Gasproductie in Nederland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Gasproductie in Nederland"

Transcriptie

1 Schaliegas Winning in Nederland Een Introductie Rien Herber KNAW Minisymposium 12 Juni 2013 Gasproductie in Nederland Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie centrales huishoudens tuinbouw overig 2050 Bron: EBN 2011 Bron: Platform Nieuw Gas

2 Nieuwe Voorraden Gas in Nederland? De Pers EBN noemt immense getallen. Slochteren is mini-gasbel vergeleken bij de nog onontdekte voorraden dinsdag 23 juni 2009 Er zit volop gas in onze bodem, stelt Energie Beheer Nederland. Niet iedereen is overtuigd. Ons gas is nog niet op. Als we Energie Beheer Nederland (EBN) mogen geloven, tenminste. Die stelt dat Nederland beschikt over grote hoeveelheden onontdekt gas, waarmee we nog vele decennia onze staatskas kunnen verrijken en ons potje kunnen koken. In een deze week verschenen rapport stelt EBN dat, als we het zogenaamde ondiepe gas en kleisteengas meetellen, het volume kan oplopen tot miljard kubieke meter. Ter vergelijking: de aardgasbel van Slochteren, de grootste in Nederland, bevatte bij ontdekking miljard kubieke meter gas. Schalie Gas in de VS Michigan Basin BCM Illinois Basin BCM San Juan Basin 2800 BCM Fort Worth Basin 5000 BCM Appalachian Basin BCM!" 2

3 Gas Productie in de VS NL Jaarproductie 75 BCM EIA, Annual Energy Outlook 2013 Early Release Henry Hub Gas Prijs Ontwikkeling Barnett Play: Technical cost at well-head Source: Casey Research

4 Recente Gas Prijs Ontwikkelingen Schalie gas = unconventional gas shale 4

5 Schalie!"#$! Oranje stippen zijn 20 nm in diameter Source: Reed, Bur. Economic Geology, Texas Het gas is opgesloten in de schalie: in de poriën ( nm) geabsorbeerd in de kristalroosters Diameter van een methaan molecuul: 0.38 nm Onconventionele Gas Productie Hydraulisch Fraccen Fraccing vloeistof wordt onder hoge druk ( bar) in het reservoir gepompt m 3 per frac-job Samenstelling: 99.5% water/zand 0.5% chemicaliën Terug-geproduceerd water moet worden gezuiverd A-priori kennis van het bestaande stress-veld essentieel Wereldwijd meer dan 1 miljoen fracs sinds 1940 In NL meer dan 200 Succes criterium: Expected Ultimate Recovery (EUR) per put 5

6 Voorspelling van EUR per Put gebaseerd op decline curve analyse mln mln m3 m m 3 /d 18 mln m m 3 /d Ter vergelijk: een Groningen put produceert gemiddeld 3 mln m 3 per dag Value Drivers in UG Ontwikkeling NPV ($) Gas Prijs Boorkosten EUR per Put Mislukte Putten Base Case 0-80% -60% -40% -20% 0% 20% 40% 60% 80% Variatie Sensitivity Factor EUR per put is key, maar de onzekerheid ervan is groter dan elke andere factor! 6

7 Barnett Core Area Well Locations Barnett Core Area EUR/160 acre Onconventioneel Gas Sweet Spots Sweet Spots kunnen worden gekarteerd Maar hier waren er boringen voor nodig! Fort Worth Basin, Texas Barnett Shale Cashflow Profielen Conventioneel Gas project! Unconventioneel Gas project! annual cash flows (arbitrary monitory units) Investor cash flow Tax paid Capex Opex Production cumulative cash flow (arbitrary monetary units) annual cash flows (arbitrary monetary units) Investor cash flow Tax paid Capex Opex Production cumulative cash flow (arbitrary monetary units) 7

8 Vergunningsgebieden voor Olie en Gas Noordoostpolder (Cuadrilla Resources Ltd) Midden Nederland (BNK) De Kempen Noord Brabant (Cuadrilla Resources Ltd) Peel (DSM Energy (Rijn) BV) Breda - Maas (Cuadrilla Resources Ltd) Technisch Winbare Reserves in NL Potentieel nog zeer onzeker Grote variatie in schattingen: TNO/EBN 2009: BCM Herber/de Jager 2010: BCM EIA 2011: 480 BCM Bron: TNO TNO 2012: BCM 8

9 Gasproductie in Nederland Slochteren (330 putten) Offshore Productie van ongeveer 1000 schalie gas putten Land 2050 Ontwikkeling van Unconventioneel Gas vergt een zeer groot aantal boringen locaties! Jonah Field, Wyoming 9

10 Gaswinning is niet overal mogelijk in NL Natuur Gebieden (MER-plichtig) Aandachtsgebieden Bebouwde gebieden Reductie van het Aantal Putlokaties Multiple Putten mogelijk Multilaterals 6 horizontale putten met elk 7 fracs Source: Statoil 10

11 Draagvlak voor ondergrondse activiteiten is niet vanzelfsprekend 11

Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het?

Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het? Schaliegas: Wat is het? Hoe werkt het? Rien Herber Ruimte voor Ondergrond, 14-02-2013 Gasproductie in Nederland Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie centrales

Nadere informatie

Henry Hub Gas Prijs Ontwikkeling 24/04/14. De Pers. Gasproductie in Nederland. Wat is Schaliegas en Hoe wordt het Gewonnen?

