Goud: een veilige haven in turbulente tijden? Drs.A.G.Romero 1. Augustus 2008.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Goud: een veilige haven in turbulente tijden? Drs.A.G.Romero 1. Augustus 2008."

Transcriptie

1 Drs.A.G.Romero 1 Augustus Inleiding Goud is het meest verhandelde edelmetaal en wordt in de financiële wereld beschouwd als een veilige haven in turbulente tijden. Goud als edelmetaal kent in het internationale monetaire systeem een vrij lange geschiedenis. Zo speelde goud eind 19 de eeuw onder de toen heersende gouden standaard- een cruciale rol in het mondiale betalingsverkeer. Internationale betalingen tussen landen werden in dit stelsel afgerekend in goud. Landen met betalingsbalanstekorten moesten hierbij een deel van hun goudreserves aanwenden ten gunste van landen met een positief saldo op de betalingsbalans. Na de tweede wereldoorlog, onder het stelsel van Bretton Woods ( ), verving de dollar het goud als belangrijkste internationale betaalmiddel. De dollar verdrong hiermee de directe rol van het goud in het internationale betalingsverkeer. Dit betekende zeker niet dat goud onder het Bretton Woods stelsel (ook bekend als de gouden dollar standaard), geen rol van betekenis meer speelde. Dollars konden in dit stelsel nog steeds vrij worden omgewisseld in goud indien dat nodig was. Tot de val van het Bretton Woods systeem in 1971 was de vrije omwisseling tussen de dollar en het goud gegarandeerd. De rol van het goud is na het verdwijnen van de gouden dollar standaard niet uitgespeeld. Immers, goud wordt nog steeds als activa (beleggingobject) in de balansen van centrale banken gepresenteerd. Behalve als beleggingsobject wordt goud ook in toenemende mate als grondstof gebruikt door onder andere de elektronicasector (de productie van ondermeer elektronische componenten) en de gezondheidssector (de productie van ondermeer vullingen en kronen in de tandheelkunde). Daarnaast is de consumptie van goud in de vorm van juwelen de afgelopen tien jaar exponentieel toegenomen. Historisch gezien is goud altijd al een belangrijk beleggingsobject geweest: a) ten tijde van economische malaise b) bij algemene prijsstijgingen en c) als de wereldeconomie geteisterd wordt door financiële onzekerheden. Onder deze omstandigheden neemt de speculatieve vraag naar goud toe. Hierdoor stijgt de goudprijs, gedreven door marktkrachten. Goud wordt daarom vaak beschouwd als een veilige haven waar vermogens van individuen en bedrijven zonder angst voor inflatie - en dus voor uitholling van koopkracht- behouden kan blijven. De huidige situatie van stijgende prijzen in de wereldeconomie, als gevolg van stijgende olieprijzen 2 vertoont veel overeenkomsten met de historische ontwikkeling. Door de 1 Directeur Bank van de Nederlandse Antillen. 2 De olieprijzen fluctueren in 2008 rond gemiddeld 110 dollar per vat. 1

2 stijgende prijzen worden de inflatieverwachtingen bij economische agenten aangezwengeld. Naast de (dreigende) oliecrisis wordt de huidige inflatoire druk ook veroorzaakt door de problemen op de hypotheekmarkt ( subprime marktcrisis) in voornamelijk de Verenigde Staten en het hieruit vloeiende domino effect op de internationale financiële markten. Monetaire autoriteiten, consumenten, bedrijven en politieke bestuurders worden hierdoor overal in de wereld geconfronteerd met een inflatiegolf en mogelijk als gevolg hiervan een opwaartse druk op de lonen en een roep om looncompensatie door vakbonden. Door deze ontwikkelingen is de laatste jaren de interesse van de beleggingswereld weer gefixeerd op het goud. Sinds 2001 zijn de goudprijzen sterk gestegen. De vraag ontstaat dan of goud ook onder de huidige marktomstandigheden een veilige haven is. Op 15 januari 2008 is een artikel in het NRC handelsblad verschenen, met als kop De vlucht in goud, waarin onder de huidige marktomstandigheden het beleggingskarakter van het goud sterk benadrukt wordt. In dit artikel staan wij stil bij enkele belangrijke vragen: Hoe komt de prijsvorming van goud tot stand? Is er een relatie tussen de olie- en goudprijzen? Is er een relatie tussen de dollar en de goudprijs? Wat is de monetaire functie van goud in de wereld? Hoe belangrijk is goud op de Antillen, bezien uit monetair oogpunt? Waarom en wanneer is goud een goed beleggingsobject? In paragraaf 2 gaan wij in op de werking van de markt voor goud. Paragraaf 3 handelt over de monetaire functie van goud in de economische geschiedenis. De strategieën die gehanteerd kunnen worden bij verschillende prijs- en verwachtingsscenario in de markt voor goud worden in paragraaf 4 uit de doeken gedaan. Daarna volgen de conclusies van dit artikel. 2. De marktprijs van goud De prijs van goud wordt in belangrijke mate bepaald door vraag- en aanbodfactoren. Tabel 1 geeft een aantal belangrijke kernwaarden aan die in de goudmarkt van wezenlijk belang zijn bij het rekenen met de verschillende inhoudsmaten, gewichten en voor de bepaling van de waarde van de goudvoorraad dat een land of een instelling op elk moment bezit. Zo valt uit tabel 1 af te leiden dat de Verenigde Staten het land is met het grootste goudbezit in de wereld. De Verenigde Staten bezat 8.133,5 ton goud ( per ultimo 2007) wat gelijk is aan circa 261,5 miljoen troy ounces (8.133,5 x ,746 = ,6). Om vervolgens de waarde van het goud te bepalen moet het bezit in troy ounces worden vermenigvuldigd met de prijs van het goud die volgens internationale afspraken in dollars ($) per troy ounces wordt weergegeven. Bij een goudnotering van bijvoorbeeld $900 per troy ounces zou het goudbezit van de Verenigde Staten gewaardeerd zijn op $235, 3 miljard ( ,6 x 900). 2

3 Tabel 1 Kerngegevens van goud. 1 troy ounce goud = 31, gram. 1 metrische ton goud = 1000 kilogram 1000 kilogram: 31, gram =32.150,746 troy ounces 1 kilogram = 1000 gram = 32, troy ounces. 1 baar goud = 13,5 kilogram (FED New York) Landen/Instituten met het meeste goud ( per ultimo 2007): 1. Verenigde Staten : 8.133,5 metrisch ton goud. 2. Duitsland: 3.417,4 metrisch ton goud. 3. IMF: 3.217,3 metrisch ton goud. Bron. Official gold reserves. World Gold Council. Juli Welke vraagfactoren beïnvloeden de prijs van goud? Een van de belangrijkste factoren die van invloed is op goudprijzen is de prijs van olie. Figuur 1 geeft de ontwikkeling weer van goudprijzen over de periode van Hieruit valt af te leiden dat de goudprijzen in de onderzoeksperiode op drie momenten vanuit relatieve minima stegen naar pieken. De eerste periode, tussen , viel samen met de eerste oliecrisis terwijl de tweede periode, ten tijde van de tweede oliecrisis, (rond het jaar 1980) plaatsvond. De derde periode begon in 2001 en duurt voort tot nu. Immers, in 2008 worden we geconfronteerd met olieprijzen van gemiddeld $110 per vat en goudprijzen van gemiddeld $890 dollar per troy-ounce. Figuur 1 Goudprijzen London Fixing (maandgemiddelde) De data uit deze grafiek zijn ontleend aan London Goldfixing.com. De data reeksen is geconstrueerd op basis van maandgemiddelden van januari juli

4 Goud: een veilige haven in turbulente tijden? Figuur 2 geeft de relatie weer tussen de olie- en goudprijzen. Goudprijzen worden door de blauwe lijn (bovenste lijn) op de linkeras weergegeven en staan in dollars ($) per troy ounces genoteerd. De olieprijzen worden weergegeven door de roze lijn (onderste lijn) en zijn in dollars ($) per vat op de rechteras afgebeeld 4. Figuur 2. Olieprijzen (Brent olie) in $ per vat ( rechteras) en goudprijzen in $ per troy ounces (linkeras) Goudprijzen in $ per "troy ounce" (L) Bron: World Bullion.com and World Energy Prices Brent olieprijzen in $ per vat (R) Zoals uit figuur 2 blijkt bestaat er een sterke positieve correlatie tussen de olie- en goudprijzen. Sinds 1950 lopen de olie- en goud prijzen gelijk op. Men kon in een vrij lange periode gemiddeld 15 vaten olie ruilen tegen de prijs van 1 troy ounce goud. 5 Naast deze grafische analyse van de goud- en olieprijzen kan deze relatie tussen de gouden de olieprijs ook via een meer wetenschappelijk verantwoorde statistische methode worden aangetoond. Hiervoor berekenen wij door middel van een logaritmische functie de elasticiteit tussen de goudprijs en de olieprijs over de periode Deze elasticiteit blijkt 0, te zijn. 6 In feite betekent dit dat een stijging van de olieprijzen met 1% voor 0,8% doorwerkt in de goudprijzen. In een artikel van N. Barishef komt de auteur tot vergelijkbare conclusies: Over the last 50 years or so, gold and oil have 4 Olieprijzen worden volgens internationale afspraken genoteerd in US$ per vat olie van 42 US gallon (of 3,785 liter) 5 Publicatie Peakoil Nederland. Goud, olie en de Amerikaanse dollar. Auteur S.Vaessen 28 april Met behulp van een Logaritmische functie kan de elasticiteit tussen GP (goudprijs) als te verklaren (afhankelijke) variabele en OP (olieprijs) de verklarende variabele over de periode worden berekend. En dit geeft de volgende functie resultaten: Log (GP) = * Log (OP) +3,

