Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment"

Transcriptie

1 Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment Hans Landsheer en Martijn de Goede 6 O P E N I N G S C A S U S Reductie van waargenomen gezondheidsrisico s door persoonsgerichte bijsluiters De voordelen van bijsluiters bij medicijnen zijn bekend. Ze vergroten de kennis van de patiënten over de behandeling en ze vergroten de kans dat de behandelingsinstructies opgevolgd worden. Er is echter minder bekend over welke inhoud de bijsluiter het meest effectief maakt. Met dit onderzoek wordt nagegaan of het persoonlijk maken van de informatie een gunstig effect heeft. De vraag luidt: heeft het persoonlijk maken van de informatie in de bijsluiter over de te behandelen ziekte, het medicijn, doseringsinstructies, bijeffecten en contra-indicaties een gunstig effect op de mate waarin de informatie correct gereproduceerd kan worden, op de tevredenheid met de verstrekte informatie, de waargenomen ernst van de waargenomen gezondheidsrisico s en de intentie om de behandelingsinstructies op te volgen? De deelnemers aan het onderzoek waren 100 vrijwilligers. Zij werden gerekruteerd in verschillende plaatselijke clubs, organisaties en publieke instellingen zoals bibliotheken. De leeftijden varieerden tussen de 18 en 60 jaar. Er waren 39 mannelijke deelnemers en 61 vrouwelijke. De deelnemers werden aselect toegewezen aan twee condities, waarbinnen zij respectievelijk persoonsgerichte informatie en niet-persoonsgerichte informatie over het medicijn kreeg. De informatie over de ziekte, het medicijn en dergelijke was in beide condities fictief. In beide condities ontvingen de deelnemers een boekje waarin was opgenomen: 135

2 een voorbeeld van een ziektegeval; het voorgeschreven medicijn; de doseringsinstructies; de mogelijke bijeffecten; de contra-indicaties. In de persoonlijke conditie werd de proefpersoon direct aangesproken met u, terwijl in de andere conditie de bijsluiter algemeen gericht was. Een zin uit de persoonsgerichte bijsluiter was: Uw symptomen suggereren dat u lijdt aan een subacute schildklierontsteking. Dit is een ontsteking van uw schildklier, die waarschijnlijk is veroorzaakt doordat u een virusinfectie heeft opgelopen. Een zin uit de onpersoonlijke bijsluiter was: De symptomen suggereren een subacute schildklierontsteking. Dit is een ontsteking van de schildklier, die waarschijnlijk is veroorzaakt door een virusinfectie. De tevredenheid over de verstrekte informatie, de waargenomen ernst van de waargenomen gezondheidsrisico s en de intentie om de behandelingsinstructies op te volgen werden elk met één vraag vastgesteld. De mogelijke antwoorden varieerden daarbij van 1 (zeer onwaarschijnlijk) tot 6 (zeer waarschijnlijk). Na vijftien minuten werden de instructies en vragenlijsten ingenomen. Tot slot werd aan de deelnemers gevraagd om alles wat zij zich herinnerden van de uitleg over het medicijn op te schrijven op een vel papier. Het antwoord op deze herinneringsvraag werd op juistheid en volledigheid beoordeeld in vijf categorieën: aard van de ziekte; medicijn; dosering; bijeffecten; contra-indicaties. Elke categorie kreeg een beoordeling tussen 0 en 10. De belangrijkste resultaten van het onderzoek waren: De groepen verschilden niet op de variabelen geslacht, leeftijd of opleidingsniveau. De persoonsgerichte groep was significant meer tevreden met de verstrekte informatie (F (1,98) = 4,02, p < 0,05). Deze groep gaf vaker aan bijeffecten minder waarschijnlijk te vinden (F (1,98) = 4,23, p < 0,05) en oordeelde dat de gezondheidsrisico s lager waren (F (1,98) = 4,52, p < 0,05). Er waren echter geen significante verschillen tussen beide groepen wat betreft de intentie om het medicijn ook te gaan gebruiken (F (1,98) = 2,84, p < 0,05). Beide groepen vonden het waarschijnlijk dat zij de medicijnen zouden gaan innemen. De groep die de persoonsgerichte informatie ontving, had de informatie significant juister en vollediger opgeschreven (F (1,98) = 11,38, p < 0,001), in het bijzonder waar het ging om dosering, bijeffecten en contra-indicaties. Het opmerkelijke van dit onderzoek is dat met een zeer eenvoudige manipulatie toch zulke duidelijke en wenselijke effecten gevonden worden. Weliswaar geven beide groepen aan waarschijnlijk de behandelingsinstructies op te volgen, maar dat neemt niet weg dat de gunstige effecten die de persoonsgerichte informatie oplevert de moeite waard zijn. De onderzoeksresultaten geven aanleiding om de informatie die in bijsluiters wordt gegeven zo veel mogelijk te formuleren in persoonsgerichte termen, en een onpersoonlijke formulering te vermijden. Nader onderzoek is echter wel gewenst Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment

3 Gebaseerd op: Berry, D.C., Michas, I.C. & Bersellini, E. (2003). Communicating information about medication: the benefits of making it personal. Psychology and Health, 18(1), In dit hoofdstuk komen de basisprincipes van het experimentele onderzoek aan de orde. Om uit een onderzoek te kunnen concluderen dat een bepaald effect het gevolg is van een bepaalde behandeling, moet het onderzoek aan een aantal strikte voorwaarden voldoen. Daarbij moet de onderzoekssituatie in hoge mate gecontroleerd worden, om alternatieve verklaringen voor het gevonden effect uit te kunnen sluiten. Alleen dan wordt het mogelijk om het gevonden effect te interpreteren als het oorzakelijke gevolg van de behandeling. In dit hoofdstuk worden de experimentele ontwerpen geïntroduceerd, waarbij de nadruk ligt op het zuivere experiment. In hoofdstuk 7 worden de quasi-experimentele onderzoeksontwerpen behandeld die toegepast worden wanneer een zuivere experiment niet mogelijk is. Deze ontwerpen bouwen voort op de basisprincipes van het zuivere experiment maar zijn gemakkelijker toepasbaar in de praktijkcontext. Bij een zuiver experiment worden alle standaardmaatregelen toegepast om alternatieve verklaringen voor een mogelijk behandelingseffect zo veel mogelijk uit te sluiten, dat wil zeggen alle andere verklaringen behalve de behandeling. Bij zuivere experimenten wordt er gebruikgemaakt van twee of meer groepen die je dan met elkaar vergelijkt. Daarbij wordt er zorg voor gedragen dat de te vergelijken groepen zo gelijk mogelijk zijn. Er wordt gestreefd naar een zo zuiver mogelijke vergelijking. Het zuivere experiment wordt vaak toegepast vanuit een theoriegestuurde vraagstelling. Dat is begrijpelijk, omdat het aangeven van een mogelijke oorzaak van een bepaald verschijnsel op zich al een theorie is. In dit hoofdstuk passeren verschillende voorbeelden van zuivere experimentele ontwerpen de revue die zijn uitgevoerd vanuit een praktische vraagstelling. De openingscasus is een voorbeeld van een zuiver experimenteel onderzoek. In paragraaf 6.1 wordt de belangrijkste functie van causaliteitsonderzoek in de praktijk behandeld, namelijk het aantonen van behandelingseffecten. Dat is lastiger dan het op het eerste gezicht lijkt. In paragraaf 6.2 worden de pre-experimentele ontwerpen behandeld en wordt uitgelegd waarom deze tekortschieten. Om dat te illustreren wordt in casus 6.1 het praktijkonderzoek van Semmelweis gebruikt. In paragraaf 6.3 wordt het experiment behandeld als ideaaltypische onderzoeksvorm voor causale vraagstellingen. In paragraaf 6.4 wordt aan de hand van een ontwerp uitgewerkt wat de interne en externe validiteit van een experiment is. In paragraaf 6.5 wordt het concept van de alternatieve verklaringen nader uitgewerkt, worden de meest toepasbare alternatieve verklaringen behandeld en wordt ingegaan op de vraag hoe je met een onderzoeksontwerp deze alternatieve verklaringen kunt uitsluiten. In paragraaf 6.6 wordt uitgewerkt hoe je kunt aantonen dat er een behandelingseffect is. In paragraaf 6.7 komen de blokontwerpen aan de orde die gebruikt worden om aan te tonen dat de causale effecten gevonden kunnen worden in te onderscheiden Inleiding 137

