In de Marge Jaargang 14 (2005) nr. 1. Van de redactie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "In de Marge Jaargang 14 (2005) nr. 1. Van de redactie"

Transcriptie

1 Van de redactie De eerste echte In de Marge in de vernieuwde lay-out! In plaats van twee-koloms is een bladspiegel gekozen met slechts één kolom. We hopen dat het leesgemak daarmee vergroot zal worden. Eveneens is gekozen voor een wat groter formaat van het lettertype. Ook dat zal bijdragen aan de leesbaarheid. Rode draad in dit nummer is de cultuurkritische beschouwing van verschillende verschijnselen en gebeurtenissen. Mient-Jan Faber, bijzonder hoogleraar aan de Faculteit der Sociale Wetenschappen van de VU, analyseert wat er goed en wat er fout ging bij de Amerikaans-Britse interventie in Irak, en wat de blinde vlekken zijn van westerse critici van die interventie, nu het proces van democratisering werkelijk op gang lijkt te zijn gekomen. Historicus Cees de Groot gaat in op het concept van de sociale schuld, de ontstaansgeschiedenis en de toekomst ervan nu dat begrip zich in deze tijd in zo weinig populariteit kan verheugen. Kan een verstoft idee soms niet beter opgepoetst dan afgedankt worden? Judith de Putter, filosofe en verbonden aan het Blaise Pascal Instituut, onderzoekt de verworteling in romantiek en idealisme van de huidige behoefte jezelf te zijn, of liever jezelf te worden, maar ook hoe de commerciële aanwending van die behoefte een aanslag betekent op de authenticiteit van het zelf die ze juist pretendeert op te leveren. Hoe het zelf beleefd wordt in een drietal hedendaagse, vooral door jongeren gepraktiseerde stromingen binnen de traditionele kerken, wordt onderzocht door Johan Roeland, aio aan de Faculteit der Sociale Wetenschappen van de VU en het Blaise Pascal Instituut. Hoe men aankijkt tegen het zelf onder aanhangers van het spiritualiteitsdenken, de neo-orthodoxie en het charismatisch evangelicalisme wordt in zijn artikel blootgelegd. Dat Madame Bovary behalve een literair meesterwerk en een klassieke karakterstudie ook kritiek op en ironisering van de negentiende-eeuwse medische stand en haar pretenties is, laten Sofie Vandamme en Arko Oderwald zien. Beiden zijn verbonden aan de afdeling Metamedica van de medische faculteit van de VU. Abonnees treffen bij dit nummer ook een acceptgiro aan voor het voldoen van de abonnementskosten voor

2 Irak op weg naar een democratie Via een moderne en een postmoderne oorlog Mient Jan Faber De eerste vrije verkiezingen in Irak zijn alweer weken achter de rug. Ondanks het geweld en ondanks alle sombere voorspellingen hebben zeer velen het gewaagd hun stem uit te brengen. Een stevige meerderheid van het electoraat heeft zich van haar sterkste kant laten zien. Slechts een (niet onbelangrijk) deel van de Soennitische gemeenschap heeft bewust de verkiezingen geboycot. Het is zelden vertoond in de moderne geschiedenis dat omwille van de democratie zoveel mensen het geweld hebben getrotseerd. Immers, in de bezette Palestijnse gebieden was het rustig toen de presidentsverkiezingen werden gehouden, op 9 januari jl. Eveneens tegen alle verwachtingen in konden vorig jaar oktober ook de Afghanen in alle rust massaal gaan stemmen. Irak heeft laten zien dat democratische verkiezingen een enorme aantrekkingskracht op mensen uitoefenen. De Irakezen die het gewaagd hebben hun stem uit te brengen, hebben hun land een grote dienst bewezen in de strijd tussen chaos en democratie. Interventie Ook in Europa hebben voor- en tegenstanders van de militaire interventie instemmend gereageerd op de verkiezingsdag in Irak. Dat betekent overigens niet dat eerder ingenomen standpunten worden herzien. De voor- en tegenstanders koesteren nog steeds het eigen gelijk. Massaal is er geprotesteerd en gedemonstreerd tegen de Amerikaanse interventie in Irak, door regeringen, kerken, maatschappelijke organisaties en de publieke opinie. Hebben al die tegenstanders niet gelijk gekregen? De interventie is toch in een nachtmerrie geëindigd die, de mooie verkiezingsdag ten spijt, tot op de dag van vandaag voortduurt!? De Europese landen die zich na de val van Saddam Hussein alsnog hadden aangesloten bij de Amerikanen en de Britten, trekken zich nog steeds één voor één terug uit Irak. Na Spanje volgen Polen, Hongarije, Nederland, de Oekraïne en... de achterblijvers, waaronder Italië en Denemarken, staan onder druk en zullen, als ik de critici mag geloven, nog wel tot inkeer komen en zien hoe ijdel hun missie is. De voorstanders van interventie houden hun gelijk echter ook koppig overeind, althans in zoverre zij het herstel van de mensenrechten in Irak op het oog hadden. Ofschoon ze wat minder zeker van hun zaak lijken dan aan de vooravond van de interventie. Slechts een enkeling hier was bereid publiekelijk zijn nek uit te steken en te pleiten voor een langer verblijf van de Nederlandse troepen in Irak. Toch is het handhaven van een zekere rust en orde een belangrijke voorwaarde voor het continueren van het democratische proces. Toen de regering desalniettemin besloot dat in het voorjaar van 2005 de klus geklaard moest zijn en de troepen huiswaarts zullen keren, trok er niet meer dan een rimpeltje van zorg door onze samenleving. 2

3 Onze zorg om de rechten van de mens in Irak bestaat voornamelijk uit lippendienst. Dat was zonneklaar in de maanden voorafgaand aan de Amerikaanse/Britse interventie, in maart 2003, toen voor velen het behoud van de vrede van meer belang was dan het herstel van de mensenrechten in Irak. Natuurlijk was er, op een enkele uitzondering na, geen goed woord te horen over de dictator Saddam, maar niemand, de kerken voorop, kon of wilde geloven dat enig weldenkend mens in Irak zich een oorlog, als middel om aan de dictatuur een einde te maken, zou wensen. Een moderne oorlog, voorspelden de kerken, zou tot grootschalige vernietiging van Irak leiden, vele tienduizenden burgerslachtoffers eisen benevens enorme vluchtelingenstromen en zich hoogstwaarschijnlijk eindeloos gaan voortslepen. Toen die moderne oorlog minder dan vier weken duurde en ondanks de verschrikkingen van iedere oorlog niet volgens het voorspelde doemscenario verliep, leidde dat overigens niet tot veel bezinning bij degenen die van mening waren dat mensenrechten niet met geweldsmiddelen hersteld mogen en kunnen worden. Zelfs niet toen bleek dat de overgrote meerderheid van de Irakezen blij was van Saddam verlost te zijn. Eerlijk gezegd, daar was ook geen tijd voor, want die moderne oorlog was nog niet afgelopen of een postmoderne oorlog diende zich aan. Een oorlog, waar de Amerikanen en de Britten zich nauwelijks op hadden geprepareerd. Dat te midden van deze postmoderne oorlog, die voorlopig nog niet voorbij is, zoveel Irakezen de verkiezingen als een effectief middel zagen om verzet aan te tekenen tegen de opstandelingen en terroristen, wordt bepaald niet door iedereen gezien als een strijd gelegen in het directe verlengde van de Amerikaanse/Britse interventie die de val van Saddam Hussein veroorzaakte. Ik beluister nog steeds stemmen die betogen dat de massale opkomst bij de verkiezingen vooral werd ingegeven door het verzet tegen de bezetters (Amerikanen e.a.). Nu de Irakezen hun lot in eigen hand nemen, krijgen ze immers ook de mogelijkheid om de bezetters de deur te wijzen. Dat mag waar zijn, maar daarmee is de daaraan voorafgaande redenering nog niet onwaar! De moderne oorlog Sinds enige decennia hebben opeenvolgende Amerikaanse regeringen het idee gecultiveerd dat de VS met gebruik van geavanceerde technologie niet alleen moderne interstatelijke oorlogen ver van huis kunnen voeren, maar zelfs mèt militair succes en zonder grote verliezen aan (eigen) mensenlevens. Het idee werd geboren tijdens de Koude Oorlog, waar Oost en West jarenlang de kans kregen oorlogje tegen elkaar te spelen zonder echt ten oorlog te hoeven trekken. De onderdelen van het oorlogsspel bestonden uit een enorme militaire opbouw, een technologische competitie, spionage en contraspionage, en veel oefeningen in de vorm van war games. De tactische en strategische denkmodellen waren veelal gebaseerd op worst case scenario s, dus op het veronderstelde maximale vermogen van de tegenpartij. De NAVO AirLand Battle strategie, uitgedokterd in de tachtiger jaren, was het eerste volle product van dit denken. 3