5 generally moved together in terms of price, with a positive price correlation of over 80 percent 7. De economische redenering achter de sterke relatie tussen de goud- en olieprijzen kan als volgt worden beschreven. De ervaringen uit de oliecrises van en hebben geleerd dat een oliecrisis leidt tot een algemene prijsstijging. Omdat olie of olie derivaten in bijna alle productieprocessen en huishoudens worden gebruikt, impliceert dit dat een stijging van olieprijzen in bijna alle producten zal doorwerken. Een oliecrisis schept bij economische agenten dus inflatieverwachtingen die verder worden doorberekend in de prijzen van goederen en diensten. Een andere realiteit is dat ten tijde van oliecrises, de olie exporterende landen belangrijke inkomsten genereren die ze uitzetten in dollar activa en goud. Deze tendens drijft de goudprijs omhoog. De eerdergenoemde ruilvoet van 15 vaten olie per troy ounce die de verhouding weergeeft tussen de goudprijs en de olieprijs is nu gehalveerd naar circa 7,5. Door de explosieve stijging van de olieprijzen de laatste maanden kan men nu dus 7,5 vaten olie omruilen per troy ounce goud. De vraag is of dit nieuwe verhoudingsgetal (ruilverhouding) een betere indicatie is voor de ruilvoet van olie tegen goud, of dat de historische waarde van 15 een de juiste verhouding weergeeft. Hierop is geen eenduidig antwoord te geven. Door de steeds schaarser wordende olie in de wereld wordt de prijs van olie omhoog gedreven en lijkt het aannemelijk dat de ruilvoet van 15 aan de hoge kant is. Zelfs indien wij een pragmatische oplossing nemen en een waarde tussen deze twee waarden ( 15 en 7,5) kiezen, bijvoorbeeld 10, dan nog impliceert de huidige gemiddelde olieprijs van circa $110 dat de goudprijs rond $1.100 moet liggen. Het lijkt dus aannemelijk dat goud nog meer in waarde zal stijgen vanuit het huidige niveau. Hierdoor lijkt het beleggen in goud een veilig, goed en aantrekkelijk alternatief. Een tweede factor die heel vaak in relatie wordt gebracht met de ontwikkeling in de goudprijs is de prijs (waarde) van de dollar. De ervaring leert dat ten tijde van een zwakke notering van de dollar in de internationale valutamarkten de prijs van goud stijgt. Immers, beleggers zoeken dan altijd hun toevlucht in goud als alternatief beleggingsobject voor de dollar. We kunnen dus spreken van een inverse relatie tussen de dollarwaarde en de goudprijs. In figuur 3 wordt één voorbeeld van deze relatie afgebeeld. Uit de figuur blijkt dat een afname in de waarde van de dollar gepaard gaat met een stijging in de goudprijzen en omgekeerd. De bovenste lijn ( bruine lijn) geeft de waarde van de dollar ten opzichte van de euro weer ( in dollar per eenheid euro), en de onderste lijn ( blauwe lijn) geeft de goudprijs in $ per troy ounce weer. Een dalende dollar euro lijn betekent dat de dollar in waarde toeneemt, immers men betaalt minder dollars om euro s te krijgen. 7 Bullion Management group inc. April 19,

6 Figuur 3. De relatie dollarwaarde ( dollars per eenheid Euro (ECU)) en de goudprijs in $ per troy ounces Goudprijzen in $ per "troy ounce" (L) Dollarwaarde per eenheid Euro (ECU) (R). In juli 2008 noteert de dollar laag (1,55 dollar per euro) op de internationale valutamarkt als gevolg van voornamelijk de lage rente, de hoge schulden en de structurele tekorten op de handelsbalans van de Verenigde Staten. 8 Indien wij de hoogste dollar-euro koers (0.85 dollar per euro (in 1999)) sinds de introductie van de euro in de internationale valutamarkt nemen, en deze afzetten tegen de huidige koers (1,55 dollar per euro) dan kunnen wij uitrekenen dat de dollar met 82% in waarde is gedaald. 9 In deze periode is de gemiddelde (maand)prijs van het goud gestegen van 287,07 dollar in januari 1999 tot 889,49 dollar in juni Dit is een waardestijging van goud van maar liefst 210%. 10 De conclusie die hieruit kan worden getrokken is dat sinds de introductie van de euro de afname van de waarde van de dollar gepaard is gegaan met een toename in de prijs van goud. Daarnaast kunnen wij met behulp van een logaritmische transformatiefunctie en kleinste kwadraten methode ( Ordinary Least Square Method ) de gevoeligheid van de goudprijs voor waardemutaties van de dollar berekenen. Sinds de introductie van de euro in 1999 is de elasticiteit tussen de goudprijs en de waarde van de dollar (dollars per euro) 1,98. Dit betekent dat een stijging van 1% in dollarwaarde per eenheid euro (i.c. waardedaling van 8 Zie ook: Valutakoersontwikkeling met speciale aandacht voor de Eurodollar verhouding. Artikel A.Romero april (1, /0.85)*100%=82%. In dit geval gaat het om een waardedaling van de dollar omdat men bijvoorbeeld in 2002 slechts 0.85 dollar betaalde voor 1 euro terwijl dat nu 1,55 dollar voor 1euro is. 10 (889,49-287,07/287,07)*100%=210%. 6

7 de dollar), zal resulteren in een prijsstijging van goud van %. 11 In feite kan uit de eerder genoemde statistische analyse voorzichtig worden geconcludeerd dat de prijselasticiteit van het goud hoger is voor de dollarwaarde (1,98) dan voor de olieprijzen (0.799). Door de onzekerheid over de koers van de dollar kiezen beleggers vaak voor uitzettingen in goud. Zodoende stellen zij (een deel van) hun vermogen veilig in een beleggingsproduct waarvan men verwacht dat deze met de tijd in waarde zal stijgen (of haar waarde zal behouden). Dit drijft de goudprijs omhoog. Goud is daardoor een goede belegging als de dollar in waarde afneemt omdat vermogensbeheerders gokken op prijswinst(en) in goud. Een soortgelijke redenering geldt ook wanneer het algemene prijsniveau snel stijgt, in het geval van de zogenaamde inflatieverwachtingen. Economische agenten zullen zich moeten indekken (in vaktermen hedgen ) tegen de inflatoire druk i.c. uitholling van hun koopkracht- en doen dit vaak door massaal in goud te gaan beleggen. Ook dit verschijnsel drijft de prijs van goud omhoog. Een derde verklarende factor voor de stijgende goudprijzen is een economische- en financiële crisis in de wereld. Figuur 1 laat zien dat de goudprijzen aan het stijgen zijn sinds Tegelijkertijd wordt de financiële wereld sinds 2001 geconfronteerd met veel onzekerheden. De eerste uit de reeks van problemen werd veroorzaakt door de terroristische aanslagen op de World Trade Center in de VS in De oorlog tussen de Verenigde Staten en Irak brak ondermeer hierdoor uit. Daarna barstte de price bubble op de internationale beurzen als gevolg van de faillissementen van vele interneten technobedrijven. Deze bedrijven zagen in korte tijd hun beurswaarde stijgen ( ) om daarna in 2003 weer pijlsnel te kelderen. Een ander fenomeen dat de onzekerheid in de financiële markten verergerde, was de boekhoudkundige schandalen sinds 2003 bij enkele beursgenoteerde multinationale ondernemingen (Enron, WorldCom, Ahold) in de Verenigde Staten en elders. Tenslotte zien wij sinds medio 2007 dat de huizenprijzen in de Verenigde Staten kelderen. Hierdoor hebben wereldwijd banken die fondsen hadden uitgezet in deze subprime markt hypotheken, al circa 415 miljard dollar moeten afschrijven (en/of reserveren) op deze beleggingproducten. Harrington en Salas (2008) stellen dit als volgt: Banks and lenders worldwide recorded more than $ 415 billion in losses and write downs from sub prime-related securities, forcing them to restrict lending. 12 Deze problemen in de mondiale financiële systemen, bedreigen een ordelijk verloop in de valutamarkten en beurzen. Als gevolg van de grote onzekerheden op de financiële markten hebben de Amerikaanse monetaire autoriteiten (de Federal Reserve Bank de FED) moeten ingrijpen, om deze van oorsprong Amerikaanse financiële debacles op te lossen. De FED heeft hierdoor de monetaire teugels moeten loslaten, wat resulteerde in een flinke rentedaling. Hiermee lijkt een dreigende crisis in de wereld, voor dit moment, 11 Log (goudprijs)= 1,98171 * Log (waarde dollar) +5, Fannie, Freddie drop as Moody s cuts. S.D. Harrington and C.Salas in Bloomberg.com July 15,