4 groepen. Deze laatste zijn voor praktijkgestuurd onderzoek van bijzonder belang, omdat we dan in eerste instantie te maken hebben met selecte groepen en met behulp van blokontwerpen kan aangetoond worden dat de eerder gevonden resultaten al dan niet een grotere geldigheid hebben dan alleen voor de selecte groep. 6.1 Causaliteitsonderzoek in de praktijk Causale vraag In de praktijk voert een deskundige allerlei handelingen uit om zijn clienten zo goed mogelijk van dienst te zijn. Belangrijk daarbij zijn de probleemanalyse (diagnostiek) en de uitvoering van een behandeling. Een belangrijke vraag daarbij is of de handelingen geleid hebben tot het beoogde doel. Is de cliënt door de handelingen van de deskundige geholpen? Uit de aard van de zaak gaat het daarbij om een causale vraag: Er is een beoogd resultaat (de mate waarin de cliënt geholpen is of in hoeverre de klachten zijn afgenomen). Er is een behandeling die gericht is op het bereiken van dat doel. Ieder experiment begint met het vaststellen van de verklarende en de verklaarde variabelen waarbij de aard van de behandeling duidelijk moet zijn en het effect van de behandeling gemeten moet kunnen worden. Manipulatie Effect Bij een experiment bestaan de verklarende of onafhankelijke variabelen in veel gevallen alleen uit gemanipuleerde variabelen. Een manipulatie wordt ook wel kortweg als de behandeling aangeduid. Ook worden gemanipuleerde variabelen wel de experimentele variabelen genoemd, omdat daarmee geëxperimenteerd wordt. Met de verklaarde, of afhankelijke variabelen wordt het effect van de verklarende variabelen vastgesteld. Bij experimenten wordt het ook wel kortweg aangeduid als het behandelingseffect. In de openingscasus bestaat de experimentele behandeling uit het direct aanspreken van de onderzochte in de medicijnbijsluiter en de experimentele of onafhankelijke variabele uit het al dan niet ondergaan van de experimentele behandeling. Het effect van de behandeling wordt vastgesteld met verschillende afhankelijke variabelen: tevredenheid over de verstrekte informatie; waargenomen ernst van de waargenomen gezondheidsrisico s; intentie om de behandelingsinstructies op te volgen; mate waarin de inhoud van de bijsluiter correct wordt gereproduceerd. Vaak zal het bij het vaststellen van behandelingseffecten gaan om de evaluatie van bestaand praktijkhandelen, dat wil zeggen dat er voor een bepaalde problematiek een min of meer vaste diagnostische procedure en vaste behandelingsprocedure gevolgd wordt. De eerste vraag die met een experiment beantwoord kan worden, is of een groep cliënten met de specifieke behandeling effectief geholpen is. Bij onderzoek naar groepsverschillen is er tenminste één behandelingswijze te evalueren. Daarbij wordt een behandelingsgroep vergeleken met een groep zonder behandeling of met een groep met een andersoortige behandeling. De openingscasus is een voorbeeld van het laatste Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment

5 6.2 Pre-experimentele ontwerpen Als het bij een onderzoeksontwerp niet mogelijk is om plausibele alternatieve verklaringen uit te sluiten en het dus niet mogelijk is om te concluderen dat de resultaten het gevolg zijn van de toegepaste behandeling, dan wordt een ontwerp pre-experimenteel genoemd. Voorbeelden van pre-experimentele ontwerpen zijn: 1 een voormeting en een nameting bij één groep 2 alleen een nameting bij één groep 3 alleen een nameting bij twee (bestaande) groepen. Voor- en nameting bij één groep Ad 1 Een voormeting en een nameting bij één groep Stel we willen weten of een voorlichtingsfilm over drankmisbruik (de ingreep) effect heeft op de attitude over drankgebruik (de effectmeting). Als het onderzoek slechts bestaat uit een voormeting en een nameting bij één groep, dan kan het gevonden effect bijvoorbeeld ook heel goed gezien worden als gevolg van: een gebeurtenis naast de behandeling (een krantenartikel, een tvprogramma); de toevallige samenstelling van die groep; rijping of groei van de personen in de onderzochte groep. Omdat er zoveel andere verklaringsmogelijkheden zijn voor de gevonden resultaten, is het niet zinnig om de behandeling (voorlichtingsfilm) te interpreteren als de oorzaak van het gemeten effect (attitude drankgebruik). Nameting bij één groep Nameting bij twee groepen Ad 2 Alleen een nameting bij één groep Wanneer alleen bij een nameting gegevens bij één groep worden verzameld, is het onmogelijk om te concluderen dat de ingreep met de voorlichtingsfilm effect heeft; met één meting is het niet mogelijk om een verschil vast te stellen. In feite kan het eventuele effect op het drankgebruik ook toegeschreven worden aan iedere andere gebeurtenis dan de ingreep. Er kan nooit worden geconcludeerd dat er een verandering tengevolge van de ingreep heeft plaatsgevonden. Ad 3 Alleen een nameting bij twee (bestaande) groepen Als er sprake is van alleen een nameting bij twee groepen, waarvan er één de ingreep heeft ondergaan, kun je eventueel wel achteraf bekijken of de groep die de behandeling ondergaat en de controlegroep zonder behandeling aan elkaar gelijk zijn en dus uitwisselbaar zijn. Het is echter niet mogelijk om een eventueel gevonden verschil tussen beide groepen toe te wijzen aan de behandeling. Het kan ook heel goed een verschil tussen de groepen zijn dat al voor de behandeling bestond. Bij pre-experimentele ontwerpen zijn er altijd alternatieve verklaringen mogelijk. Daarom vormen pre-experimentele ontwerpen geen solide basis om causale uitspraken te doen. In de volgende casus wordt een voorbeeld gegeven van een causaal praktijkonderzoek: het werk van Semmelweis in het midden van de negentiende eeuw. In die tijd was de methodologische en statistische kennis betreffende causaal onderzoek nog nauwelijks ontwikkeld. Semmel- 6.2 Pre-experimentele ontwerpen 139

