de laterale HT is ook veel minder effectief bij een laesie in de dopaminerge neuronen. Dit laatste ontkracht vooral het eenvoudige concept dat dopamine eten lekker maakt. Ratten met een laesie van deze dopaminerge neuronen (die door de laterale hypothalamus lopen) zullen niet meer eten. Indien we echter een brokje voeding op de tong leggen, zal het beest dit wel opeten, én zelfs kunnen oordelen (dierlijke reacties!) of het eten goed of slecht was. Dit houdt in dat ongeacht de dopamine, iets toch nog lekker kan zijn. De behoefte om de nood te lenigen is echter afwezig. Schijnbaar induceren de dopaminerge neuronen wel een hunkeren naar een bepaalde voedingsstof, zonder de aangename effecten ervan te verhogen. Dit laatste wekte de interesse van het onderzoek naar verslaving. Alhoewel cocaïne, heroïne en amfetamines op verschillende pathways inwerken, hebben ze toch alle 3 een invloed op de dopaminerge pathway van het ventraal tegmentum. Proefdieren zijn gemotiveerd om gedrag te vertonen dat dopamine vrijzet in de nucleus accumbens (zoals vb. deze drugs dat doen). [Afb. 17, onder] Chronische overstimulatie van deze pathway echter zal leiden tot een homeostatische respons en de beloningspathway zal worden onderdrukt. Dit fenomeen is drugtolerantie: meer en meer drugs zijn noodzakelijk om de onderdrukte pathway weer te activeren. Wanneer een verslaafde probeert af te kicken, is het daarom ook logisch dat de hunkering zeer sterk is, en allerlei bijverschijnselen optreden. Ook verslaving aan chocolade houdt hiermee verband, maar dan in een lichtere vorm. 30% van alle vrouwen en 15% van de mannen lijdt hieraan.

14 14 IV.2. De rol van serotonine in stemming Stemming en voeding zijn gerelateerd. Mensen op dieet lopen geprikkeld rond, en na een stukje chocolade neemt het welbehagen toe. De link tussen voeding en stemming wordt verzorgd door serotonine. Serotoninespiegels in de hypothalamus stijgen in anticipatie op eten, en pieken tijdens de maaltijd (voornamelijk van koolhydraten). [Afb. 18, onder] Serotonine is afgeleid van tryptofaan, en de Trp-levels variëren met de concentratie koolhydraten in het bloed. Indien we gegeten hebben, is Trp (en serotonine) hoog en wordt de eetlust onderdrukt. Het effect op het gemoed lijkt duidelijk, vb. bij examenstress (bij sommigen gewichtstoename door veel koolhydraten). Tryptofaan is als precursor voor serotonine (5-OH-tryptamine) langetijd beschikbaar geweest als voedingssupplement. Vele mensen vonden tryptofaan een effectief slaapmiddel, waarschijnlijk door zijn vermogen om het relaxerende serotonine aan te maken. Na een weekendje stappen was het ideaal om een beetje tryptofaan aan de voeding toe te voegen. Onder de vorm van Tryptan is tryptofaan nog steeds beschikbaar voor mensen bij wie geen responsiviteit wordt vastgesteld op antidepressiva (vb. ideaal bij winterdepressies). Tryptofaan is vooral aanwezig in chocolade, bananen, melk, vlees&vis en apennootjes. De rol van serotonine bij eetstoornissen vloeit hier eenvoudigweg uit voort. Serotonine-agonisten zijn krachtige eetlustremmers (vb. dexfenfluramine of Redux ), maar door allerlei bijwerkingen zijn deze medicamenten uit de handel gehaald in Anorexia-nervosapatiënten willen te allen prijze hun lichaamsgewicht extreem laag houden, terwijl boulemia nervosa gekenmerkt wordt frequente eetbuien, daarna gecompenseerd door terug overgeven van het voedsel. Beide stoornissen gaan samen met een depressie, gelinkt aan lage serotoninelevels in de hersenen. Dit is voornamelijk duidelijk bij boulemie. Antidepressiva als Prozac verhogen de eetlust en zijn een goede behandeling voor vele boulemiepatiënten. V. Ander gemotiveerd gedrag V.1. Dorst en drinkgedrag Twee verschillende fysiologische signalen stimuleren drinkgedrag. Een eerste is de klassieke daling van het bloedvolume (hypovolemie), en een tweede is de stijging van een aantal opgeloste stoffen in het bloed (hypertoniciteit). Beide stimuleren drinkgedrag op een verschillende wijze.