8 te zijn afgewend. Echter, als gevolg van de onzekerheden op de financiële markten, beschouwen beleggers het goud als een veilig beleggingsobject. Een vierde factor die de vraag naar en de prijs van goud beïnvloedt is de rol die opkomende economieën zoals China, India en Brazilië op dit ogenblik spelen in de wereldeconomie. India is traditioneel een land waar de vraag naar goud en gouden juwelen zeer hoog is, als gevolg van de culturele waarden en normen in het land. Bovendien wordt door de huidige sterke economische groei in India het beleggen in goud en juwelen aantrekkelijk. Hierdoor neemt de vraag naar goud toe en oefent deze stijging in de vraag een opwaartse druk op de goudprijzen. In het geval van China en Brazilië als nieuwe opkomende economieën ( emerging markets )- is de vraag naar goud vooral gerelateerd aan het toegenomen industrieel gebruik van goud. Bovendien wordt in deze landen ook in goud belegd als een waardevaste belegging voor de oude dag. Deze ontwikkelingen zijn medeverantwoordelijk voor de snelle stijging in de goudprijzen. 2.2 Welke aanbod factoren beïnvloeden de prijs van goud? Voor de bepaling van de waarde van goud op de markt is het ook belangrijk om na te gaan welke factoren van invloed zijn op het aanbod. In paragraaf 2.1. zijn vier factoren beschreven die de vraag naar goud kunnen beïnvloeden. In deze paragraaf gaan wij in op twee factoren die mogelijkerwijs het aanbod van goud beïnvloeden. In de eerste plaats wordt het aanbod van goud bepaald door het ontdekken en exploiteren van goudmijnen. Zuid Afrika geldt als de belangrijke goudproducent in de wereld. In dit land produceert men nog jaarlijks 292 ton goud. Op de tweede plaats volgt de Verenigde Staten met 252 ton per jaar, gevolgd door China met 247 ton per jaar. Historisch gezien heeft de productie van goud in de vorige eeuw drie belangrijke dalingsgolven gekend 13. De eerste tweede perioden vielen samen met de eerste wereldoorlog ( ) en de tweede wereldoorlog ( ). Toevallig is dit niet, omdat tijdens de oorlog het productieapparaat niet volop kan worden ingezet op de productie van luxe goederen. Tijdens oorlogen is de productie meestal geconcentreerd op het maken en voortbrengen van oorlogsmateriaal (vliegtuigen, wapens, vervoersmiddelen etc.). De derde periode van daling in de goudproductie deed zich voor in 1970 toen het systeem van Bretton Woods uit elkaar viel. Rond 1971 werd het duidelijk dat de gouden-dollar standaard niet meer te handhaven was en gingen centrale banken massaal over tot het verkopen van een gedeelte van hun goudbezit. Hierdoor kwam de prijs van goud onder neerwaartse druk te staan. Zoals blijkt uit figuur 1 is de goudprijs hierna gedurende de periode gestabiliseerd binnen een marge van de $300 - $500 per troy ounce. Begin jaren 1970 lag de productie van goud op circa 1500 ton (1,5 miljoen kilogram) per jaar. Op dit moment ligt de productie op circa 2600 ton (2,6 miljoen kilogram) per jaar. De belangrijkste oorzaak van de lage productie van goud is gelegen in de geringe investeringen in goudmijnen ten gevolge van de relatief lage goudprijs in de jaren De productie van goud in de wereld. Artikel dr.th. Chaize van 4 April (www.dani2989.com) 8

9 Door de lage goudprijs ontbrak de prikkel om grote investeringen te verrichten in de exploratie en exploitatie van goudmijnen. Onder de huidige omstandigheden is het voor investeerders weer aantrekkelijk geworden om te gaan investeren in goudmijnen. Immers, sinds 2001 stijgt de goudprijs waardoor het te behalen rendement op de productie hoog is. Hierdoor kunnen de investeerders de hoge kosten van de extractie van het goud ruim terug verdienen. In een artikel van dr T. Chaize (April 2007) stelt hij: Ondanks een opnieuw starten van de mijnverkenning sinds 2001, moet men tussen 5 tot 10 jaar tussen de ontdekking van een afzetting en het gietijzer van de eerste baar van goud wachten 14 3.Monetaire functie van goud. In deze paragraaf staan wij uitvoerig stil bij de problemen rond: 1) de gouden standaard, 2) de geordende verkoop van goud op de wereldmarkt door centrale banken en 3) de rol van het goud in de Nederlandse Antillen. 3.1 Gouden standaard en het systeem van Bretton Woods. Aan het einde van de 19 de eeuw was de gouden standaard de geaccepteerde norm in het mondiale monetaire systeem. Onder de gouden standaard waren alle nationale valuta s waaronder de Franse franc, de Duitse mark, de Nederlandse gulden, het Britse pond en de Amerikaanse dollar volledig gedekt door een bij de wet bepaalde hoeveelheid goud. Dit heette de officiële goudprijs. Iedere gebruiker van genoemde valuta s had in beginsel het recht om tegen relatief lage kosten zijn bankbiljetten of tegoeden op de rekening om te zetten in goud tegen de officiële vaste koers. De praktijk wees uit dat deze omzetting niet veel gebeurde. In economische zin streefden monetaire autoriteiten onder de gouden standaard altijd een vaste en stabiele verhouding, tussen enerzijds het goud en anderzijds de geldhoeveelheid. In formule kan dit als volgt worden weergegeven; Goud (g) / geldhoeveelheid (m) = c (1) Deze monetaire doelnorm c is een constante en geldt altijd onder een stelsel van vaste wisselkoersen. Deze vaste verhouding vindt men terug onder benamingen als een minimale gouddekking of minimale valutadekking.van groot belang is dat er altijd een vaste verhouding dient te bestaan tussen de geldhoeveelheid en de internationale valuta reserves en/of het goudbezit van een land. Indien bijvoorbeeld banken in een land gedurende een periode teveel kredieten verlenen aan het bedrijfsleven, de consumenten of de overheid, loopt men het risico dat via geldschepping de geldhoeveelheid stijgt en ceteris paribus de constante c daalt. Door de stijging in de geldhoeveelheid stijgt de binnenlandse vraag. In een open economie zal de toename in de binnenlandse vraag omslaan in meer importen en als gevolg hiervan ontstaat een tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans. Bedenk hierbij dat de 14 De productie van goud in de wereld. Dr. T. Chaize April 2007, pagina 3. 9

10 constante c in eerste instantie daalt door de stijging van de geldhoeveelheid. Vervolgens daalt de c verder door de afname van het goud als gevolg van de tekorten op de lopende rekening van de betalingsbalans. Structurele tekorten op de betalingsbalans kunnen alleen om die reden niet gehandhaafd worden omdat de c te snel zou dalen tot een niveau lager dan een door monetaire autoriteiten bepaalde streefgrens. Onder die omstandigheden zullen monetaire autoriteiten van een land vroeg of laat gedwongen worden om maatregelen te nemen om dit lek via de monetaire kanalen in de economie te dichten. De monetaire instrumenten die dan ingezet kunnen worden liggen in de prijssfeer (rentemutaties) of in de volumesfeer (kredietverlening aan banden leggen). Door de interventie herstelt de normale monetaire verhouding weer naar een gewenst niveau en het goud en de geldhoeveelheid kunnen dan via een stabiele omwisseling van de eigen valuta tegen goud (of internationale reserves) veilig worden gesteld. De constante c zal dan weer stijgen naar een gewenst monetair doelniveau. De kern van de gouden standaard is altijd terug te vinden in een systeem van vaste wisselkoersen. Monetaire autoriteiten van een land zullen primair streven naar een stabiele waarde van hun valuta in de tijd. Dit betekent dat bijvoorbeeld monetaire instrumenten op momenten dat het nodig is zullen worden ingezet om de vaste wisselkoers te handhaven. Dit systeem van vaste koers onder de gouden standaard bleef in stand van eind 19 de eeuw tot en met de tweede wereldoorlog. In 1936 kwam de gouden standaard ten einde. Daarna volgde voor een korte periode een systeem van zwevende wisselkoersen. Het zwevende wisselkoerssysteem maakte in 1945 plaats voor het Bretton Woods systeem, dat het mondiale monetaire stelsel ging beheersen. De dollar werd de centrale valuta die vrij ingewisseld kon worden tegen goud bij een vastgestelde officiële koers van $35 per troy ounce. Hiermee introduceerde men in de internationale financiële gemeenschap een systeem waarmee voornamelijk monetaire instituten werden gestuurd. Deze instituten stelden nieuwe convenanten op met gewijzigde procedures om het internationale monetaire systeem te controleren en beheersbaar te houden. Eén van de meest fundamentele convenanten die men sloot in het Bretton Woods systeem was de verplichting voor elk land om een monetair beleid te volgen. Te allen tijde diende een wisselkoers van de nationale munt tegen een vaste waarde met goud te worden gegarandeerd. Het Internationale Monetaire Fonds (IMF) werd opgericht en schiep de mogelijkheid dat landen met tijdelijke betalingsbalansproblemen deze via dit internationaal erkende instituut konden overbruggen met leningen waaraan condities waren verbonden. Dit alles met het oog op de handhaving van een vaste en stabiele wisselkoers. In 1971 ging ook dit systeem roemloos ten onder toen de Amerikaanse autoriteiten weigerden om de vaste omwisseling van dollars naar goud te garanderen. Na de Vietnam oorlog had de Verenigde Staten te kampen met grote begrotingstekorten die het gevolg waren van de hoge kosten verbonden aan de financiering van de oorlog. Alleen in de eerste zes maanden van 1972 verloor de Verenigde Staten circa $22 miljard aan goud, veroorzaakt door ondermeer begrotingstekorten. President Nixon besloot toen de gouddollar koppeling los te laten. Hiermee hield de officiële omzetting van goud tegen dollar op te bestaan en kwam een einde aan de monetaire functie van het goud. 10

