Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment"

Transcriptie

1 Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment Hans Landsheer en Martijn de Goede 6 O P E N I N G S C A S U S Reductie van waargenomen gezondheidsrisico s door persoonsgerichte bijsluiters De voordelen van bijsluiters bij medicijnen zijn bekend. Ze vergroten de kennis van de patiënten over de behandeling en ze vergroten de kans dat de behandelingsinstructies opgevolgd worden. Er is echter minder bekend over welke inhoud de bijsluiter het meest effectief maakt. Met dit onderzoek wordt nagegaan of het persoonlijk maken van de informatie een gunstig effect heeft. De vraag luidt: heeft het persoonlijk maken van de informatie in de bijsluiter over de te behandelen ziekte, het medicijn, doseringsinstructies, bijeffecten en contra-indicaties een gunstig effect op de mate waarin de informatie correct gereproduceerd kan worden, op de tevredenheid met de verstrekte informatie, de waargenomen ernst van de waargenomen gezondheidsrisico s en de intentie om de behandelingsinstructies op te volgen? De deelnemers aan het onderzoek waren 100 vrijwilligers. Zij werden gerekruteerd in verschillende plaatselijke clubs, organisaties en publieke instellingen zoals bibliotheken. De leeftijden varieerden tussen de 18 en 60 jaar. Er waren 39 mannelijke deelnemers en 61 vrouwelijke. De deelnemers werden aselect toegewezen aan twee condities, waarbinnen zij respectievelijk persoonsgerichte informatie en niet-persoonsgerichte informatie over het medicijn kreeg. De informatie over de ziekte, het medicijn en dergelijke was in beide condities fictief. In beide condities ontvingen de deelnemers een boekje waarin was opgenomen: 135

2 een voorbeeld van een ziektegeval; het voorgeschreven medicijn; de doseringsinstructies; de mogelijke bijeffecten; de contra-indicaties. In de persoonlijke conditie werd de proefpersoon direct aangesproken met u, terwijl in de andere conditie de bijsluiter algemeen gericht was. Een zin uit de persoonsgerichte bijsluiter was: Uw symptomen suggereren dat u lijdt aan een subacute schildklierontsteking. Dit is een ontsteking van uw schildklier, die waarschijnlijk is veroorzaakt doordat u een virusinfectie heeft opgelopen. Een zin uit de onpersoonlijke bijsluiter was: De symptomen suggereren een subacute schildklierontsteking. Dit is een ontsteking van de schildklier, die waarschijnlijk is veroorzaakt door een virusinfectie. De tevredenheid over de verstrekte informatie, de waargenomen ernst van de waargenomen gezondheidsrisico s en de intentie om de behandelingsinstructies op te volgen werden elk met één vraag vastgesteld. De mogelijke antwoorden varieerden daarbij van 1 (zeer onwaarschijnlijk) tot 6 (zeer waarschijnlijk). Na vijftien minuten werden de instructies en vragenlijsten ingenomen. Tot slot werd aan de deelnemers gevraagd om alles wat zij zich herinnerden van de uitleg over het medicijn op te schrijven op een vel papier. Het antwoord op deze herinneringsvraag werd op juistheid en volledigheid beoordeeld in vijf categorieën: aard van de ziekte; medicijn; dosering; bijeffecten; contra-indicaties. Elke categorie kreeg een beoordeling tussen 0 en 10. De belangrijkste resultaten van het onderzoek waren: De groepen verschilden niet op de variabelen geslacht, leeftijd of opleidingsniveau. De persoonsgerichte groep was significant meer tevreden met de verstrekte informatie (F (1,98) = 4,02, p < 0,05). Deze groep gaf vaker aan bijeffecten minder waarschijnlijk te vinden (F (1,98) = 4,23, p < 0,05) en oordeelde dat de gezondheidsrisico s lager waren (F (1,98) = 4,52, p < 0,05). Er waren echter geen significante verschillen tussen beide groepen wat betreft de intentie om het medicijn ook te gaan gebruiken (F (1,98) = 2,84, p < 0,05). Beide groepen vonden het waarschijnlijk dat zij de medicijnen zouden gaan innemen. De groep die de persoonsgerichte informatie ontving, had de informatie significant juister en vollediger opgeschreven (F (1,98) = 11,38, p < 0,001), in het bijzonder waar het ging om dosering, bijeffecten en contra-indicaties. Het opmerkelijke van dit onderzoek is dat met een zeer eenvoudige manipulatie toch zulke duidelijke en wenselijke effecten gevonden worden. Weliswaar geven beide groepen aan waarschijnlijk de behandelingsinstructies op te volgen, maar dat neemt niet weg dat de gunstige effecten die de persoonsgerichte informatie oplevert de moeite waard zijn. De onderzoeksresultaten geven aanleiding om de informatie die in bijsluiters wordt gegeven zo veel mogelijk te formuleren in persoonsgerichte termen, en een onpersoonlijke formulering te vermijden. Nader onderzoek is echter wel gewenst Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment

3 Gebaseerd op: Berry, D.C., Michas, I.C. & Bersellini, E. (2003). Communicating information about medication: the benefits of making it personal. Psychology and Health, 18(1), In dit hoofdstuk komen de basisprincipes van het experimentele onderzoek aan de orde. Om uit een onderzoek te kunnen concluderen dat een bepaald effect het gevolg is van een bepaalde behandeling, moet het onderzoek aan een aantal strikte voorwaarden voldoen. Daarbij moet de onderzoekssituatie in hoge mate gecontroleerd worden, om alternatieve verklaringen voor het gevonden effect uit te kunnen sluiten. Alleen dan wordt het mogelijk om het gevonden effect te interpreteren als het oorzakelijke gevolg van de behandeling. In dit hoofdstuk worden de experimentele ontwerpen geïntroduceerd, waarbij de nadruk ligt op het zuivere experiment. In hoofdstuk 7 worden de quasi-experimentele onderzoeksontwerpen behandeld die toegepast worden wanneer een zuivere experiment niet mogelijk is. Deze ontwerpen bouwen voort op de basisprincipes van het zuivere experiment maar zijn gemakkelijker toepasbaar in de praktijkcontext. Bij een zuiver experiment worden alle standaardmaatregelen toegepast om alternatieve verklaringen voor een mogelijk behandelingseffect zo veel mogelijk uit te sluiten, dat wil zeggen alle andere verklaringen behalve de behandeling. Bij zuivere experimenten wordt er gebruikgemaakt van twee of meer groepen die je dan met elkaar vergelijkt. Daarbij wordt er zorg voor gedragen dat de te vergelijken groepen zo gelijk mogelijk zijn. Er wordt gestreefd naar een zo zuiver mogelijke vergelijking. Het zuivere experiment wordt vaak toegepast vanuit een theoriegestuurde vraagstelling. Dat is begrijpelijk, omdat het aangeven van een mogelijke oorzaak van een bepaald verschijnsel op zich al een theorie is. In dit hoofdstuk passeren verschillende voorbeelden van zuivere experimentele ontwerpen de revue die zijn uitgevoerd vanuit een praktische vraagstelling. De openingscasus is een voorbeeld van een zuiver experimenteel onderzoek. In paragraaf 6.1 wordt de belangrijkste functie van causaliteitsonderzoek in de praktijk behandeld, namelijk het aantonen van behandelingseffecten. Dat is lastiger dan het op het eerste gezicht lijkt. In paragraaf 6.2 worden de pre-experimentele ontwerpen behandeld en wordt uitgelegd waarom deze tekortschieten. Om dat te illustreren wordt in casus 6.1 het praktijkonderzoek van Semmelweis gebruikt. In paragraaf 6.3 wordt het experiment behandeld als ideaaltypische onderzoeksvorm voor causale vraagstellingen. In paragraaf 6.4 wordt aan de hand van een ontwerp uitgewerkt wat de interne en externe validiteit van een experiment is. In paragraaf 6.5 wordt het concept van de alternatieve verklaringen nader uitgewerkt, worden de meest toepasbare alternatieve verklaringen behandeld en wordt ingegaan op de vraag hoe je met een onderzoeksontwerp deze alternatieve verklaringen kunt uitsluiten. In paragraaf 6.6 wordt uitgewerkt hoe je kunt aantonen dat er een behandelingseffect is. In paragraaf 6.7 komen de blokontwerpen aan de orde die gebruikt worden om aan te tonen dat de causale effecten gevonden kunnen worden in te onderscheiden Inleiding 137