Henry Hub Gas Prijs Ontwikkeling 24/04/14. De Pers. Gasproductie in Nederland. Wat is Schaliegas en Hoe wordt het Gewonnen? Gasproductie in Nederland Wat is Schaliegas en Hoe wordt het Gewonnen? Rien Herber Marknesse 15 April 2014 Slochteren Slochteren Offshore Offshore Land Land Gas Consumptie (41.5 BCM) industrie centrales

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak!

Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Schaliegas in Nederland: op zoek naar draagvlak! Presentatie bewonersavond De Mortel Frank de Boer Eindhoven, donderdag 23 oktober 2014 1 Profiel Cuadrilla Engels bedrijf, opgericht in 2007 Specialist

Nadere informatie

Gasvondst Slochteren-1 (1959) De Wereldreis van Nederland 550 miljoen jaar geleden - nu. Bron: SPB Atlas, 2011 Bron: Berendsen 2004 6!

Gasvondst Slochteren-1 (1959) De Wereldreis van Nederland 550 miljoen jaar geleden - nu. Bron: SPB Atlas, 2011 Bron: Berendsen 2004 6! Bevingen in Hoe zit dat nu? Gasvondst Slochteren-1 (1959) NL Gas Productie Slochteren Rien Herber Infoversum, 22 november Source: EBN 2010 Rotliegend Zandsteen Reservoir De Wereldreis van Nederland 550

Nadere informatie

Geachte mevrouw Franke,

Geachte mevrouw Franke, Retouradres:, Aan de griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw & Innovatie T.a.v. mevrouw drs. M.C.T.M. Franke Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 2500EA Onderwerp Rondetafelgesprek inzake

Nadere informatie

SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA

SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA SPREKER DR. HENK DUYVERMAN, DIRECTEUR CUADRILLA PROFIEL CUADRILLA Belangen in Engeland, Nederland en Polen Specialist in boren naar schaliegas 200 jaar ervaring State of the art apparatuur Start met boren

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland. Karin Weisenborn STV Mahieu Advocaten

Schaliegas in Nederland. Karin Weisenborn STV Mahieu Advocaten Schaliegas in Nederland Karin Weisenborn STV Mahieu Advocaten wat is schaliegas? aardgas opgesloten in kleisteenlagen in de ondergrond kleisteen: compact winning mogelijk door: horizontaal boren fraccen

Nadere informatie

Schaliegas, waarom de angst? Bart Vos Fenix Consulting Delft

Schaliegas, waarom de angst? Bart Vos Fenix Consulting Delft Schaliegas, waarom de angst? Bart Vos Fenix Consulting Delft Agenda Olie & Gas Introductie Hydraulic Fracturing (fracking fraccing) Schaliegas De Angst: Media/Politiek De Toekomst Begin & Slotvraag Vragen

Nadere informatie

09B: Energie in de toekomst

09B: Energie in de toekomst 09B: Energie in de toekomst Dr. Boris Jansen Universiteit van Amsterdam Universitair Docent Aardwetenschappen Opleidingsdirecteur Future Planet Studies Coördinator 1 e jaars vak Energietransities 1 FPS

Nadere informatie

Economische analyse voorbeeldwinning schaliegas. Rapport t.b.v. structuurvisie schaliegas

Economische analyse voorbeeldwinning schaliegas. Rapport t.b.v. structuurvisie schaliegas Economische analyse voorbeeldwinning schaliegas Rapport t.b.v. structuurvisie schaliegas AUTEUR(S) EBN DATUM 27 oktober 214 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Ontwikkelconcept... 3 3. Voorbeeldwinning Schaliegas...

Nadere informatie

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron

Schaliegas in Europa. Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Schaliegas in Europa Ideeën over de haalbaarheid van deze onconventionele energiebron Agenda Introductie schaliegas Wat is het eigenlijk & hoe wordt het gewonnen Wat zijn de risico s De Schaliegas Revolutie

Nadere informatie

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel

De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel De mogelijke effecten van het boren naar en het winnen van schaliegas op de Nederlandse leefomgeving Robin Hummel R.C.A. Hummel. Alle rechten voorbehouden. Overzicht Doel van het onderzoek Wat is schalie(gas)

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland

Schaliegas in Nederland (op basis van Shale Gas Report voor House of Commons), mei 2011 Cuadrilla Resources Ltd. 8 september 2011 Deel 1: Definitieve rapportage 9W8320.01 Barbarossastraat 35 Postbus 151 6500 AD Nijmegen +31

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland

Schaliegas in Nederland (op basis van Shale Gas Report voor House of Commons), mei 2011 Cuadrilla Resources Ltd. 8 september 2011 Deel 1: Definitieve rapportage 9W8320.01 Barbarossastraat 35 Postbus 151 6500 AD Nijmegen +31

Nadere informatie

Geothermie. traditioneel energiebedrijf?