4 Het hart van deze strategie bestond uit deep strikes, uit te voeren met Tomahawk kruisraketten voorzien van nucleaire warheads. Na de Koude Oorlog toen ook in de VS de defensiebudgetten kelderden, werd de nadruk meer nog dan voorheen gelegd bij militair onderzoek en communicatie technologie. Het nadenken en fantaseren over toekomstige oorlogssituaties waarin Amerikaanse troepen zouden moeten optreden werd welhaast tot kunst verheven. Zelfs Hollywood producenten werden uitgenodigd om mee te denken over de worst case scenario s van de toekomst. Met behulp van de nieuwste technologieën werden nieuwe virtuele war games geconstrueerd. Al deze inspanningen kregen een eigen naam: MIME-Net, het militair-industrieel entertainment netwerk. Eén van de meest geciteerde opmerkingen uit de jongste moderne oorlog (Irak) kwam uit de mond van generaal William Wallace, commandant van het vijfde legercorps, die zei the enemy we are fighting is a bit different from the one we war-gamed against. De moderne oorlog in Irak begon op 19 maart Het werd ondanks de verschillen toch een indrukwekkende imitatie van de geavanceerde war games die in de laboratoria waren ontwikkeld: een combinatie van precisie, snelheid en vastbeslotenheid. Dankzij de informatie die via satellieten en bronnen op de grond binnenkwam kon een draadloos internetsysteem de ontplooiing van de eigen (in blauw) en vijandelijke troepen (in rood) op ieder moment doorgeven aan vriendschappelijke voertuigen in het oorlogsgebied. Het snelle succes leek als het ware te zijn ingecalculeerd. Hoe zeer de moderne oorlog verschilt van de oude oorlog laat een vergelijking met een bliksemoffensief uit de Tweede Wereldoorlog zien. In 1940 versloeg Duitsland in 44 dagen Nederland, België en Frankrijk, waarbij Duitse soldaten omkwamen. De invasie in Irak, een gebied qua omvang niet veel kleiner dan Frankrijk, duurde 26 dagen en kostte aan 161 soldaten het leven, waarvan velen overigens door friendly fire, of zoals het bij de troepen heet: door blue on blue. Overigens was de tegenstand weinig indrukwekkend. Het Iraakse leger en de Republikeinse garde smolten weg als sneeuw voor de zon. De Amerikanen hadden op grote schaal folders gedropt boven Irak waarin zij de Iraakse soldaten opriepen hun uniformen uit te trekken en naar huis te gaan. Zeer velen volgden die raad op. Eén ding werd duidelijk, de Amerikanen en de Britten trokken Irak binnen met instemming van het overgrote deel van de bevolking. Maar dezelfde Irakezen die daadwerkelijk hadden bijgedragen aan de snelle val van Saddam door hem de rug toe te keren toen hij hen het hardste nodig had, keerden zich spoedig daarna tegen de bezetters, toen deze zonder enig woord van dank en aanvankelijk ook zonder enige compensatie voor het gemis aan inkomen, zowel het leger als de Baath-partij ontbonden. De postmoderne oorlog Toen brak de postmoderne oorlog uit. Waar de moderne oorlog kan worden aangeduid als een interstatelijke oorlog, droeg de postmoderne oorlog alle kenmerken van de binnenlandse oorlogen die we kennen van de Balkan, de Kaukasus en uit delen van 4

5 Afrika. Het vreemde is dat de meeste tegenstanders van de moderne oorlog weinig tot geen oog hadden voor het gevaar van een postmoderne oorlog, die in Irak wel eens zou kunnen losbarsten als de planners van de moderne oorlog daar geen voorzorgsmaatregelen tegen zouden nemen. De Nederlandse regering al evenmin. Ik zie me nog zitten bij één van de bewindslieden op het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag, in december Dus ruim een jaar voordat de moderne oorlog in Irak begon. Op verzoek van mijn contacten in Irak had ik de Nederlandse regering benaderd met de vraag of zij niet het initiatief kon nemen en samen met enkele andere EU-landen de belangrijkste oppositiegroeperingen uit Irak wilde uitnodigen voor een rondetafelgesprek over de toekomst van Irak na het verdwijnen van Saddam. Mijn contacten hadden benadrukt dat er een alternatief voor Saddam klaar moest staan om te zijner tijd de macht over te kunnen nemen. Zo niet, dan was het risico groot dat de val van de dictator het land in een chaos zou storten en erger nog, er een postmoderne oorlog zou uitbreken. Maar de regering wou er haar vingers niet aan branden. Saddam was immers een erkend, dat wil zeggen bevriend staats-hoofd. Het beleggen van een rondetafel voor de oppositie zou de indruk wekken dat Nederland net als de VS voor regime change was. Een hoge ambtenaar van het ministerie zei tegen mij: Wat jij wilt Mient Jan is big politics. En dat doet Nederland nooit. Het verdrijven van Saddam Hussein was vlot gelukt, maar hij en de zijnen belichaamden wel de staat en toen deze wegviel bleef er in feite een failed state over. Niet alleen hadden de Amerikanen en Britten geen Irakees alternatief paraat om de staat over te nemen, maar zij waren ook zelf slecht voorbereid op het behartigen van die taak. Kortom, toen de dictatuur van het ene op het andere moment verdween, viel de Irakese maatschappij razendsnel uiteen in allerlei groepen die vooral hun eigen belang nastreefden. En iedereen had vrij spel nu de oude ordestructuren (leger, politie en veiligheidsdiensten) plotsklaps als het ware verdampt waren. Criminele bendes, terroristen, wapensmokkelaars, privé legertjes, nationalisten, Baathisten, islamisten, infiltranten, zelfmoordcommando s, opstandelingen, afscheidingsbewegingen, jihadisten, revolutionairen, verzetsgroepen en wat dies meer zij, ze rezen als paddestoelen uit de grond en sloegen hun slag, terwijl de Amerikanen en Britten, zeker aanvankelijk, nogal schaapachtig toekeken naar de plunderingen en andere wandaden, niet voorbereid op en zeer onthutst over het gedrocht dat ze gebaard hadden met de zo succesvolle interventie. Bezetting Het duurde maanden aleer de Amerikanen van de schrik bekomen waren. Toen het zover was, namen ze het heft in handen en sloegen veelal wild om zich heen, vaak zonder te weten wie ze raakten of nog méér raakten ( collateral damage ) door het brute gebruik van geweldsmiddelen. Ik heb met eigen ogen aanschouwd, in oktober 2003, hoe Amerikaanse pantservoertuigen en tanks met draaiende geschutskoepels door de straten van Bagdad denderden op jacht naar ik weet niet wat en bedoeld of onbedoeld de bevolking angst aanjoegen. Dit was alles behalve een methode om de hearts and minds 5

6 van de Irakezen te winnen. Het omgekeerde gebeurde. De meeste Irakezen keerden zich af van de Amerikanen en zagen hen steeds minder als bevrijders en steeds meer als bezetters. En die bevestigden dat beeld door zich te gedragen als een omnipotente machthebber die willekeurig maatregelen afkondigde zonder serieuze inspraak laat staan zeggenschap aan de Irakezen te gunnen. Maar ja, wie moesten ze ook om raad vragen nu er op geen enkele manier gewerkt was aan een serieus alternatief voor Saddam Hussein. Overigens dachten de Amerikanen in oktober 2003 nog dat het aantal opstandelingen niet meer dan 5000 was en dat het vooral om aanhangers van het oude regime ging. Nog steeds weigerden ze in te zien dat ze aan het verzanden waren in een postmoderne oorlog waarin zoveel verschillende partijen en belangen de kop opsteken dat je al gauw door de bomen het bos niet meer ziet. Irak voor de Irakezen Het duurde tot in de zomer van het jaar daarop (2004) eer eindelijk het roer werd omgegooid en de bezetters zich realiseerden dat de Irakezen, en zij alléén, in staat waren het tij te doen keren. De rollen moesten dus worden omgekeerd. De bezetters moesten de adviseurs van de Irakezen worden. En van hun diensten zou gebruik gemaakt worden zolang de Irakese opdrachtgevers dat beliefden. Het was vooral de Sjiietische grootayatollah al-sistani die de Amerikanen en Britten met hun fouten confronteerde en tot inkeer bracht. Hij dwong de bezetters de soevereiniteit versneld over te dragen, in juni 2004, en verkiezingen uit te schrijven voor eind januari 2005, ongeacht de omstandigheden. Tot geruststelling van de Amerikanen beklemtoonde Sistani overigens dat de geestelijkheid zich niet hoort te bemoeien met de dagelijkse gang van zaken in de politiek. Met die opmerking distantieerde hij zich van zijn geloofsbroeders in Iran die talrijke pogingen ondernamen om Irak onder een islamitische voogdij te plaatsen. Bovendien gaf de grootayatollah er blijk van zich goed te realiseren dat de strijd in Irak uiteindelijk niet gaat tegen de Amerikaanse/Britse bezetters. Een sprekende illustratie van deze opvatting vormden de verkiezingsposters die je tot voor kort nog op vele plaatsen in het Zuiden van Irak kon aantreffen: Verkiezingen ja, Terrorisme nee. Daar ging het om. Extremisten Nu de verkiezingen achter de rug zijn, staan ook de nieuwe autoriteiten voor de enorme uitdaging een einde te maken aan de postmoderne oorlog. Deels zal dat moeten gebeuren door vele van de hierboven genoemde opstandige groepen binnenboord te hijsen, dus op te nemen in de gelegitimeerde Irakese instellingen. En zodoende de ergste extremisten te isoleren. Al vóór de verkiezingen werd gepraat met enkele grote Soennitische partijen over de mogelijkheid hen te betrekken bij de discussies over en het opstellen van een nieuwe Irakese grondwet. Dat is overigens in ieders belang. Want het beoogde referendum over zo n nieuwe grondwet mislukt als in 3 van de 18 provincies een tweederde meerderheid tegenstemt. Ook al hebben de meeste Soennieten (buiten 6