11 Ondanks het feit dat de monetaire functie van goud niet meer bestaat, gebruiken vele landen goud nog steeds in hun monetaire systeem. Het behoud van goud op de balansen van monetaire autoriteiten geschiedt op dit moment meer vanuit de optiek van een belegging in activa, die in de tijd altijd haar waarde heeft weten te behouden. Daarnaast hebben vele monetaire autoriteiten in de wereld het goud op hun bankbalans behouden als een soort buffer (reserve) om onzekere tijden in hun land op te vangen. Vanaf 1971 fluctueren de meeste sleutelvaluta s vrijelijk ten opzicht van elkaar en spreken wij daarom van een systeem van flexibele of zwevende wisselkoersen. De marktkrachten bepalen dus de prijs van de verschillende valuta s ten opzichte van elkaar. 3.2 Geordende verkoop van goud: Central Bank Agreement on Gold sales (CBAGS) Een andere ontwikkeling die vooral in de jaren 1990 de gemoederen in de goudmarkt bezig hield, was de verkoop van goud uit de portefeuille van grote centrale banken. De centrale banken wilden in die periode gedeeltes van hun goudvoorraad verkopen omdat na de val van het systeem van Bretton Woods de monetaire functie van goud minder werd. Het aanhouden aan grote voorraden goud in een markt waarbij een laag rendement werd behaald, was bedrijfseconomisch niet verantwoord. De verkopen gebeurden op basis van een internationale afspraak tussen landen die goud bezaten. De goudverkopen vanuit de centrale banken dienden op een geordende manier plaats te vinden zonder dat dit zou resulteren in een abrupte en te hoge aanbod van goud op de markt. Hiermee werd beoogd om goudverkopen onder beheersbare omstandigheden te doen plaatsvinden en hiermee een ineenstorting van de markt van goud te voorkomen. Deze afspraak staat bekend als de Central Bank Agreement on Gold Sales (CBAGS). Het IMF heeft, zoals eerder gesteld, het derde grootste goudbezit van de wereld. Na de val van het systeem van Bretton Woods in 1971 heeft het IMF in de periode ton goud verkocht, als deel van een afspraak tussen de centrale banken en het IMF om de rol en importantie van goud in het internationale monetaire systeem te reduceren. Hierna volgde in de jaren 1990, de verkoop van goud door andere centrale banken zoals de Bank van België in 1989 en De Nederlandsche Bank die in twee tranches 700 ton goud verkocht (1992 en 1996) 15. Vervolgens verkochten ook de centrale banken van Australië (1997) en Argentinië delen van hun goudbezit. Eén van de voornaamste redenen waarom de goudprijs in de jaren 1990 binnen een marge van dollar fluctueerde ( zie figuur 1) was doordat marktpartijen op een prijsdaling van het goud speculeerden. De argumentatie in die tijd was dat een verdere verkoop en afbouw van het goudbezit door verschillende landen alleen maar kon betekenen dat het aanbod in de markt zou stijgen en de goudprijs in de toekomst zou gaan dalen. Dit heeft gevolgen gehad voor de gevolgde strategie van de beleggers in goud ( zie paragraaf 4). 15 Voor een volledig overzicht van goudverkopen onder de CBGA zie verder Gold Sales under the Central Bank Gold Agreements van 21 juli, 2008 uit World Gold Council. 11

12 In december 1999 verkocht het IMF weer 14 miljoen troy ounces goud (435 ton) dat toen circa $3 miljard opbrachten. Conform internationale afspraken werden deze fondsen door het IMF gebruikt om schuldsanering uit te voeren en financiële steun te geven aan enkele, vooral Afrikaanse landen met een hoge schuld aan het IMF. Deze landen behoorden tot de armste landen in de wereld; de zogenaamde Highly Indebted Poor Countries (HIPC). Technisch gezien was dit een verkoop aankoop constructie waarbij het IMF aan Mexico en Brazilië goud verkocht tegen de marktprijs en deze direct weer opkocht. Hiermee bleef het goudbezit van het IMF op hetzelfde niveau gehandhaafd maar tegelijkertijd werd door het verschil tussen de boekwaarde en de marktwaarde van het goud de boekwinst uit deze transactie gebruikt als additionele winst om de schuldsanering van de HIPC te financieren 16,17. In december 2007 is de discussie over goudverkopen weer opgelaaid na een voorstel van het IMF om 400 ton te verkopen om additionele inkomsten te genereren. Met de opbrengsten zou een beleggingsfonds worden gecreëerd om additionele inkomsten te genereren ter financiering van de operationele kosten van het IMF. Het IMF ondervindt op dit moment een jaarlijks tekort in haar budget van circa $400 miljoen, doordat veel schulden die door landen in het verleden zijn afgesloten zijn afgelost. De rentebetalingen die deze leningen voortbrachten vormen geen inkomsten meer voor het IMF en dus moesten alternatieve inkomsten worden geëxploreerd. Over dit voorstel moet nog een beslissing vallen door de lidstaten om dit plan ten uitvoer te brengen 18. Inmiddels blijkt al uit de discussies die gevoerd worden dat de meeste lidstaten absoluut geen voorstander zijn om de gebruikte modaliteit van sell- buy back uit 1999 te herhalen. 3.3 De rol van goud bij de Bank van de Nederlandse Antillen (BNA). Goud heeft bij de Bank traditioneel altijd een buffer functie gehad. Het dient uitsluitend in noodomstandigheden ingezet te worden ter handhaving van de vaste dollargulden koers. Zo is conform Landsbesluit houdende algemene maatregel voortvloeiende uit artikel 9 van het bankstatuut (PB 1985 no. 183) de goudvoorraad van de Bank in verband gebracht met de bankbiljetten in omloop en de uitstaande verplichtingen. Ook is er een begrenzing voor wat betreft de in omloop zijnde bankbiljetten en banktegoeden, die minimaal voor 50% door officiële reserves inclusief goud moeten zijn gedekt. Als voorbeeld kunnen wij de balans van de Bank van 30 juni 2008 nemen om de verhouding te berekenen. Per die datum waren de totale bankbiljetten en tegoeden van banken bij de BNA, NAf.1191,7 miljoen tegenover NAf.1759,9 miljoen aan officiële reserves inclusief 16 IMF News Brief No. 00/21 IMF completes off-market gold sales. 17 IMF. Financing further debt relief for low-income countries. Preliminary considerations. March 11, Recent developments on IMF gold sales & debt cancellation. February Briefing Note two Jubilee USA network. 12