Geothermie. traditioneel energiebedrijf? 31 maart 2010 T&A Survey Congres Geothermie Duurzame bron voor een traditioneel energiebedrijf? Hugo Buis Agenda Duurzame visie & ambities Waarom kiest Eneco voor Geothermie? Stand van zaken Markten Pro

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 8 juni 2011. Stand van zaken winning van schaliegas

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage. Datum 8 juni 2011. Stand van zaken winning van schaliegas > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den

Nadere informatie

Opdracht Wat is schaliegas? Fossiel methaan: dubbel slecht voor het klimaat

Opdracht Wat is schaliegas? Fossiel methaan: dubbel slecht voor het klimaat Opdracht Noem alle benamingen van leidingen, gecombineerd met telkens de benaming van het materiaal en het transportmiddel. Bereken zo mogelijk de maximale debietgrootte. 2.11 Schaliegas Wat is schaliegas?

Nadere informatie

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE

NAM UGS Norg. Presentatie 9 september UGS NORG BRON VAN ONZE ENERGIE Presentatie 9 september UGS NORG 1 Mei 2015 Agenda 1. Schade aan panden in Steenbergen e.o. 2. Opslagplan Norg - reservoirdruk 3. Vragen 2 Mei 2015 Schade aan panden in Steenbergen 1/2 NAM onderzoekt de

Nadere informatie

Les Ons gas raakt op

Les Ons gas raakt op LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Ons gas raakt op Werkblad Les Ons gas raakt op Werkblad Aardgas bij Slochteren In 1959 deed de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) in opdracht van de regering een proefboring

Nadere informatie

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V.

Hierbij doe ik u toekomen het Jaarverslag 2010, Delfstoffen en aardwarmte in Nederland en het Jaarverslag 2010 van Energie Beheer Nederland B.V. > Retouradres Postbus 20101 2500 EC Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA s-gravenhage Directoraat-generaal voor Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 30 2594 AV Den

Nadere informatie

Schaliegas in Nederland

Schaliegas in Nederland Schaliegas in Nederland door Mart Zijp, Geologische Dienst Nederland - TNO mart.zijp@tno.nl Schaliegas is aardgas dat opgesloten zit in kleisteenlagen in de ondergrond, ook wel schalies genoemd. Uit een

Nadere informatie

Bijlage 4 Notitie Actieve marktpartijen en andere belanghebbenden in de diepe ondergrond van Flevoland Als onderdeel van #1360673

Bijlage 4 Notitie Actieve marktpartijen en andere belanghebbenden in de diepe ondergrond van Flevoland Als onderdeel van #1360673 Bijlage 4 Notitie Actieve marktpartijen en andere belanghebbenden in de diepe ondergrond van Flevoland Als onderdeel van #1360673 1. Inleiding Deze notitie bevat een overzicht van de verschillende vergunningen

Nadere informatie

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015

Van Schoonebeek tot schaliegas. Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13 december 2015 Aardbevingen in Groningen Van Schoonebeek tot schaliegas Jan Dirk Jansen Leidse Winterlezing Naturalis, 13

Nadere informatie

Basisinformatie aardgaswinning uit schalie in Nederland

Basisinformatie aardgaswinning uit schalie in Nederland Basisinformatie aardgaswinning uit schalie in Nederland H1. Aardgas in Nederland Een Nederlandse energiebron Aardgas is de belangrijkste energiebron van Nederland. Het voorziet in bijna de helft van onze

Nadere informatie

Schaliegas: vies, veilig, voordelig?

Schaliegas: vies, veilig, voordelig? Lesbrief GeoGids september 2013 Schaliegas: vies, veilig, voordelig? Kinderen moeten levenslang zwijgen over schaliegas Twee Amerikaanse kinderen van 7 en 10 jaar mogen de rest van hun leven nooit meer

Nadere informatie

Mededeling. Onderwerp Resultaten onafhankelijk onderzoek schauegas

Mededeling. Onderwerp Resultaten onafhankelijk onderzoek schauegas PROVINCIE FLEVOLAND Mededeling Onderwerp Resultaten onafhankelijk onderzoek schauegas Doel van deze mededeling: Afdoen van de toezegging dat de staten zullen worden geïnformeerd over de uitkomsten van

Nadere informatie

Uitgebreidere achtergrondsamenvatting

Uitgebreidere achtergrondsamenvatting Uitgebreidere achtergrondsamenvatting bij AER briefadvies Opkomst onconventioneel gas van februari 2011 Onconventioneel gas Onconventioneel gas wordt a complete game changer genoemd: het heeft de potentie

Nadere informatie

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI

Aardbevingen en gaswinning. Bernard Dost KNMI Aardbevingen en gaswinning Bernard Dost KNMI Aardbevingen in Nederland (1300-2013) Natuurlijke aardbevingen Rood: 1980-2013 Roze: 1904-1980 Licht roze: 1986

Nadere informatie

geografi e Schaliegas in Nederland: potenties en risico s

geografi e Schaliegas in Nederland: potenties en risico s geografi e Schaliegas in Nederland: potenties en risico s Aanscherping accountancyregels EU Durfkapitaal blijft in de Randstad Stadstuinen: dorp op de Kop van Zuid Columbus en de platte aarde Wereldoriëntatie

Nadere informatie

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen

1 Nederland is nog altijd voor 92 procent afhankelijk van fossiele brandstoffen achtergrond Afscheid van fossiel kan Klimaatverandering is een wereldwijd probleem. Energie(on)zekerheid ook. Dat betekent dat een transitie naar een veel duurzamere economie noodzakelijk is. Het recept