7 Koerdistan) niet gestemd op 30 januari, ze zijn nog lang niet uitgerangeerd en bezetten in feite een sleutelpositie. Als zij in hun eigen provincies een tweederde meerderheid tegen de grondwet kunnen mobiliseren dan gaat het feest niet door! Om dat te voorkomen doet vooral de interim premier van de achterliggende periode, Ayad Alawi, een Sjiiet, maar in de jaren 70 een bekende Baathist, zijn best de Soennieten te paaien. Tijdens de verkiezingscampagne riep hij bij elke gelegenheid gewezen Baathisten (Soennieten, zonder crimineel verleden) op zijn partij als hun thuishaven te zien en derhalve hun stem aan hem te geven. De vraag of Irak tot rust komt en de verschillende partijen en groeperingen het eens worden over een gedecentraliseerde, democratische staat zal wellicht al in de loop van 2005 worden beslist. Succes is echter niet verzekerd. Stel dat het parlement er in slaagt een nieuwe grondwet op papier te schrijven, dan moet zoals hierboven al is opgemerkt het volk per referendum uitmaken of het die grondwet ook wil. Dat referendum staat gepland voor 15 oktober Als het volk ja zegt tegen de grondwet, dan worden aan het eind van 2005, op 15 december, opnieuw verkiezingen gehouden voor een nationaal parlement, dit keer voorzien van alle democratische bevoegdheden. Binnen een jaar zal dus vooral langs de weg van co-optatie het postmoderne geweld veel wind uit de zeilen moeten worden genomen. De harde kern van terroristen en infiltranten kan alleen maar door de veiligheidsdiensten worden uitgeschakeld. Steun van de Amerikanen en Britten (en wat training door de NAVO) is daarbij vooralsnog onontbeerlijk. Het is echter niet uitgesloten dat buitenlandse troepen zich al dit jaar uit delen van Irak gaan terugtrekken omdat de veiligheid er in goede handen ligt bij de Iraakse veiligheidsdiensten. Succes is wederom niet verzekerd. Veel hangt af van de moed en bekwaamheid van de Irakezen zelf. Als de verkiezingskoorts blijft branden, kunnen ze een eind komen op de weg naar een stabiele democratie. Maar of het ook een liberale democratie wordt, is nog maar de vraag. Democratie Een liberale democratie staat of valt met het vastleggen en respecteren van fundamentele mensenrechten en burgerrechten. Zo n democratie is in feite een contract tussen vrije burgers en de staat, waarin de wederzijdse rechten en plichten worden vastgelegd. Een contract dat luistert naar de naam grondwet. De verkiezingen die op 30 januari 2005 zijn gehouden betekenen nog lang niet dat Irak nu een democratie mag worden genoemd. Het proces in de richting van een democratie zal dit jaar slechts voltooid (kunnen) worden in strikt formele zin, met de aanvaarding van de grondwet door het volk van Irak. Wat vooralsnog onduidelijk blijft, is of die grondwet op een liberale leest zal zijn geschoeid en niet toch een theocratisch karakter krijgt. Maar ook een grondwet is slechts een stukje papier zolang zij niet tot leven gewekt wordt door middel van een permanente interactie tussen de instituties van de staat, in het bijzonder het parlement en de regering, en de burgers uit de samenleving. Verkiezingen zijn een onderdeel van die interactie en bedoeld om parlement en regering bij de les te houden en te verfrissen. Het staat 7

8 allemaal nog in de kinderschoenen en de uitkomst blijft in velerlei opzicht ongewis. Je kunt nog zo moedig (als de Irakezen) zijn, als je het geweld in eigen land niet de baas wordt, als de wederopbouw stagneert, als er een al dan niet geruisloze theocratische of autoritaire greep naar de macht wordt gedaan, of als de staat zijn falende status niet echt te boven komt, dan komt de liberale democratie niet van de grond en worden de rechten van de mens niet gegarandeerd. Al Qaida en zijn handlangers in Irak, met name de Jama at al-tawi groepering van de koppensneller Abu Musab al-zarqawi, zullen alles in het werk stellen om het zover te laten komen, want voor hen zijn liberale democratie en islam onverenigbaar. Mensenrechten Mensenrechten zijn universeel en zij gelden dus ook voor je tegenstanders, zelfs als het echte of vermeende terroristen zijn. De golf van kritiek die door de wereld trok toen de schandalen bekend werden uit de Abu Ghraib gevangenis in Bagdad was goed te begrijpen. Maar waar blijft een soortgelijke uitbarsting van woede en verontwaardiging tegenover de terroristen in Irak die er niet voor terugschrikken burgers die hun stem uitbrengen simpelweg overhoop te schieten of de keel door te snijden. En die nu de jacht lijken te hebben geopend op de gekozen leden van het parlement en de bewindslieden in de nieuwe regering. Het excuus dat het uiteindelijk allemaal de schuld is van de Amerikanen, is te goedkoop en een klap in het gezicht van de slachtoffers en hun nabestaanden. De Amerikanen hebben ondertussen hun les geleerd in Irak, maar zelfs al zou dat niet het geval zijn, dan nog zouden we iedere Irakees die met zijn stem een keuze voor de democratie gemaakt heeft, moeten steunen. En als hij of zij daarbij het loodje legt, ja voor elk slachtoffer afzonderlijk is een stille protesttocht, waar dan ook in onze vrije wereld, op zijn plaats. Op 11 maart vond in Madrid een topontmoeting plaats tussen (ex-) regeringsleiders en staatshoofden van meer dan vijftig democratische landen. Zij herdachten de terroristische aanslagen van 3/11 op het treinverkeer in Madrid en zij hebben een verklaring de wereld in gestuurd waarin het hedendaagse internationale terrorisme wordt gezien als een aanval op de liberale democratie (en dus op de rechten van de mens), terwijl omgekeerd het behoud en de vestiging van de democratie als het effectiefste wapen tegen het terrorisme wordt aangeduid. Voor degenen die deze verklaring onderschrijven is er nog veel werk aan de winkel. In ieder geval moeten zij de democratische ontwikkeling van Irak voortaan zonder voorbehoud actief ondersteunen. 8

9 Sociale schuld in tijden van argwaan Een apologie Cees de Groot Niet alle tijden staan in gelijke mate open voor het idee van een sociale schuld. Het huidige decennium in het bijzonder lijkt er weinig mee op te hebben. Het idee is inderdaad niet onproblematisch. Het behelst dat schuld ontstaat wanneer de maatschappelijke som van vrijwillig handelende mensen tot een onbedoeld kwaad leidt. Of in een variant daarop: wanneer het een bepaald kwaad in stand houdt. De goederen die we kopen betrekken ons bij een economisch proces dat wellicht afhankelijk is van een bepaalde misstand. We behoren tot een politieke eenheid waarin besluiten in onze naam worden genomen. In beide situaties maken we onszelf schuldig en het gaat niet om de schuld van ons gezamenlijk als collectief, van alle consumenten van dat product, of van alle burgers van een bepaalde staat. We kunnen ons niet achter het collectief verschuilen. Sociale schuld is de schuld van een individu. Een actueel voorbeeld: de lidstaten van de Europese Unie zetten hun (zwaar gesubsidieerde) agrarische overschotten af op de wereldmarkt. Dat heeft onder andere funeste gevolgen voor de boeren in Afrika. Ze zijn niet in staat te concurreren met de goedkope Europese importen; ze moeten hun bedrijf opgeven en zich voegen bij het leger van werkzoekenden. De Europese Unie voert dit beleid als gevolg van de druk van de landbouwsector, en de wens de politieke kosten van het probleem zo laag mogelijk te houden. Het exporteren van gesubsidieerde overschotten is politiek de makkelijkste oplossing omdat de grote meerderheid van niet onmiddellijk betrokken burgers geen tegendruk uitoefent. Bij de gratie van hun passiviteit voert de Europese Unie een beleid dat Afrikaanse boeren nekt. Maakt het feit dat we burgers zijn van een staat die behoort tot de Europese Unie ons schuldig? In feite zou dat impliceren dat het simpele feit dat we handelen en leven in een sociaal verband ons schuldig kan maken. Het is het sociale verband dat een betekenis, een negatieve bovendien, aan ons handelen geeft. Dat strookt niet met onze morele intuïtie. Die zegt dat het om de intentie gaat waarmee we iets doen. Het is onze intentie die betekenis geeft aan ons handelen: juist daar ligt de reden dat er over ons moreel gedrag geoordeeld kan worden, dat is de grond van onze trots of schaamte. Er zit nog iets onwerkelijks aan het idee van sociale schuld. Er zitten zo vele schakels tussen onze daad (of passiviteit) en het aangerichte kwaad, dat het verband tussen die twee onzichtbaar wordt. De causale keten is te lang. Het drama van het kwaad verdwijnt, soms letterlijk, achter de horizon. En ten slotte: wie is het eigenlijk die beschuldigt? Houdt diegene wel rekening met onze persoonlijke omstandigheden en de nuances betreffende onze aansprakelijkheid? Leveren we ons, 9

10 door schuld te bekennen, niet uit aan zijn overdrijvingen en ressentimenten? Het accepteren van het idee van sociale schuld lijkt door dit alles een groot beroep te doen op een zekere welwillendheid op onze bereidheid schuld te bekennen. Maar dit is een decennium van argwaan. Grenzen van welwillendheid Zij die zich tegenwoordig uitspreken over sociale schuld gebruiken tot op grote hoogte dezelfde argumenten als hun voorgangers in de tijd toen het idee voor het eerst werd geopperd. Dat geldt voor het meer specifieke filosofische debat, maar vooral voor het bredere debat in de media en de politieke arena s. Ik zal mij hieronder vooral op het laatstgenoemde debat richten. Door de argumenten in hun historische context te plaatsen, wil ik laten zien hoe het idee gevangen is geraakt in de tegenstelling tussen een zogenaamd idealisme en realisme. Daarna zal ik heel in het kort proberen aan te geven hoe sociale schuld eruit ziet wanneer we het uit die houdgreep bevrijden. De geschiedenis van het idee van sociale schuld begint in de Angelsaksische wereld van de achttiende eeuw. Bij veel filosofen en moralisten groeide de weerzin tegen de calvinistische ideeën over de verdorvenheid van de mens, een verdorvenheid die op een andere manier ook het uitgangspunt vormde van de filosofie van Hobbes en Mandeville. Niet door en door zondig, evenmin hopeloos egoïstisch: deze filosofen gingen er juist vanuit dat mensen van nature geneigd waren tot welwillendheid (benevolence) en medeleven (sympathy). Shaftesbury en Frances Hutcheson waren de invloedrijkste vertegenwoordigers van die overtuiging. Zij stelden dat de aangeboren welwillendheid in eerste instantie gevoed wordt binnen de intieme sfeer van het gezin en de familie, en iets later in de woonwijk of het dorp. In hun terminologie (die nog steeds gebruikt wordt) heten de relaties op dit niveau bijzonder, omdat de genegenheid met mensen wordt gedeeld binnen een specifieke sociale vorm, die anderen uitsluit. Maar de neiging tot welwillendheid trekt zich na verloop van tijd niets aan van die beperking. De opgroeiende mens leert dat hij nauw verbonden is met de bewoners van zijn dorp of stad, met zijn landgenoten. Uiteindelijk kan zijn welwillendheid zelfs elk ander mens, wie of waar dan ook, gelden: zij wordt dan een karakteristiek van de algemene of universele relaties. Dat laatste was echter geen realiteit, het lag nog in de toekomst. Velen waren echter ervan overtuigd dat de tekenen des tijds erop wezen dat het wel die kant opging. Zij geloofden dat historisch gezien sprake was van morele vooruitgang. In de roman The man of feeling (1771) van Mackenzie neemt de hoofdpersoon deel aan de bezichtiging van Londens grootste gesticht van geesteszieken, een in die tijd populair uitstapje. Maar hij kan zich niet meer laten verstrooien door al die spelingen van de natuur: hij walgt van de houding van zijn ongevoelige mede-toeristen en rent weg. Zijn gedrag vormde een breuk met een oude gewoonheid, en hij was hierin steeds minder alleen. Vooruitgang bleek ook uit de toenemende afkeer tegen de slavernij eeuwenlang een door bijna iedereen geaccepteerd instituut. Vanaf ongeveer 1790 werd er in Groot-Brittannië zelfs 10