15 15 V.1.1. Volumetrische dorst Dorst gemedieerd door hypovolemie is volumetrische dorst. Een daling in het bloedvolume zal door reninevrijzetting in de nier leiden tot meer angiotensine II, waardoor de nier minder bloed ontvangt. Daarnaast zal angiotensine II inwerken op een subfornicaal orgaan dat de magnocellulaire neurosecretorische cellen van de hypothalamus ertoe zal aanzetten om vasopressine (ADH) vrij te zetten. ADH zal in de nieren waterretentie stimuleren en urineproductie inhiberen. Signalen van mechanoreceptoren (BD-val) leiden tot vasoconstrictie via het OZS en zullen een dorstreflex induceren via de nervus vagus en de nucleus tractus solitarii naar de laterale HT. [Afb. 19, boven] V.1.2. Osmometrische dorst Daarnaast is er ook nog hypertoniciteit in het bloed als trigger voor een dorstreflex. Het vasculair orgaan in de lamina terminalis (OVLT), dat ook een bloedhersenbarrière ontbreekt, meet de concentratie van solventen in het bloed, en een hypertoniciteit zal zorgen voor osmose van water in de OVLT en een verandering in de frequentie van AP. De OVLT-neuronen stimuleren de magnocellulaire neurosecretorische cellen die ADH produceren, en stimuleren osmometrische dorst. Dit is de motivatie om water te drinken indien we uitgedroogd raken. Laesies in OVLT zullen dus volledig de responsen op uitdroging uitschakelen, doch niet de respons op verlies van bloedvolume. [Afb. 20, onder]

16 16 V.1.3. Diabetes insipidus Motivatie tot drinken en de secretie van vasopressine door de hypothalamus gaan meestal hand in hand. Selectief verlies van vasopressine secreterende neuronen zal een vreemde conditie veroorzaken, m.n. diabetes insipidus. Door het verlies van vasopressine zullen de nieren veel te veel water uit het bloed halen en in de urine brengen (polyurie). De uitdroging zal dus een sterke motivatie om water te drinken veroorzaken. De enorme hoeveelheid die hierdoor wordt gedronken, wordt echter onmiddellijk geürineerd met een lichtgele, waterige urine tot gevolg. V.2. Temperatuurregulatie We zijn gemotiveerd om te interageren met onze omgeving zodanig dat onze lichaamstemperatuur binnen de enge grenzen rond 37 C blijft. De voornaamste T -gevoelige neuronen bevinden zich in de anterieure hypothalamus. Deze cellen zijn gevoelig voor een kleine verandering van temperatuur in het bloed. Humorale en visceromotorische reacties worden geïnitieerd door de mediale preoptische area van dit gebied. Zo zal een daling van temperatuur leiden tot een toename van TSH in de hypofyse, waardoor meer schildklierhormoon zal geproduceerd worden, wat zorgt voor een stijging in cellulair metabolisme (humoraal). De visceromotorische respons bestaat uit een vasoconstrictie ter hoogte van de huid en pilo-erectie. De somatomorische respons is naast het klassieke rillen (deels visceromotorisch) ook het opzoeken van warmte (motivatie).

MOTIVATIE. De hypothalamus. Lange-termijn regulatie van voedingsgedrag. Korte-termijn regulatie van voedingsgedrag. Andere gedragingen

MOTIVATIE. De hypothalamus. Lange-termijn regulatie van voedingsgedrag. Korte-termijn regulatie van voedingsgedrag. Andere gedragingen MOTIVATIE De hypothalamus Lange-termijn regulatie van voedingsgedrag Korte-termijn regulatie van voedingsgedrag Andere gedragingen Belang van motivatie voor geneeskunde 45% van alle doodsoorzaken (bij

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

EETLUSTREGULATIE: WAAROM EN HOE

EETLUSTREGULATIE: WAAROM EN HOE EETLUSTREGULATIE: WAAROM EN HOE H. Pijl Introductie Energie is de basis van ons bestaan. Zonder energie geen leven. Het is voor een organisme letterlijk en figuurlijk van levensbelang dat er voldoende

Nadere informatie

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het SUIKERZIEKTE Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het lichaam. U kunt hierbij denken aan slecht functionerende

Nadere informatie

CHEMISCHE CONTROLE VAN HERSENEN EN GEDRAG

CHEMISCHE CONTROLE VAN HERSENEN EN GEDRAG 1 Inleiding CHEMISCHE CONTROLE VAN HERSENEN EN GEDRAG Voor een normale werking van onze hersenen is het uitermate belangrijk dat er van punt tot punt gecommuniceerd wordt. Zo mag een beweging bedoeld voor

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN 8 Samenvatting INTRODUCTIE Cocaïne behoort tot de stimulerende middelen; stoffen die energie en alertheid verhogen en een kortstondig goed gevoel of zelfs euforie geven. Herhaaldelijk gebruik van cocaïne

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Programmering van energiebalans tijdens de ontwikkeling In dit proefschrift wordt onderzoek beschreven naar ondervoeding tijdens de ontwikkeling en de korte en lange termijneffecten

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

+/- Environment / Lifestyle + - Genetic Predisposition. Fuels. De rol van het brein in de ontwikkeling van Obesitas. Susanne la Fleur.