4 groepen. Deze laatste zijn voor praktijkgestuurd onderzoek van bijzonder belang, omdat we dan in eerste instantie te maken hebben met selecte groepen en met behulp van blokontwerpen kan aangetoond worden dat de eerder gevonden resultaten al dan niet een grotere geldigheid hebben dan alleen voor de selecte groep. 6.1 Causaliteitsonderzoek in de praktijk Causale vraag In de praktijk voert een deskundige allerlei handelingen uit om zijn clienten zo goed mogelijk van dienst te zijn. Belangrijk daarbij zijn de probleemanalyse (diagnostiek) en de uitvoering van een behandeling. Een belangrijke vraag daarbij is of de handelingen geleid hebben tot het beoogde doel. Is de cliënt door de handelingen van de deskundige geholpen? Uit de aard van de zaak gaat het daarbij om een causale vraag: Er is een beoogd resultaat (de mate waarin de cliënt geholpen is of in hoeverre de klachten zijn afgenomen). Er is een behandeling die gericht is op het bereiken van dat doel. Ieder experiment begint met het vaststellen van de verklarende en de verklaarde variabelen waarbij de aard van de behandeling duidelijk moet zijn en het effect van de behandeling gemeten moet kunnen worden. Manipulatie Effect Bij een experiment bestaan de verklarende of onafhankelijke variabelen in veel gevallen alleen uit gemanipuleerde variabelen. Een manipulatie wordt ook wel kortweg als de behandeling aangeduid. Ook worden gemanipuleerde variabelen wel de experimentele variabelen genoemd, omdat daarmee geëxperimenteerd wordt. Met de verklaarde, of afhankelijke variabelen wordt het effect van de verklarende variabelen vastgesteld. Bij experimenten wordt het ook wel kortweg aangeduid als het behandelingseffect. In de openingscasus bestaat de experimentele behandeling uit het direct aanspreken van de onderzochte in de medicijnbijsluiter en de experimentele of onafhankelijke variabele uit het al dan niet ondergaan van de experimentele behandeling. Het effect van de behandeling wordt vastgesteld met verschillende afhankelijke variabelen: tevredenheid over de verstrekte informatie; waargenomen ernst van de waargenomen gezondheidsrisico s; intentie om de behandelingsinstructies op te volgen; mate waarin de inhoud van de bijsluiter correct wordt gereproduceerd. Vaak zal het bij het vaststellen van behandelingseffecten gaan om de evaluatie van bestaand praktijkhandelen, dat wil zeggen dat er voor een bepaalde problematiek een min of meer vaste diagnostische procedure en vaste behandelingsprocedure gevolgd wordt. De eerste vraag die met een experiment beantwoord kan worden, is of een groep cliënten met de specifieke behandeling effectief geholpen is. Bij onderzoek naar groepsverschillen is er tenminste één behandelingswijze te evalueren. Daarbij wordt een behandelingsgroep vergeleken met een groep zonder behandeling of met een groep met een andersoortige behandeling. De openingscasus is een voorbeeld van het laatste Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment

5 6.2 Pre-experimentele ontwerpen Als het bij een onderzoeksontwerp niet mogelijk is om plausibele alternatieve verklaringen uit te sluiten en het dus niet mogelijk is om te concluderen dat de resultaten het gevolg zijn van de toegepaste behandeling, dan wordt een ontwerp pre-experimenteel genoemd. Voorbeelden van pre-experimentele ontwerpen zijn: 1 een voormeting en een nameting bij één groep 2 alleen een nameting bij één groep 3 alleen een nameting bij twee (bestaande) groepen. Voor- en nameting bij één groep Ad 1 Een voormeting en een nameting bij één groep Stel we willen weten of een voorlichtingsfilm over drankmisbruik (de ingreep) effect heeft op de attitude over drankgebruik (de effectmeting). Als het onderzoek slechts bestaat uit een voormeting en een nameting bij één groep, dan kan het gevonden effect bijvoorbeeld ook heel goed gezien worden als gevolg van: een gebeurtenis naast de behandeling (een krantenartikel, een tvprogramma); de toevallige samenstelling van die groep; rijping of groei van de personen in de onderzochte groep. Omdat er zoveel andere verklaringsmogelijkheden zijn voor de gevonden resultaten, is het niet zinnig om de behandeling (voorlichtingsfilm) te interpreteren als de oorzaak van het gemeten effect (attitude drankgebruik). Nameting bij één groep Nameting bij twee groepen Ad 2 Alleen een nameting bij één groep Wanneer alleen bij een nameting gegevens bij één groep worden verzameld, is het onmogelijk om te concluderen dat de ingreep met de voorlichtingsfilm effect heeft; met één meting is het niet mogelijk om een verschil vast te stellen. In feite kan het eventuele effect op het drankgebruik ook toegeschreven worden aan iedere andere gebeurtenis dan de ingreep. Er kan nooit worden geconcludeerd dat er een verandering tengevolge van de ingreep heeft plaatsgevonden. Ad 3 Alleen een nameting bij twee (bestaande) groepen Als er sprake is van alleen een nameting bij twee groepen, waarvan er één de ingreep heeft ondergaan, kun je eventueel wel achteraf bekijken of de groep die de behandeling ondergaat en de controlegroep zonder behandeling aan elkaar gelijk zijn en dus uitwisselbaar zijn. Het is echter niet mogelijk om een eventueel gevonden verschil tussen beide groepen toe te wijzen aan de behandeling. Het kan ook heel goed een verschil tussen de groepen zijn dat al voor de behandeling bestond. Bij pre-experimentele ontwerpen zijn er altijd alternatieve verklaringen mogelijk. Daarom vormen pre-experimentele ontwerpen geen solide basis om causale uitspraken te doen. In de volgende casus wordt een voorbeeld gegeven van een causaal praktijkonderzoek: het werk van Semmelweis in het midden van de negentiende eeuw. In die tijd was de methodologische en statistische kennis betreffende causaal onderzoek nog nauwelijks ontwikkeld. Semmel- 6.2 Pre-experimentele ontwerpen 139