6 weis deed een praktijkonderzoek, waarbij hij gebruikmaakte van verschillende principes die essentieel zijn voor het trekken van causale conclusies uit onderzoeksresultaten: het identificeren van mogelijke verklaringen; het systematisch vergelijken van groepen; manipulatie van mogelijke oorzaken; het meten van resultaten. Casus 6.1 Semmelweis: praktijkonderzoek naar de oorzaak van kraamvrouwenkoorts Een beroemd voorbeeld van een onderzoek naar een oorzakelijke verklaring is het werk van Semmelweis. Deze arts van Hongaarse afkomst werkte in de jaren bij de Eerste Kraamafdeling in het algemeen ziekenhuis van Wenen. Veel vrouwen die in deze kliniek hun kind ter wereld brachten, kregen kraamvrouwenkoorts, een ernstige ziekte met veelal dodelijke afloop. In 1844 stierven 260 (8,2%) van de moeders in de Eerste Kraamafdeling aan deze ziekte. In 1845 en 1846 waren deze percentages respectievelijk 6,8% en 11,4%. In de aangrenzende Tweede Kraamafdeling van hetzelfde ziekenhuis, waar bijna evenveel vrouwen werden verzorgd, eiste de kraamvrouwenkoorts veel minder doden namelijk: 2,3% in 1844, 2,0% in 1845 en 2,7% in Opmerkelijk is dat Semmelweis allereerst begon met het identificeren van allerlei mogelijke verklaringen en dat hij deze mogelijke verklaringen van kraamvrouwenkoorts systematisch evalueerde aan de hand van gemeten resultaten. Hij overwoog verschillende verklaringen die in die tijd gangbaar waren. Volgens een door velen aanvaarde zienswijze werd de kraamvrouwenkoorts toegeschreven aan epidemische invloeden. Deze externe invloeden werden vaag aangeduid als atmosferisch-kosmischtellurische veranderingen die zich over hele districten uitbreidden en bij de bevalling kraamvrouwenkoorts veroorzaakten. Bij zijn evaluatie vergeleek Semmelweis diverse groepen. Het was vreemd, redeneerde Semmelweis, dat deze invloeden de Eerste Kraamafdeling jaren achter elkaar teisterden, maar aan de Tweede Kraamafdeling voorbijgingen. Bovendien vond hij het merkwaardig dat in Wenen en omgeving nauwelijks een geval van kraamvrouwenkoorts voorkwam. Een echte epidemie, zoals cholera, zou niet zo selectief zijn. Hij constateerde dat enkele vrouwen die waren opgenomen op de Eerste Kraamafdeling ver van het ziekenhuis af woonden, onderweg door weeën waren overvallen en op straat waren bevallen. Ondanks deze ongunstige omstandigheden was de sterfte door kraamvrouwenkoorts onder deze gevallen van bevalling op straat echter lager dan het gemiddelde van de Eerste Kraamafdeling. Verder was de Eerste Kraamafdeling overvol. Dit zou mogelijk de oorzaak zijn van de sterfte op de Eerste Kraamafdeling. Maar Semmelweis vond dat de Tweede Kraamafdeling voller was, deels als gevolg van wanhopige pogingen van cliënten om plaatsing op de beruchte Eerste Kraamafdeling te voorkomen. Ook bleken er geen verschillen in voeding en algemene verzorging van de cliënten te bestaan tussen de twee afdelingen. Een commissie die in 1846 was ingesteld om de zaak te onderzoeken, weet de ziekte aan verwondingen als gevolg van ruwe behandeling door medische studenten, die allemaal hun verloskundige opleiding ontvingen op de Eerste Kraamafdeling. Semmelweis bracht daar verschillende argumenten tegen in: De verwondingen die het natuurlijke gevolg zijn van de geboorte zijn uitgebreider dan ruwe onderzoeken zouden kunnen veroorzaken. De vroedvrouwen die hun opleiding op de Tweede Kraamafdeling kregen onderzochten hun cliënten op ongeveer dezelfde manier, zonder ernstige gevolgen. Toen als reactie op het rapport van de commissie het aantal medische studenten werd gehalveerd en onderzoeken door hen tot een minimum werden teruggebracht, steeg de sterfte na een korte daling sterker dan ooit tevoren. Ook verschillende psychologische verklaringen passeerden de revue. Een daarvan ging uit van het feit dat de Eerste Kraamafdeling zo was gesitueerd dat een priester die het sacrament bracht aan een stervende vrouw vijf zalen moest doorlopen om de sterfkamer daarachter te bereiken. Men ging ervan uit dat het verschijnen van de priester, voorafgegaan door een misdienaar met een bel, de cliënten schrik aanjoeg en een verzwakkende uitwerking had op de cliënten in de zalen en dus de kans vergrootte dat zij aan de ziekte ten offer zouden vallen. Op de Tweede Kraamafdeling was deze factor afwezig aangezien de priester rechtstreeks toegang had tot de sterfkamer. Semmelweis besloot dit te toetsen door deze mogelijke oorzaak te manipuleren. Hij haalde de priester over om langs een omweg te komen en zonder belgerinkel, om zo onopgemerkt de sterfka Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment

7 mer te bereiken. Op de Eerste Kraamafdeling nam de sterfte echter niet af. Verder realiseerde Semmelweis zich dat de vrouwen op de Eerste Kraamafdeling op hun rug lagen bij de bevalling en op de Tweede Kraamafdeling op hun zij. Ook deze mogelijke oorzaak werd door een manipulatie systematisch gewijzigd. Hij voerde het liggen op de zij bij de bevalling ook in op de Eerste Kraamafdeling. Dit had echter geen invloed op het sterftecijfer. In 1847 vond Semmelweis bij toeval de oplossing van het probleem. Een collega van hem verwondde zijn vinger door een prik van het scalpel van een student met wie hij een autopsie verrichtte. Deze collega stierf na een martelende ziekte, waarbij Semmelweis dezelfde symptomen zag als hij bij slachtoffers van kraamvrouwenkoorts had waargenomen. De rol van micro-organismen bij zulke infecties werd in die tijd nog niet ingezien. Toch besefte Semmelweis dat lijkengif, dat via het scalpel van de student in het bloed van zijn collega was gebracht, de dodelijke ziekte had veroorzaakt. Door de overeenkomsten tussen het verloop van de ziekte van zijn collega en die van de vrouwen in zijn kliniek concludeerde Semmelweis dat de cliënten waren gestorven aan dezelfde soort bloedvergiftiging. De artsen, inclusief hijzelf, en de medische studenten waren de dragers geweest van de besmettende stof. Hij en zijn medewerkers kwamen gewoonlijk direct na het verrichten van ontledingen in de autopsiekamer naar de zalen en onderzochten de vrouwen in barensnood na slechts vluchtig hun handen te hebben gewassen. Hun handen hielden vaak een karakteristieke bedorven geur. Semmelweis onderwierp ook deze veronderstelling aan een test. Hij redeneerde dat de kraamvrouwenkoorts voorkomen zou kunnen worden door de besmettende stof die aan de handen kleefde chemisch te vernietigen. Hij manipuleerde deze variabele door alle medische studenten de opdracht te geven hun handen te wassen in een oplossing van chloorkalk voordat zij iemand gingen onderzoeken. De sterfte door kraamvrouwenkoorts begon meteen af te nemen en daalde in het jaar 1848 naar 1,27% op de Eerste Kraamafdeling. In dat jaar was op de Tweede Kraamafdeling het percentage sterfgevallen 1,33%. Voor de verdere ondersteuning van deze hypothese pleit nog dat de cliënten op de Tweede Kraamafdeling werden verzorgd door vroedvrouwen bij wie anatomisch onderwijs door het ontleden van lijken niet voorkwam. Daarom was het sterftecijfer op de Tweede Kraamafdeling veel lager. Deze hypothese verklaarde ook de lagere sterfte bij bevallingen op straat. Vrouwen die bij het ziekenhuis aankwamen met een kind in de armen werden zelden onderzocht en hadden dus een grotere kans om niet besmet te raken. Overigens werd Semmelweis wegens zijn opvatting, die later juist bleek, ontslagen uit het ziekenhuis waar hij werkte en in een krankzinnigeninrichting opgesloten. De informatie over Semmelweis is ontleend aan C. G. Hempel (1970), Filosofie van de natuurwetenschappen (pp ). Hempel ontleende zijn informatie aan W.J. Sinclair (1909), Semmelweis: His Life and His Doctrine. Manchester. 6.3 Het experiment als ideaaltypische vorm Kenmerken causaal onderzoek In het werk van Semmelweis zijn een aantal specifieke kenmerken aan te wijzen van causaal onderzoek: identificatie van de te verklaren variabele (de afhankelijke variabele); identificatie van verklarende variabelen (de onafhankelijke variabelen); herhaalde meting van de afhankelijke variabele; systematische manipulatie van de verklarende variabele(n); vaststellen van het behandelingseffect door systematische vergelijking van groepen. Deze kenmerken komen terug bij elk onderzoek dat gericht is op het vaststellen van causaliteit. Wij zullen verderop zien dat deze kenmerken nodig zijn voor het identificeren van een verklarende variabele, maar niet voldoende zijn. Semmelweis heeft zijn onderzoek uitgevoerd onder (min of meer) natuurlijke omstandigheden, waardoor de onder- 6.3 Het experiment als ideaaltypische vorm 141