+/- Environment / Lifestyle + - Genetic Predisposition. Fuels. De rol van het brein in de ontwikkeling van Obesitas. Susanne la Fleur. De rol van het brein in de ontwikkeling van Obesitas Susanne la Fleur Endocrinologie & Metabolisme storage WAT hormones Energy Intake Environment / Lifestyle + - Fuels nutrient sensing Physical Activity

Nadere informatie

SAMENVATTING VOOR NIET. BIOLOGEN

SAMENVATTING VOOR NIET. BIOLOGEN SAMENVATTING VOOR NIET. BIOLOGEN ACHTERGROND In onze modeme westerse samenleving neemt het verschijnsel overgewicht epidemische voíïnen aan. Overgewicht kan leiden tot vetzucht (obesitas) en geeft een

Nadere informatie

Diabetes of suikerziekte

Diabetes of suikerziekte Diabetes of suikerziekte (bron: Weet je voldoende over diabetes - Vlaamse Diabetes Vereniging) SUIKER EN HET MENSELIJK LICHAAM In onze dagelijke voeding zijn tal van koolhydraten (=suikers) aanwezig. Deze

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Samenvatting in het Nederlands Samenvatting Men schat dat in 2005 ongeveer 40.000 mensen in Nederland een nieraandoening hadden. Hiervan waren ruim 5500 patiënten afhankelijk van dialyse. Voor dialysepatiënten

Nadere informatie

Dorstproef. Afdeling Interne geneeskunde

Dorstproef. Afdeling Interne geneeskunde Dorstproef Afdeling Interne geneeskunde In deze patiënteninformatie wordt uitgelegd wat de dorstproef inhoudt en hoe deze verloopt. Er is een woordenlijst als bijlage bijgevoegd om sommige woorden te verduidelijken.

Nadere informatie

Diabetes Insipidus ANTWOORDKAART

Diabetes Insipidus ANTWOORDKAART Diabetes Insipidus Deze uitgave is mogelijk gemaakt door: Novartis Pharma B.V., producent van Sandostatine (octreotide) Postbus 241, 6800 LZ Arnhem, tel. (026) 37 82 100 Illustraties: Jack Prince DE NEDERLANDSE

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

CHAPTER 11 SAMENVATTING

CHAPTER 11 SAMENVATTING CHAPTER 11 SAMENVATTING Chapter 11 Drugsverslaving Drugsverslaving is een wereldwijd gezondheidsprobleem dat gekarakteriseerd wordt door dwangmatig drugsgebruik en een hoge mate van terugval na afkicken.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Dit proefschrift behandelt moleculaire veranderingen die plaatsvinden in de hersenen van de rat na blootstelling aan morfine, een verslavende stof. Dit type onderzoek is zowel

Nadere informatie

SLIM een revolutionaire visie

SLIM een revolutionaire visie SLIM een revolutionaire visie Heeft u er wel eens aan gedacht dat uw gewichtstoename niets met te veel eten of te weinig beweging te maken hoeft te hebben? Dat klinkt misschien vreemd, maar recent wetenschappelijk

Nadere informatie

FYSIOLOGIE MENS EN DIER NIEREN, WATER EN ZOUTHUISHOUDING A. SCHEURINK HFST 19 & 20

FYSIOLOGIE MENS EN DIER NIEREN, WATER EN ZOUTHUISHOUDING A. SCHEURINK HFST 19 & 20 FYSIOLOGIE MENS EN DIER NIEREN, WATER EN ZOUTHUISHOUDING A. SCHEURINK HFST 19 & 20 Boek: Silverthorn, Human Physiology - hfdstk 19: The kidney s 622 629 : anatomy and function of the urinary system 629

Nadere informatie

1. Wat zijn hormonen? Waarvoor zijn hormonen nodig?

1. Wat zijn hormonen? Waarvoor zijn hormonen nodig? 1. Wat zijn hormonen? Waarvoor zijn hormonen nodig? De mens is een complex organisme dat continue in verandering is. Er vinden vele processen plaats in het lichaam (bv. bloed door lichaam pompen) die beïnvloed

Nadere informatie

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND www.licg.nl over houden van huisdieren Diabetes mellitus, oftewel

Nadere informatie

SAMENVATTING. Depressie. De geschiedenis van antidepressiva

SAMENVATTING. Depressie. De geschiedenis van antidepressiva SAMENVATTING Depressie De term depressie wordt van oudsher gebruikt voor neerslachtige gevoelens en sombere gedachten. In de oudheid werden verschillende termen gebruikt om dit syndroom te benoemen, en