11 op een ongekend massale wijze campagne gevoerd voor de afschaffing van de slavenhandel. Volgens sommige historici deden zo n Britten mee aan een tijdelijke staking van het consumeren van West-Indische suiker, in de hoop zo het economische fundament van de slavernij aan te tasten. Het vormden allemaal bewijzen dat de tijden veranderden. Een Age of Sensibility leek aangebroken. Sommige Britten gingen nog een stap verder. Zij vonden dat medeleven geen vrijblijvende zaak was. Het was niet slechts een teken van vooruitgang maar ook, in ieder geval in bepaalde situaties, een eis. Het was ongetwijfeld een teken van vooruitgang dat steeds meer Britten de slavenhandel afkeurden, maar slavenhandel was in de eerste plaats een misdaad: hier en nu. Preciezer: slavenhandel was een nationale zonde, nationaal, want iedereen was erbij betrokken. De hoofdschuldigen waren natuurlijk de slavenhandelaars zelf en de Britse overheid die deze praktijk legitimeerde. Maar de Britse burgers gingen pas vrijuit nadat ze druk uitoefenden op de parlementsleden, bijvoorbeeld door een petitie te ondertekenen, of door de al vermelde West-Indische suiker te boycotten. De propagandisten van deze gedachtegang behoorden tot de eerste zogenaamde apologeten van het idee van sociale schuld. Het waren christenen, vaak, maar niet altijd, lid van een non-conformistisch kerkgenootschap, en eveneens vaak, maar niet altijd, geneigd tot theologische vernieuwing, bijvoorbeeld door de goddelijkheid van Christus te ontkennen. In ieder geval geloofden zij vurig in de voorzienigheid. Aardse gebeurtenissen waren tekens van God. Zijn ingrijpen was altijd nabij. Nationale zondes werden doorgaans gevolgd door nationale afstraffingen. En zolang Groot-Brittannië er niet in slaagde haar grootste nationale zonde te overwinnen, tartte zij Gods toorn. De snel groeiende oorlogsdreiging liet raden hoe die afstraffing eruit zou kunnen zien. Erfenis Diezelfde oorlogsdreiging ging het idee van sociale schuld belasten met een problematische erfenis. Het politieke klimaat in het laatste decennium van de achttiende eeuw werd geheel beheerst door de Franse Revolutie. Deze gebeurtenis bepaalde hoe partijen zich vormden, welke ideeën werden samengevoegd. En de apologeten van de sociale schuld waren zonder uitzondering voorstanders van de Franse Revolutie. Op zich is dat weinig verrassend. Het idee van een sociale schuld veronderstelt een zekere politieke zeggenschap we zagen dat zojuist bij het voorbeeld van de slavenhandel. Men kan burgers alleen een morele schuld toeschrijven, wanneer zij ergens invloed op kunnen uitoefenen. En een sociale schuld kan beter gedelgd worden, wanneer de burgers direct invloed kunnen uitoefenen op het parlement. Er diende dus een eind te komen aan de traditionele vertroebeling van de volkssoevereiniteit. Precies dat leken de Fransen nu te doen. Bovendien spraken de Franse revolutionairen over het ideaal van broederschap, nationaal en internationaal. Dat was een taal naar het hart van de Britse leerlingen van Shaftesbury en Hutcheson. Vlak voor de Revolutie had Joseph Priestley zijn gemeente voorgehouden de hele 11

12 mensheid als broeders en buren te beschouwen, en hen elke goede dienst te bewijzen die binnen hun machtsbereik lag. Impliciet verwachtte hij dat deze broeders en buren zich niet anders ten opzichte van hen zouden gedragen. Behandel de ander als een broeder en hij zal er een zijn. Deze optimistische overtuiging sprak ook uit de manier waarop zij de slaven zagen: zonder rancune en gezegend met een humanistische inborst. Politiek noodlottiger was het feit dat de apologeten de Franse revolutionairen op dezelfde manier beschouwden. Ze waren ervan overtuigd dat zij het goed bedoelden, wat er ook waar mocht zijn van de gruwelijke verhalen die de ronde deden. Ze vroegen om begrip voor de moeilijke positie waarin de revolutionairen verkeerden vanwege de historische last van eeuwenlang machtsmisbruik. Veel apologeten waren erg traag in het erkennen van de kwade werkelijkheid. Later, toen Napoleon de macht had overgenomen en heel Europa in een oorlog had gestort, weigerden ze te geloven dat hij een machtswellusteling was. Ze streefden naar een redelijk vergelijk, ervan uitgaand dat Napoleon daarvoor openstond. We zouden het nu een politiek van appeasement noemen. Sceptici zoals Edmund Burke klommen al vroeg in de pen om de sympathie voor de Franse Revolutie te bestrijden. Voor hen waren alle revolutionaire ideeën terug te voeren tot het waanbeeld van een rationalistische orde. De menselijke orde liet zich niet rationeel organiseren; rationele organisatie ontkende de waarde van de bijzondere relaties, zij kleurde alle relaties met die ene, universele kwast. De natuurlijke gevoelens van welwillendheid en medeleven echter gedijden alleen binnen de traditionele structuren van de maatschappij. De sceptici wezen met veel misbaar naar iemand als William Godwin, die in 1793 schreef dat wanneer het toeval je moeder samenbracht in een brandend huis met de schrijver-aartsbisschop Fénélon, je er beter aan deed de aartsbisschop te redden. Er waren immers velen die troost vonden in zijn boeken, terwijl je moeder alleen voor jou en een paar anderen van belang was. Ziehier nu waar het kunstmatige ideaal van universele broederschap toe kon leiden! Dit ging toch in tegen alle menselijke gevoelens. Overigens gaven de sceptici een uitgesproken ideologische draai aan de bijzondere relaties: behalve natuurlijk de gezinsleden waren ook de koning, adel en dominees de vanzelfsprekende objecten van genegenheid. 1 Maar dit doet er niet veel toe. Het belangrijke is dat er een scherpe scheiding werd aangebracht tussen twee morele sferen: een relatief intense, en een waar eigenlijk alleen maar de meest minimale verboden gelden, zoals het verbod iemand te doden of te beroven. Sociale schuld was in dit wereldbeeld hetzelfde lot beschoren als universele broederschap. Het is iets kunstmatigs. Schuld zonder specifieke sociale inbedding is een hersenschim, en in het ergste geval het geestelijk materiaal waarvan guillotines worden gemaakt. De verantwoordelijkheid voor de vreemde valt buiten de natuurlijke verplichtingen. Dat wil niet zeggen dat men ongevoelig moest zijn voor wat anderen elders overkwam. Waarom zouden we niet meevoelen met hun lot? Maar schuld gaat te ver. Zoals Adam Smith al ver voor de Franse Revolutie schreef: Waarom zouden we ons druk maken over de wereld op de maan? Alle mensen, zelfs zij die het verst van ons verwijderd zijn, hebben recht op onze beste wensen Maar dat we ons moeten 12

13 verontrusten vanwege wat hen overkomt lijkt geen deel uit te maken van onze plicht. 2 De loop van de geschiedenis na 1800 leek de sceptici in het gelijk te stellen. Veel sympathisanten keerden zich gedesillusioneerd af van de Franse Revolutie. Het is niet toevallig dat ze deze ommekeer vooral ervoeren als een afscheid van het ideaal van universele broederschap. Daarvoor in de plaats stelden ze een hernieuwd geloof in de kracht en betekenis van de familiebanden. 3 Desondanks bleven sommigen zich afvragen of het zo onnatuurlijk is om verontrust te zijn over wat Afrikanen werd aangedaan door Britse burgers, gesteund door de Britse wet. Is het zo onnatuurlijk daar iets aan te willen doen, ja, de overtuiging te hebben daar iets aan te moeten doen? Het a-sociale van sociale schuld Het debat tussen apologeten en sceptici heeft vanaf het begin gedraaid om de vraag hoe groot onze verantwoordelijkheid is tegenover iemand die zich buiten de sfeer van onze bijzondere relaties bevindt. Sceptici verdedigen een minimaliseren van die verantwoordelijkheid. Apologeten daarentegen bepleiten een maximaliseren. De tegenstelling kan nog iets preciezer geformuleerd worden. In feite strijden sceptici en apologeten om de vraag: tot hoever reikt broederschap? De vraag tot hoever de verantwoordelijkheid geldt, vormt daarvan een afgeleide. De sceptici zijn dan ook geheel consequent wanneer ze erkennen dat er causale relaties bestaan tussen een bepaalde handeling en een specifiek kwaad, maar toch niet van schuld willen spreken. Iemand die in Amsterdam een diamant koopt, is niet verantwoordelijk voor het feit dat hij een bijdrage levert aan de burgeroorlog in Sierra Leone. De beslissende factor is namelijk niet de causaliteit, maar de broederschap. Broederschap is een karakteristiek van de bijzondere relaties. Daar vinden we sociale warmte. Daar is wederzijds vertrouwen en delen we essentiële waarden. (Sociale warmte is natuurlijk tot op zekere hoogte het product van onze verbeelding, maar dat doet niets af aan het feit dat het onze morele posities verregaand beïnvloedt.) Buiten de sfeer van de bijzondere relaties echter bevindt zich de vreemdeling. Met hem delen we weinig waarden, we kennen elkaar zo slecht dat van vertrouwen geen sprake kan zijn. Zolang we hem niet doelbewust schaden, hoeven we ons niet te excuseren. De apologeten hebben hun idee van sociale schuld eveneens gefundeerd op de broederschap. Het verschil met de sceptici was, dat zij alle mensen als broeders zagen. De meest gebruikte afbeelding in de vroeg negentiende-eeuwse strijd tegen de slavernij toonde een geketende slaaf met het opschrift: ben ik dan geen mens en broeder? Met andere woorden, de blanke was schuldig tegenover de verre slaaf omdat deze zijn broeder was. Zijn broederschap gaf de slaaf rechten en de blanke plichten. Broederschap echter is een wederzijdse relatie. We schenken het, maar vragen het ook terug. Broederschap is verbonden met het vertrouwen dat de ander zich als een broeder ten opzichte van ons, de schuldigen, zal gedragen. In feite verbinden we onze schuld zo met het geloof in de grootmoedigheid van de ander. En hoe groter onze schuld, hoe grootmoediger we de ander maken. Niet voor niets was filosemitisme een 13