Nadere informatie

Memo. PBC Risicobeheer Bronnen Risico's van de winning onconventioneel gas. Klaasjan Raat, Gijsbert Cirkel (KWR)

Memo. PBC Risicobeheer Bronnen Risico's van de winning onconventioneel gas. Klaasjan Raat, Gijsbert Cirkel (KWR) Memo PBC Risicobeheer Bronnen Risico's van de winning onconventioneel gas Klaasjan Raat, Gijsbert Cirkel (KWR) Datum: 1 maart 2011 Bestemd voor: Betreft: Kopie / afschrift: Van: Delen van deze notitie

Nadere informatie

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen. MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgas productie Oppenhuizen MFC t Harspit Oppenhuizen 26 mei 2015 PROGRAMMA 20.00 uur Opening 20.10 uur Presentatie 21.15 uur Vragen 22.00 uur Afsluiting 2 Inhoud Introductie:

Nadere informatie

GAS BLIJVEN GEVEN PROGNOSE ENERGIEVOORZIENING

GAS BLIJVEN GEVEN PROGNOSE ENERGIEVOORZIENING PROGNOSE GAS BLIJVEN GEVEN ENERGIEVOORZIENING Het Nederlandse aardgas raakt op. Dit ondermijnt de schatkist en maakt ons afhankelijk van import. Maar als we schaliegas uit eigen bodem halen, biedt dat

Nadere informatie

Schaliegas, vervuiling of energiedrank voor de economie? Ko van Huissteden Stichting Schaliegasvrij Nederland

Schaliegas, vervuiling of energiedrank voor de economie? Ko van Huissteden Stichting Schaliegasvrij Nederland Schaliegas, vervuiling of energiedrank voor de economie? Ko van Huissteden Stichting Schaliegasvrij Nederland Inhoud Energie en economie Milieu en Klimaat Ko van Huissteden Bio: 1992-heden Docent Aardwetenschappen

Nadere informatie

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011

Nieuwe Energie Aanboren. PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Nieuwe Energie Aanboren PvdA Aanvalsplan Aardwarmte 17 februari 2011 Verduurzaming van onze energievoorziening hapert De zekerstelling van onze energievoorziening is één van de grootste uitdagingen voor

Nadere informatie

Raadsmemo. Datum: 29 oktober 2013. Gemeenteraad van Hof van Twente. Kopie aan: mr. ing. B.J. Sijbom. Steenkoolgas en schaliegas

Raadsmemo. Datum: 29 oktober 2013. Gemeenteraad van Hof van Twente. Kopie aan: mr. ing. B.J. Sijbom. Steenkoolgas en schaliegas Raadsmemo Datum: 29 oktober 2013 Aan: Gemeenteraad van Hof van Twente Kopie aan: Van: Voor informatie: Onderwerp: mr. ing. B.J. Sijbom R. Hazenkamp Steenkoolgas en schaliegas 1. Aanleiding In het vragen

Nadere informatie

Risico s van CO2 leidingen

Risico s van CO2 leidingen takes gastransport further Risico s van CO2 leidingen Kennistafel buisleidingen T. Veenstra HSE coordinator Utrecht, 7 september 2010 Groningen, 9-9-2010 1 Inhoud Duurzaamheidsbeleid van Gasunie Ontwikkelingen

Nadere informatie

Voorspellingen Peakoil Nederland. Realisten of doemdenkers?

Voorspellingen Peakoil Nederland. Realisten of doemdenkers? Voorspellingen Peakoil Nederland Realisten of doemdenkers? Lievelde, Erve Kots, 27 Mei 2009 World Oil Production & Peaking Outlook *Eerste Rapportage Peakoil Nederland met analyse van de toekomstige olieproductie

Nadere informatie

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant

Samenvatting. Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant 1 Samenvatting Geothermische energie uit Trias aquifers in de ondergrond van Noord-Brabant De gemeenten Breda, Tilburg en Helmond hebben in samenwerking met de Provincie Noord-Brabant, Brabant Water en

Nadere informatie

SteenkoolgaS uit de achterhoek een vergissing?

SteenkoolgaS uit de achterhoek een vergissing? SteenkoolgaS uit de achterhoek een vergissing? hoezo SteenkoolgaS? eind 2009: Concessie voor exploratie verleend aan Australische maatschappij Queensland Gas Co. Queensland is eigendom van BG (British

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief

Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Nut en noodzaak van schaliegas vanuit energieperspectief Jeroen de Joode Schaliegasbijeenkomst provincie Noord-Brabant s-hertogenbosch, 27 september 2013 www.ecn.nl Hoofdboodschap Rol gas in NL energiesysteem

Nadere informatie

GIS LEIDT TOT ENERGIE

GIS LEIDT TOT ENERGIE GIS LEIDT TOT ENERGIE Jack Verouden Chief Surveyor Shell International Copyright of Royal Dutch Shell plc 1 ROYAL DUTCH SHELL - PROFIEL Wij zijn actief in meer dan 90 landen Wereldwijd, hebben we meer