Nadere informatie

Samenvatting voor de geïnteresseerde leek

Samenvatting voor de geïnteresseerde leek Chapter 10 Samenvatting voor de geïnteresseerde leek Gedurende de laatste decades is diabetes mellitus type 2 (DM2) veranderd van een relatief onschuldige aandoening van de, met name de oudere, mens in

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/22544 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Speksnijder, Niels Title: Determinants of psychosis vulnerability : focus on MEF2

Nadere informatie

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk

Voedingsleer. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Voedingsleer en het plantenrijk Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over voedingsleer: over voedingsstoffen en de manier waarop ons lichaam met deze stoffen omgaat. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

Diabetes mellitus. De behandeling van diabetes mellitus

Diabetes mellitus. De behandeling van diabetes mellitus Diabetes mellitus Diabetes mellitus (suikerziekte) is een ziekte van de stofwisseling; hierbij zit er te veel glucose in het bloed Dat kan twee oorzaken hebben: bil type 1 diabetes maakt het lichaam niet

Nadere informatie

Samenvattingen. Samenvatting Thema 6: Regeling. Basisstof 1. Zenuwstelsel regelt processen:

Samenvattingen. Samenvatting Thema 6: Regeling. Basisstof 1. Zenuwstelsel regelt processen: Samenvatting Thema 6: Regeling Basisstof 1 Zenuwstelsel regelt processen: - regelen werking spieren en klieren - verwerking van impulsen van zintuigen Zintuigcellen: - staan onder invloed van prikkels

Nadere informatie

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren

PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND. www.licg.nl over houden van huisdieren l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH DIABETES MELLITUS (SUIKERZIEKTE) BIJ DE HOND www.licg.nl over houden van huisdieren Diabetes mellitus, oftewel

Nadere informatie

H.6 regeling. Samenvatting

H.6 regeling. Samenvatting H.6 regeling Samenvatting Zenuwstelsel Het zenuwstelsel bestaat uit: Centrale zenuwstelsel ( bestaat uit: grote hersenen, kleine hersenen, hersenstam en ruggenmerg Zenuwen Functies van zenuwstelsel: Verwerken

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Mollige muizen wijzen op het belang van de hypothalamus bij de ziekte

Nadere informatie

Hyperglycemie Keto-acidose

Hyperglycemie Keto-acidose Hyperglycemie Keto-acidose Klinische les Marco van Meer SJG 20 06 2007 (acute) ontregeling van diabetes Doel Op het einde van mijn presentatie is jullie kennis over glucose huishouding en ketoacidose weer

Nadere informatie

DIEET BIJ CF-GERELATEERDE DIABETES. In deze folder vindt u informatie over het Dieet bij CF-gerelateerde Diabetes

DIEET BIJ CF-GERELATEERDE DIABETES. In deze folder vindt u informatie over het Dieet bij CF-gerelateerde Diabetes DIEET BIJ CF-GERELATEERDE DIABETES In deze folder vindt u informatie over het Dieet bij CF-gerelateerde Diabetes Inhoud 1. Inleiding 3 2. Diabetes bij CF 4 3. Behandeling 4 3.1. Doel van de behandeling

Nadere informatie

Behandeling van diabetes type 2

Behandeling van diabetes type 2 Behandeling van diabetes type 2 Diabetes type 2 is de meest voorkomende vorm van diabetes: ongeveer negentig procent van de mensen heeft diabetes type 2. Hierbij is vaak sprake van een combinatie van factoren.

Nadere informatie

Chapter 10: Nederlandse samenvatting

Chapter 10: Nederlandse samenvatting Chapter 10: Nederlandse samenvatting 251 252 De a-typische effecten van Olanzapine op gewichtsregulering en de mogelijke tegenwerking van Topiramaat Olanzapine (OLZ) is een 2 e generatie antipsychoticum

Nadere informatie

Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan,

Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan, Samenvatting voor de geïnteresseerde leek Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan, met name door het overnemen van de zogenaamde Westerse leefstijl, dat

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Toxische en metabole stoornissen

Toxische en metabole stoornissen Toxische en metabole stoornissen Toxische en metabole stoornissen (inclusief zuurstoftekort of hypoxie) C. Lafosse Revalidatieziekenhuis RevArte Toxische stoornissen Metabole stoornissen Inleiding Metabole

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Louwe, Maria Cornelia (Mieke) Title: Inflammatory mediators in diet-induced cardiac

Nadere informatie

Het belang van vocht- en natriumopname voor sporters

Het belang van vocht- en natriumopname voor sporters Het belang van vocht- en natriumopname voor sporters Eerst enkele weetjes: Vocht (=lichaamswater) is het belangrijkste bestanddeel van ons lichaam Afhankelijk van je leeftijd, gewicht, lichaamssamenstelling