14 belangrijke karakteristiek van zich schuldig wetende Europeanen na de Tweede Wereldoorlog. Blanke Amerikaanse vrijwilligers in de zwarte burgerrechtenbeweging begin jaren zestig zetten zich af tegen hun eigen cultuur, die ze kil vonden, en vereenzelvigden zich met de warme cultuur van zwarte Amerikanen. Het idealisme dat de apologeten altijd is verweten, bestaat dus uit de neiging om de ander in de verbeelding te abstraheren van zijn ressentimenten en wrok, ja, zelfs zijn vermogen om kwaad te doen überhaupt. Ik heb hierboven al gesteld dat dit een decennium van argwaan is. In het publieke debat spreken weinigen nog van universele broederschap. We hebben het kwaad weer ontdekt. De vreemdeling, die geen broeder is, bestaat. We kunnen de ander niet argeloos tegemoet treden net zoals de ander daar omgekeerd geen enkele reden toe heeft. Het is dan ook terecht om een scheiding aan te brengen tussen een bijzondere sfeer van sociale warmte, en een universele sfeer waar die warmte niet geldt. De apologeten vergaten in hun ijver deze grens tussen werkelijkheid en utopie. Echter, de vraag die we ons moeten stellen is: hoe erkennen we sociale schuld in een kwade wereld? Reikt verantwoordelijkheid pas over de grenzen van onze bijzondere relaties wanneer wij haar scheiden van onze behoefte aan sociale warmte, aan broederschap? Degene die een sociale schuld erkent, treedt uit de sfeer waarin we onze verantwoordelijkheden aan elkaar spiegelen. We laten de relatieve zekerheid dat verplichtingen wederzijds gerespecteerd worden achter ons, evenals de geruststellende wetenschap dat er sociale druk bestaat om die wederzijdsheid af te dwingen. Sociale schuld is een schuld die sociaal wordt genegeerd, of zelfs ontkend. Sociale schuld is een schuld zonder sociale sanctie. Vervolgens ontmoeten we de ander, niet als collectief als individu. De ander staat waarschijnlijk machteloos tegenover mij, hij kan mij niet dwingen. Mogelijk beziet hij mij niet zonder wrok. Toch weiger ik hem aan gene zijde van mijn schuld en onschuld te plaatsen. Hij is een mens die ik zittend aan mijn feestmaaltijd heb geschaad. Ik noem hem geen broeder, maar ook niet vreemdeling. Misschien: mijn naaste. Zijn nabijheid is de nabijheid van een vreemde, onze intimiteit is een intimiteit zonder warmte. Kan ik de Afrikaanse boer die zijn bedrijfje moet opdoeken, slechts als het verre object van mijn welwillendheid zien, staat er van mijn kant niets op het spel? Of kan ik hem aan deze zijde van mijn schuld en onschuld plaatsen? Misschien is zijn lot een ontkenning van mijn onschuld. Die mogelijkheid kan ik nooit uitsluiten. Mijn naaste, immers, is de mens tegenover wie ik mij schuldig kan weten. Noten 1. E. Burke, Reflections on the revolution in France, Londen 1960, p A. Smith, The theory of moral sentiments, Indianapolis 1982, p C. Jones, Radical sensibility, Londen 1993, p

15 Gevangen in romantiek Judith de Putter The mind can make Substance, and people planets of its own, With beings brighter than have been, and give a breath to forms which can outlive all flesh (Byron The Dream). Romantiek is het streven uit te stijgen boven de alledaagse middelmaat: zo kan de aanblik van sublieme landschappen de geest verheffen de mens moet goddelijk worden. Op het schilderij Der Wanderer über dem Nebelmeer van Caspar David Friedrich ( ) staat een man, op de rug gezien, uit te kijken over een zee van wolken waar bergtoppen bovenuit steken. Het landschap is groots, maar ook ingetogen en toch straalt het kracht uit. De wandelaar staat boven het landschap, maar toch kan hij wat hij ziet niet beheersen, hij kan het slechts op zich in laten werken. Het schilderij straalt ook bevrijding uit: bevrijding van saaie alledaagsheid. Het doel van die bevrijding is bezieling. De wandelaar kan zijn ziel in overeenstemming brengen met de natuur om hem heen. De zoektocht naar bevrijding en de bezieling van de natuur: het is de tijd van de romantiek waarin de mens ontsnapt aan de lasten van de voorgaande tijd. De Franse Revolutie brak met de ongelijkheid van een klassensamenleving en de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring creëerde onafhankelijkheid van het moederland en opende de weg naar zelfbestuur. Het is ook de tijd waarin dichters en kunstenaars het sublieme verkennen, de ziel van de mens, de ziel van de natuur en de kracht van de liefde roemen. Het is de tijd waarin ongeremd in gedichten de details en variaties van het (morele) gevoelsleven worden verkend. De romantiek is ook de periode waarin wordt gereageerd op de ervaren misstanden van de 19 e eeuw: de lelijke kanten van de industriële revolutie en ook de achtergestelde positie van de vrouw. De mens bevrijdt zich van de ketenen van opgelegde structuren. Er zijn verschillende strijdvelden voor onafhankelijkheid: naties moeten niet meer door vreemde landen worden overheerst maar ook individuen moeten vrij van externe invloeden kunnen leven. De eigen ziel, van wie of wat dan ook, moet onvervreemd van zichzelf tot bloei kunnen komen. Bevrijding De romantiek wordt vaak tegenover de Verlichting geplaatst als emotie tegenover rationaliteit, het sublieme tegenover redelijkheid, de natuur tegenover industrialisatie. Het doel waarvoor de romantici de tegenstelling tussen rationaliteit en emotie verkenden, was uiteindelijk het herstellen van harmonie en balans. Maar typisch romantisch is ook om eerst de tegenstellingen in extreme mate aan te scherpen. Eerst is er het besef van de vervreemding die in de ziel en in de cultuur zit: romantici ervaren een afstand tot de natuur en ze betreuren het verloren gaan van een 15

16 goddelijke wereld. Ook ervaren de romantici, veelal afkomstig uit de burgerlijke middenklasse, een afstand tot de sociale orde waarin ze als kunstenaars en schrijvers min of meer geïsoleerd staan. Deze ontwikkelingen komen samen in het romantische beeld van de eenzame en getergde jongeling. Romantici analyseren de vervreemding met het doel de oorspronkelijke harmonie tussen mens en samenleving en tussen mens en natuur te herstellen. De zoektocht naar bevrijding gaat gepaard met een hang naar het verleden, vooral naar de middeleeuwen, en naar de natuur, waarin, zoals in de gedichten van William Blake, allerlei mythische wezens leven. De Verlichting is de periode van de mondige mens, en ondanks afkeurende geluiden over de Franse Revolutie onder romantische dichters en denkers, spreekt ook uit de romantiek de zoektocht naar bevrijding. In een wereld beheerst door wetenschap en techniek en door een saaie burgerlijke maatschappij, zoekt de romanticus naar de bevrijdende en bezielende werking die uitgaat van het unieke, het eenmalige, het sublieme en het authentieke. Via deze zoektocht komt de romanticus zelf ook dichterbij het oorspronkelijke en authentieke wezen dat hij eigenlijk is. Daarom lijkt de romantiek vooral een verlichte manier om het gevoel centraal te stellen, het is de tijd waarin de mondige mens zijn authentieke plaats opeist. Efficiëntie en vervreemding Dit is de achtergrond van twee hedendaagse thema s. Ten eerste werkt de romantiek nog door in onze huidige tijd in de belangrijke rol die verbeelding en creativiteit spelen en in de grote aandacht voor muziek en kledingstijl. Ons zelf moet tot zijn recht kunnen komen in alles wat we doen, én bijna alles wat we doen moet uitdrukking geven aan ons innerlijke leven. Ten tweede herkennen we romantische tendensen in de populariteit van esoterie, spiritualiteit en new age. Esoterie maakte deel uit van de tegencultuur van de jaren 60 en 70 en is sindsdien niet meer uit onze cultuur verdwenen. De socioloog Stef Aupers betoogt dat spiritualiteit en esoterie geïnstitutionaliseerd raakten in de new age beweging van de jaren 80 en 90. Er ontstond een scala aan spirituele centra, tijdschriften en boeken en er kwamen steeds meer aanhangers in de populaire cultuur, zoals bijvoorbeeld Oprah Winfrey. Aupers interviewde een aantal new age-docenten die tarot-, healing- en andere cursussen verzorgen in de Randstad. Deze docenten waren hun loopbaan begonnen in het bedrijfsleven, ze waren al jong succesvol en hadden bijna allemaal leidinggevende functies. Ze moesten een vastomlijnde functie vervullen, zich aan de rol houden die daarbij hoort en regelmatig hield het in dat ze zich moesten aanpassen aan reorganisaties. Ze ontkwamen er op de werkvloer niet aan zich te identificeren met de principes van rationele efficiëntie die er heersten, vooral niet vanwege de leidinggevende functies die ze vervulden. Want vooral managers moeten zich als mens vereenzelvigen met de efficiëntie van het bedrijf. Zo rond hun dertigste ontstond bij de geïnterviewden een identiteitscrisis en konden ze niet meer om vragen heen als wie ben ik en wat wil ik. Ze 16