Nadere informatie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie Technologische kansen voor de Nederlandse industrie IF Technology: advies en ingenieursbureau duurzame bodemenergie (WKO en geothermie);

Nadere informatie

Meer (dan) warmte onder Delft

Meer (dan) warmte onder Delft MV KIVI Caspar lezing 2012: Meer (dan) warmte onder Delft Chris den Boer Stichting Delft Aardwarmte Project 25 April, 2012 DAP 3-O s bijvangst Injectiviteit Introductie stichting DAP Opgericht door Mijnbouw

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

Samen winnen. Verbreding van schaliegasdiscussie en handvatten voor besluitvorming. Technology Assessment

Samen winnen. Verbreding van schaliegasdiscussie en handvatten voor besluitvorming. Technology Assessment Technology Assessment Samen winnen Verbreding van schaliegasdiscussie en handvatten voor besluitvorming Annick de Vries, Rinie van Est & Arnoud van Waes (red.) Het Rathenau Instituut laat de invloed van

Nadere informatie

Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Breed inzetbare goedkope duurzame energie. EGS in Europa en een case studie

Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Breed inzetbare goedkope duurzame energie. EGS in Europa en een case studie Diepe geothermie Nationaal Onderzoek Programma Geothermie (NOPG) Breed inzetbare goedkope duurzame energie EGS in Europa en een case studie Het Soultz project is een uitgebreid onderzoeksproject Soultz-sous-Forêts

Nadere informatie

Leeswijzer. Conceptueel veldontwikkelingsplan schaliegaswinning in Noord-Brabant

Leeswijzer. Conceptueel veldontwikkelingsplan schaliegaswinning in Noord-Brabant Leeswijzer Conceptueel veldontwikkelingsplan schaliegaswinning in Noord-Brabant Auteur(s) : EBN Datum : 26 augustus 2013 Inleiding Deze leeswijzer bevat een samenvatting van uitgebreide studies die EBN

Nadere informatie

Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam

Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam Afnemend aardolieaanbod voor 2020? De Rode Hoed, 20 januari 2007, Amsterdam Het aardolietijdperk 1 vat = 159 liter Peak oil drijvende kracht in energiebeleid? Verwachtingen productie goedkope aardolie

Nadere informatie

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013

16% Energie van eigen bodem. 17 januari 2013 16% Energie van eigen bodem 17 januari 2013 Inhoud Klimaatverandering Energie in Nederland Duurzame doelen Wind in ontwikkeling Northsea Nearshore Wind Klimaatverandering Conclusie van het IPCC (AR4, 2007)

Nadere informatie

RNES Aardwarmte 2015. Garantieregeling tegen het risico van misboring. Paul Ramsak/ Gerdi Breembroek RVO.nl

RNES Aardwarmte 2015. Garantieregeling tegen het risico van misboring. Paul Ramsak/ Gerdi Breembroek RVO.nl RNES Aardwarmte 2015 Garantieregeling tegen het risico van misboring Paul Ramsak/ Gerdi Breembroek RVO.nl Informatiemiddag Geothermie 3 februari 2016 Garantieregeling Geothermie / RNES Aardwarmte Risk

Nadere informatie

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden

De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden De Toekomst van Aardgas: Een schaakspel op meerdere borden Symposium De Gassamenstelling van de toekomst, 28 mei 2015, Regardz De Eenhoorn, Amersfoort Aad Correljé TU Delft TBM Economics of Infrastructures

Nadere informatie

Marktanalyse Powerhouse

Marktanalyse Powerhouse Voorraadtoename neemt af, hoop op hogere prijzen neemt toe. Afgelopen week De afgelopen week zagen we weer forse schommelingen in de olieprijs. De markt wordt omhoog geduwd door hedgefunds die massaal

Nadere informatie

De klimaatvoetafdruk van schaliegas in Nederlands perspectief

De klimaatvoetafdruk van schaliegas in Nederlands perspectief De klimaatvoetafdruk van schaliegas in Nederlands perspectief Een verdieping van bestaand onderzoek 22 april 2013 Definitief rapport HASKONINGDHV NEDERLAND B.V. INDUSTRY, ENERGY & MINING Chopinlaan 12

Nadere informatie

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN

OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN OPLEGNOTITIE OVER GEVOLGEN VAN HET ONTWERPBESLUIT VAN HET KABINET OP AARDBEVINGEN AANLEIDING Op vrijdag 17 januari 214 heeft NAM op vijf productielocaties rond de productie zoveel mogelijk teruggebracht.

Nadere informatie

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014

Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling. 20 november 2014 Gasveld Harlingen Boven-Krijt Onderzoek naar bodemdaling 20 november 2014 Wat kunt u vanavond verwachten? De resultaten van het onderzoek naar bodemdaling gaswinning De achtergrond van de resultaten De

Nadere informatie

Dat leidt ertoe dat het gesteente als het ware iets in elkaar wordt gedrukt. Bodemdaling treedt heel geleidelijk en over een lange periode op.