13 goud (gewaardeerd tegen de boekwaarde). Een dekking dus van 67,7% ( > 50%). Dus de facto zijn de verplichtingen van de Bank circa 1,5 keer gedekt door de officiële reserves en het goud. Op de balans van de Bank wordt het goud aan het einde van elk jaar gewaardeerd door de gemiddelde prijs van goud in de drie voorafgaande jaren te berekenen. Dus voor de boekwaarde per ultimo 2007 wordt de gemiddelde goudprijs over de jaren genomen. Deze gemiddelde marktprijs van het goud is afkomstig uit de London Goldfixing. Voor 2007 was de gemiddelde goudprijs gefixeerd op $ (ofwel NAf.1040,35). De Bank beschikt op dit moment over ,339 troy ounces (= circa 13 ton) goud. Het verschil tussen de genoemde boekwaarde en de marktwaarde wordt in de Bankbalans verantwoord als een herwaarderingreserve. De goudwaarde bij ons kan dus op elk moment worden bepaald door de goudprijs in troy ounce te vermenigvuldigen met de gemiddelde goudprijs. Van belang hierbij is dat de boekwinsten (en boekverliezen) via de herwaarderingsreserve worden verantwoord en dienen zoals eerder gesteld als extra buffer voor slechte tijden. Een andere heel belangrijke opmerking is dat het goud wel in de balans van de Bank is opgenomen maar de baren goud zijn fysiek niet in de kluizen van de Bank aanwezig. Het goud is uitgezet bij internationaal erkende instituten in London en Zwitserland. Bij ons wordt de importdekking als monetaire doelstelling gehanteerd. Dit houdt in dat het land de Nederlandse Antillen, in dit geval de monetaire autoriteit van de Nederlandse Antillen, te allen tijde voldoende internationale valuta reserves in haar bezit moet hebben om minimaal drie (3) maanden goederen invoer te kunnen dekken. Figuur 4 geeft de ontwikkeling van de importdekking weer sinds begin Hieruit valt duidelijk af te leiden dat de invoerdekking om en nabij de norm van 3 maanden fluctueert. Van belang hierbij is het feit dat de waarde van het goudbezit niet wordt meegenomen bij de bepaling van de importdekking. Indien de importdekking wordt gecorrigeerd voor het goudbezit tegen een waarde van bijvoorbeeld $900 per troy ounce dan zal de importdekking circa 2 maanden hoger liggen dan wat nu in figuur 4 is afgebeeld. Wij kunnen hierdoor spreken van ruime marges voor wat betreft de importdekking als norm voor de deviezenvoorraad. De Antilliaanse eilanden hebben dus een ruime buffer goud in voorraad om eventuele calamiteiten in de toekomst op te vangen. Het behoud van goud in onze monetaire balans is van primair belang vanuit het voorzichtigheidsprincipe. Een tweede reden waarom goud in balans van de Bank moet worden gehandhaafd is omdat de Bank net zoals andere financiële instellingen verschillende belangrijke risico s loopt, waardoor een buffer goud zeker op zijn plaats is. Ten derde zijn kleine economieën zoals de onze kwetsbaarder voor onvoorspelbare ontwikkelingen uit het buitenland die op ons een grote impact kunnen hebben. Reden temeer om een extra buffer goud aan te houden. 13

14 Figuur 4. Importdekking officiële reserves ( in maanden) De verhouding officiële reserves goederen invoer I 2007-I 2006-I 2005-I 2004-I 2003-I 2002-I 2001-I 2000-I Import coverage (quarters) Target =3 months 4.Goud als beleggingsproduct. In paragraaf 2 en 3 hebben wij aangetoond dat er voldoende materiaal voor handen is om een goede voorspelling te doen van de ontwikkeling in de goudprijs. Zo hebben wij laten zien dat de ontwikkeling in de olieprijs een goede indicator kan zijn voor mutaties in goudprijs. Ook de dollarwaarde wordt vaak gebruikt om de goudprijs te voorspellen. In deze paragraaf staan wij stil bij een aantal beleggingsalternatieven uitgaande van twee scenario s: a) verwachte daling in goudprijzen b) verwachte stijging in de goudprijzen Scenario a: Een daling van de goudprijs. Dit scenario is vergelijkbaar met de situatie die kenmerkend was voor de periode na de val van het systeem van Bretton Woods in 1971 tot het jaar Deze periode wordt gekenmerkt (zie paragraaf 3) door een daling van de goudprijs. Immers de rol van goud in het internationale monetaire systeem kwam te vervallen en het IMF en vele centrale banken in Europa gingen over tot de verkoop van goud. Speculanten en andere marktpartijen gingen toen uit van de gedachte dat een snelle verkoop van goud in de markt zou resulteren in een verdere daling van de goudprijs. De strategie van velen in die tijd was gericht op financiële instrumenten die inspeelden op een daling van de goudprijs. Zo werd er op de termijnmarkt veel goud verkocht met een short positie. Hiermee wordt bedoeld dat marktpartijen goud verkochten op termijn zonder dat ze zelf goud bezaten. De redenering achter deze strategie was dat de 14

15 marktpartijen verwachten in de toekomst aan hun contractuele verplichting te voldoen door goud te leveren op termijn en deze in te kopen op de markt tegen lagere prijzen. Een voorbeeld kan dit verduidelijken. Stel dat een marktpartij een contract had om 2 ton goud te verkopen ( leveren) tegen een prijs van $ 250 per troy ounce over 1 jaar. Ten tijde van de levering van het goud, is de prijs $ 240. Het goud zou dan op de markt worden gekocht voor $240 en geleverd aan de tegenpartij die contractueel toch verplicht is om $ 250 te betalen. Als gevolg van de overeenkomst tussen centrale banken om goud op een geordende manier op de markt te verkopen (zie paragraaf 3.2. CBAGS) zag men op de goudmarkt dat centrale banken en het IMF op gezette tijden in de periode overgingen tot de verkoop van goud. In tegenstelling tot short verkopen, beschikten deze entiteiten wel over goud die zij op systematische wijze en volgens een afgesproken schema op de markt brachten. Een ander instrument dat hiervoor kan worden ingezet is het kopen van put opties in goud. Bij deze put opties krijgt de koper van de optie tegen betaling van een premie aan de tegenpartij (de schrijver van de optie), het recht om goud te verkopen tegen een van te voren vastgestelde prijs ( uitoefenprijs ) gedurende een vastgestelde periode ( uitoefen periode van de optie ). De schrijver van de optie neemt wel een verplichting op zich om goud af te nemen van de koper van de optie. Stel in dit voorbeeld weer dat de uitoefenprijs van de optie $250 per troy ounce zou zijn en na 1 jaar ( uitoefenperiode), terwijl de goudprijs op de markt naar $240 daalt. De koper van de optie zal zijn recht uitoefenen om goud te verkopen aan de schrijver tegen de afgesproken prijs van $250. Hij verdient er $ 10 op per troy ounce mee (immers de marktprijs $240 < uitoefenprijs $250). De schrijver aan de andere kant heeft dan de verplichting om het goud over te nemen. De schrijver kan dan in feite twee dingen doen, of het goud in bezit houden in afwachting van betere prijzen of het goud doorverkopen in de markt met $10 verlies per troy ounce. De markt voor opties fungeert namelijk zo dat de koper van een optie een premie betaalt (optie premie) aan de schrijver die deze premie ontvangt ter compensatie voor het risico dat hij/zij loopt indien de uitoefenprijs significant afwijkt van de marktprijs. Scenario b: Een stijging in de goudprijzen. Sinds begin 2001 (zie figuur 1) is de situatie in de goudmarkt weer omgedraaid. Nu is het verwachtingspatroon anders in die zin dat de marktpartijen verwachten dat de goudprijs in de komende jaren verder zal stijgen. Dus anno 2008 zitten wij in een periode van verwachte prijsstijgingen op de goudmarkt. Wat voor strategieën ziet men nu van de grond komen? In de eerste plaats kunnen partijen op de markt goud kopen met het oog op hogere prijzen in de toekomst en zodoende prijswinsten te realiseren. Zo zijn er partijen die in de termijnmarkt goud kopen om deze in hun bezit te krijgen. Partijen gaan dus lange posities innemen ( ze gaan long zitten) om zodoende goud te verkrijgen. 15