Nadere informatie

Diabetes mellitus VRAAG OVER UW MEDICIJNEN?? WWW.APOTHEEK.NL

Diabetes mellitus VRAAG OVER UW MEDICIJNEN?? WWW.APOTHEEK.NL Diabetes mellitus WAT IS DIABETES MELLITUS BEHANDELING: MEDICIJNEN EN DIEET WAT KUNT U ZELF DOEN WAT KAN UW APOTHEKER VUUR U DOEN ADVIES IN EEN PERSOONLIJK GESPREK INFORMATIE MEDICIJNEN OP RECEPT VRAAG

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011

ADHD = medicatie? Inhoud. 1. Wat is ADHD? Lezing voor 40 jaar Centrum voor Ambulante Revalidatie Ter Kouter op 21/10/2011 Inhoud ADHD = medicatie? Dr. Myriam De Roo, kinder- en jeugdpsychiater 1. Wat is ADHD Plaats van het anatomisch letsel Fysiologische moeilijkheid Impact van ADHD. Wat is er aan te doen? Uitleg Multidisciplinaire

Nadere informatie

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa.

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa. METING TANITA INNERSCAN NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V DATUM DATUM DATUM DATUM Gewicht Vetpercentage Watergehalte % Spiermassa Lichaamsbouwtype Basismetabolisme Metabolische leeftijd Botmassa

Nadere informatie

1/05/2011. Inleiding. LLL Symposium Stress en substraatmetabolisme

1/05/2011. Inleiding. LLL Symposium Stress en substraatmetabolisme Stress en substraatmetabolisme Jan J. De Waele MD PhD SICU Universitair Ziekenhuis Gent Inleiding Voeding is belangrijk bij de gehospitaliseerde patient IZ patienten verschillen fundamenteel Insult dat

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 210 Nederlandse samenvatting Zuurstofradicalen en antioxidanten in multiple sclerosis 1. Multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een chronische ontstekingsziekte van het centraal

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Neuroplasticiteit ten grondslag aan heroïne verslaving

Nederlandse samenvatting Neuroplasticiteit ten grondslag aan heroïne verslaving Nederlandse samenvatting Neuroplasticiteit ten grondslag aan heroïne verslaving Foto: Tycho Jonker Drugsverslaving is een psychiatrische stoornis met grote gezondheidsrisico s voor de verslaafde en heeft

Nadere informatie

Regeling. Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: Zenuwstelsel.

Regeling. Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: Zenuwstelsel. Regeling Regeling is het regelen van allerlei processen in het lichaam. Regeling vindt plaats via twee orgaanstelsels: (1) Zenuwstelsel (2) Hormoonstelsel Verschillen in bouw en functie: bestaat uit functie

Nadere informatie

vetreserves worden aangemaakt door de gastheer. Het eerste aspect met betrekking tot deze hypothese berust op het verband tussen deze metabolische

vetreserves worden aangemaakt door de gastheer. Het eerste aspect met betrekking tot deze hypothese berust op het verband tussen deze metabolische Het verlies van eigenschappen is een belangrijk proces dat bijdraagt aan evolutionaire veranderingen van organismen. Desondanks heeft onderzoek op dit gebied relatief weinig aandacht gekregen en wordt

Nadere informatie

Diabetes mellitus. Diabetesverpleegkundigen IJsselland Ziekenhuis

Diabetes mellitus. Diabetesverpleegkundigen IJsselland Ziekenhuis Diabetes mellitus Diabetesverpleegkundigen IJsselland Ziekenhuis U hebt te horen gekregen dat u diabetes heeft. Uw internist en diabetesverpleegkundige zullen u veel informatie geven over deze aandoening

Nadere informatie

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu

Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Neurocognitive Processes and the Prediction of Addictive Behaviors in Late Adolescence O. Korucuoğlu Nederlandse Samenvatting De adolescentie is levensfase waarin de neiging om nieuwe ervaringen op te

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs

Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs Nederlandstalige samenvatting van het rapport Prospects to reduce aggressive and sexual behaviours in entire male pigs Tette van der Lende, ProPhys Animal Science Consultancy, Swifterbant, The Netherlands

Nadere informatie

Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2

Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2 Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2 Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2 De flip-over Beter Leven met

Nadere informatie

VOEDING. Trainingsadvies Transplantoux 2011. Belangrijk! Energie en opbouwstoffen voor het metabolisme ALGEMEEN: Gewicht ~ prestatie

VOEDING. Trainingsadvies Transplantoux 2011. Belangrijk! Energie en opbouwstoffen voor het metabolisme ALGEMEEN: Gewicht ~ prestatie VOEDING Belangrijk! Energie en opbouwstoffen voor het metabolisme Gewicht ~ prestatie Koolhydraten ~ prestatie Vochtopname ~ prestatie Voeding ~ gezondheid ALGEMEEN: - Koolhydraten: Koolhydraten zijn de