Dat leidt ertoe dat het gesteente als het ware iets in elkaar wordt gedrukt. Bodemdaling treedt heel geleidelijk en over een lange periode op. Bodemdaling Vraag: Er wordt voor de omgeving van de boring een te verwachten bodemdaling afgegeven van maximaal enkele centimeters. Bij een andere locatie van Vermilion in de omgeving is de bodemdaling

Nadere informatie

Transport en opslag van CO 2. P. Lako

Transport en opslag van CO 2. P. Lako Transport en opslag van CO 2 P. Lako ECN-I--06-006 Februari 2006 Verantwoording Deze korte studie is uitgevoerd in het kader van het project Optiedocument energie en emissies 2010/2020 van ECN Beleidsstudies

Nadere informatie

Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond

Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond Toepassing van wet- en regelgeving voor de diepe ondergrond Pieter Jongerius De Mijnbouwwet 2 1 De Mijnbouwwet Invloedssfeer Wat is de diepe ondergrond? 100 m 500 m ~ 5 km 3 De Mijnbouwwet Vergunningen

Nadere informatie

Ondiepe Geothermie. Index

Ondiepe Geothermie. Index Ondiepe Geothermie Kansen voor Ondiepe Geothermie voor de glastuinbouw Index Ondiepe Geothermie 1. Klankbordgroep welkom 2. Doelstellingen en conclusies 3. 4. 5. Systeemintegratie & potentieel - Behoeftegedreven

Nadere informatie

Blue Growth Blue Growth in de Noordzee

Blue Growth Blue Growth in de Noordzee Blue Growth Blue Growth in de Noordzee Potentie van de Noordzee nu en in 2050 Manfred Wienhoven en Johan Gille 26 februari 2014 Visafslag, Scheveningen Een paar elementen I. Het Blue Growth concept op

Nadere informatie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie

Smart Energy Mix. Victor van Heekeren Platform Geothermie Smart Energy Mix Victor van Heekeren Platform Geothermie Inhoud 1. Hoe ziet het er uit (globale contouren) 2. Vragen 3. Profiel/introductie Platform Geothermie 4. Blockers & Drivers, het krachtenveld 5.

Nadere informatie

Humidity Roadmap. Aansluiting van NMi VSL op de Europese roadmap voor vochtontwikkeling. Rien Bosma. NMi - the Art of Measurement

Humidity Roadmap. Aansluiting van NMi VSL op de Europese roadmap voor vochtontwikkeling. Rien Bosma. NMi - the Art of Measurement Humidity Roadmap Aansluiting van NMi VSL op de Europese roadmap voor vochtontwikkeling Rien Bosma Inhoud imera Roadmap Humidity Huidige status bij het NMi VSL Ontwikkelingsprogramma 2009-2012 imera imera

Nadere informatie

De gevraagde gespreksverslagen en correspondentie door toezending aan verzoekers openbaar te maken. Akkoord Bespreken Naam Datum

De gevraagde gespreksverslagen en correspondentie door toezending aan verzoekers openbaar te maken. Akkoord Bespreken Naam Datum Reg. nr.: 1310426 Afdeling: Ruimtelijke Ontwikkeling Onderwerp WOB verzoeken Schaliegas Samenvatting Door Kars van Eijsden, freelance journalist, is 16 september een WOB verzoek gedaan voor het openbaar

Nadere informatie

Uitnodiging informatiebijeenkomst - schaliegas: vloek of zegen?

Uitnodiging informatiebijeenkomst - schaliegas: vloek of zegen? Milieudefensie. Een wereld te winnen. Waterschap èn Overmaas p6 m in jêh 2 2 APR. 2013 FRIENDS OF THE EARTH NETHERLANDS U.nr. POSTBUS 19199 1000 GD AMSTERDAM j.c. aan Ter srfd T 020 6262 620 F 020 5507

Nadere informatie

Voorspellen Zet stap 1 van het stappenplan. 1. Waar gaat de tekst over volgens jou?

Voorspellen Zet stap 1 van het stappenplan. 1. Waar gaat de tekst over volgens jou? Deze les is een blokles. Je gebruikt alle stappen van het stappenplan lezen. Je voorspelt waar de tekst over gaat. Je beantwoordt vragen die gaan over: o moeilijke woorden/stukjes tekst o algemene dingen

Nadere informatie

Schaliegas: onzekerheden in geologie, economie, milieu en klimaat. Ko van Huissteden Vrije Universiteit

Schaliegas: onzekerheden in geologie, economie, milieu en klimaat. Ko van Huissteden Vrije Universiteit Schaliegas: onzekerheden in geologie, economie, milieu en klimaat Ko van Huissteden Vrije Universiteit Inhoud Energie en economie Milieu en Klimaat Wetenschappelijke onzekerheden schaliegas/olie Ko van

Nadere informatie

Betreft: aanbieding schaliegasparagraaf voor in het Energierapport 2015

Betreft: aanbieding schaliegasparagraaf voor in het Energierapport 2015 Begeleidende brief Emmeloord, 14 december 2015 Ministerie van Economische Zaken t.a.v. Minister H.G.J. Kamp Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Betreft: aanbieding schaliegasparagraaf voor in het Energierapport

Nadere informatie

Gasrotonde in beweging

Gasrotonde in beweging Gasrotonde in beweging Gastransport steeds dynamischer Ruud Wieleman 11 juni 2015 Inhoud Introductie Gasunie en Gasunie Transport Services De basics van het gastransport Kentallen GTS + Kwis (als daar