8 zoekssituatie niet volledig controleerbaar was en de te onderzoeken groepen op min of meer natuurlijke wijze waren samengesteld. Onderzoeksvraag Keuze onafhankelijke variabele Keuze afhankelijke variabele Het uitgangspunt van elk onderzoek is een onderzoeksvraag. Bij een onderzoeksvraag wordt impliciet een verwachting uitgesproken over de relatie tussen verklarende (onafhankelijke) variabelen en de verklaarde (afhankelijke) variabele. Bij een experimenteel onderzoek gaat het daarbij om een causale relatie. De keuze van de onafhankelijke variabele is vanzelfsprekend afhankelijk van de onderzoeksvraag. Het gaat daarbij om de keuze van een manipulatie waarvan verwacht wordt dat die de verwachte verschillen bewerkstelligt. Vaak is de vraagstelling afkomstig van een abstracte theorie en er is in dat geval meestal een keuze mogelijk uit verschillende operationalisaties. Het probleem van operationalisatie, een abstract concept wordt toegespitst tot een meetbare variabele, is een van de belangrijkste problemen die bij het opzetten van onderzoek opgelost moeten worden. Bij de keuze van de afhankelijke variabele geldt dat: de gemeten afhankelijke variabele gevoelig is voor verschillen tussen de verschillende experimentele condities; de variabelen observeerbaar zijn onder de verschillende condities van het experiment; de meting economisch haalbaar is; de proefpersoon van de meting zo min mogelijk hinder ondervindt. Het moet voorkomen worden dat de groepen die in het experiment vergeleken worden van elkaar verschillen, voordat de verschillende manipulaties van de groepen hebben plaatsgevonden. Semmelweis had, zoals meestal in een praktijkcontext, te maken met min of meer natuurlijk samengestelde groepen. Hij had zelf geen invloed op de samenstelling van de groepen. Voor een zuivere vergelijking moeten de te vergelijken groepen zo gelijk mogelijk aan elkaar zijn. In het geval van Semmelweis zou het zo kunnen zijn dat de groep vrouwen van de Eerste Kraamafdeling anders is samengesteld dan die van de Tweede Kraamafdeling. Als de Eerste Kraamafdeling bijvoorbeeld meer vrouwen met een slechtere gezondheidsconditie bevat dan de andere kraamafdeling, dan zou het ook niet verwonderlijk zijn dat deze vrouwen kwetsbaarder zijn voor kraamvrouwenkoorts. We zien hieraan dat het in een praktijkcontext vaak lastig is om te garanderen dat groepen goed met elkaar vergeleken kunnen worden. Een laboratoriumexperiment Een voorbeeld van een laboratoriumonderzoek naar een causale relatie is een onderzoek naar het onthouden van woorden door lagere schoolkinderen tussen 7 en 9 jaar onder twee condities: In de ene conditie worden de woorden gepresenteerd in gewone zinnen. In de tweede worden de woorden gepresenteerd in rijmende zinnen. De verwachting is dat de rijmvorm tot betere herinnering leidt, doordat de zinnen gemakkelijker cognitief verbonden worden. De afhankelijke variabele bestaat uit het aantal woorden dat de kinderen zich een week na de presentatie correct herinnert. De verklarende variabele is de presentatiewijze van de Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment

9 zinnen. Verwacht wordt dat het verschil tussen de groepen zal leiden tot een verschil in het aantal onthouden woorden. Een praktijkexperiment Bij praktijkonderzoek zijn we ook vaak geïnteresseerd in causale vraagstukken, bijvoorbeeld of een bepaalde behandelingswijze effectief is of effectiever dan een andere behandelingswijze. Een voorbeeld is een onderzoek naar het effect van een trainingsmethode op de sociale vaardigheid van adolescenten. Daarbij wordt onderzocht of een training die gericht is op assertiviteit effectiever is dan een voorlichting die gericht is op beleefdheid. Zowel de trainingsgroep als de voorlichtingsgroep wordt vergeleken met een groep die geen behandeling ondergaat. Assertiviteit is het opkomen voor het eigen belang, zonder daarbij onnodig de belangen van een ander te schaden. Assertief gedrag staat enerzijds tegenover subassertief gedrag, waarbij de eigen belangen geschaad worden en anderzijds tegenover agressief gedrag, waarbij de belangen van de ander worden geschaad. Assertief gedrag wijkt vaak af van beleefd gedrag, omdat bij het tonen van assertiviteit de belangentegenstelling op een duidelijke wijze aan de orde wordt gesteld. Bij beleefd gedrag laat je een belangentegenstelling juist vaak onopgemerkt passeren om opschudding en twistgesprekken te voorkomen, ook al roept het gedrag van een ander enige ergernis op. De onderzoeksvraag is een causaal vraagstuk, omdat we niet alleen graag willen weten of er effect is, maar daarbij ook graag zeker willen weten dat het de behandeling is geweest die geleid heeft tot het effect en niet allerlei andere omstandigheden. Wij zullen zien dat het aantonen van causaliteit in dit praktijkonderzoek veel lastiger is en dat bij praktijkonderzoek alternatieve verklaringen voor het gevonden effect meestal minder goed uitgesloten kunnen worden. Zuiver experiment Een zuiver experiment heeft de volgende kenmerken: 1 verschillende manipulaties of behandelingen 2 aselecte toewijzing 3 controle van irrelevante variabelen 4 meting van het effect van de manipulaties. Ad 1 Verschillende manipulaties Er is een experimentele groep die een manipulatie of behandeling ondergaat en ten minste één vergelijkingsgroep. Elke onderzoeksgroep ondergaat een andere behandeling (manipulatie) of dezelfde behandeling in verschillende mate. In het laboratoriumexperiment krijgt de vergelijkingsgroep of de controlegroep de woorden gepresenteerd in de vorm van gewone zinnen, de experimentele groep krijgt de woorden gepresenteerd in rijmende zinnen. Bij het praktijkexperiment krijgt één groep een op sociale vaardigheid gerichte assertiviteitstraining (de feitelijke behandelingsgroep), terwijl een andere groep voorlichting krijgt over sociaal gedrag op grond van een boek over goede manieren (controlegroep met equivalente behandeling). Een derde groep ondergaat geen enkele vorm van behandeling (controlegroep zonder behandeling). Ad 2 Aselecte toewijzing Er moet enige garantie zijn dat de groepen goed met elkaar vergeleken kunnen worden. Om hiervoor te zorgen, wordt er gebruikgemaakt van aselecte toewijzing, waarmee wordt voorkomen dat de te vergelijken 6.3 Het experiment als ideaaltypische vorm 143