6 weis deed een praktijkonderzoek, waarbij hij gebruikmaakte van verschillende principes die essentieel zijn voor het trekken van causale conclusies uit onderzoeksresultaten: het identificeren van mogelijke verklaringen; het systematisch vergelijken van groepen; manipulatie van mogelijke oorzaken; het meten van resultaten. Casus 6.1 Semmelweis: praktijkonderzoek naar de oorzaak van kraamvrouwenkoorts Een beroemd voorbeeld van een onderzoek naar een oorzakelijke verklaring is het werk van Semmelweis. Deze arts van Hongaarse afkomst werkte in de jaren bij de Eerste Kraamafdeling in het algemeen ziekenhuis van Wenen. Veel vrouwen die in deze kliniek hun kind ter wereld brachten, kregen kraamvrouwenkoorts, een ernstige ziekte met veelal dodelijke afloop. In 1844 stierven 260 (8,2%) van de moeders in de Eerste Kraamafdeling aan deze ziekte. In 1845 en 1846 waren deze percentages respectievelijk 6,8% en 11,4%. In de aangrenzende Tweede Kraamafdeling van hetzelfde ziekenhuis, waar bijna evenveel vrouwen werden verzorgd, eiste de kraamvrouwenkoorts veel minder doden namelijk: 2,3% in 1844, 2,0% in 1845 en 2,7% in Opmerkelijk is dat Semmelweis allereerst begon met het identificeren van allerlei mogelijke verklaringen en dat hij deze mogelijke verklaringen van kraamvrouwenkoorts systematisch evalueerde aan de hand van gemeten resultaten. Hij overwoog verschillende verklaringen die in die tijd gangbaar waren. Volgens een door velen aanvaarde zienswijze werd de kraamvrouwenkoorts toegeschreven aan epidemische invloeden. Deze externe invloeden werden vaag aangeduid als atmosferisch-kosmischtellurische veranderingen die zich over hele districten uitbreidden en bij de bevalling kraamvrouwenkoorts veroorzaakten. Bij zijn evaluatie vergeleek Semmelweis diverse groepen. Het was vreemd, redeneerde Semmelweis, dat deze invloeden de Eerste Kraamafdeling jaren achter elkaar teisterden, maar aan de Tweede Kraamafdeling voorbijgingen. Bovendien vond hij het merkwaardig dat in Wenen en omgeving nauwelijks een geval van kraamvrouwenkoorts voorkwam. Een echte epidemie, zoals cholera, zou niet zo selectief zijn. Hij constateerde dat enkele vrouwen die waren opgenomen op de Eerste Kraamafdeling ver van het ziekenhuis af woonden, onderweg door weeën waren overvallen en op straat waren bevallen. Ondanks deze ongunstige omstandigheden was de sterfte door kraamvrouwenkoorts onder deze gevallen van bevalling op straat echter lager dan het gemiddelde van de Eerste Kraamafdeling. Verder was de Eerste Kraamafdeling overvol. Dit zou mogelijk de oorzaak zijn van de sterfte op de Eerste Kraamafdeling. Maar Semmelweis vond dat de Tweede Kraamafdeling voller was, deels als gevolg van wanhopige pogingen van cliënten om plaatsing op de beruchte Eerste Kraamafdeling te voorkomen. Ook bleken er geen verschillen in voeding en algemene verzorging van de cliënten te bestaan tussen de twee afdelingen. Een commissie die in 1846 was ingesteld om de zaak te onderzoeken, weet de ziekte aan verwondingen als gevolg van ruwe behandeling door medische studenten, die allemaal hun verloskundige opleiding ontvingen op de Eerste Kraamafdeling. Semmelweis bracht daar verschillende argumenten tegen in: De verwondingen die het natuurlijke gevolg zijn van de geboorte zijn uitgebreider dan ruwe onderzoeken zouden kunnen veroorzaken. De vroedvrouwen die hun opleiding op de Tweede Kraamafdeling kregen onderzochten hun cliënten op ongeveer dezelfde manier, zonder ernstige gevolgen. Toen als reactie op het rapport van de commissie het aantal medische studenten werd gehalveerd en onderzoeken door hen tot een minimum werden teruggebracht, steeg de sterfte na een korte daling sterker dan ooit tevoren. Ook verschillende psychologische verklaringen passeerden de revue. Een daarvan ging uit van het feit dat de Eerste Kraamafdeling zo was gesitueerd dat een priester die het sacrament bracht aan een stervende vrouw vijf zalen moest doorlopen om de sterfkamer daarachter te bereiken. Men ging ervan uit dat het verschijnen van de priester, voorafgegaan door een misdienaar met een bel, de cliënten schrik aanjoeg en een verzwakkende uitwerking had op de cliënten in de zalen en dus de kans vergrootte dat zij aan de ziekte ten offer zouden vallen. Op de Tweede Kraamafdeling was deze factor afwezig aangezien de priester rechtstreeks toegang had tot de sterfkamer. Semmelweis besloot dit te toetsen door deze mogelijke oorzaak te manipuleren. Hij haalde de priester over om langs een omweg te komen en zonder belgerinkel, om zo onopgemerkt de sterfka Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment

7 mer te bereiken. Op de Eerste Kraamafdeling nam de sterfte echter niet af. Verder realiseerde Semmelweis zich dat de vrouwen op de Eerste Kraamafdeling op hun rug lagen bij de bevalling en op de Tweede Kraamafdeling op hun zij. Ook deze mogelijke oorzaak werd door een manipulatie systematisch gewijzigd. Hij voerde het liggen op de zij bij de bevalling ook in op de Eerste Kraamafdeling. Dit had echter geen invloed op het sterftecijfer. In 1847 vond Semmelweis bij toeval de oplossing van het probleem. Een collega van hem verwondde zijn vinger door een prik van het scalpel van een student met wie hij een autopsie verrichtte. Deze collega stierf na een martelende ziekte, waarbij Semmelweis dezelfde symptomen zag als hij bij slachtoffers van kraamvrouwenkoorts had waargenomen. De rol van micro-organismen bij zulke infecties werd in die tijd nog niet ingezien. Toch besefte Semmelweis dat lijkengif, dat via het scalpel van de student in het bloed van zijn collega was gebracht, de dodelijke ziekte had veroorzaakt. Door de overeenkomsten tussen het verloop van de ziekte van zijn collega en die van de vrouwen in zijn kliniek concludeerde Semmelweis dat de cliënten waren gestorven aan dezelfde soort bloedvergiftiging. De artsen, inclusief hijzelf, en de medische studenten waren de dragers geweest van de besmettende stof. Hij en zijn medewerkers kwamen gewoonlijk direct na het verrichten van ontledingen in de autopsiekamer naar de zalen en onderzochten de vrouwen in barensnood na slechts vluchtig hun handen te hebben gewassen. Hun handen hielden vaak een karakteristieke bedorven geur. Semmelweis onderwierp ook deze veronderstelling aan een test. Hij redeneerde dat de kraamvrouwenkoorts voorkomen zou kunnen worden door de besmettende stof die aan de handen kleefde chemisch te vernietigen. Hij manipuleerde deze variabele door alle medische studenten de opdracht te geven hun handen te wassen in een oplossing van chloorkalk voordat zij iemand gingen onderzoeken. De sterfte door kraamvrouwenkoorts begon meteen af te nemen en daalde in het jaar 1848 naar 1,27% op de Eerste Kraamafdeling. In dat jaar was op de Tweede Kraamafdeling het percentage sterfgevallen 1,33%. Voor de verdere ondersteuning van deze hypothese pleit nog dat de cliënten op de Tweede Kraamafdeling werden verzorgd door vroedvrouwen bij wie anatomisch onderwijs door het ontleden van lijken niet voorkwam. Daarom was het sterftecijfer op de Tweede Kraamafdeling veel lager. Deze hypothese verklaarde ook de lagere sterfte bij bevallingen op straat. Vrouwen die bij het ziekenhuis aankwamen met een kind in de armen werden zelden onderzocht en hadden dus een grotere kans om niet besmet te raken. Overigens werd Semmelweis wegens zijn opvatting, die later juist bleek, ontslagen uit het ziekenhuis waar hij werkte en in een krankzinnigeninrichting opgesloten. De informatie over Semmelweis is ontleend aan C. G. Hempel (1970), Filosofie van de natuurwetenschappen (pp ). Hempel ontleende zijn informatie aan W.J. Sinclair (1909), Semmelweis: His Life and His Doctrine. Manchester. 6.3 Het experiment als ideaaltypische vorm Kenmerken causaal onderzoek In het werk van Semmelweis zijn een aantal specifieke kenmerken aan te wijzen van causaal onderzoek: identificatie van de te verklaren variabele (de afhankelijke variabele); identificatie van verklarende variabelen (de onafhankelijke variabelen); herhaalde meting van de afhankelijke variabele; systematische manipulatie van de verklarende variabele(n); vaststellen van het behandelingseffect door systematische vergelijking van groepen. Deze kenmerken komen terug bij elk onderzoek dat gericht is op het vaststellen van causaliteit. Wij zullen verderop zien dat deze kenmerken nodig zijn voor het identificeren van een verklarende variabele, maar niet voldoende zijn. Semmelweis heeft zijn onderzoek uitgevoerd onder (min of meer) natuurlijke omstandigheden, waardoor de onder- 6.3 Het experiment als ideaaltypische vorm 141