Nadere informatie

Onwillekurig of Autonoom Ingedeeld in parasympatisch en orthosympatisch

Onwillekurig of Autonoom Ingedeeld in parasympatisch en orthosympatisch Paragraaf 8.1 en 8.2 perifere zenuwstelsel Uitlopers van zenuwcellen buiten de hersenen en het ruggenmerg centrale zenuwstelsel Zenuwcellen en uitlopers in hersenen en ruggenmerg autonome zenuwstelsel

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING In de Westerse wereld vormen hart- en vaatziekten de belangrijkste oorzaken van ziekte en overlijden. Bij het ontstaan van hart- en vaatziekten speelt atherosclerose (slagaderverkalking)

Nadere informatie

Examen Medische Vakken

Examen Medische Vakken Examen Medische Vakken Neurologie, psychiatrie, dermatologie AGN 4e jaar, cohort 07-11 1. Het aantal paren hersenzenuwen is a. 4 b. 12 c. 6 d. 8 2. Met het begrip Centraal Motorisch Neuron (CMN) wordt

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap

Diabetes en zwangerschap Verloskunde/Gynaecologie Diabetes en zwangerschap Bij diabetes (suikerziekte) is er te veel suiker (glucose) in uw bloed: de bloedsuikerspiegel is te hoog. Diabetes kan al bestaan voordat u zwanger bent,

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Dorstproef bij volwassenen

Dorstproef bij volwassenen Dorstproef bij volwassenen Inleiding Uw behandelend specialist heeft met u afgesproken dat u een dorstproef zult ondergaan. In deze folder geven wij u meer informatie over dit onderwerp. Wat is een dorstproef

Nadere informatie

Nederlandse Samenva ing

Nederlandse Samenva ing Nederlandse Samenva ing Nederlandse Samenva ing De ziekte van Crohn en colitis ulcerosa zijn de meest voorkomende vormen van chronische ontstekingen van het maag-darm-kanaal. In het engels wordt deze groep

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het mucosale immuunsysteem Het afweersysteem beschermt het lichaam tegen infecties met bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. De huid en de mucosale weefsels zoals bijvoorbeeld

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting N EDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 8 Nederlandse samenvatting 87 C HAPTER 8 In de prehistorie, toen er nog werd gejaagd met mes en speer, hing het leven af van een snelle reactie op eventuele verwondingen.

Nadere informatie

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN?

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? Veel van de bestudeerde polluenten (o.a. PCB s, dioxines, zware metalen) kunnen hormoonverstorende effecten hebben. Daarom worden in de humane biomonitoringscampagnes

Nadere informatie

Wat is diabetes? Type 2 diabetes : gevolgen

Wat is diabetes? Type 2 diabetes : gevolgen 1 Wat is diabetes? Type 2 diabetes : gevolgen Nu u weet dat u aan diabetes lijdt, moet u zich plots geen grote zorgen maken. Waarschijnlijk lijdt u al gedurende lange tijd aan diabetes, mogelijks gedurende

Nadere informatie

Verdrinking: oorzaken, proces en gevolgen

Verdrinking: oorzaken, proces en gevolgen Verdrinking: oorzaken, proces en gevolgen A. Oorzaken van verdrinking Primair Onderdompeling Bewustzijnsverlies Verdrinking Secundair Bewustzijnsverlies Onderdompeling Verdrinking 75 % 25% 1. Primaire

Nadere informatie

Wat een klier! Hormonen en klieren

Wat een klier! Hormonen en klieren Wat een klier! Je hebt vast wel eens over klieren gehoord. Niet het klieren zelf natuurlijk, dus het vervelend doen, maar die andere klieren: namelijk hormoonklieren. Hormonen en klieren Hormonen zijn

Nadere informatie

Lichaamsbeweging en sport

Lichaamsbeweging en sport Hoofdstuk 6B Lichaamsbeweging en sport 6b.1 Inleiding Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op de gezondheid. En het zorgt voor ontspanning en plezier. Dit geldt voor iedereen, dus ook voor mensen

Nadere informatie

Theorie-examen Fysiologie 21 april 2006.