10 groepen een bepaalde selectie omvatten. In paragraaf worden de verschillende mogelijkheden uitgewerkt om met behulp van aselecte toewijzing goed vergelijkbare groepen te krijgen. Ad 3 Controle van irrelevante variabelen Voor de controle van irrelevante variabelen die mogelijk van invloed zijn, moet een gecontroleerde experimentele onderzoekssituatie worden gekozen. In een laboratorium is dat wat gemakkelijker te realiseren dan onder praktijkomstandigheden. In ons laboratoriumexperiment is het gelijkhouden van de omstandigheden gemakkelijk, omdat de experimentele behandeling kort duurt en eenvoudig van aard is. In ons praktijkexperiment ligt dat anders, omdat de behandelingen langdurig en complex zijn. Toch proberen wij ook hier de omstandigheden zo gelijk mogelijk te houden. De training en de voorlichting worden tegelijkertijd gegeven in vergelijkbare zalen in hetzelfde gebouw. Beide behandelingsvormen duren even lang en worden gegeven door ervaren, gemotiveerde trainers of docenten met een vergelijkbare vooropleiding, ervaring, betaling en dergelijke en die achter de te verzorgen behandelingswijzen staan. Alle trainers of docenten behandelen een gelijk aantal cliënten zowel in de controleconditie met equivalente behandeling als in de experimentele groep. In beide groepen worden soortgelijke sociale situaties behandeld. De controlegroep die geen behandeling ondergaat, krijgt geen training en daarbij zijn dus deze irrelevant geachte variabelen niet gecontroleerd: de behandelingsgroepen verschillen dus in meer dan één opzicht van de niet-behandelde controlegroep. Bij een effectverschil tussen de behandelingsgroep en de niet-behandelde controlegroep kun je er dus ook niet zeker van zijn dat alleen de behandeling de oorzaak is van dit verschil. Hiermee is het ook duidelijk waarom een controlegroep die een equivalente behandeling ondergaat feitelijk noodzakelijk is. Zie ook De praktijk van de complexe behandeling hierna. Ad 4 Meting van het effect van de manipulaties Het effect wordt vastgesteld aan de hand van een of meer afhankelijke variabelen. Bij de afhankelijke variabele of verklaarde variabele gaat het om het aspect van het gedrag van een subject dat naar verwachting door de manipulatie aan verandering onderhevig is. In het laboratoriumexperiment is de meting van het effect betrekkelijk eenvoudig. Na een uur wordt aan de kinderen gevraagd welke woorden zij zich herinneren. In het praktijkexperiment is de meting wat ingewikkelder. De adolescenten krijgen een gestandaardiseerde vragenlijst voorgelegd met situaties die soortgelijk zijn aan de situaties die in de beide behandelingsgroepen aan de orde zijn gesteld. Op grond van de antwoorden worden twee scores vastgesteld: een assertiviteitsscore en een beleefdheidsscore. Een ander voorbeeld van een mogelijk onderzoeksinstrument is een gedragstest waarbij de adolescent een sociale situatie ondergaat in een rollenspel. Het gedrag van de adolescent wordt dan geobserveerd door getrainde observatoren. Bij dit soort onderzoek worden er vaak verschillende effectmetingen naast elkaar gebruikt en worden er vaak verschillende persoonskenmerken vastgesteld. In ons praktijkexperiment is de verwachting dat de groep die de assertiviteitstraining heeft ondergaan een hogere assertiviteitsscore zal behalen, terwijl de groep die de beleefdheidsvoorlichting ondergaat een ho Praktijkonderzoek naar causale relaties 1: het experiment

1 Sociaalwetenschappelijk onderzoek

1 Sociaalwetenschappelijk onderzoek Noordhoff Uitgevers bv 3 Sociaalwetenschappelijk onderzoek. Causale conclusie en generalisatie.2 Interne validiteit.3 Externe validiteit Samenvatting Opgaven Het doel van veel onderzoek is om op basis

Nadere informatie

4. De tweede stap: het onderzoeksdesign

4. De tweede stap: het onderzoeksdesign 4. De tweede stap: het onderzoeksdesign Bij een design denk je misschien aan een motiefje op kleding. Misschien denk je ook aan designmeubelen. Dat is het allemaal niet. Het woord design betekent - letterlijk

Nadere informatie

Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle

Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle ECO 2011-2012 Hemmo Smit Wilhelm Wundt en William James 3 criteria voor Causaliteit (herhaling) 1. Covariantie: samenhang tussen variabelen aantonen 2.

Nadere informatie

Hoofdstuk 5. Het onderzoeksontwerp

Hoofdstuk 5. Het onderzoeksontwerp Hoofdstuk 5 Het onderzoeksontwerp Het onderzoeksontwerp Een onderzoeksontwerp is een verzameling reeds genomen beslissingen die samen het masterplan vormen en waarin de methoden en procedures voor het

Nadere informatie

College 4 Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle

College 4 Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle College 4 Experimenteel Onderzoek en Experimentele Controle - Leary: Hoofdstuk 9 en 10 - MM&C: Hoofdstuk 2.4 (p.129-130), 2.6 en 3.1 - Aanvullende tekst 4 Jolien Pas ECO 2012-2013 Doel experimenteel onderzoek:

Nadere informatie

1. De volgende gemiddelden zijn gevonden in een experiment met de factor Conditie en de factor Sekse.

1. De volgende gemiddelden zijn gevonden in een experiment met de factor Conditie en de factor Sekse. Oefentoets 1 1. De volgende gemiddelden zijn gevonden in een experiment met de factor Conditie en de factor Sekse. Conditie = experimenteel Conditie = controle Sekse = Vrouw 23 33 Sekse = Man 20 36 Van

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek.

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek. Samenvatting In september 2003 publiceerde TNO de resultaten van een onderzoek naar de effecten op het welbevinden en op cognitieve functies van blootstelling van proefpersonen onder gecontroleerde omstandigheden

Nadere informatie

Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur

Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur Samenvatting Impliciet leren van kunstmatige grammatica s: Effecten van de complexiteit en het nut van de structuur Hoewel kinderen die leren praten geen moeite lijken te doen om de regels van hun moedertaal

Nadere informatie

Het toepassen van theorieën: een stappenplan

Het toepassen van theorieën: een stappenplan Het toepassen van theorieën: een stappenplan Samenvatting Om maximaal effectief te zijn, moet de aanpak van sociale en maatschappelijke problemen idealiter gebaseerd zijn op gedegen theorie en onderzoek

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg

Spelen in het groen. Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena van den Berg Spelen in het groen Effecten van een bezoek aan een natuurspeeltuin op het speelgedrag, de lichamelijke activiteit, de concentratie en de stemming van kinderen Agnes van den Berg Roderik Koenis Magdalena

Nadere informatie

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden

gegevens analyseren Welk onderzoekmodel gebruik je? Quasiexperiment ( 5.5) zonder controle achtergronden een handreiking 71 hoofdstuk 8 gegevens analyseren Door middel van analyse vat je de verzamelde gegevens samen, zodat een overzichtelijk beeld van het geheel ontstaat. Richt de analyse in de eerste plaats

Nadere informatie

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en

het laagste niveau van psychologisch functioneren direct voordat de eerste bestraling begint. Zowel angstgevoelens als depressieve symptomen en Samenvatting In de laatste 20 jaar is er veel onderzoek gedaan naar de psychosociale gevolgen van kanker. Een goede zaak want aandacht voor kanker, een ziekte waar iedereen in zijn of haar leven wel eens

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof

Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof Notitie effect- en inzetstudie wijkcoaches Velve Lindenhof Pieter-Jan Klok Bas Denters Mirjan Oude Vrielink Juni 2012 Inleiding Onderdeel van het onderzoek zou een vergelijkende studie zijn naar de effectiviteit

Nadere informatie

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29%

Grafiek 26.1a Het vóórkomen van verschillende vormen van discriminatie in Leiden volgens Leidenaren, in procenten 50% 18% 19% 17% 29% 26 DISCRIMINATIE In dit hoofdstuk wordt ingegaan op het vóórkomen en melden van discriminatie in Leiden en de bekendheid van en het contact met het Bureau Discriminatiezaken. Daarnaast komt aan de orde

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie Nemas HRM

Beoordelingscriteria scriptie Nemas HRM Beoordelingscriteria scriptie Nemas HRM Instructie Dit document hoort bij het beoordelingsformulier. Op het beoordelingsformulier kan de score per criterium worden ingevuld. Elk criterium kan op vijf niveaus

Nadere informatie

Kun je met statistiek werkelijk alles bewijzen?

Kun je met statistiek werkelijk alles bewijzen? Kun je met statistiek werkelijk alles bewijzen? Geert Verbeke Biostatistisch Centrum, K.U.Leuven International Institute for Biostatistics and statistical Bioinformatics geert.verbeke@med.kuleuven.be http://perswww.kuleuven.be/geert

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een interventieonderzoek (bij voorkeur een RCT)

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een interventieonderzoek (bij voorkeur een RCT) Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een interventieonderzoek (bij voorkeur een RCT) Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 4 1 Toelichting bij de criteria voor

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

SAMENVATTING. Inleiding

SAMENVATTING. Inleiding SAMENVATTING Inleiding De Wet tijdelijk huisverbod (Wth) is op 1 januari 2009 in werking getreden. Met een huisverbod kan een (potentiële) pleger van huiselijk geweld tien dagen uit huis worden geplaatst.