16 Op de termijnmarkt ( Futures ) kunnen ook partijen optreden die speculeren op een waardestijging van het goud. Hun intentie is om goud te kopen en te speculeren op verdere stijgingen van goudwaarde waarna ze op een bepaald moment over zullen gaan tot verkopen en zodoende een winst toucheren. Men koopt goud bijvoorbeeld tegen $900 in de hoop deze in de toekomst (over t-maanden) tegen $910 te verkopen. Als laatste instrument behandelen wij de call opties die ten tijde van prijsstijgingen in de goudmarkt ingezet kunnen worden. Call opties geven aan de koper het recht om tegen een afgesproken uitoefenprijs en binnen een bepaalde uitoefenperiode, onderliggende waarden (in dit geval goud) te kopen, tegen betaling van een optiepremie. De tegenpartij zijnde de schrijver van de call optie ontvangt de optiepremie maar heeft dan de verplichting om de onderliggende waarde (goud) te leveren indien de optie inderdaad in de markt wordt uitgeoefend (ofwel gecalled ). De strategie hierachter is dat wanneer goudprijzen gaan stijgen (of verder gaan stijgen) de koper van de call optie goud zal kopen tegen de afgesproken uitoefenprijs. Het wordt interessant voor de koper om dit te doen indien de marktprijs van het goud boven de uitoefenprijs komt te liggen 19. Immers in dat geval levert het callen van de optie (dus het uitoefenen van het recht) een economisch voordeel op omdat het goud wordt verkregen tegen de uitoefenprijs van bijvoorbeeld $ 250, maar het verkregen goud kan direct worden verkocht op de markt tegen $ 255 ($ 255 marktprijs > $250 uitoefenprijs). Hiermee hebben wij, weliswaar niet uitputtend, op een eenvoudige manier laten zien hoe marktpartijen bij verschillende verwachtingspatronen strategieën kunnen gebruiken om een financieel voordeel te behalen. Voor de niet speculanten op de goudmarkt heeft goud een andere economische betekenis in die zin dat in goud wordt verhandeld om daarmee in consumptieve en investeringsbehoeften te voorzien. Let wel dat verwachtingen anders kunnen uitpakken dan oorspronkelijk werd bedacht of gehoopt. Men loopt dan financiële risico s die in de miljoenen kunnen oplopen. Conclusies In dit artikel werden vraag- en aanbodfactoren die van invloed kunnen zijn bij de bepaling van de goudprijs behandeld. Het optreden van speculanten op de markt maakt echter dat in bepaalde perioden, de prijsfluctuaties in de markt maar slechts door economische argumentatie kan worden verklaard. Ook hebben wij aangetoond dat er tussen de goudprijs aan de ene kant, en de olieprijs en de waarde van de dollar aan de andere kant een nauwe relatie bestaat. In de periode hebben wij berekend dat de elasticiteit tussen de goudprijs en olieprijs 0,8 was. De gevoeligheid van de goudprijs voor de dollarwaarde ligt veel hoger en wel op 1,98 voor een kortere onderzoeksperiode ( ). Dus de goudprijs wordt sterker gedreven door mutaties in de dollarwaarde dan door mutaties in olieprijs. 19 Voor de duidelijkheid moet gesteld worden dat voor een winstgevende deal op (goud)opties het verschil tussen de marktprijzen en uitoefenprijzen groter moet zijn dan de betaalde optiepremie wil het product interessant worden. 16

17 Een andere belangrijke conclusie is dat goud in de loop van de jaren haar monetaire betekenis heeft verloren. Tijdens de gouden standaard en de goud-dollar standaard had goud een zeer belangrijke betekenis in het internationale monetaire systeem van vaste wisselkoersen. Met de val van het Bretton Woods systeem in 1971 en de overgang naar zwevende en vrije wisselkoersen is goud, monetair gezien minder belangrijk geworden. Geleidelijk aan hebben vele monetaire instituten in de wereld dan ook afspraken gemaakt hoe zij op een ordelijke manier hun goudbezit konden afbouwen, volgens afspraken gedaan in de Central Bank Agreement on Gold Sales. Vooral in de jaren 1980 tot 2000 fluctueerden goudprijzen in een bepaalde nauwe marge van $300 $500. Na het jaar 2000 belandde de wereldeconomie van de ene in de andere crisis. Beleggers hebben sindsdien weer hun toevlucht gezocht in goud als een veilige haven tegen de inflatie, en tegen de economische, en financiële problemen in de wereld. Verder zijn er voldoende beleggingstrategieën te bedenken waarmee speculanten en andere marktpartijen voordeel kunnen behalen in een markt van zowel stijgende als dalende prijzen. Voor de Bank zelf is het van groot belang dat het gevolgde beleid met betrekking tot het goud de komende jaren onverminderd wordt voorgezet. Goud is en zal dus de komende jaren in de balans van de Bank prominent aanwezig zijn om als buffer te fungeren voor risico s die de Bank loopt. ============================= 17

18 Referenties Barishef. N. (2005). Bullion management Group Inc., 19 april Chaize, Th. (April 2007). De produktie van goud in de wereld. Harrington S.D. and C. Salas (2008). Fannie Freddie drop as Moody s cuts. Bloomberg.com. July 15, International Monetary Fund (2000). IMF completes off-market gold sales. IMF News Brief No. 00/21. International Monetary Fund (2005). Financing further debt relief or low-income countries. Preliminary considerations. March 10, Jubilee USA network (February 2008). Recent developments on IMF gold sales & debt cancellations. Briefing Note two Jubilee USA network. imfgold.pdf. NRC handelsblad (15 januari 2005). De vlucht in goud. Romero, A. (2007). Valutakoersontwikkeling met speciale aandacht voor de Eurodollar verhouding. ( niet gepubliceerd) Vaessen, S. (28 april 2008). Peakoil Nederland. Goud, olie en de Amerikaanse dollar. World Gold Council. (Juli 2008). Official gold reserves. Gold market knowledge. Supply and demand. Gold prices and pricing. (www.gold.org) 18

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8 betalingsbalans Zweden behoort tot de EU maar (nog) niet tot de EMU. Dat maakt Zweden een leuk land voor opgaven over wisselkoersen, waarbij een vrij zwevende kroon overgaat naar een kroon met een vaste

Nadere informatie

Toetsopgaven VWO bij de euro-editie van het Onderdeel Geld van Percent Economie voor de tweede fase

Toetsopgaven VWO bij de euro-editie van het Onderdeel Geld van Percent Economie voor de tweede fase Toetsopgaven VWO bij de euro-editie van het Onderdeel Geld van Percent Economie voor de tweede fase Opgave 1 Sinds 1 juni 1998 maakt De Nederlandsche Bank (DNB) samen met de centrale banken van andere

Nadere informatie

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen.

Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Fysiek goud is de ultieme veilige haven en zou de basis moeten vormen van ieder vermogen. Goud is al duizenden jaren simpelweg een betaalmiddel: geld. U hoort de term steeds vaker opduiken in de media.

Nadere informatie

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Member of the KBC group

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Member of the KBC group Hedging strategies Opties p. 2 Index 1. Hedging met opties 3 2. Hedging met put opties 4 3. Hedgen met valutaopties 6 Twee valutaoptiecontracten 6 p. 3 Hedging met opties Hedging komt van het Engelse to

Nadere informatie

Euronext.liffe. Inleiding Optiestrategieën

Euronext.liffe. Inleiding Optiestrategieën Euronext.liffe Inleiding Optiestrategieën Vooraf De inhoud van dit document is uitsluitend educatief van karakter. Voor advies dient u contact op te nemen met uw bank of broker. Het is verstandig alvorens

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Een onderneming van de KBC-groep

Hedging strategies. Opties ADVANCED. Een onderneming van de KBC-groep Hedging strategies Opties p. 2 Index 1. Hedging met opties 3 2. Hedging met put opties 4 3. Hedgen met valutaopties 6 Drie valutaoptiecontracten 6 p. 3 Hedging met opties Hedging komt van het Engelse to

Nadere informatie

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014

Kwartaalbericht. 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015. Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Kwartaalbericht 4e kwartaal 2014 Den Haag, 30 januari 2015 Samenvatting cijfers per 31 december 2014 Dekkingsgraad: 111,5% Beleidsdekkingsgraad: 112,6% Belegd vermogen: 19,6 miljard Rendement 2014: 27,6%

Nadere informatie

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group Optie strategieën Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Basisstrategieën 2 2. Voorbeelden van toepassingen 2 3. Grafische

Nadere informatie

{loadposition Plus500-grafiek-zilver} BEKIJK HIER DE TECHNISCHE ANALYSE VAN ZILVER. Prijs van Zilver

{loadposition Plus500-grafiek-zilver} BEKIJK HIER DE TECHNISCHE ANALYSE VAN ZILVER. Prijs van Zilver {loadposition Plus500-grafiek-zilver} BEKIJK HIER DE TECHNISCHE ANALYSE VAN ZILVER Prijs van Zilver Zilver is een edelmetaal wat zich mag verheugen in een toenemende populariteit onder beleggers. Als beleggingsobject

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 september 2014 130,4%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 30 juni 2014. Over de eerste negen maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen

Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen Markt voor onderhandse derivaten in korte tijd sterk gekrompen De mondiale markt voor onderhandse derivaten - niet gestandaardiseerd verhandeld op de beurs maar in maatwerk tussen grote partijen - is sinds

Nadere informatie

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Member of the KBC group

Optie strategieën. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Member of the KBC group Optie strategieën Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Grafische voorstelling 4 2. Bull strategieën 5

Nadere informatie

Het beleggingssysteem van Second Stage

Het beleggingssysteem van Second Stage Het beleggingssysteem van Second Stage Hoewel we regelmatig maar dan op zeer beperkte schaal (niet meer dan vijf procent van het kapitaal) - zeer kortlopende transacties doen, op geanticipeerde koersbewegingen

Nadere informatie

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS Valutamarkt De euro op koers Havo Economie 2010-2011 VERS 2 Hoofdstuk 1 : Inleiding Opdracht 1 a. Dirham b. Internet c. Duitsland - Ierland - Nederland - Griekenland - Finland - Luxemburg - Oostenrijk

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Vierde kwartaal 2014-1 oktober 2014 t/m 31 december 2014 Samenvatting: dalende euro en dalende rente Nominale dekkingsgraad gedaald van 117,4% naar 115,1%

Nadere informatie

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land.