Theorie-examen Fysiologie 21 april 2006. Theorie-examen Fysiologie 21 april 2006. 1. Welke bestanddelen horen, onder normale omstandigheden, niet voor te komen in urine? A. Hormonen en afbraakproducten. B. Eiwitten. C. Zouten. 2. Wat is een voorbeeld

Nadere informatie

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014

Leefregels voor. Gezond blijven. KBO Bernadette Helmond. 23 april 2014 Leefregels voor Gezond blijven KBO Bernadette Helmond 23 april 2014 1 Senioren leven ongezonder dan 10 jaar geleden - Drinken meer - Roken (vrouwen) - Bewegen minder - Overgewicht - Eenzijdig eten 2 Leefregels

Nadere informatie

Informatie diabetes bij kinderen. Afdeling Kindergeneeskunde

Informatie diabetes bij kinderen. Afdeling Kindergeneeskunde Informatie diabetes bij kinderen Afdeling Kindergeneeskunde Beste lezer, Voor je ligt de informatiefolder van het Kinderdiabetesteam van het Waterlandziekenhuis. Deze folder is gemaakt voor kinderen (en

Nadere informatie

VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING. Diabetes Mellitus. Zeker als u ons nodig heeft

VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING. Diabetes Mellitus. Zeker als u ons nodig heeft VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING Diabetes Mellitus Zeker als u ons nodig heeft THUISZORG De Friese Wouden JEUGDGEZONDHEIDSZORG KRAAMZORG VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING Diabetes Mellitus In deze folder vindt

Nadere informatie

Voedingsmanagement in de Psychiatrie

Voedingsmanagement in de Psychiatrie Voedingsmanagement in de Psychiatrie Anneke van Hellemond, diëtist Anneke Wijtsma, diëtist 1 Inhoud presentatie Voedingsproblemen Overgewicht Metabool syndroom Verwijzen naar gespecialiseerd diëtist Behandelwijze

Nadere informatie

Hypoglycemie bij kinderen en adolescenten met diabetes mellitus

Hypoglycemie bij kinderen en adolescenten met diabetes mellitus Hypoglycemie bij kinderen en adolescenten met diabetes mellitus Dr. G. Massa in samenwerking met de Kinder- en Jeugddiabetesteam Jessa Ziekenhuis Hasselt Hypoglycemie Definitie en voorkomen Oorzaken Symptomen

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Alle levende organismen zijn afhankelijk van energie; zonder energie is er geen leven mogelijk. Uit de thermodynamica is bekend dat energie niet gemaakt kan worden, maar ook niet

Nadere informatie

Hormoonbehandeling bij prostaatkanker Urologie

Hormoonbehandeling bij prostaatkanker Urologie Hormoonbehandeling bij prostaatkanker Urologie Inleiding Bij u is een kwaadaardig gezwel in de prostaat aangetroffen (prostaatkanker). De uroloog heeft er samen met u voor gekozen om de prostaatkanker

Nadere informatie

Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband?

Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband? Ooit nagedacht over wat er gebeurt onder een halsband? Bij mensen kan slechts 1 w h i p l a s h a c c i d e n t langdurige pijn en lijden veroorzaken. De anatomie van de hond is fundamenteel gelijk aan

Nadere informatie

Feiten en fabels over voeding, medicatie en diabetes

Feiten en fabels over voeding, medicatie en diabetes Feiten en fabels over voeding, medicatie en diabetes Heleen Berkelmans, diëtist, DITO Paul van den Broek, medisch coördinator Diabetes Inhoud Diëten en medicatie aanpassen? Wat te doen na een gastric bypass?

Nadere informatie

Diabetes en zwangerschap

Diabetes en zwangerschap Afdeling: Onderwerp: Gynaecologie 1 In het kort Bij diabetes (suikerziekte) is er te veel suiker (glucose) in uw bloed: de bloedsuikerspiegel is te hoog. Diabetes kan al bestaan voordat u zwanger bent,

Nadere informatie

De psychologische aspecten van pijn. Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel

De psychologische aspecten van pijn. Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel De psychologische aspecten van pijn Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel Wat is pijn? Definitie: pijnis eenonplezierige, zintuiglijkeen emotioneleervaring

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32608 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/32608 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/32608 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Ellenbroek, Johanne Hendrike (Rianne) Title: Pancreatic β- and α-cell adaptation

Nadere informatie

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Wat zijn voedingsstoffen Voedingsstoffen zijn stoffen die je nodig hebt om te lopen, te denken enz. Er zijn 6 soorten voedingsstoffen. 1. eiwitten (vlees, peulvruchten.

Nadere informatie

Ketogeen dieet bij refractaire epilepsie. Liesbeth Rietveld Carly Jansen

Ketogeen dieet bij refractaire epilepsie. Liesbeth Rietveld Carly Jansen Ketogeen dieet bij refractaire epilepsie Liesbeth Rietveld Carly Jansen Voorstellen Inhoud Epilepsie; gevolgen en behandelingen Ketogeen dieet Verpleegkundige interventies Samenvatting - Epilepsie Tijdelijke

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting - voor niet-vakgenoten -

Nederlandse samenvatting - voor niet-vakgenoten - Nederlandse samenvatting - voor niet-vakgenoten - Nederlandse samenvatting voor niet-vakgenoten In dit proefschrift staat het metaal koper centraal. Koper komt vooral via de voeding in het lichaam van

Nadere informatie

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie PATIËNTENVOORLICHTING

Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie PATIËNTENVOORLICHTING NVOG Nederlandse Vereniging voor PATIËNTENVOORLICHTING Diabetes en Zwangerschap No 16 2004 NVOG Het copyright en de verantwoordelijkheid voor deze folder berusten bij de Nederlandse Vereniging voor (NVOG)

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

Waarom BodySculptor?