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Het aantal eerste en tweede generatie immigranten in Nederland is hoger dan ooit tevoren. Momenteel wonen er 3,2 miljoen immigranten in Nederland, dat is 19.7% van de totale

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

Theorie! Cognitive Bias Modification! Resultaten onderzoek!

Theorie! Cognitive Bias Modification! Resultaten onderzoek! Cognitive Bias Modification Resultaten onderzoek December 2013 Jules Reijnen Ron Jacobs Theorie Cognitive Bias Modification (CBM) is een recent onderzoeksgebied dat zich richt op de vertekening (bias)

Nadere informatie

Onderzoekswegen voor pedagogisch onderzoek

Onderzoekswegen voor pedagogisch onderzoek Onderzoekswegen voor pedagogisch onderzoek 1.De empirisch analytische onderzoeksweg van A. De Groot 2.De onderzoeksweg van Segers 3.De regulatieve onderzoeksweg van Van Strien 4.De onderzoeksweg voor pedagogisch

Nadere informatie

Een effectiviteitsanalyse van de

Een effectiviteitsanalyse van de Verzuimende werknemers Een effectiviteitsanalyse van de verzuimbegeleiding door Top-Care Onderzoek naar de effectiviteit van de verzuimspecifieke aanpak van Top-Care Esther Hilbers 1 In deze rapportage

Nadere informatie

Rapportage onderzoeksproject Genieten aan tafel Een toegepast onderzoek naar maaltijdbeleving in verpleeghuizen

Rapportage onderzoeksproject Genieten aan tafel Een toegepast onderzoek naar maaltijdbeleving in verpleeghuizen Rapportage onderzoeksproject Genieten aan tafel Een toegepast onderzoek naar maaltijdbeleving in verpleeghuizen De samenvatting van de interventie Genieten aan tafel die in zorginstellingen is uitgevoerd,

Nadere informatie

1c Relatie tussen x en y hoeft niet perfect te zijn om een oorzaak van y te laten zijn.

1c Relatie tussen x en y hoeft niet perfect te zijn om een oorzaak van y te laten zijn. MTO A tentamen 1 e gelegenheid 1c Relatie tussen x en y hoeft niet perfect te zijn om een oorzaak van y te laten zijn. 2d Stap empirische cyclus. Volgens Heiman. Afleiden van empirische predicties uit

Nadere informatie

HET VOORKÓMEN VAN HANDECZEEM

HET VOORKÓMEN VAN HANDECZEEM HET BELANG VAN ONZE HANDEN Het is wellicht iets waar niemand iedere dag bij stilstaat, maar onze handen zijn erg belangrijk. Zonder handen zouden we dagelijkse klusjes onmogelijk kunnen uitvoeren en zou

Nadere informatie

Voorwoord... iii Verantwoording... v

Voorwoord... iii Verantwoording... v Inhoudsopgave Voorwoord... iii Verantwoording... v INTRODUCTIE... 1 1. Wat is onderzoek... 2 1.1 Een definitie van onderzoek... 2 1.2 De onderzoeker als probleemoplosser of de onderzoeker als adviseur...

Nadere informatie

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN

WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN WORKSHOP ONDERZOEKSMETHODEN INHOUD Kwantitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Enquête Experiment Kwalitatieve onderzoeksmethoden Algemene kenmerken Observatie Interview Kwaliteit van het onderzoek

Nadere informatie

Samenvatting Summary in Dutch

Samenvatting Summary in Dutch 112 Samenvatting Summary in Dutch Wanneer mensen anderen zien die in een gelijke situatie of wel beter af zijn of wel slechter af zijn, kan dat sterke reacties oproepen. Mensen kunnen als reactie sterke

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) Samenvatting (Dutch summary) Deze studie onderzocht seksueel risicogedrag van homoseksuele mannen in vaste relaties, voornamelijk onder mannen die deelnemen aan de Amsterdamse Cohort Studies onder Homoseksuele

Nadere informatie

Autobiografisch geheugen in longitudinaal perspectief

Autobiografisch geheugen in longitudinaal perspectief Samenvatting Autobiografisch geheugen in longitudinaal perspectief Stabiliteit en verandering in gerapporteerde levensgebeurtenissen over een periode van vijf jaar Het belangrijkste doel van dit longitudinale,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Het in kaart brengen en bespreken van de kwaliteit van leven van adolescenten met type 1 diabetes in de reguliere zorg

Nederlandse samenvatting. Het in kaart brengen en bespreken van de kwaliteit van leven van adolescenten met type 1 diabetes in de reguliere zorg Nederlandse samenvatting Het in kaart brengen en bespreken van de kwaliteit van leven van adolescenten met type 1 diabetes in de reguliere zorg Dit proefschrift richt zich op adolescenten met type 1 diabetes

Nadere informatie

1. Vragen over de hepatitis B aandachtscampagne

1. Vragen over de hepatitis B aandachtscampagne VRAAG EN ANTWOORD Hepatitis B aandachtscampagne: Zeg Nee!...Tegen hepatitis B 1. Vragen over de hepatitis B aandachtscampagne Q. Wat is het doel van de campagne? A. We willen Chinezen woonachtig in Rotterdam

Nadere informatie

How to present online information to older cancer patients N. Bol

How to present online information to older cancer patients N. Bol How to present online information to older cancer patients N. Bol Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Dutch summary (Nederlandse samenvatting) Goede informatievoorziening is essentieel voor effectieve

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

hoofdstuk 2 een vergelijkbaar sekseverschil laat zien voor buitenrelationeel seksueel gedrag: het hebben van seksuele contacten buiten de vaste

hoofdstuk 2 een vergelijkbaar sekseverschil laat zien voor buitenrelationeel seksueel gedrag: het hebben van seksuele contacten buiten de vaste Samenvatting Mensen zijn in het algemeen geneigd om consensus voor hun eigen gedrag waar te nemen. Met andere woorden, mensen denken dat hun eigen gedrag relatief vaak voorkomt. Dit verschijnsel staat

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting amenvatting Het aantal mensen met dementie neemt toe. De huisarts speelt een sleutelrol in het (h)erkennen van signalen die op dementie kunnen wijzen en hiermee in het stellen van de diagnose dementie,

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting In Nederland is het Cerebro Vasculair Accident (CVA= hersenbloeding of herseninfarct) de derde doodsoorzaak. Van degenen die getroffen worden door een CVA overleeft ongeveer 75%. Veel van

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting (Summary in Dutch) Achtergrond Het millenniumdoel (2000-2015) Education for All (EFA, onderwijs voor alle kinderen) heeft in ontwikkelingslanden veel losgemaakt. Het

Nadere informatie

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013

Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 2012-2013 Evaluatie van het project Mantelluisteren academiejaar 212-21 In academiejaar 212-21 namen 5 mantelzorgers en 5 studenten 1 ste bachelor verpleegkunde (Howest, Brugge) deel aan het project Mantelluisten.

Nadere informatie

Chapter 7. Nederlandse samenvatting

Chapter 7. Nederlandse samenvatting Chapter 7 Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Lumbosacraal radiculair syndroom Het lumbosacraal radiculair syndroom is de aandoening die in de Nederlandse volksmond bekend staat als een

Nadere informatie

Het begrijpelijk communiceren van een gezondheidsrisico

Het begrijpelijk communiceren van een gezondheidsrisico Het begrijpelijk communiceren van een gezondheidsrisico Dr. Olga Damman Dr. Maaike van den Haak Nina Bogaerts, Msc Amber van der Meij, Bsc Prof.dr. Danielle Timmermans Quality of Care EMGO Institute for

Nadere informatie

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer

Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie tijdens de zwangerschap uit de taboesfeer Depressie en angstklachten tijdens de zwangerschap komen regelmatig voor. Toch wordt dit onderwerp nog vaak als taboe ervaren en is niet duidelijk welke

Nadere informatie

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik.

stoppen zware drinkers minder vaak met het drinken van alcoholhoudende drank dan vrouwen met een lager alcoholgebruik. Samenvatting In Nederland gebruikt ongeveer 80% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd alcoholhoudende drank. Veel vrouwen staken het alcoholgebruik zodra ze zwanger zijn of eerder al, als ze zwanger

Nadere informatie

CQ-Index Opvang. Rapportage cliëntervaringsonderzoek niet-ambulante cliënten. Levantogroep

CQ-Index Opvang. Rapportage cliëntervaringsonderzoek niet-ambulante cliënten. Levantogroep CQ-Index Opvang Rapportage cliëntervaringsonderzoek niet-ambulante cliënten Levantogroep ARGO BV 2014 www.argo-rug.nl november 2014 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 2 HOOFDSTUK 1. INLEIDING... 3 1.1 Inleiding...