8 zoekssituatie niet volledig controleerbaar was en de te onderzoeken groepen op min of meer natuurlijke wijze waren samengesteld. Onderzoeksvraag Keuze onafhankelijke variabele Keuze afhankelijke variabele Het uitgangspunt van elk onderzoek is een onderzoeksvraag. Bij een onderzoeksvraag wordt impliciet een verwachting uitgesproken over de relatie tussen verklarende (onafhankelijke) variabelen en de verklaarde (afhankelijke) variabele. Bij een experimenteel onderzoek gaat het daarbij om een causale relatie. De keuze van de onafhankelijke variabele is vanzelfsprekend afhankelijk van de onderzoeksvraag. Het gaat daarbij om de keuze van een manipulatie waarvan verwacht wordt dat die de verwachte verschillen bewerkstelligt. Vaak is de vraagstelling afkomstig van een abstracte theorie en er is in dat geval meestal een keuze mogelijk uit verschillende operationalisaties. Het probleem van operationalisatie, een abstract concept wordt toegespitst tot een meetbare variabele, is een van de belangrijkste problemen die bij het opzetten van onderzoek opgelost moeten worden. Bij de keuze van de afhankelijke variabele geldt dat: de gemeten afhankelijke variabele gevoelig is voor verschillen tussen de verschillende experimentele condities; de variabelen observeerbaar zijn onder de verschillende condities van het experiment; de meting economisch haalbaar is; de proefpersoon van de meting zo min mogelijk hinder ondervindt. Het moet voorkomen worden dat de groepen die in het experiment vergeleken worden van elkaar verschillen, voordat de verschillende manipulaties van de groepen hebben plaatsgevonden. Semmelweis had, zoals meestal in een praktijkcontext, te maken met min of meer natuurlijk samengestelde groepen. Hij had zelf geen invloed op de samenstelling van de groepen. Voor een zuivere vergelijking moeten de te vergelijken groepen zo gelijk mogelijk aan elkaar zijn. In het geval van Semmelweis zou het zo kunnen zijn dat de groep vrouwen van de Eerste Kraamafdeling anders is samengesteld dan die van de Tweede Kraamafdeling. Als de Eerste Kraamafdeling bijvoorbeeld meer vrouwen met een slechtere gezondheidsconditie bevat dan de andere kraamafdeling, dan zou het ook niet verwonderlijk zijn dat deze vrouwen kwetsbaarder zijn voor kraamvrouwenkoorts. We zien hieraan dat het in een praktijkcontext vaak lastig is om te garanderen dat groepen goed met elkaar vergeleken kunnen worden. Een laboratoriumexperiment Een voorbeeld van een laboratoriumonderzoek naar een causale relatie is een onderzoek naar het onthouden van woorden door lagere schoolkinderen tussen 7 en 9 jaar onder twee condities: In de ene conditie worden de woorden gepresenteerd in gewone zinnen. In de tweede worden de woorden gepresenteerd in rijmende zinnen. De verwachting is dat de rijmvorm tot betere herinnering leidt, doordat de zinnen gemakkelijker cognitief verbonden worden. De afhankelijke variabele bestaat uit het aantal woorden dat de kinderen zich een week na de presentatie correct herinnert. De verklarende variabele is de presentatiewijze van de Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment

9 zinnen. Verwacht wordt dat het verschil tussen de groepen zal leiden tot een verschil in het aantal onthouden woorden. Een praktijkexperiment Bij praktijkonderzoek zijn we ook vaak geïnteresseerd in causale vraagstukken, bijvoorbeeld of een bepaalde behandelingswijze effectief is of effectiever dan een andere behandelingswijze. Een voorbeeld is een onderzoek naar het effect van een trainingsmethode op de sociale vaardigheid van adolescenten. Daarbij wordt onderzocht of een training die gericht is op assertiviteit effectiever is dan een voorlichting die gericht is op beleefdheid. Zowel de trainingsgroep als de voorlichtingsgroep wordt vergeleken met een groep die geen behandeling ondergaat. Assertiviteit is het opkomen voor het eigen belang, zonder daarbij onnodig de belangen van een ander te schaden. Assertief gedrag staat enerzijds tegenover subassertief gedrag, waarbij de eigen belangen geschaad worden en anderzijds tegenover agressief gedrag, waarbij de belangen van de ander worden geschaad. Assertief gedrag wijkt vaak af van beleefd gedrag, omdat bij het tonen van assertiviteit de belangentegenstelling op een duidelijke wijze aan de orde wordt gesteld. Bij beleefd gedrag laat je een belangentegenstelling juist vaak onopgemerkt passeren om opschudding en twistgesprekken te voorkomen, ook al roept het gedrag van een ander enige ergernis op. De onderzoeksvraag is een causaal vraagstuk, omdat we niet alleen graag willen weten of er effect is, maar daarbij ook graag zeker willen weten dat het de behandeling is geweest die geleid heeft tot het effect en niet allerlei andere omstandigheden. Wij zullen zien dat het aantonen van causaliteit in dit praktijkonderzoek veel lastiger is en dat bij praktijkonderzoek alternatieve verklaringen voor het gevonden effect meestal minder goed uitgesloten kunnen worden. Zuiver experiment Een zuiver experiment heeft de volgende kenmerken: 1 verschillende manipulaties of behandelingen 2 aselecte toewijzing 3 controle van irrelevante variabelen 4 meting van het effect van de manipulaties. Ad 1 Verschillende manipulaties Er is een experimentele groep die een manipulatie of behandeling ondergaat en ten minste één vergelijkingsgroep. Elke onderzoeksgroep ondergaat een andere behandeling (manipulatie) of dezelfde behandeling in verschillende mate. In het laboratoriumexperiment krijgt de vergelijkingsgroep of de controlegroep de woorden gepresenteerd in de vorm van gewone zinnen, de experimentele groep krijgt de woorden gepresenteerd in rijmende zinnen. Bij het praktijkexperiment krijgt één groep een op sociale vaardigheid gerichte assertiviteitstraining (de feitelijke behandelingsgroep), terwijl een andere groep voorlichting krijgt over sociaal gedrag op grond van een boek over goede manieren (controlegroep met equivalente behandeling). Een derde groep ondergaat geen enkele vorm van behandeling (controlegroep zonder behandeling). Ad 2 Aselecte toewijzing Er moet enige garantie zijn dat de groepen goed met elkaar vergeleken kunnen worden. Om hiervoor te zorgen, wordt er gebruikgemaakt van aselecte toewijzing, waarmee wordt voorkomen dat de te vergelijken 6.3 Het experiment als ideaaltypische vorm 143