= de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. 1 De wisselmarkt 1.1 Begrip Wisselkoers = de ruilverhouding tussen 2 munten De wisselkoers is de prijs van een buitenlandse valuta uitgedrukt in de valuta van het eigen land. bv: prijs van 1 USD = 0,7

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen 1 en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

wisselkoers Euro in Amerikaanse dollar 1,3644 Hoeveel dollar is 590?

wisselkoers Euro in Amerikaanse dollar 1,3644 Hoeveel dollar is 590? wisselkoers Euro in Amerikaanse dollar 1,3644 Hoeveel dollar is 590? 1,3644 * 590 = $805 2300 is dan 1,3644 * 2300 =$3138,12 Hoeveel euro is $789? 1,3644 dollar = 1 euro $789 / 1,3644 =578,28 euro Bereken

Nadere informatie

De conclusies van het IMF betreffende de betalingsbalans en het monetair beleid zijn onderverdeeld in drie aspecten:

De conclusies van het IMF betreffende de betalingsbalans en het monetair beleid zijn onderverdeeld in drie aspecten: SAMENVATTING BELANGRIJKSTE CONCLUSIES IN HET RAPPORT D.D. 19 SEPTEMBER 2011 NAAR AANLEIDING VAN DE BESPREKINGEN IN HET KADER VAN DE 2011 ARTIKEL IV CONSULTATIES VAN HET IMF 1. HOOFDTHEMA Het belangrijkste

Nadere informatie

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Member of the KBC group

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Member of the KBC group Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Inleiding 3 2. Valutaopties 4 Twee valutaoptiecontracten 4 Waarom valutaopties

Nadere informatie

Debt Sustainability Analysis (DSA)

Debt Sustainability Analysis (DSA) BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Debt Sustainability Analysis (DSA) Een analyse naar de kwetsbaarheid van de Surinaamse Staatsschuld in 2014-2018 Malty Dwarkasing Sarajane Omouth

Nadere informatie

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak?

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? Komt er QE in de eurozone? Sinds enige maanden wordt er op de financiële markten gezinspeeld op het opkopen van staatsobligaties door de Europese

Nadere informatie

Het 4 e kwartaal van 2014.

Het 4 e kwartaal van 2014. 1 Het 4 e kwartaal van 2014. Zoals werd aangegeven aan het einde van het derde kwartaal van 2014 zou voorzichtigheid betracht worden bij het investeren in aandelen. De kansen op topvorming werden zo groot

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014. Samenvatting: stijgende aandelen Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Eerste kwartaal 2014-1 januari 2014 t/m 31 maart 2014 Samenvatting: stijgende aandelen Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,0% naar 123,6% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen?

Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? Inflatie protectie: risico management of slim beleggen? 1. Precies een jaar geleden schreven we over het inflatiefenomeen dat altijd zijn kop opsteekt na periodes van recessie. Onze conclusie was dat nieuwe

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

Nooit meer verliezen is een op/e

Nooit meer verliezen is een op/e Nooit meer verliezen is een op/e 12 december 2014 André Brouwers beleggingsinstituut.nl André Brouwers Educa6e en Informa6e Start 2011 15.000 beleggers getrained Training, coaching en beleggersinforma6e

Nadere informatie

Edelmetalen Watch. Van pessimist naar optimist. Economisch Bureau Macro & Financial Markets Research. Insights.abnamro.nl/en.

Edelmetalen Watch. Van pessimist naar optimist. Economisch Bureau Macro & Financial Markets Research. Insights.abnamro.nl/en. Edelmetalen Watch Economisch Bureau Macro & Financial Markets Research Van pessimist naar optimist 18 februari 2016 Georgette Boele Co-ordinator FX & Precious Metals Strategy Tel: +31 20 629 7789 georgette.boele@nl.abnamro.com

Nadere informatie

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015

Care IS klantbijeenkomst. Hotel Van der Valk oktober 2015 Care IS klantbijeenkomst Hotel Van der Valk oktober 2015 Welkom Wij heten u van harte welkom in Van der Valk Hotel 2 Programma 19.00 uur Ontvangst 19.30 uur Opening 19.40 uur Chinese groeivertraging 20.00

Nadere informatie

High Risk. Equity Interest Other. ING Metal Index Note

High Risk. Equity Interest Other. ING Metal Index Note High Risk Equity Interest Other ING Metal Index Note 175% participatie in de mogelijke stijging van een metalen-index 60% garantie van de nominale waarde op einddatum Maximum aflossing: 187,50% van de

Nadere informatie

Aandelenopties in woord en beeld

Aandelenopties in woord en beeld Aandelenopties in woord en beeld 2 Aandelenopties in woord en beeld 1 In deze brochure gaan we het hebben over aandelenopties zoals die worden verhandeld op de optiebeurs van Euronext. Maar wat zijn dat

Nadere informatie

HOOFDSTUK 19: OEFENINGEN

HOOFDSTUK 19: OEFENINGEN 1 HOOFDSTUK 19: OEFENINGEN 1. Op de beurs van New York worden de volgende koersen genoteerd : 100 JPY = 0,8 USD ; 1 GBP = 1,75 USD en 1 euro = 0,9273 USD. In Tokyo is de notering 1 USD = 140 JPY. In Londen

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

De Duurzaamheid van de Euro

De Duurzaamheid van de Euro Sustainable Finance Lab : De Duurzaamheid van de Euro #susfinlab www.sustinablefinancelab.nl De euro is niet houdbaar Arjo Klamer Munten komen en gaan Gevallen munten Papiermark (Duitsland) 1914-1924 Hyperinflatie

Nadere informatie

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group. Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext.

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group. Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Call en put opties 3 2. Koper en schrijver 4 3. Standaardisatie 5 Onderliggende

Nadere informatie

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep

Opties. Brochure bestemd voor particuliere beleggers INTERMEDIATE. Een onderneming van de KBC-groep Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Inleiding 3 2. Valutaopties 4 Drie valutaoptiecontracten 4 Waarom valutaopties

Nadere informatie

Terug naar de kern Bob Hendriks

Terug naar de kern Bob Hendriks Terug naar de kern Bob Hendriks Oktober 2013 Waarom nog beleggen? 2 Agenda BlackRock? Sparen & beleggen We leven langer/pensioen Inkomsten uit beleggen Conclusie 3 BlackRock is opgericht voor deze nieuwe

Nadere informatie

Putoptie. 1Productinformatie!

Putoptie. 1Productinformatie! Putoptie 1Productinformatie! Een valutatransactie is een overeenkomst tussen twee partijen om een afgesproken hoeveelheid van één valuta te ruilen tegen een afgesproken hoeveelheid van één andere valuta.

Nadere informatie

Sprinters Club 22/03/2011

Sprinters Club 22/03/2011 Sprinters Club 22/03/11 PORTEFEUILLE SPRINTERS Aankoop Sprinters Verkoop Sprinters Datum Markt LNG of SHT koers aantal totaal datum koers totaal AEX LNG 2 AEX SHT 9 9/3/11 OLIE LNG 69..02 71 2486.42 34.68

Nadere informatie

De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015.

De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015. Kwartaalbericht 2015 Samenvatting De marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2015 was 135,1%. Dit is een toename van 5,7% ten opzichte van 31 maart 2015. De reële dekkingsgraad ultimo tweede kwartaal was

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014. Samenvatting: dalende rente Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2014-1 april 2014 t/m 30 juni 2014 Samenvatting: dalende rente Nominale dekkingsgraad gestegen van 123,6% naar 123,7% Reële dekkingsgraad

Nadere informatie

Op zoek naar rendement? Zoek niet langer

Op zoek naar rendement? Zoek niet langer Op zoek naar rendement? Zoek niet langer High-yield en opkomende markten Juni 2014 Uitsluitend voor professionele beleggers De rente op staatsobligaties blijft nog lang laag. In het nauw gedreven door

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal Zitting 1977-1978 15 099 Goudherwaardering Nr. 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal 's-gravenhage, 13juli 1978

Nadere informatie

"Opties in een vogelvlucht"

Opties in een vogelvlucht "Opties in een vogelvlucht" Presentatie voor het NCD November 2010 Ton Ruitenburg Senior Officer Retail Relations Amsterdam Opties en hun gebruikers Doel van deze presentatie is u een eerste indruk te

Nadere informatie

Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk

Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk Internationale vorderingen Nederlandse banken onder druk De vorderingen van Nederlandse banken op het buitenland zijn onder invloed van de financiële crisis en de splitsing van ABN AMRO in 2007 en 2008

Nadere informatie

Dutch Meat Importers Association. Noordwijk, 7 nov 2014

Dutch Meat Importers Association. Noordwijk, 7 nov 2014 Dutch Meat Importers Association Noordwijk, 7 nov 2014 Introductie Laurens Maartens Nooit verlegen om een praatje! Geeft met veel plezier zijn visie op de markten. Oa DFTtv en WallStreetJournal. UBS /

Nadere informatie

Strategieën met Opties

Strategieën met Opties Strategieën met Opties Euronext, de nieuwe pan-europese beurs, komt voort uit de fusie tussen de beurzen van Amsterdam, Brussel en Parijs. Handelen op Euronext is snel en goedkoop. Bovendien heeft u binnenkort

Nadere informatie

Zelftest hoofdstuk 1 Gesloten vragen 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A

Zelftest hoofdstuk 1 Gesloten vragen 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A Zelftest hoofdstuk 1 1.22 D; 1.23 B; 1.24 A; 1.25 B; 1.26 B; 1.27 C; 1.28 D; 1.29 A; 1.30 B; 1,31 A; 1.32 A 1.33 a. $25 1, 1 = $27,50 b. -invoercontingenten, -kwaliteitseisen, -douaneformaliteiten, -subsidies

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

LYNX Beleggersdebat 2016

LYNX Beleggersdebat 2016 LYNX Beleggersdebat 2016 BELEGGERSDEBAT 2016 V.l.n.r.: Jim Tehupuring, Willem Middelkoop, Janneke Willemse, André Brouwers en Corné van Zeijl BELEGGERSDEBAT 2016 Tip 1 Jim Tehupuring BELEGGERSDEBAT 2016

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2013-2045

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl

Examen HAVO en VHBO. Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Economie 1,2 oude en nieuwe stijl Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Woensdag 21 juni 13.30 16.30 uur 20 00 Dit

Nadere informatie

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet.