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Burnout, een toestand van mentale uitputting door chronische stress in de werksituatie, vormt een ernstig maatschappelijk probleem dat momenteel veel aandacht krijgt. In

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting 6 Dit proefschrift gaat over de ontwikkeling van een instrument om sociale competentie van basisschoolleerlingen te meten. Het doel van die meting is om aanknopingspunten te bieden voor het bevorderen

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen

Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen Evaluatie van de activeringsplicht van oudere werklozen Auteur: Joost Bollens 1 Abstract In de loop van mei 2009 werd in Vlaanderen de zogenaamde systematische aanpak van de VDAB (de Vlaamse Dienst voor

Nadere informatie

Rekenvaardigheden toetsen in een mbo koksopleiding

Rekenvaardigheden toetsen in een mbo koksopleiding Rekenvaardigheden toetsen in een mbo koksopleiding Mark Hoogenboezem, ROC Midden Nederland (met aanvullingen vanuit de docenten opleiding rekenen mbo: Vincent Jonker, Fokke Munk, Rinske Stelwagen, Monica

Nadere informatie

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars Management Summary Wat voor een effect heeft de vorm van een bericht op de waardering van de lezer en is de interesse in nieuws een moderator voor dit effect? Auteur Tessa Puijk Organisatie Van Diemen

Nadere informatie

Dutch Summary Acknowledgements Curriculum Vitae

Dutch Summary Acknowledgements Curriculum Vitae Dutch Summary Acknowledgements Curriculum Vitae 184 Welbevinden en hoofdpijn bij adolescenten: de rol van zelfregulatie In dit proefschrift is de rol van zelfregulatie processen voor het welbevinden van

Nadere informatie

Samenvatting en Discussie

Samenvatting en Discussie 101 102 Pregnancy-related thrombosis and fetal loss in women with thrombophilia Samenvatting Zwangerschap en puerperium zijn onafhankelijke risicofactoren voor veneuze trombose. Veneuze trombose is een

Nadere informatie

Dagelijkse dosis visolie verbetert de prestaties van leerlingen bij nationale examens

Dagelijkse dosis visolie verbetert de prestaties van leerlingen bij nationale examens Onderzoek naar niewe medicijnen duurt jaren en doorloopt een aantal verschillende stadia. Tenslotte worden de medicijnen op mensen getest in klinische trials. Bij stap 1 wordt de veiligheid getest op gezonde

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

In Beweging! Lizette Wattel Universitair Netwerk Ouderenzorg UNO-VUmc 1-2-2015

In Beweging! Lizette Wattel Universitair Netwerk Ouderenzorg UNO-VUmc 1-2-2015 2015 In Beweging! Lizette Wattel Universitair Netwerk Ouderenzorg UNO-VUmc 1-2-2015 IN BEWEGING IMPLEMENTATIE VAN EEN BEST PRACTICE BINNEN HET UNO-VUMC. EINDVERSLAG INLEIDING Ouderen in woonzorgcentra

Nadere informatie

Child Care Quality in The Netherlands: From Quality Assessment to Intervention K.O.W. Helmerhorst

Child Care Quality in The Netherlands: From Quality Assessment to Intervention K.O.W. Helmerhorst Child Care Quality in The Netherlands: From Quality Assessment to Intervention K.O.W. Helmerhorst Samenvatting en Conclusies Samenvatting van het onderzoeksproject De studies die in dit proefschrift worden

Nadere informatie

Samenvatting. Achtergrond van het onderzoek. Doel en vraagstelling van het onderzoek

Samenvatting. Achtergrond van het onderzoek. Doel en vraagstelling van het onderzoek Samenvatting Achtergrond van het onderzoek Tot op heden zijn er in Nederland geen cijfers beschikbaar over de omvang van kindermishandeling. Deze cijfers zijn hard nodig; kennis over de aard en omvang

Nadere informatie

Take-home toets: Kwalitatief onderzoek

Take-home toets: Kwalitatief onderzoek vrijdag 18 januari 2013 Take-home toets: Kwalitatief onderzoek Naam: Lisa de Wit Studentnummer: 500645721 Klas: LV12-2G1 Vak: Kwalitatief onderzoek Docent: Marjoke Hoekstra 1 Inleiding Voor het vak: Kwalitatief

Nadere informatie

Tijdschrift voor Didactiek der B-wetenschappen 7 (1989) nr.1 79

Tijdschrift voor Didactiek der B-wetenschappen 7 (1989) nr.1 79 Tijdschrift voor Didactiek der B-wetenschappen 7 (1989) nr.1 79 Boekbespreking Techniek in het natuurkunde-onderwijs M.J. de Vries, Uitg.: Technische Universiteit Eindhoven, 1988 Dissertatie, 278 p. De

Nadere informatie

Methodologie voor onderzoek in de verpleegkunde. Foeke van der Zee

Methodologie voor onderzoek in de verpleegkunde. Foeke van der Zee Methodologie voor onderzoek in de verpleegkunde Foeke van der Zee Inhoudsopgave 1. Onderzoek, wat is dat eigenlijk... 1 1.1 Hoe is onderzoek te omschrijven... 1 1.2 Is de onderzoeker een probleemoplosser

Nadere informatie

KOSTENEFFECTIVITEIT RE-INTEGRATIETRAJECTEN

KOSTENEFFECTIVITEIT RE-INTEGRATIETRAJECTEN Gepubliceerd in: Maandblad Reïntegratie nr. 9, 2007, p. 6-10 KOSTENEFFECTIVITEIT RE-INTEGRATIETRAJECTEN Drs. Maikel Groenewoud 2007 Regioplan Beleidsonderzoek Nieuwezijds Voorburgwal 35 1012 RD Amsterdam

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nicotine en alcohol kunnen de placenta passeren en zo het risico op nadelige uitkomsten voor het ongeboren kind verhogen. Stoppen met roken en alcoholgebruik tijdens de zwangerschap lijkt vanzelfsprekend,

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

De ontwikkeling van depressie bij kinderen en adolescenten met ADHD

De ontwikkeling van depressie bij kinderen en adolescenten met ADHD De ontwikkeling van depressie bij kinderen en adolescenten met ADHD Samenvatting 10 tot 40% van de kinderen en adolescenten met ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) ontwikkelen symptomen van

Nadere informatie

Jaarrapport Het Voorbeeld BV 2007

Jaarrapport Het Voorbeeld BV 2007 Jaarrapport Het Voorbeeld BV 2007 Copyright Niets uit deze uitgave mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Cenzo worden verveelvoudigd en/of openbaar worden gemaakt. Voor het gebruik van

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Een goede hand functie is van belang voor interactie met onze omgeving. Vanaf het moment dat we opstaan, tot we s avonds weer naar bed gaan,

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Hiermee rekenen we de testwaarde van t uit: n. 10 ( x ) ,16

Hiermee rekenen we de testwaarde van t uit: n. 10 ( x ) ,16 modulus strepen: uitkomst > 0 Hiermee rekenen we de testwaarde van t uit: n 10 ttest ( x ) 105 101 3,16 n-1 4 t test > t kritisch want 3,16 >,6, dus 105 valt buiten het BI. De cola bevat niet significant

Nadere informatie

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten

Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten Factoren in de relatie tussen angstige depressie en het risico voor hart- en vaatziekten In dit proefschrift werd de relatie tussen depressie en het risico voor hart- en vaatziekten onderzocht in een groep

Nadere informatie

Wat is de levenskwaliteit bij mensen die een EOT-traject volgen? Hoe evolueert deze levenskwaliteit in de eerste 30 maanden?