17 gingen op zoek naar zingeving en volgden een new age cursus. Daarin kregen ze inzichten aangereikt die hen hielpen met hun vragen en ervaringen om te gaan. Vervolgens gingen deze esoterische inzichten steeds meer het kader vormen waarbinnen ze hun ervaringen plaatsten en konden ze steeds minder beginnen met die inzichten op de door rationele principes gedomineerde werkvloer. Voor de respondenten uit Aupers onderzoek betekende dat een breuk met de loopbaan en een nieuw begin als new agedocent. Hun motivatie kwam voort uit de botsing van hun spirituele zelf met een institutioneel verwachtingspatroon. Wanneer ze zich eenmaal esoterische inzichten eigen hadden gemaakt, nam de afkeer van een rationele, op efficiëntie gerichte werksfeer alleen maar toe, met als uiteindelijke consequentie dat ze hun baan opzegden. Genialiteit De respondenten die tot inkeer kwamen, beseften dat ze voortaan alleen nog dingen wilden doen waarmee ze uitdrukking konden geven aan hun innerlijke leven. Een typisch romantisch thema waarin opvattingen over authenticiteit, innerlijkheid, genialiteit en grensoverschrijding samenkomen. In de cultus van het genie vergoddelijkt de mens zich. Het genie past zich niet aan de conventies van de alledaagse werkelijkheid aan en zet zelfverwerkelijking op de eerste plaats: binnenin brandt het licht van de ware kennis over de wereld. Een genie bezit moeilijke kennis over de wereld die wordt tegengesproken door de meerderheid die het licht nog niet heeft gezien. De new agers die Aupers sprak benoemden zichzelf dan wel niet als genieën, niettemin redeneerden ze tegenover kritiek van niet new agers dat deze een probleem hebben omdat ze geblokkeerd zijn en daarom niet in staat zijn de esoterische inzichten op waarde te schatten. Het lijkt op de eenzame romantische held die in het onbegrepen zijn door anderen de waarheid van zijn overtuigingen bevestigd vindt. De new agers vinden het belangrijk alleen nog dat te doen wat innerlijk goed wordt bevonden. Maar dit moet wel leiden tot vervreemding: vervreemding van andere mensen en van de buitenwereld. Vergelijk het met de kunst uit de romantiek. Daarin werd de hoogstpersoonlijke weergave van de werkelijkheid door de kunstenaar tot absolute waarde verheven en daarmee moest het kunstwerk wel onbegrepen blijven. In de romantiek zijn de innerlijke gevoelens de uiteindelijke toetssteen voor een kunstwerk, maar hiermee krijgen de gevoelens van de kunstenaar meer zeggingskracht dan het kunstwerk zelf. In deze stap zit de romantische ironie: de verabsolutering van de individuele visie op de wereld plaveit de weg naar het onbegrepen kunstwerk. En zo brengt absolute individualiteit ons alleen maar verder weg van de harmonie, oorspronkelijkheid en waarheid, die juist de inzet waren van de romantische kunstenaar. In de individuele ontsnapping aan de vervreemding lijkt de vervreemding alleen maar toe te nemen. De vraag is daarom of de door de new age-docenten ervaren vervreemding voorbij is, nu ze volop aandacht hebben voor zelfverwerkelijking en hun individuele spiritualiteit. 17

18 Uniciteit De romantische aandacht voor het overweldigende in de natuur en de schilderijen die de individuele blik weergeven van de kunstenaar op het sublieme landschap, ontwikkelen zich al in de 19 e eeuw tot een commercieel succes. Op een gegeven moment wordt het daardoor voor de kunstenaar moeilijk, wellicht onmogelijk, om een individueel schilderij van een landschap te maken. Het sublieme wordt steeds populairder: er was een enorm aanbod van schilderijen van ruïnes, bergtoppen en watervallen. Nieuwe grafische technieken maakten het bovendien mogelijk om servies in grote oplagen te decoreren met afbeeldingen van romantische landschappen. Dit stelde de romantische kunstenaar voor een probleem dat voor ons maar al te herkenbaar is: als er zoveel individuele impressies van een en hetzelfde landschap bestaan, wat is er dan nog uniek aan? Het is vergelijkbaar met de poging je sublieme reiservaring op foto vast te leggen zonder andere toeristen in beeld te hebben. Romantische kunstenaars, die overtuigd waren van de idee dat ze een persoonlijke uiting van de natuur moesten schilderen, probeerden plaatsen die al vaak geschilderd waren te vermijden. Populariteit en originaliteit konden niet samen gaan, een idee waar we eigenlijk nog steeds achter staan, maar waarvan de onmogelijkheid van de uitvoering duidelijk wordt in de op massale verkoop gerichte reclameslogan be an original. Grensverleggend Wij zijn allen individuen die een zelfgekozen leven leiden. Dat is niet alleen een mogelijkheid om vrij te zijn en niet gebonden door de ketenen van kerk, buurt, sekse en klasse te leven. Het is ook de sociale verwachting die we van elkaar hebben, dat je jezelf bent en daaraan uitdrukking geeft in de wijze waarop je je leven vormgeeft. En je moet vooral origineel zijn in je levensstijl. Levensstijl is de manier waarop het individu zichzelf uitvindt, het is de omgeving waarin je authentiek kunt zijn. In de romantiek lag de invulling van het begrip authenticiteit dicht aan tegen filosofisch idealisme: na Kants gedachten over hoe de mens niet buiten zijn subjectieve kenvermogen kan gaan staan om de wereld in zichzelf waar te nemen kwam de idealistische reactie van onder anderen Fichte. Kant was ervan overtuigd dat we de echte, transcendente werkelijkheid nooit zouden kennen en de reactie van de romantici daarop was een grote bewondering voor de complexiteit van de werkelijkheid. Er zijn twee soorten reacties op Kant: de eerste is de overtuiging dat we de dingen in zichzelf misschien wel niet kunnen kennen via de rede, maar wel via intuïtie. De tweede reactie is juist ontkennen dat de dingen zoals ze werkelijk zijn aan ons kenvermogen ontsnappen. Ons kenvermogen geeft juist het ding in zichzelf vorm, niet slechts de verschijning ervan dat is idealisme. Zonder recht te kunnen doen aan de Kantreceptie, is deze typering niettemin bruikbaar als spiegel voor hedendaagse authenticiteit. In het idealistische gedachtegoed van Fichte vonden de romantische dichters en schrijvers een rechtvaardiging om het ik en zijn belevingswereld centraal te 18

19 stellen. Als de mens, terwijl hij kennis verwerft over de wereld, deze wereld vorm geeft, dan is hij werkelijk vrij en niet gedetermineerd door die wereld. Toch moet volgens Fichte de mens hierin ook begrensd worden omdat hij anders geen kennis over zichzelf kan verwerven. De buitenwereld is zo dus een middel tot zelfkennis en is daarmee een niet-ik. De mens is zo toch beperkt in zijn vrijheid, maar moet die vrijheid wel absoluut opvatten en telkens over de grenzen van zijn individualiteit heen gaan. In hedendaagse termen: constant grensverleggend zijn en op zoek naar nieuwe ervaringen. Levensstijl Belangrijke ideeën die we over onszelf hebben zijn dat je grensverleggende ervaringen op moet doen en dat je je zelf los van je sociale omgeving kunt vormgeven. De enige die jou daarin beperkingen op kan leggen, dat ben je zelf. Individualisme is in ieder geval het idee dat we over onszelf hebben, dat in ieder van ons een kern valt te ontdekken die los staat van de wereld waarin je leeft. Aan deze kern van emoties, gedachten, motivaties en voorkeuren kun je uiting geven door jezelf op een bepaalde manier te verbeelden: door de kleding die je draagt, de muziek waar je naar luistert, hoe je je huis inricht, de vakanties of reizen die je maakt. Door je levensstijl geef je uitdrukking aan wie je bent. Ons hele idee van levensstijl, en vooral de manieren waarop we daar invulling aan geven is romantisch. In die levensstijl willen we op een directe manier uiting geven aan hoe wij de wereld zien. En daarmee is ook aan de levensstijl te herkennen wie we zijn. En dit speelt een belangrijke sociale rol: uiteindelijk is er aan herkenbaar bij welke groep mensen je hoort. In reclame en marketing is dit een belangrijk uitgangspunt: er wordt gemikt op doelgroepen die gericht worden aangesproken. Zo worden via de reclame waarden aangereikt over wie je kunt/moet zijn. Je verwacht dat je levensstijl uitdrukking geeft aan wie je bent, maar het werkt omgekeerd. En dat heeft ermee te maken dat jezelf zijn, vooral het streven is iemand te worden die je nu nog niet bent - door de grenzen te verkennen en erover heen te gaan. Je kijkt niet vanuit stilstand naar jezelf om te bepalen wie je bent. Je bent juist altijd bezig jezelf te worden door naar anderen te kijken, altijd onderweg. De opties liggen voor je open en die moet je doorleven en uitproberen. Wie we zijn geven we vorm door bijvoorbeeld net als Britney Spears te worden, maar ook door te worden zoals de succesvolle mensen die allerlei producten aanprijzen, van auto tot i-pod. Vooral het aanschaffen van een nieuw technologisch snufje geeft kracht aan je verbeelding en opent nieuwe mogelijkheden. Als je net een nieuwe technologie of de laatste kledingmode hebt gekocht, geeft het je het gevoel dat je een extra dimensie aan jezelf hebt toegevoegd. En zo spelen verbeelding en fantasie, die in de romantiek al zoveel aandacht kregen, een essentiële rol in de ontwikkeling van ons zelf. Verandering In de romantiek was de motivatie voor het aanspreken van de verbeelding en de fantasie 19