10 groepen een bepaalde selectie omvatten. In paragraaf worden de verschillende mogelijkheden uitgewerkt om met behulp van aselecte toewijzing goed vergelijkbare groepen te krijgen. Ad 3 Controle van irrelevante variabelen Voor de controle van irrelevante variabelen die mogelijk van invloed zijn, moet een gecontroleerde experimentele onderzoekssituatie worden gekozen. In een laboratorium is dat wat gemakkelijker te realiseren dan onder praktijkomstandigheden. In ons laboratoriumexperiment is het gelijkhouden van de omstandigheden gemakkelijk, omdat de experimentele behandeling kort duurt en eenvoudig van aard is. In ons praktijkexperiment ligt dat anders, omdat de behandelingen langdurig en complex zijn. Toch proberen wij ook hier de omstandigheden zo gelijk mogelijk te houden. De training en de voorlichting worden tegelijkertijd gegeven in vergelijkbare zalen in hetzelfde gebouw. Beide behandelingsvormen duren even lang en worden gegeven door ervaren, gemotiveerde trainers of docenten met een vergelijkbare vooropleiding, ervaring, betaling en dergelijke en die achter de te verzorgen behandelingswijzen staan. Alle trainers of docenten behandelen een gelijk aantal cliënten zowel in de controleconditie met equivalente behandeling als in de experimentele groep. In beide groepen worden soortgelijke sociale situaties behandeld. De controlegroep die geen behandeling ondergaat, krijgt geen training en daarbij zijn dus deze irrelevant geachte variabelen niet gecontroleerd: de behandelingsgroepen verschillen dus in meer dan één opzicht van de niet-behandelde controlegroep. Bij een effectverschil tussen de behandelingsgroep en de niet-behandelde controlegroep kun je er dus ook niet zeker van zijn dat alleen de behandeling de oorzaak is van dit verschil. Hiermee is het ook duidelijk waarom een controlegroep die een equivalente behandeling ondergaat feitelijk noodzakelijk is. Zie ook De praktijk van de complexe behandeling hierna. Ad 4 Meting van het effect van de manipulaties Het effect wordt vastgesteld aan de hand van een of meer afhankelijke variabelen. Bij de afhankelijke variabele of verklaarde variabele gaat het om het aspect van het gedrag van een subject dat naar verwachting door de manipulatie aan verandering onderhevig is. In het laboratoriumexperiment is de meting van het effect betrekkelijk eenvoudig. Na een uur wordt aan de kinderen gevraagd welke woorden zij zich herinneren. In het praktijkexperiment is de meting wat ingewikkelder. De adolescenten krijgen een gestandaardiseerde vragenlijst voorgelegd met situaties die soortgelijk zijn aan de situaties die in de beide behandelingsgroepen aan de orde zijn gesteld. Op grond van de antwoorden worden twee scores vastgesteld: een assertiviteitsscore en een beleefdheidsscore. Een ander voorbeeld van een mogelijk onderzoeksinstrument is een gedragstest waarbij de adolescent een sociale situatie ondergaat in een rollenspel. Het gedrag van de adolescent wordt dan geobserveerd door getrainde observatoren. Bij dit soort onderzoek worden er vaak verschillende effectmetingen naast elkaar gebruikt en worden er vaak verschillende persoonskenmerken vastgesteld. In ons praktijkexperiment is de verwachting dat de groep die de assertiviteitstraining heeft ondergaan een hogere assertiviteitsscore zal behalen, terwijl de groep die de beleefdheidsvoorlichting ondergaat een ho Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment

4. De tweede stap: het onderzoeksdesign

4. De tweede stap: het onderzoeksdesign 4. De tweede stap: het onderzoeksdesign Bij een design denk je misschien aan een motiefje op kleding. Misschien denk je ook aan designmeubelen. Dat is het allemaal niet. Het woord design betekent - letterlijk

Nadere informatie

College 4 Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle

College 4 Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle College 4 Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle - Leary: Hoofdstuk 9 en 10 - MM&C: Hoofdstuk 2.4 (p.129-130), 2.6 en 3.1 - Aanvullende tekst 4 Jolien Pas ECO 2012-2013 Doel experimenteel onderzoek:

Nadere informatie

Het toepassen van theorieën: een stappenplan

Het toepassen van theorieën: een stappenplan Het toepassen van theorieën: een stappenplan Samenvatting Om maximaal effectief te zijn, moet de aanpak van sociale en maatschappelijke problemen idealiter gebaseerd zijn op gedegen theorie en onderzoek

Nadere informatie

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden een handreiking 71 hoofdstuk 8 gegevens analyseren Door middel van analyse vat je de verzamelde gegevens samen, zodat een overzichtelijk beeld van het geheel ontstaat. Richt de analyse in de eerste plaats

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof

Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof Pieter-Jan Klok Bas Denters Mirjan Oude Vrielink Juni 2012 Inleiding Onderdeel van het onderzoek zou een vergelijkende studie zijn naar de effectiviteit

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek.

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek. Samenvatting In september 2003 publiceerde TNO de resultaten van een onderzoek naar de effecten op het welbevinden en op cognitieve functies van blootstelling van proefpersonen onder gecontroleerde omstandigheden

Nadere informatie

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg Spelen in het groen Effecten van een bezoek aan een natuurspeeltuin op het speelgedrag, de lichamelijke activiteit, de concentratie en de stemming van kinderen Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena

Nadere informatie

1c Relatie tussen x en y hoeft niet perfect te zijn om een oorzaak van y te laten zijn.

1c Relatie tussen x en y hoeft niet perfect te zijn om een oorzaak van y te laten zijn. MTO A tentamen 1 e gelegenheid 1c Relatie tussen x en y hoeft niet perfect te zijn om een oorzaak van y te laten zijn. 2d Stap empirische cyclus. Volgens Heiman. Afleiden van empirische predicties uit

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN INHOUD Kwantitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Enquête Experiment Kwalitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Observatie Interview Kwaliteit van het onderzoek

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Voorwoord... iii Verantwoording... v

Voorwoord... iii Verantwoording... v Inhoudsopgave Voorwoord... iii Verantwoording... v INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker als probleemoplosser of de onderzoeker als adviseur...