1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. AANVULLENDE SPECIFIEKE TIPS ECONOMIE VWO 2007 1. Lees de vragen goed door; soms geeft een enkel woordje al aan welke richting je op moet. : Leg uit dat loonmatiging in een open economie kan leiden tot

Nadere informatie

De afnemende vrees voor een Amerikaanse interventie in Syrië zorgde voor lagere olieprijzen. Ten opzichte van vorige week is de prijs 1,7 % gedaald.

De afnemende vrees voor een Amerikaanse interventie in Syrië zorgde voor lagere olieprijzen. Ten opzichte van vorige week is de prijs 1,7 % gedaald. Energiemarktanalyse Powerhouse Olie Olie (volgende maand) De afgelopen week waren de ogen van beleggers vooral gericht op een eventuele aanval van de VS op Syrië. Omdat het lijkt dat Obama steeds meer

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1

Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Inleiding tot de economie Test december 2008 H17 tem H25 VERBETERING 1 Vraag 1 Bin. Munt/Buit. munt Hoeveelheid buitenlandse munt Beschouw bovenstaande grafiek met op de Y-as de hoeveelheid binnenlandse

Nadere informatie

1. De optie theorie een korte kennismaking

1. De optie theorie een korte kennismaking 1. De optie theorie een korte kennismaking 1.1 Terminologie Een optie is een recht. Een recht om iets te kopen of verkopen. Dit recht kan worden verkregen tegen betaling van een bedrag in geld: de optiepremie.

Nadere informatie

European Forward Extra

European Forward Extra European Forward Extra 1Productinformatie! Een valutatransactie is een overeenkomst tussen twee partijen om een afgesproken hoeveelheid van één valuta te ruilen tegen een afgesproken hoeveelheid van één

Nadere informatie

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013.

Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 31 maart 2014: 128,6%, een toename van 3,3%-punt ten opzichte van 31 december 2013. Meer informatie vindt u op de website. Beleggingsrendement

Nadere informatie

INVINCO BENELUX. Goudprijs is alweer op zijn retour. Een crash blijft mogelijk

INVINCO BENELUX. Goudprijs is alweer op zijn retour. Een crash blijft mogelijk Goudprijs is alweer op zijn retour. Een crash blijft mogelijk 2 Wat is het geheim en de essentie van goed beleggen? Je moet anticiperen op de werkelijkheid van morgen en wat die voor gevolgen heeft voor

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Participating Forward

Participating Forward Participating Forward 1Productinformatie! Een valutatransactie is een overeenkomst tussen twee partijen om een afgesproken hoeveelheid van één valuta te ruilen tegen een afgesproken hoeveelheid van één

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het tweede kwartaal gestegen van 15.941 miljoen naar 16.893 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 juni 2014 129,5%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 31 maart 2014. Over de eerste zes maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen

Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Verklaring beleggingsresultaten en verlaging pensioenen Het bestuur van Stichting Pensioenfonds Randstad heeft medio februari 2014 moeten besluiten tot het doorvoeren van een pijnlijke maatregel. Om de

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Een van de informatiebronnen voor de ecb bij het voeren van het monetaire beleid is de Bank Lending Survey, een kwalitatieve kwartaalenquête naar

Nadere informatie

HOOFDSTUK 19: WISSELKOERS EN WISSELMARKT

HOOFDSTUK 19: WISSELKOERS EN WISSELMARKT 1 HOOFDSTUK 19: WISSELKOERS EN WISSELMARKT 1. PRIJSVORMING OP DE WISSELMARKTEN 1.1. Enkele begrippen Wisselkoers = prijs van de buitenlandse munt, uitgedrukt in nationale munt bv. wisselkoers () van de

Nadere informatie

Mutatie ( miljoen) Mutatie 2009* in %

Mutatie ( miljoen) Mutatie 2009* in % Tweede kwartaal/eerste halfjaar 2010 26 augustus 2010 Halfjaarbericht Hoofdpunten Omzet met 10,8% gestegen naar 7,1 miljard (stijging van 4,4% tegen constante wisselkoersen) Bedrijfsresultaat met 17,6%

Nadere informatie

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG

2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 2013 in het kort SAMENVATTING VAN HET JAARVERSLAG 1 Toelichting op het jaarverslag In het Jaarverslag 2013 legt het pensioenfonds uitgebreid verantwoording af over de ontwikkelingen, besluiten en gebeurtenissen

Nadere informatie

Cylinder. 1Productinformatie!

Cylinder. 1Productinformatie! Cylinder 1Productinformatie! Een valutatransactie is een overeenkomst tussen twee partijen om een afgesproken hoeveelheid van één valuta te ruilen tegen een afgesproken hoeveelheid van één andere valuta.

Nadere informatie

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting:

Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel. Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015. Samenvatting: Kwartaalbericht Pensioenfonds KLM-Cabinepersoneel Tweede kwartaal 2015-1 april 2015 t/m 30 juni 2015 Samenvatting: De maandelijkse nominale dekkingsgraad is fors gestegen van 105,7% naar 115,4%. Dit komt

Nadere informatie

Het beleggingssysteem van Second Stage

Het beleggingssysteem van Second Stage Het beleggingssysteem van Second Stage Hoewel we regelmatig maar dan op zeer beperkte schaal (niet meer dan vijf procent van het kapitaal) - zeer kortlopende transacties doen, op geanticipeerde koersbewegingen

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2014-2050

Nadere informatie

40 1-7-2014 1-10-2014 1-1-2015

40 1-7-2014 1-10-2014 1-1-2015 Energiemarktanalyse voor Groenten & Fruit, door Powerhouse Olie Olie (volgende maand) 13 12 11 1 Prijs/vat 9 8 7 6 5 71,2 57,69 1-7-214 1-1-214 1-1-215 Brent (Dollar) Brent (EUR) Afgelopen week Week-op-week

Nadere informatie

OPTIES IN VOGELVLUCHT

OPTIES IN VOGELVLUCHT OPTIES IN VOGELVLUCHT Inleiding Deze brochure biedt een snelle, beknopte inleiding in de beginselen van opties. U leert wat een optie is, wat de kenmerken zijn van een optie en wat een belegger kan doen

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 Werkloosheid Verenigde Staten - Fed blijft op toneel Rusland eist rol op, p.1. - Aandelen meest kansrijk in 2014, p.2. - Obligaties winnen in Q1 - weinig potentie, p.2.

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Grafiek 1: Evolutie van de voornaamste aandelenindices in de VS, Eurozone, China en de groeilanden in vergelijking met de evolutie van de goudprijs.

Grafiek 1: Evolutie van de voornaamste aandelenindices in de VS, Eurozone, China en de groeilanden in vergelijking met de evolutie van de goudprijs. BEHEERSVERSLAG 31/3/2015 Macro & Markten, strategie Na de forse klim van de aandelenmarkten in 2014 zetten vooral de Zuidoost Aziatische en Europese aandelenmarkten deze trend in 2015 verder. Meer en meer

Nadere informatie

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN

DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DOUBLEDIVIDEND OUTLOOK 2015 KWALITEIT ONAFHANKELIJK BETROKKEN DECEMBER 2014 1. Economie VS blijg anker Het IMF verwacht een wereldwijde economische groei van 3,8% in 2015 Met een verwachte economische

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2005-I

Eindexamen economie 1 vwo 2005-I Opgave 1 Nijvere Europeanen Een onderzoeksbureau heeft berekend dat de arbeidsproductiviteit per gewerkt uur in de Europese Unie (EU) gemiddeld lager is dan in de Verenigde Staten van Amerika (VS). In

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II Opgave 1 Uit een krant: Uitzendbranche blijft groeien Uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) blijkt dat de uitzendbranche in het eerste kwartaal van 1998 flink is gegroeid. In vergelijking

Nadere informatie