20 nog een streven naar waarheid en harmonie. Nu is het vooral geld verdienen en het middel om je doelgroep te bereiken. Want hoe prettig het ook voor even aanvoelt om de nieuwste trend aan je lijf of in je huis te hebben, uiteindelijk leren we er helemaal niks mee over wie we zijn. Maar omdat we bij ons streven naar jezelf worden altijd uitgaan van een mogelijke verandering, speelt juist consumptie en niet duurzaamheid zo n grote rol. Er is altijd wel behoefte aan verandering, aan iets nieuws. Via de symbolische weg van het consumeren bakenen we letterlijk en figuurlijk onze eigen ruimte af: je creëert met je levensstijl een manier om jezelf te zijn. Droomwereld De belangrijke rol van verbeelding gaat natuurlijk verder terug dan de romantiek, maar wat sinds de romantiek kenmerkend is, is dat het is gekoppeld aan authenticiteit, aan hoe het individu ernaar streeft dichter bij zichzelf te komen. Maar in plaats van de prettige luchtigheid waarmee de verbeelding ons nu verleidt tot het kopen van nieuwe dingen, speelde de verbeelding in de romantiek een diepzinnigere rol en was er veel aandacht voor de keerzijde van schoonheid en orde. Want tegenover de regelmatigheid van bekoring en schoonheid, zetten de romantici angsten en taboes, wreedheid, gewelddadigheid en de chaos en het overweldigende van het sublieme. En ondanks de gelukzalige en bevrijde uitstraling die de consumptiesamenleving biedt zijn er ook nu reële gevaren en taboes: tegenover vakantie, vrijheid en avontuur, staat een enorme werk- en gezinsdruk waarin we constant aan het multi-tasken zijn; tegenover een gezellige en nieuw ingerichte huiskamer staat voor sommigen een gebrek aan mensen die voor ze willen zorgen. Het taboe dat op deze keerzijden van onze huidige tijd rust, komt voort uit ons ideaal van authenticiteit. Want als je jezelf maakt, dan ben je ook zelf verantwoordelijk voor de uitkomst. Ook nu nog bepalen sociaaleconomische omstandigheden welke kansen je krijgt en wie je bent, maar daarvoor is in het ideaal dat we zelf bepalen wie we zijn, geen plaats meer. De romantische vraag is of we nu bezield, bevrijd en onvervreemd leven. We leven vrij van onderdrukking en fysieke dwang. We zijn gelukkig dat we zoveel fantasie en zelfvergoddelijking aan het saaie dagelijkse leven kunnen toevoegen. Maar fantasie en verbeelding blijven hangen in de zintuiglijke indrukken en zijn wellicht niet duurzaam genoeg om ons zelf zinvol vorm te geven. Als hoe je je er bij voelt de uiteindelijke toetssteen wordt voor hoe je je leven moet leiden, dan blijft er zo weinig gemeenschap over om aan af te meten hoe goed je het doet. Dan zijn we allemaal onbegrepen kunstwerken die uitstijgen boven de alledaagse middelmaat, maar we hebben geen visie meer op de gemeenschappelijke deler. Het hebben van kritiek op de mindere kanten van onze samenleving zoals eenzaamheid, en elke vorm van frustratie en de mogelijkheid van angstkreten wordt moeilijk gemaakt door de enorme welvaart waarin we leven. Die welvaart maakt het mogelijk de lelijke kanten te vergeten, bijvoorbeeld als je gaat shoppen om de verveling 20

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

HC zd. 3 nr. 32. dia 1

HC zd. 3 nr. 32. dia 1 HC zd. 3 nr. 32 deze zondag verzet zich tegen fatalisme als grondtrek van veel menselijk denken fatalisme wil zeggen dat het gaat zoals de goden besloten hebben jij kunt daar niets aan veranderen dia 1

Nadere informatie

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te

WIJ zijn hier gekomen niet alleen om jullie en alle anderen hier te SAMENVATTING VAN DE REDEVOERINGEN GEHOUDEN VOOR DE JEUGD IN SURINAME EN DE NEDERLANDSE ANTILLEN Willemstad, 19 oktober 1955, Oranjestad, 22 oktober 1955. Paramaribo, 5 november t 955 WIJ zijn hier gekomen

Nadere informatie

filosofie havo 2016-I

filosofie havo 2016-I Opgave 2 Waarheid en verzoening In 1991 kwam er officieel een einde aan de lange periode van apartheid in Zuid-Afrika. De apartheid hield in dat de bevolkingsgroepen van Zuid- Afrika zoveel mogelijk van

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie

Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Rijksuniversiteit Groningen Nameting kennis en argumentatie Instructie onderdeel kennis: Hieronder staan 22 vragen over tijdvak 6 en 7. Probeer de vragen zo goed mogelijk te beantwoorden. Omcirkel met

Nadere informatie

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015

Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Schoolonderzoek II Geschiedenis Staat en Natie Tijdvak I 2014-2015 Dit schoolexamen bestaat uit 33 vragen. In totaal kun je hiervoor 54 punten halen. Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis toelating Pabo. Tijdvak 7 Toetsvragen Tijdvak 7 Toetsvragen 1 In de Tijd van Pruiken en Revoluties hielden kooplieden uit de Republiek zich bezig met de zogenaamde driehoekshandel. Tussen welke gebieden vond deze driehoekshandel plaats? A

Nadere informatie

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa

Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Hoofdstuk 7 Samenwerking in Europa Vroeger voerden Europese landen vaak oorlog met elkaar. De laatste keer was dat met de Tweede Wereldoorlog (1940-1945). Er zijn in die oorlog veel mensen gedood en er

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording.

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.3 Nationalisme en Duitse eenwording. Onderzoeksvraag: Hoe zorgden nationalistische gevoelens ervoor dat de Duitstalige gebieden één staat werden? Kenmerkende aspect: De opkomst van de politiek maatschappelijke stromingen nationalisme, liberalisme,

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 41 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

365 Wonderdagen. Marianne WilliaMson. Uitgeverij de Zaak

365 Wonderdagen. Marianne WilliaMson. Uitgeverij de Zaak 365 Wonderdagen Marianne WilliaMson Uitgeverij de Zaak oorspronkelijke titel: a Year of MiraCles, Daily Devotions and Reflections Copyright 2013 Marianne Williamson Copyright 2015 Uitgeverij de Zaak Published

Nadere informatie

HUSEYIN UCAR 4B 18-3-2014. Mr. Muilder Maatschappij

HUSEYIN UCAR 4B 18-3-2014. Mr. Muilder Maatschappij HUSEYIN UCAR 4B 18-3-2014 Mr. Muilder Maatschappij Voorwoord Omschrijving: Een dictatuur is dat een iemand de absolute macht heeft en dat er in dat land geen democratie heerst. Motivatie: Ik heb voor dit

Nadere informatie

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis

Napoleon. bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon bekendste persoon uit de geschiedenis Napoleon behoort tot de meest bekende personen uit de geschiedenis. Hij wist zich van eenvoudige komaf op te werken tot keizer van Frankrijk en heerser over

Nadere informatie

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk).

germaans volk), een sterke Franse groepering. Ze verkochten haar aan de Engelsen die haar beschuldigden van ketterij (het niet-geloven van de kerk). Jeanne d'arc Aan het begin van de 15de eeuw slaagden de Fransen er eindelijk in om de Engelsen uit hun land te verdrijven. De strijd begon met een vrouw die later een nationale heldin werd, van de meest

Nadere informatie

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen.

SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013. Staat en Natie. Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. SO 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2012-2013 Staat en Natie Dit SO bestaat uit 37 vragen. 29 openvragen en 8 meerkeuze vragen. In de 17 e en de 18 e eeuw ontstond er in Europa een politieke en filosofische stroming,

Nadere informatie

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas

Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Kijktip: Nieuwsuur in de Klas Korte omschrijving werkvorm De leerlingen beantwoorden vragen over de Europese politiek aan de hand van korte clips van Nieuwsuur in de Klas. Leerdoel De leerlingen leren

Nadere informatie

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa

Zeven hulpbronnen van vertrouwen. Door: Carlos Estarippa Zeven hulpbronnen van vertrouwen Door: Carlos Estarippa Geïnspireerd door het boek van Bertie Hendriks Dagboek van de Ziel. De zeven levensfasen (Hendriks, 2013) wil ik in onderstaand artikel beschrijven

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Instructie: Landenspel light

Instructie: Landenspel light Instructie: Landenspel light Korte omschrijving werkvorm In dit onderdeel vormen groepjes leerlingen de regeringen van verschillende landen. Ieder groepje moet uiteindelijk twee werkbladen (dus twee landen)

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij

De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij De politieke veranderingen van de sjiieten voor en na de Baathpartij De Sjiieten van Irak Irak is een land dat bestaat uit verschillende etnische en religieuze groeperingen. De Sjiieten vormen 60%, de

Nadere informatie

Begrijp je wel waarom je bidt? (Mc.8,16-17)

Begrijp je wel waarom je bidt? (Mc.8,16-17) Begrijp je wel waarom je bidt? (Mc.8,16-17) Collecte voor Benin vanavond. Flyer in postvakjes: Benin bidt! (achterkant: bidt u mee?) Eerste aandacht hierin naar groei in geloof / kerk-zijn / uitstraling.