Nadere informatie

Rapportage onderzoeksproject Genieten aan tafel Een toegepast onderzoek naar maaltijdbeleving in verpleeghuizen

Rapportage onderzoeksproject Genieten aan tafel Een toegepast onderzoek naar maaltijdbeleving in verpleeghuizen Rapportage onderzoeksproject Genieten aan tafel Een toegepast onderzoek naar maaltijdbeleving in verpleeghuizen De samenvatting van de interventie Genieten aan tafel die in zorginstellingen is uitgevoerd,

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting In Nederland is het Cerebro Vasculair Accident (CVA= hersenbloeding of herseninfarct) de derde doodsoorzaak. Van degenen die getroffen worden door een CVA overleeft ongeveer 75%. Veel van

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Samenvatting (Dutch summary) Deze studie onderzocht seksueel risicogedrag van homoseksuele mannen in vaste relaties, voornamelijk onder mannen die deelnemen aan de Amsterdamse Cohort Studies onder Homoseksuele

Nadere informatie

Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen

Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen Auteur: Joost Bollens 1 Abstract In de loop van mei 2009 werd in Vlaanderen de zogenaamde systematische aanpak van de VDAB (de Vlaamse Dienst voor

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

Een effectiviteitsanalyse van de

Een effectiviteitsanalyse van de Verzuimende werknemers Een effectiviteitsanalyse van de verzuimbegeleiding door Top-Care Onderzoek naar de effectiviteit van de verzuimspecifieke aanpak van Top-Care Esther Hilbers 1 In deze rapportage

Nadere informatie

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29%

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29% 26 DISCRIMINATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het vóórkomen en melden van discriminatie in Leiden en de bekendheid van en het contact met het Bureau Discriminatiezaken. Daarnaast komt aan de orde

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

1. Vragen over de hepatitis B aandachtscampagne

1. Vragen over de hepatitis B aandachtscampagne VRAAG EN ANTWOORD Hepatitis B aandachtscampagne: Zeg Nee!...Tegen hepatitis B 1. Vragen over de hepatitis B aandachtscampagne Q. Wat is het doel van de campagne? A. We willen Chinezen woonachtig in Rotterdam

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013 Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 212-21 In academiejaar 212-21 namen 5 mantelzorgers en 5 studenten 1 ste bachelor verpleegkunde (Howest, Brugge) deel aan het project Mantelluisten.

Nadere informatie

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars Management Summary Wat voor een effect heeft de vorm van een bericht op de waardering van de lezer en is de interesse in nieuws een moderator voor dit effect? Auteur Tessa Puijk Organisatie Van Diemen

Nadere informatie

Child Care Quality in The Netherlands: From Quality Assessment to Intervention K.O.W. Helmerhorst

Child Care Quality in The Netherlands: From Quality Assessment to Intervention K.O.W. Helmerhorst Child Care Quality in The Netherlands: From Quality Assessment to Intervention K.O.W. Helmerhorst Samenvatting en Conclusies Samenvatting van het onderzoeksproject De studies die in dit proefschrift worden

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005)

DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005) DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005) Inleiding De manier waarop data georganiseerd, gecodeerd en gescoord (getallen toekennen aan observaties) worden en welke technieken daarvoor nodig zijn, dient in het ideale

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 6 Dit proefschrift gaat over de ontwikkeling van een instrument om sociale competentie van basisschoolleerlingen te meten. Het doel van die meting is om aanknopingspunten te bieden voor het bevorderen

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Evaluatie pilot belonen in het verkeer 11 juli 2013

Evaluatie pilot belonen in het verkeer 11 juli 2013 secretariaat Limburglaan 10 postbus 5700 6202 MA Maastricht telefoon 043 389 77 66 info@rovl.nl www.rovl.nl Rabobank 13.25.75.728 Evaluatie pilot belonen in het verkeer 11 juli 2013 1. Inleiding/aanleiding

Nadere informatie

Jaarrapport Het Voorbeeld BV 2007

Jaarrapport Het Voorbeeld BV 2007 Jaarrapport Het Voorbeeld BV 2007 Copyright Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Cenzo worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt. Voor het gebruik van

Nadere informatie

Kennis en rolopvatting van professionals gedurende Alcohol mij n zorg?!

Kennis en rolopvatting van professionals gedurende Alcohol mij n zorg?! Kennis en rolopvatting van professionals gedurende Alcohol mij n zorg?! Integrale aanpak vroegsignalering alcoholgebruik bij ouderen in de eerstelijn Drs. Myrna Keurhorst Dr. Miranda Laurant Dr. Rob Bovens

Nadere informatie

Chapter 7. Nederlandse samenvatting

Chapter 7. Nederlandse samenvatting Chapter 7 Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Lumbosacraal radiculair syndroom Het lumbosacraal radiculair syndroom is de aandoening die in de Nederlandse volksmond bekend staat als een

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

College 5 Experimentele en Quasi- Experimentele Proefopzetten

College 5 Experimentele en Quasi- Experimentele Proefopzetten College 5 Experimentele en Quasi- Experimentele Proefopzetten - Leary Hoofdstuk 9, 10, 13 en 14 - Aanvullende tekst 5 Jolien Pas ECO 2012-2013 Het Experiment Doel: Causaal verband vastellen door te laten

Nadere informatie

MASTERCLASS De datateam methode Examenresultaten Nederlands

MASTERCLASS De datateam methode Examenresultaten Nederlands MASTERCLASS De datateam methode Examenresultaten Nederlands Taal op koers 29 oktober 2014 Cindy Poortman en Kim Schildkamp Uitdagingen in de onderwijspraktijk Voortijdige schooluitval Gebrek aan praktische

Nadere informatie

In Beweging! Lizette Wattel Universitair Netwerk Ouderenzorg UNO-VUmc 1-2-2015

In Beweging! Lizette Wattel Universitair Netwerk Ouderenzorg UNO-VUmc 1-2-2015 2015 In Beweging! Lizette Wattel Universitair Netwerk Ouderenzorg UNO-VUmc 1-2-2015 IN BEWEGING IMPLEMENTATIE VAN EEN BEST PRACTICE BINNEN HET UNO-VUMC. EINDVERSLAG INLEIDING Ouderen in woonzorgcentra

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting

Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting Binnen het domein van hart- en vaatziekten is een bypassoperatie de meest uitgevoerde chirurgische ingreep. Omdat bij een hartoperatie het borstbeen wordt doorgesneden en er meestal

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

Evaluatie Wijkserviceteams. Meer oranje op straat...