Wat is de levenskwaliteit bij mensen die een EOT-traject volgen? Hoe evolueert deze levenskwaliteit in de eerste 30 maanden? Wat is de levenskwaliteit bij mensen die een EOT-traject volgen? Hoe evolueert deze levenskwaliteit in de eerste 30 maanden? Auteur: Ruben Brondeel i.s.m. Prof. A. Buysse Onderzoeksvraag Met als doel de

Nadere informatie

tudievragen voor het vak TCO-2B

tudievragen voor het vak TCO-2B S tudievragen voor het vak TCO-2B 1 Wat is fundamenteel/theoretisch onderzoek? 2 Geef een voorbeeld uit de krant van fundamenteel/theoretisch onderzoek. 3 Wat is het doel van fundamenteel/theoretisch onderzoek?

Nadere informatie

Lesbrief hypothesetoetsen

Lesbrief hypothesetoetsen Lesbrief hypothesetoetsen 00 "Je gaat het pas zien als je het door hebt" Johan Cruijff Willem van Ravenstein Inhoudsopgave Inhoudsopgave... Hoofdstuk - voorkennis... Hoofdstuk - mens erger je niet... 3

Nadere informatie

Bloedtransfusie Waarom een bloedtransfusie?

Bloedtransfusie Waarom een bloedtransfusie? Bloedtransfusie Binnenkort ondergaat u een behandeling of ingreep, waarbij er een kans bestaat dat u bloed toegediend moet krijgen (een bloedtransfusie). In deze folder vindt u informatie over bloedtransfusie.

Nadere informatie

Evaluatierapport Gezond Eten en Bewegen

Evaluatierapport Gezond Eten en Bewegen Evaluatierapport Gezond Eten en Bewegen Inleiding Dit verslag is gebaseerd op 54 evaluatieformulieren die verzameld werden bij de 152 deelnemers aan de cursussen Gezond eten en bewegen (respons rate 35.5%)

Nadere informatie

DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005)

DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005) DATA-ANALYSEPLAN (20/6/2005) Inleiding De manier waarop data georganiseerd, gecodeerd en gescoord (getallen toekennen aan observaties) worden en welke technieken daarvoor nodig zijn, dient in het ideale

Nadere informatie

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening.

waardoor een beroerte kan worden gezien als een chronische aandoening. amenvatting Elk jaar krijgen in Nederland zo n 45.000 mensen een beroerte, ook wel CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Ongeveer 60% van hen keert na opname in het ziekenhuis of revalidatiecentrum

Nadere informatie

Heeft u laaggeletterde patiënten in beeld? Gudule Boland PhD Programmaleider Verantwoord medicijngebruik bij migranten en laaggeletterden

Heeft u laaggeletterde patiënten in beeld? Gudule Boland PhD Programmaleider Verantwoord medicijngebruik bij migranten en laaggeletterden Heeft u laaggeletterde patiënten in beeld? Gudule Boland PhD Programmaleider Verantwoord medicijngebruik bij migranten en laaggeletterden Dr. Dr. Karen Hosper 1 2 3 4 5 Even reclame maken: www.pharos.nl/patientenaanhetwoord

Nadere informatie

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument.

Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument. Formulier voor het beoordelen van de kwaliteit van een artikel over een diagnostische test of screeningsinstrument. Behorend bij: Evidence-based logopedie, hoofdstuk 3. Toelichting bij de criteria voor

Nadere informatie

College 5 Experimentele en Quasi- Experimentele Proefopzetten

College 5 Experimentele en Quasi- Experimentele Proefopzetten College 5 Experimentele en Quasi- Experimentele Proefopzetten - Leary Hoofdstuk 9, 10, 13 en 14 - Aanvullende tekst 5 Jolien Pas ECO 2012-2013 Het Experiment Doel: Causaal verband vastellen door te laten

Nadere informatie

Perseverative cognition: The impact of worry on health. Nederlandse samenvatting

Perseverative cognition: The impact of worry on health. Nederlandse samenvatting Perseverative cognition: The impact of worry on health Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Perseveratieve cognitie: de invloed van piekeren op gezondheid Iedereen maakt zich wel eens zorgen.

Nadere informatie

D U TC H S U M M A RY Samenvatting In zowel westerse als diverse niet-westerse samenlevingen wordt veel waarde gehecht aan schoolprestaties. Ouders en docenten stimuleren kinderen al op jonge leeftijd

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

S a m e n v a t t i n g 149. Samenvatting

S a m e n v a t t i n g 149. Samenvatting S a m e n v a t t i n g 149 Samenvatting 150 S a m e n v a t t i n g Dit proefschrift richt zich op de effectiviteit van een gezinsgerichte benadering (het DMOgespreksprotocol, gebruikt binnen het programma

Nadere informatie

De datateam methode: Onderzoek en praktijk

De datateam methode: Onderzoek en praktijk De datateam methode: Onderzoek en praktijk 10 maart, 2015 OCW, Den Haag Kim Schildkamp Cindy Poortman Anne Tappel Programma Opbrengtgericht werken (OGW) Belang van OGW Manier van OGW: de datateam methode

Nadere informatie

Evaluatie pilot belonen in het verkeer 11 juli 2013

Evaluatie pilot belonen in het verkeer 11 juli 2013 secretariaat Limburglaan 10 postbus 5700 6202 MA Maastricht telefoon 043 389 77 66 info@rovl.nl www.rovl.nl Rabobank 13.25.75.728 Evaluatie pilot belonen in het verkeer 11 juli 2013 1. Inleiding/aanleiding

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau.

4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes. In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. 4.2. Evaluatie van de respons op de postenquêtes 4.2.1. Algemeen In dit deel gaan we in op de respons op instellingsniveau en op respondentenniveau. Instellingsniveau (vragenlijst coördinator) provincie,

Nadere informatie

Voor deze enquête bevragen jullie minstens 25 personen

Voor deze enquête bevragen jullie minstens 25 personen TIPS VOOR ENQUÊTES 1. Opstellen van de enquête 1.1 Bepalen van het doel van de enquête Voor je een enquête opstelt denk je eerst na over wat je wil weten en waarom. Vermijd een te ruime omschrijving van

Nadere informatie

HOOFDSTUK 2 Intermanuele transfereffecten in volwassenen

HOOFDSTUK 2 Intermanuele transfereffecten in volwassenen Samenvatting 166 HOOFDSTUK 1 Introductie Na een armamputatie wordt vaak, om functionaliteit te behouden, een prothese voorgeschreven. Echter, 30% van de voorgeschreven protheses wordt niet gebruikt. 1-4

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Taallijn Deelcommissie: 3 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 8 oktober 2015 / 2 juni 2016 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Nadere informatie

Voor het propedeuseprogramma Inleiding onderzoeksmethoden 2007 2008

Voor het propedeuseprogramma Inleiding onderzoeksmethoden 2007 2008 De opdracht tot observatieonderzoek Voor het propedeuseprogramma Inleiding onderzoeksmethoden 2007 2008 De grote opdracht die een verplicht onderdeel is van het programma inleiding onderzoeksmethoden is

Nadere informatie

Gecombineerde Leefstijl Interventie Depressieve klachten in een eerstelijns zorgvoorziening

Gecombineerde Leefstijl Interventie Depressieve klachten in een eerstelijns zorgvoorziening Gecombineerde Leefstijl Interventie Depressieve klachten in een eerstelijns zorgvoorziening Onderzoeksopzet Waarom dit onderzoek? Beweging is goed voor de lichamelijke en geestelijke gezondheid. Wetenschappelijk

Nadere informatie