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent De Bijbel Een geloofsboek EWe kunnen vele wegen gaan met de Bijbel. De één ervaart het vooral als een mooi kunstobject. Vele kunstenaars hebben er inspiratie in gevonden om een kunstwerk te maken. We kennen

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Bevrijdingsdag, Leek, 5 mei 2010 Dames en heren, [Inleiding] In de zomer van 1946 voer een schip van Thailand naar Nederland. Een kleine Nederlandse

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Openingsgebeden INHOUD

Openingsgebeden INHOUD Openingsgebeden De schuldbelijdenis herzien Openingsgebeden algemeen Openingsgebeden voor kinderen Openingsgebeden voor jongeren INHOUD De schuldbelijdenis herzien De schuldbelijdenis heeft in de openingsritus

Nadere informatie

Bovendien stel ik vast dat democratie onder een buitenlandse bezetting geen betekenis heeft.

Bovendien stel ik vast dat democratie onder een buitenlandse bezetting geen betekenis heeft. Bovendien stel ik vast dat democratie onder een buitenlandse bezetting geen betekenis heeft. Gie Goris, Mondiaal Magazine (MO), 20 februari 2010 Malalai Joya: 'In de ware wereld leven de Afghaanse vrouwen

Nadere informatie

De Franse keizer Napoleon voerde rond 1800 veel oorlogen in Europa. Hij veroverde verschillende gebieden, zoals Nederland en België. Maar Napoleon leed in 1813 een zware nederlaag in Duitsland. Hij trok

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Beste mensen, De meimaand is een mooie maand. Mei betekent zon en voorjaar, het betekent weer buiten kunnen zitten. Maar de maand mei betekent ook denken

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Romeinen 14 : 12. Romeinen 14 wordt vaak genoemd en gelezen speciaal als het gaat om het samenleven in de kerk

Romeinen 14 : 12. Romeinen 14 wordt vaak genoemd en gelezen speciaal als het gaat om het samenleven in de kerk Romeinen 14 wordt vaak genoemd en gelezen speciaal als het gaat om het samenleven in de kerk toch bekruipt je telkens het gevoel dat het niets uithaalt mooi om de Bijbel open te doen maar in de praktijk

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

ROMANTIEK. het tijdperk van de. De Verlichting ontspoord

ROMANTIEK. het tijdperk van de. De Verlichting ontspoord ROMANTIEK het tijdperk van de De Verlichting ontspoord Edmund Burke 1729-1797 De geschiedenis bestaat voor het grootste deel uit de ellende, over de wereld gebracht door trots, eerzucht, hebzucht, wraak,

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Preek 11 oktober 2009 Diever Thema: Het koninkrijk van God en de werkvloer Schriftlezing Kolossenzen 3:23-4:1 en Filemon

Preek 11 oktober 2009 Diever Thema: Het koninkrijk van God en de werkvloer Schriftlezing Kolossenzen 3:23-4:1 en Filemon 1 Preek 11 oktober 2009 Diever Thema: Het koninkrijk van God en de werkvloer Schriftlezing Kolossenzen 3:23-4:1 en Filemon Het koninkrijk van God en de werkvloer God koninkrijk is niet alleen voor het

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

Apostolische rondzendbrief

Apostolische rondzendbrief oktober 9, 2011 Jaargang 1, nummer 1 Lieve mensen, Zo bent u een voorbeeld voor alle gelovigen in Macedonië en Achaje geworden. Wij zijn nu al weer een tijdje hier in het zuiden van Griekenland, in de

Nadere informatie

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600); tijd van regenten en vorsten (1600 1848). 40. De leerling leert

Nadere informatie

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I

maatschappijwetenschappen pilot vwo 2015-I Opgave 1 Kroatië toegetreden tot de EU Bij deze opgave horen de teksten 1 tot en met 3 en figuur 1. Inleiding Kroatië is een van de staten in de Balkan die voorheen tot Joegoslavië behoorden. In 1991 verklaarde

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

Tekst http://www.kapucijnen.com/liturgie/liturgie05.html foto H. Oude Groote Beverborg Presentatie A. Borgers

Tekst http://www.kapucijnen.com/liturgie/liturgie05.html foto H. Oude Groote Beverborg Presentatie A. Borgers Tekst http://www.kapucijnen.com/liturgie/liturgie05.html foto H. Oude Groote Beverborg Presentatie A. Borgers 1. Jezus wordt ter dood veroordeeld 1. Jezus wordt ter dood veroordeeld 2.Jezus neemt het

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Mijnheer de Voorzitter,

Mijnheer de Voorzitter, Toespraak van de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal, Frans W. Weisglas, tijdens de Bijzondere Verenigde Vergadering van de Staten-Generaal ter herdenking van Z.K.H. Prins Claus der Nederlanden,

Nadere informatie

Maarten Luther 1483-1546

Maarten Luther 1483-1546 Maarten Luther 1483-1546 Eén van de belangrijkste ontdekkingen van Maarten Luther - (1483-1546) is het onderscheid tussen wet en evangelie. Voor Luther is de onderscheiding van wet en evangelie

Nadere informatie

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven.

Neem nu even tijd om de Heilige Geest te vragen je te helpen bij deze studie en inzicht te geven in zowel het Woord als in je eigen leven. Doel B: Relatie met Jezus de Koning : studenten ontwikkelen zich, vanuit een persoonlijke overtuiging, als leerling, vertrouweling en toegewijde volgeling van Jezus op elk terrein van hun leven. Doel van

Nadere informatie

Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl.

Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl. Geachte lezer, Voor meer uitleg over mijn presentatie Ga kathedralen bouwen! verwijs ik u graag naar de website http://www.quakernaat.nl. Deze presentatie is bedoeld als naslagwerkje voor aanwezigen. Daan

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

Inleiding geschiedenis Griekenland

Inleiding geschiedenis Griekenland Europa rond de Middellandse Zee rond 500 v. Chr. Sint-Janslyceum s-hertogenbosch, Theo Manders Inleiding geschiedenis Griekenland Rond 2000 v. Chr. Stedelijke centra: Op Kreta, Minoische cultuur Op Griekse

Nadere informatie

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde Gemeente van Christus Het is bijna niet te bevatten: vorig week zondag, om deze tijd, stond ik bij het

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ ONS ERFDEEL BELIJDEN

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ ONS ERFDEEL BELIJDEN Kingdom Faith Cursus KF14 ------------------------------------------------------------------------------------------------ ONS ERFDEEL BELIJDEN Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

filosofie havo 2015-I

filosofie havo 2015-I Opgave 3 Wat is de Wat 11 maximumscore 1 Een goed antwoord bevat het volgende element: een uitleg dat Eggers zich met morele vraagstukken bezighoudt: hij vraagt zich af wat hij zelf vanuit zijn eigen normen

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus!

Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Open je hart en verwacht een wonder van Jezus! Voordat je het onderstaande gaat doorlezen wil ik je vragen om het onderstaande gebed te bidden: Almachtige God, Schepper van hemel en aarde, ik mag op dit

Nadere informatie

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer

OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer OVERDENKING Wij volgen een leesrooster en daarin staat de tekst uit Deuteronomium aangegeven. Ik heb dat netjes gevolgd. Maar ik heb twee verzen meer gelezen dan eigenlijk stond aangegeven. Die gaan over

Nadere informatie

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties.

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties. Maria, leer ons bidden! Het gebed is er niet in de eerste plaats om ons te voldoen. Ze is onteigening van onszelf om ons in de gesteltenissen te plaatsen van de Heer, Hem in ons te laten bidden. In een

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II Prehistorie en Oudheid In Drenthe zijn veel prehistorische vuurstenen werktuigen gevonden. Het vuursteen van deze werktuigen is afkomstig uit de ondergrondse vuursteenmijnen bij Ryckholt in Zuid-Limburg

Nadere informatie

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel?

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel? In de serie Twee op de kansel Rabbijn Albert Ringer (Liberale joodse gemeente Rotterdam) Dr Christiane Berkvens-Stevelinck (Remonstranten Rotterdam) Thema: Wat is ons essentieel? Lezing : Deuteronomium

Nadere informatie

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS

UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS UNIVERSELE VERKLARING VAN DE WARE NATUUR VAN DE MENS PREAMBULE Overwegende dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948 in feite een verklaring is van Verlichting, van het hoogste dat

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Kingdom Faith Cursus KF09 ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015

S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015 S.O. 2 Tijdvak I AVONDMAVO 2014-2015 Dit S.O. bestaat uit 41 vragen. Je schrijft met een blauwe of zwarte pen. Schrijf netjes en duidelijk. Indien bij een vraag een verklaring wordt gevraagd en de verklaring

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 25 (29-06)

De Bijbel open 2013 25 (29-06) 1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden.

Nadere informatie

Herdenking Capitulaties Wageningen

Herdenking Capitulaties Wageningen SPEECH SYMPOSIUM 5 MEI 2009 60 jaar NAVO Clemens Cornielje Voorzitter Nationaal Comité Herdenking Capitulaties Wageningen Dames en heren, De détente tussen oost en west was ook in Gelderland voelbaar.

Nadere informatie

Framing the Other. Opdrachtenblad

Framing the Other. Opdrachtenblad Framing the Other Ilja Kok & Willem Timmers 2013 25 minuten (film), 13 minuten (interview) http://framingtheother.wordpress.com/ 1 Kijkopdracht 1. Titel hoofdstuk Toeriste Nell maakt foto van Mursi Nadonge

Nadere informatie

Conferentie over 150 jaar slavernijverleden in Mennorode van 19-21 oktober 2012

Conferentie over 150 jaar slavernijverleden in Mennorode van 19-21 oktober 2012 Conferentie over 150 jaar slavernijverleden in Mennorode van 19-21 oktober 2012 Begin jaren tachtig was ik aanwezig op het eerste Moravial georganiseerd in Hernhut. (Het Moravial is een internationale

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in

Theorieboek. Knuffel. Mensen zijn afhankelijk van elkaar, want de mens is een sociaal dier dat het liefst in 4c Relatie 1 Wat is een relatie? Wanneer je deze vraag aan een aantal verschillende mensen stelt dan zullen zij allen een antwoord geven. Want wat een relatie precies is, is voor ieder persoon verschillend.

Nadere informatie