Evaluatie Wijkserviceteams. Meer oranje op straat... Meer oranje op straat... Gemeente Nijmegen afdeling Onderzoek en Statistiek december 2006 Inhoudsopgave 1 Samenvatting en conclusies 3 2 Inleiding 6 2.1 Achtergrond en doel onderzoek 6 2.2 Vraagstelling

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans

Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Mathilde Descheemaeker Adriaan Spruyt Dirk Hermans Experimentele psychopathologie Op zoek naar de psychologische processen die een rol spelen bij het ontstaan, in stand houden en terugval van psychopathologie

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

VROUWELIJKE PARTNERS IN DE TOP ADVOCATUUR

VROUWELIJKE PARTNERS IN DE TOP ADVOCATUUR VROUWELIJKE PARTNERS IN DE TOP ADVOCATUUR FEITEN EN CIJFERS Onderzoeksgegevens Onder wie: partners van de 30 grootste advocatenkantoren in Nederland Gezocht: 3 vrouwelijke en 3 mannelijke partners per

Nadere informatie

Samenvatting van: Effectiviteit MatriXcoaching op faalangst bij middelbare scholieren in de bovenbouw

Samenvatting van: Effectiviteit MatriXcoaching op faalangst bij middelbare scholieren in de bovenbouw Samenvatting van: Effectiviteit MatriXcoaching op faalangst bij middelbare scholieren in de bovenbouw Voorwoord Walter Franssen; Projectleider MatriXmethode Instituut Het onderzoek naar faalangst heeft

Nadere informatie

Samenvatting. Tabel 8.1. Een olifant is groter dan een koe Een koe is groter dan een muis Een olifant is groter dan een muis

Samenvatting. Tabel 8.1. Een olifant is groter dan een koe Een koe is groter dan een muis Een olifant is groter dan een muis 149 150 Ongeveer negentien procent van de Nederlandse bevolking krijgt in zijn leven een angststoornis. Mensen die lijden aan een angststoornis ervaren intense angsten die van invloed zijn op het dagelijks

Nadere informatie

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau.

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. 4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes 4.2.1. Algemeen In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. Instellingsniveau (vragenlijst coördinator) provincie,

Nadere informatie

Rekenvaardigheden toetsen in een mbo koksopleiding

Rekenvaardigheden toetsen in een mbo koksopleiding Rekenvaardigheden toetsen in een mbo koksopleiding Mark Hoogenboezem, ROC Midden Nederland (met aanvullingen vanuit de docenten opleiding rekenen mbo: Vincent Jonker, Fokke Munk, Rinske Stelwagen, Monica

Nadere informatie

Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi

Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi Inhoudsopgave Voorwoord van Hester van Herk... iii Voorwoord van Foeke van der Zee... iv Verantwoording... vi INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2 Intermanuele transfereffecten in volwassenen

HOOFDSTUK 2 Intermanuele transfereffecten in volwassenen Samenvatting 166 HOOFDSTUK 1 Introductie Na een armamputatie wordt vaak, om functionaliteit te behouden, een prothese voorgeschreven. Echter, 30% van de voorgeschreven protheses wordt niet gebruikt. 1-4

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Taallijn Deelcommissie: 3 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 8 oktober 2015 / 2 juni 2016 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nicotine en alcohol kunnen de placenta passeren en zo het risico op nadelige uitkomsten voor het ongeboren kind verhogen. Stoppen met roken en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vanzelfsprekend,

Nadere informatie

Het begrijpelijk communiceren van een gezondheidsrisico

Het begrijpelijk communiceren van een gezondheidsrisico Het begrijpelijk communiceren van een gezondheidsrisico Dr. Olga Damman Dr. Maaike van den Haak Nina Bogaerts, Msc Amber van der Meij, Bsc Prof.dr. Danielle Timmermans Quality of Care EMGO Institute for

Nadere informatie

TNO-rapport TNO/LS 2015 R11197. Earth, Life & Social Sciences Schipholweg 77-89 2316 ZL Leiden Postbus 3005 2301 DA Leiden. www.tno.

TNO-rapport TNO/LS 2015 R11197. Earth, Life & Social Sciences Schipholweg 77-89 2316 ZL Leiden Postbus 3005 2301 DA Leiden. www.tno. TNO-rapport TNO/LS 2015 R11197 Het effect van media-aandacht voor het gebruik van mogelijk ondeugdelijke naalden in het voorjaar van 2015 op de bereidheid van moeders om hun dochter te laten vaccineren

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Samenvatting en Discussie

Samenvatting en Discussie 101 102 Pregnancy-related thrombosis and fetal loss in women with thrombophilia Samenvatting Zwangerschap en puerperium zijn onafhankelijke risicofactoren voor veneuze trombose. Veneuze trombose is een

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Voor deze enquête bevragen jullie minstens 25 personen

Voor deze enquête bevragen jullie minstens 25 personen TIPS VOOR ENQUÊTES 1. Opstellen van de enquête 1.1 Bepalen van het doel van de enquête Voor je een enquête opstelt denk je eerst na over wat je wil weten en waarom. Vermijd een te ruime omschrijving van

Nadere informatie

Bloedtransfusie Waarom een bloedtransfusie?

Bloedtransfusie Waarom een bloedtransfusie? Bloedtransfusie Binnenkort ondergaat u een behandeling of ingreep, waarbij er een kans bestaat dat u bloed toegediend moet krijgen (een bloedtransfusie). In deze folder vindt u informatie over bloedtransfusie.

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Een goede hand functie is van belang voor interactie met onze omgeving. Vanaf het moment dat we opstaan, tot we s avonds weer naar bed gaan,

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding 214 Inleiding Als werknemers door ziekte twee jaar niet hebben kunnen werken of maar gedeeltelijk hebben kunnen werken, kunnen zij een arbeidsongeschiktheidsuitkering aanvragen bij UWV. Mede op basis van

Nadere informatie

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties

Jongeren en Gezondheid 2014: Seksualiteit en Relaties Jongeren en Gezondheid 14: Seksualiteit en Relaties Inleiding Tijdens hun puberjaren, ondergaan jongens en meisjes diepgaande biologische, cognitieve, emotionele en sociale veranderingen. Deze periode

Nadere informatie

Fort van de Democratie

Fort van de Democratie Fort van de Democratie Stichting Vredeseducatie / peace education projects Het Fort van de Democratie WERKT! Samenvatting van een onderzoek door de Universiteit van Amsterdam naar de effecten van de interactieve

Nadere informatie

KOSTENEFFECTIVITEIT RE-INTEGRATIETRAJECTEN

KOSTENEFFECTIVITEIT RE-INTEGRATIETRAJECTEN Gepubliceerd in: Maandblad Reïntegratie nr. 9, 2007, p. 6-10 KOSTENEFFECTIVITEIT RE-INTEGRATIETRAJECTEN Drs. Maikel Groenewoud 2007 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds Voorburgwal 35 1012 RD Amsterdam

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting Samenvatting In deze studie is de relatie tussen gezinsfunctioneren en probleemgedrag van kinderen onderzocht. Er is veelvuldig onderzoek gedaan naar het ontstaan van probleem-gedrag van kinderen in de

Nadere informatie

Toezicht en effectmeting: het kàn!

Toezicht en effectmeting: het kàn! Toezicht en effectmeting: het kàn! Heinrich Winter Ko de Ridder Waarom weerstand tegen het meten van de effecten van toezicht? Angst voor de principaal: De opdrachtgever zit niet te wachten op rapportages

Nadere informatie

Auteurs: Baarda e.a. isbn: 978-90-01-80771-9

Auteurs: Baarda e.a. isbn: 978-90-01-80771-9 Woord vooraf Het Basisboek Methoden en Technieken biedt je een handleiding voor het opzetten en uitvoeren van empirisch kwantitatief onderzoek. Je stelt door waarneming vast wat zich in de werkelijkheid

Nadere informatie

tudievragen voor het vak TCO-2B

tudievragen voor het vak TCO-2B S tudievragen voor het vak TCO-2B 1 Wat is fundamenteel/theoretisch onderzoek? 2 Geef een voorbeeld uit de krant van fundamenteel/theoretisch onderzoek. 3 Wat is het doel van fundamenteel/theoretisch onderzoek?