Nadere informatie

WE KUKELEN DE AFGROND IN

WE KUKELEN DE AFGROND IN Fietsers komen de pont af bij steiger De Ruyterkade, februari 1951 Foto Ben van Meerendonk/Algemeen Hollands Fotopersbureau, collectie IISG, Amsterdam Heeft u wel eens van EROEI gehoord? De meeste mensen

Nadere informatie

Vervallen/Afstand gedaan

Vervallen/Afstand gedaan 1. Koolwaterstof VERGUNNINGEN, Nederlands Territoir per 1 januari 2012 Wijzigingen met betrekking tot vergunningen voor opsporing en winning van koolwaterstoffen op het territoir gedurende 2011 staan in

Nadere informatie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie

De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie. Technologische kansen voor de Nederlandse industrie De potentie van diepe geothermie voor de transitie naar duurzame energie Technologische kansen voor de Nederlandse industrie Diepe geothermie heeft vele voordelen Characteristics Geothermal Geothermal

Nadere informatie

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010

Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Komt CCS op tijd of haalt duurzame energie in? Pieter Boot Vijfde nationaal CCS Symposium 25 juni 2010 Cutting Energy Related CO 2 Emissions Baseline Emissions 62 Gt BLUE Map Emissions 14 Gt 2030 Key aspects

Nadere informatie

Power to gas onderdeel van de energietransitie

Power to gas onderdeel van de energietransitie Power to gas onderdeel van de energietransitie 10 oktober 2013 K.G. Wiersma Gasunie: gasinfrastructuur & gastransport 1 Gastransportnet in Nederland en Noord-Duitsland Volume ~125 mrd m 3 aardgas p/j Lengte

Nadere informatie

Schaliegas, beheersing van de risico s voor ons grondwater

Schaliegas, beheersing van de risico s voor ons grondwater Delft University of Technology Schaliegas, beheersing van de risico s voor ons grondwater Prof. dr. ir. T.N. Olsthoorn Delft, 24 december 2013 In opdracht van de VEWIN i Schaliegas, Beheersing van de

Nadere informatie

Spelregels BioRaffinage

Spelregels BioRaffinage Spelregels BioRaffinage 1) Ieder Team dient zoveel mogelijk biomassa waardeketens opstellen van één van de vijf groene eindproducten. 2) Een waardeketen omvat tenminste één element van de kleuren Blauw,

Nadere informatie

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK

Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Uitwegen voor de moeilijke situatie van NL (industriële) WKK Kees den Blanken Cogen Nederland Driebergen, Dinsdag 3 juni 2014 Kees.denblanken@cogen.nl Renewables genereren alle stroom (in Nederland in

Nadere informatie

Informatiebladen olie- en gaswinning

Informatiebladen olie- en gaswinning Informatiebladen olie- en gaswinning Voorwoord, disclaimer 1. Beschrijving a. Ontstaansgeschiedenis b. Conventionele winning c. Niet-conventionele winning (schaliegas en steenkoolgas) 2. Potentieel in

Nadere informatie

Energie Marktinformatie 21-1-2014

Energie Marktinformatie 21-1-2014 ja 1 Marktvisie Macro-economisch Nu Vorige week Verwachting komende week Hoogste 2014 Laagste 2014 Dankzij meevallende indicatoren in de VS en Europa en een geldinjectie in China zijn de beurzen weer verder

Nadere informatie

28 mei 2015 Eindrapport. Quickscan naar de rol van gas in de Nederlandse energiemix tot 2040

28 mei 2015 Eindrapport. Quickscan naar de rol van gas in de Nederlandse energiemix tot 2040 28 mei 2015 Eindrapport Quickscan naar de rol van gas in de Nederlandse energiemix tot 2040 1. ENERGIETRANSITIE Wereldwijd maken fossiele brandstoffen op steeds grotere schaal plaats voor hernieuwbare

Nadere informatie

in nederland weten we niets Van schaliegas

in nederland weten we niets Van schaliegas in nederland weten we niets Van schaliegas Door lucia van geuns CieP PaPer 2013 04 CIEP is affiliated to the Netherlands Institute of International Relations Clingendael. CIEP acts as an independent forum

Nadere informatie

Technische haalbaarheid Geologische aspecten en risico s

Technische haalbaarheid Geologische aspecten en risico s Technische haalbaarheid Geologische aspecten en risico s Jan Tel 23 September 2013 Aardwarmte (Diepe Geothermie) Extractie van warmte / grondwater uit de diepe ondergrond Warmteproductie en/of electriciteitsproduktie

Nadere informatie

Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel

Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel Wordt (diepe) geothermie de nieuwe energiebron voor datacenters? Strukton Worksphere Raymond van den Tempel Deze lezing wordt u aangeboden door Introductie Strukton STRUKTON GROEP Strukton Rail Strukton

Nadere informatie

Aardgas. Dr.ir. G.P.J. Dijkema. College spm1520, 13 februari 2012. Challenge the future

Aardgas. Dr.ir. G.P.J. Dijkema. College spm1520, 13 februari 2012. Challenge the future Aardgas Dr.ir. G.P.J. Dijkema College spm1520, 13 februari 2012 1 2 3 Aardgas het systeem Winningsstation Zuidwal, Elf Petroland Foto Sake de Wolf bron: http://www.zeeinzicht.nl Slochteren, 1963 bron:

Nadere informatie

Ontwerpmethodologie LES 2

Ontwerpmethodologie LES 2 Ontwerpmethodologie LES 2 Steve Vanlanduit 20-2-2006 Herhaling titel van presentatie 1 Inhoud les 2 Inleiding projectmanagement Economische aspecten in het ontwerpproces: Kapitaalsinvestering beslissingen

Nadere informatie

Business Case Windpark Lage Weide. Raadsinformatie avond 20 maart

Business Case Windpark Lage Weide. Raadsinformatie avond 20 maart Business Case Windpark Lage Weide Raadsinformatie avond 20 maart 1 Doelstelling presentatie Aspecten het sociaal ondernemen Energie-U Inzicht in de algemene financiële haalbaarheid van een windpark Inzicht

Nadere informatie

Instituut voor Toegepaste Milieu-Economie

Instituut voor Toegepaste Milieu-Economie KOSTEN EFFECTIVITEIT VOS MAATREGELEN 2010 Achtergronddocument Energieproductie/Nogepa Jochem Jantzen Henk van der Woerd 6 oktober 2003 Instituut voor Toegepaste Milieu-Economie (TME) Hogeveenseweg 24 2631

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Energie Monitor november

Energie Monitor november Energie Monitor november De grillige gasmarkt Economisch Bureau 8 november 2013 Olieprijzen dalen, maar Brent daalt minder snel dan WTI 2014: Olieprijzen blijven onder druk waar een gemengd beeld ontstaat

Nadere informatie

Ondergrondse opslag van aardgas. Locaties Grijpskerk en Langelo

Ondergrondse opslag van aardgas. Locaties Grijpskerk en Langelo Ondergrondse opslag van aardgas Locaties Grijpskerk en Langelo Ondergrondse opslag van aardgas Elke dag voldoende aardgas voor iedereen. Het lijkt de normaalste zaak van de wereld, maar dat is het niet.

Nadere informatie

Beoordeling effectstudie Schaliegaswinning

Beoordeling effectstudie Schaliegaswinning Beoordeling effectstudie Schaliegaswinning Advies Commissie m.e.r. 19 september 2013 / rapportnummer 023 114 Samenvatting van de bevindingen van de Commissie De Minister van Economische Zaken (EZ) heeft

Nadere informatie

WELLERWAARD. Workshop Wellerwaard 05-12-2011. 5 markten: Woningbouw MKB/Industrie Overheid Landbouw Tuinbouw

WELLERWAARD. Workshop Wellerwaard 05-12-2011. 5 markten: Woningbouw MKB/Industrie Overheid Landbouw Tuinbouw WELLERWAARD Workshop Wellerwaard 05-12-2011 GEOTHERMIE: ADRI KUYPER ISSO, 23-09-2013 Ekwadraat in het kort 3 vestigingen: Leeuwarden Groningen Arnhem Pijlers: - 28 specialisten - Groene parels - Regisseursrol

Nadere informatie

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015

WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 WELKOM IN ROTTERDAM! Regio West-Brabant en het Havenschap Moerdijk te gast bij Havenbedrijf Rotterdam N.V. Maasvlakte, 11 september 2015 1 PROVINCIE BRABANT BELANGRIJK VOOR ROTTERDAM! Rotterdam-Noord-Brabant:

Nadere informatie

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014 Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing Theo Olijve 27 maart 2014 Wake-up call! De Europese chemie staat voor een enorme uitdaging De chemie is een motor van de economie; die positie mogen

Nadere informatie

Door Peter Polder, Ko van Huissteden en Willem Jan Atsma. Totstandkoming rapport

Door Peter Polder, Ko van Huissteden en Willem Jan Atsma. Totstandkoming rapport Review rapport Witteveen+Bos 'Aanvullend onderzoek naar mogelijke risico s en gevolgen van de opsporing en winning van schalie- en steenkoolgas in Nederland' Door Peter Polder, Ko van Huissteden en Willem

Nadere informatie

40 1-7-2014 1-10-2014 1-1-2015

40 1-7-2014 1-10-2014 1-1-2015 Energiemarktanalyse Groenten & Fruit door Powerhouse Olie Olie (volgende maand) 13 1 1 Prijs/vat 9 8 7 6 59,53 47,79 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week De olieprijs lijkt inmiddels bijna in een

Nadere informatie

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011

TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development. Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Early morning Toast Biogas trends and technology development Leon Stille Leon.stille@tno.nl +31652779011 TNO Partners TNO is een onafhankelijk kennis instituut met meer dan 80 jaar ervaring in technologie

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA 's-gravenhage Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag Postadres Postbus 20401 2500 EK Den Haag Factuuradres Postbus 16180 2500 BD Den Haag Overheidsidentificatienr 00000001003214369000 T 070 379 8911 (algemeen)

Nadere informatie

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgasproductie Langezwaag. Langezwaag 21 februari 2012

Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgasproductie Langezwaag. Langezwaag 21 februari 2012 Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Aardgasproductie Langezwaag Langezwaag 21 februari 2012 2 Inhoud presentatie Vermilion Oil & Gas Netherlands BV Terugblik Resultaat proefboring Vervolg Activiteiten (Milieu-)aspecten

Nadere informatie