Waarom BodySculptor? INFORMATIE BROCHURE Waarom BodySculptor? AFSLANKEN HUIDTHERAPIE MEDISCHE BEHANDELING (op voorschrift lager tarief) Lypolyse (vetverbranding 21000 kcal/12 beurten) Verhogen van BMR (basis energieverbruik)=

Nadere informatie

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de

Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de Samenvatting Het manipuleren van de serotonine functie bij depressies Een depressie is een van de meest invaliderende stoornissen ter wereld. Ongeveer een op de zes mensen in Amerika krijgt op enig punt

Nadere informatie

Diabetes mellitus bij hond en kat

Diabetes mellitus bij hond en kat Diabetes mellitus bij hond en kat DIABETES MELLITUS BIJ HOND EN KAT DIABETES MELLITUS BIJ HOND EN KAT Diabetes mellitus wordt ook wel suikerziekte genoemd. Diabetes mellitus komt regelmatig voor bij honden

Nadere informatie

1. Lesbegin: video: diabetes

1. Lesbegin: video: diabetes LESONDERWERP: insuline + penicilline ALGEMENE VAARDIGHEDEN EN ATTITUDES: LEERPLANDOEL(EN): LESDOELEN LEERINHOUD WERKVORMEN/ MEDIA/ORGANISATIE TIJD 1. Lesbegin: video: diabetes 6 min 2. Lesuitwerking: onderwijsleergesprek

Nadere informatie

Informatie sport en bewegen bij diabetes mellitus

Informatie sport en bewegen bij diabetes mellitus FYSIOTHERAPIE Informatie sport en bewegen bij diabetes mellitus ADVIES Informatie sport en bewegen bij diabetes mellitus In deze folder vindt u informatie over het effect van sport en bewegen bij diabetes

Nadere informatie

Osmo- en volumeregulatie

Osmo- en volumeregulatie Osmo- en volumeregulatie De water- en zouthuishouding van het lichaam Anne Lohuis - 7 Februari 2013 Doelstelling Het verduidelijken van twee belangrijke functies van het menselijk lichaam, met daar aan

Nadere informatie

SUIKERZIEKTE? Herken de symptomen! Informatie over veelvoorkomende symptomen en risicofactoren. www.dierensuikerziekte.nl

SUIKERZIEKTE? Herken de symptomen! Informatie over veelvoorkomende symptomen en risicofactoren. www.dierensuikerziekte.nl SUIKERZIEKTE? Herken de symptomen! Informatie over veelvoorkomende symptomen en risicofactoren Wat is suikerziekte? Suikerziekte - ofwel diabetes mellitus, de medische naam voor suikerziekte - is een aandoening

Nadere informatie

Thema 8. Opslag, uitscheiding en bescherming Basisstof 1,2,3

Thema 8. Opslag, uitscheiding en bescherming Basisstof 1,2,3 Thema 8 Opslag, uitscheiding en bescherming Basisstof 1,2,3 Het inwendig Milieu Bestaat uit je bloed en weefselvloeistof. Daarin zitten allerlei voedingsstoffen. Je lichaam wil altijd constant zijn. *

Nadere informatie

Groeihormoontekort bij volwassenen

Groeihormoontekort bij volwassenen Groeihormoontekort bij volwassenen Informatie voor patiënten 658224_PFI_pat_indicatie_Adult_Ndl.indd 1 25-06-12 10:16 Voor wie is deze brochure bedoeld? Deze brochure is bedoeld voor volwassenen bij wie

Nadere informatie

Toelichting op de jaarcontrole Voor mensen met diabetes mellitus

Toelichting op de jaarcontrole Voor mensen met diabetes mellitus Toelichting op de jaarcontrole Voor mensen met diabetes mellitus Afdeling interne geneeskunde Deze informatie is een aanvulling op de folder Jaarcontrole voor mensen met diabetes mellitus, die u heeft

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES. DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES. DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA DIABETES DanielFleck@Fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

EEN GEZONDE LEVENSSTIJL AANNEMEN

EEN GEZONDE LEVENSSTIJL AANNEMEN EEN GEZONDE LEVENSSTIJL AANNEMEN Eet gezond en gevarieerd Vermijd overgewicht Beweeg voldoende Stop met roken en beperk alcoholgebruik www.diabetescoach.be EEN GEZONDE LEVENSSTIJL AANNEMEN Een gezonde

Nadere informatie