Nadere informatie

Basisboek methoden en technieken

Basisboek methoden en technieken Basisboek methoden en technieken Deel 2 van 3 : Hoofdstuk 4 t/m 7 Ook verkrijgbaar : Deel 1 : Hoofdstuk 1 tot en met 3 Ook verkrijgbaar : Deel 3 : Hoofdstuk 8 tot en met 12 Bronvermelding: Titel: Basisboek

Nadere informatie

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten

Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Engelse Verpleegster Gebruikt HeartMath met Multiple Sclerose patiënten Een verpleegkundige in Engeland die is gespecialiseerd in patiënten met multiple sclerose / MS voerde een informele studie uit waarbij

Nadere informatie

Verspreiden niet toegestaan Gedownload door: Tim Koops E-mail adres: mitspook@hotmail.com

Verspreiden niet toegestaan Gedownload door: Tim Koops E-mail adres: mitspook@hotmail.com Examen YRM10306 Beantwoord de meerkeuze vragen door het juiste antwoord te omcirkelen. Als je je hebt bedacht, zet dan een kruis door het aangegeven antwoord en omcirkel vervolgens het juiste antwoord.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

Voor het propedeuseprogramma Inleiding onderzoeksmethoden 2007 2008

Voor het propedeuseprogramma Inleiding onderzoeksmethoden 2007 2008 De opdracht tot observatieonderzoek Voor het propedeuseprogramma Inleiding onderzoeksmethoden 2007 2008 De grote opdracht die een verplicht onderdeel is van het programma inleiding onderzoeksmethoden is

Nadere informatie

Lesbrief hypothesetoetsen

Lesbrief hypothesetoetsen Lesbrief hypothesetoetsen 00 "Je gaat het pas zien als je het door hebt" Johan Cruijff Willem van Ravenstein Inhoudsopgave Inhoudsopgave... Hoofdstuk - voorkennis... Hoofdstuk - mens erger je niet... 3

Nadere informatie

OVERZICHT VAN TOETSVORMEN

OVERZICHT VAN TOETSVORMEN OVERZICHT VAN TOETSVORMEN Om tot een zekere standaardisering van de gehanteerde toetsvormen en de daarbij geldende criteria te komen, is onderstaand overzicht vastgesteld. In de afstudeerprogramma's voor

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een systematische review Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 2 Toelichting bij de criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een

Nadere informatie

D U TC H S U M M A RY Samenvatting In zowel westerse als diverse niet-westerse samenlevingen wordt veel waarde gehecht aan schoolprestaties. Ouders en docenten stimuleren kinderen al op jonge leeftijd

Nadere informatie

Samenvatting van: Effectiviteit MatriXcoachen bij rijangst

Samenvatting van: Effectiviteit MatriXcoachen bij rijangst Samenvatting van: Effectiviteit MatriXcoachen bij rijangst Voorwoord Projectleider Walter Franssen van het MatriXmethode Instituut Het onderzoek naar Rijangst heeft plaatsgevonden van 1 februari tot 27

Nadere informatie

Evaluatie Vversterk trainingen. Organisatieaspecten tweede tranche

Evaluatie Vversterk trainingen. Organisatieaspecten tweede tranche Evaluatie Vversterk trainingen Organisatieaspecten tweede tranche Evaluatie Vversterk trainingen Organisatieaspecten tweede tranche Opdrachtgever: Sardes Utrecht, november 2008 Oberon Postbus 1423 3500

Nadere informatie

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Cursus Mondigheid Dit praktijkvoorbeeld uit het verbetertraject Zeggenschap in de LG sector is door InteraktContour

Nadere informatie

Samenvatting. (Summary in Dutch)

Samenvatting. (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Dit proefschrift gaat over depressie en de behandeling daarvan. Bestudeerd is of een behandeling bestaande uit de combinatie van medicatie en psychotherapie meer effectief

Nadere informatie

Excuses aan verkeersslachtoffers. Excuses aan verkeerslachtoffers. Tussentijdse uitkomsten vervolg pilot

Excuses aan verkeersslachtoffers. Excuses aan verkeerslachtoffers. Tussentijdse uitkomsten vervolg pilot Excuses aan verkeerslachtoffers Tussentijdse uitkomsten vervolg pilot J.E. Hulst, A.J. Akkermans, S. van Buschbach, Excuses aan verkeersslachtoffers Den Haag: Boom Lemma, 2014 http://hdl.handle.net/1871/51947

Nadere informatie

Wat motiveert u in uw werk?

Wat motiveert u in uw werk? Wat motiveert u in uw werk? Begin dit jaar heeft u kunnen deelnemen aan een online onderzoek naar de motivatie en werktevredenheid van actuarieel geschoolden. In dit artikel worden de resultaten aan u

Nadere informatie

SUMMARY IN DUTCH. Summary in Dutch

SUMMARY IN DUTCH. Summary in Dutch SUMMARY IN DUTCH Summary in Dutch Summary in Dutch Introductie Dit proefschrift richt zich met name op het voorspellen van de behandeluitkomst bij kinderen met angststoornissen. Een selectie aan variabelen

Nadere informatie

Al spelend leren: onderzoek naar de educatieve (meer)waarde van computergames in de klas Project Ben de Bever

Al spelend leren: onderzoek naar de educatieve (meer)waarde van computergames in de klas Project Ben de Bever Al spelend leren: onderzoek naar de educatieve (meer)waarde van computergames in de klas Project Ben de Bever 2010-2011 Een onderzoek van: Universiteit Gent Katarina Panic Prof. Dr. Verolien Cauberghe

Nadere informatie

RZO-advies nr. 10. Onderzoeksvoorstel Plasticiteit van aversieve herinneringen, ingediend door prof. dr. I. M. Engelhard, Universiteit Utrecht

RZO-advies nr. 10. Onderzoeksvoorstel Plasticiteit van aversieve herinneringen, ingediend door prof. dr. I. M. Engelhard, Universiteit Utrecht RZO-advies nr. 10. Onderzoeksvoorstel Plasticiteit van aversieve herinneringen, ingediend door prof. dr. I. M. Engelhard, Universiteit Utrecht Relevante feiten Met een sterke mondeling toelichting presenteert

Nadere informatie

BLOEDTRANSFUSIE 17901

BLOEDTRANSFUSIE 17901 BLOEDTRANSFUSIE 17901 Inleiding Binnenkort ondergaat u een behandeling of ingreep in het Sint Franciscus Gasthuis, waarbij de kans bestaat dat u bloed toegediend krijgt (een bloedtransfusie). In deze folder

Nadere informatie

Eerste graad A-stroom

Eerste graad A-stroom EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Vijverbiotoopstudie Eerste graad A-stroom Vakgebonden eindtermen aardrijkskunde Het natuurlijk milieu Reliëf 16* De leerlingen leren respect opbrengen voor de waarde van

Nadere informatie

SAMENVATTING Het doel van dit proefschrift is drieledig. Ten eerste wordt inzicht verschaft in het gebruik van directe-rede-constructies (bijvoorbeeld Marie zei: Kom, we gaan! ) door sprekers met afasie.

Nadere informatie