Inhoud. Colofon. Kopij vóór de deadline per naar vdwaals.nl.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoud. Colofon. Kopij vóór de deadline per e-mail naar koerier@ vdwaals.nl."

Transcriptie

1 Colofon Inhoud De Koerier is een periodiek, uitgebracht door de studievereniging voor Technische Natuurkunde Johannes Diderik van der Waals, in samenwerking met de Studenten Onderwijs Organisatie (STOOR). Beide zijn gevestigd aan de faculteit Technische Natuurkunde van de Technische Universiteit Eindhoven. De Koerier verschijnt zes maal per jaar en is te vinden in de Van-der-Waalskamer. De Koeriercommissie bestaat uit: Suze Verbruggen (voorzitter), Thomas, Lemmens, Alex Zwanenburg, Reinier van Mourik, Martin van Mourik, Don van der Drift, Niels Duif en René van Bussel. Kopij vóór de deadline per naar vdwaals.nl. 2 e editie, jaargang 48, november 2007 De deadline voor Koerier 3 is: 18 januari Redactioneel 3. Op niveau 4. Mogen wij even STOORen 6. Oranje Suprematie 8. Zweverig geluid 10. Op naar Almelo 13. Ta tada taa, ta ta taa! 15. Onderwaterzingen 17. Een bloederige vierentwintig uur 21. Zoektocht naar een koptelefoon 24. Met je mond vol spekjes 26. Akoestiek in de Salon 29. Oorsprong, waar alles begint 30. Wisten jullie dat MDE staat voor Van toeters en blazen 37. Almanakquiz 38. Farzad in de Jostiband 39. Hoe wij de Klap overleefden 43. Handel met voorkennis 45. De 10 meest merkwaardige instrumenten 49. Voetballende robots 51. Puzzel 52. Activiteitenagenda 1

2 Redactioneel Door Suze Verbruggen Geluid. Herrie zul je bedoelen. Op het moment zit ik in de Van-der-Waalskamer de Koerier te maken. Met mijn oordopjes hard aangedrukt in mijn oren, zodat ik niet wordt afgeleid. Normaal vind ik het heel gezellig bij Van der Waals, maar ik heb het werk onderschat, dat in de Koerier gaat zitten. Nu probeer ik me wanhopig te concentreren op de taak die voor me ligt, de Koerier op tijd afkrijgen. Helaas gaat dat niet helemaal lukken. Maar toch, liever een mooie Koerier die ietsje te laat is, dan een lelijke Koerier die precies op tijd is. Nu ik het programma een beetje begin door te krijgen gaat het een stuk beter. Het is alleen jammer dat ik dit precies in een tentamenweek heb gepland. Niemand om me te helpen, terwijl ik bezig ben. Gelukkig zijn Erik S., Alex Z. en Thomas L. af en toe hier om me te helpen. Aan hen en aan alle mensen die hun stukje hebben ingeleverd, al dan niet op tijd, mijn dank. Samen met jullie heb ik hopelijk een mooie Koerier afgeleverd. En nu de drukker nog gaan zoeken. Op niveau Voorzitterspraat Door Jan Cortenbach Er komt een moment dat iedere nieuwe voorzitter van Van der Waals zijn eerste stukje moet schrijven, en hoewel dat moment eigenlijk al achter me ligt, aangezien mij gevraagd werd een stukje te schrijven voor in de almanak van de VvTP, heb ik met dit stukje aanzienlijk meer moeite. Daarin speelt natuurlijk mee dat het stukje voor die almanak slechts wordt gelezen door een paar omhooggevallen Delftenaren. Dit stukje daarentegen heeft als doel de leden van onze studievereniging, die aanzienlijk meer voor mij beteken, te amuseren en te informeren. Het is op het moment van schrijven alweer bijna twee maanden geleden dat het bestuur Contrast: in één kleur verenigd plaats heeft gemaakt voor het bestuur Excitatie: naar een hoger niveau. Dit ging, vooral voor laatstgenoemde, natuurlijk niet zo gladjes als het klinkt. Na de wisselings-alv op 19 september, waarbij er eindelijk een punt gezet werd achter onze kandi-periode, vertrokken wij als kersvers bestuur natuurlijk richting Stratumseind. Dit bleek de dag erna om 7.00 uur s ochtends bij aankomst bij N-laag een aanzienlijk minder goed idee te zijn geweest. Vol goede moed echter gingen wij als nieuw bestuur de stapels kasten en tafels, de groene zeep, het maandenlang verzamelde oud papier, de honing, en de rest van de ongelofelijke rotzooi te lijf. Na een dag en ochtend van schoonmaken, schoonmaken, schoonmaken, opruimen en het voltooien van een ware sleutelspeurtocht waren we dan echt klaar en echt bestuur. Redactioneel Op het moment dat je dan eigenlijk echt bestuur bent, komt er een hoop op je af. Af en toe gaat dit natuurlijk mis, met een aantal verstopte sleutels en andere verenigingseigendommen als gevolg. Vaker gaat het echter gewoon zoals het hoort, en op die momenten ben je dolblij dat je deel uit mag maken van het bestuur van Van der Waals. Van der Waals 2 3

3 Mogen wij even STOORen Door Noud Speijcken Het collegejaar is alweer een tijdje bezig en bij STOOR zijn er in deze tijd alweer veel zaken geregeld. Voor de eerstejaars beginnen volgende week de eerste grote tentamens en de propedeusetentamenbundels zijn bij STOOR al in groten getale verkocht. Ze zijn nog steeds verkrijgbaar in de STOORkamer. Tegen de tijd dat jullie dit kunnen lezen hoop ik dat die eerste tentamens goed zijn verlopen voor iedereen. Verder is er een interne stagevoorlichting geweest, die hopelijk een groot aantal mensen meer inzicht heeft gegeven in hun keuze voor een interne stage en misschien wel hun masterkeuze. Als je de presentaties van deze voorlichting nog een keer wilt bekijken kun je deze vinden op onze website. Voor een verdieping in de verschillende stagegroepen zijn er stageoriëntatiegroepen samengesteld, waaraan alle geïnteresseerden kunnen deelnemen. Verder hebben jullie tijdens de uitreiking van de onderwijsprijzen weer kunnen zien wie verkozen zijn tot beste docenten en begeleiders. De resultaten zullen in de eerstvolgende nieuwsbrief te lezen zijn. Ondertussen zijn de eerste leerlingen in contact gekomen met de gevolgen van de drietentamenregeling en het blijkt dat een aantal van hen niet begrepen wat er aan de hand was. Sinds 1 september 2006 geldt voor alle studenten dat je voor ieder tentamen drie pogingen hebt. Als je het vak dan nog niet gehaald hebt, moet je voor nieuwe pogingen overleggen met de studieadviseur. De precieze gevolgen kun je nalezen in de nieuwsbrief van 14 september 2007 die op onze website staat of je kunt het aan ons komen vragen in de pauzes in de STOOR kamer. Ik hoor mensen vaak klagen over de vele verschillende websites van de TU/e waarop je iedere keer weer opnieuw moet inloggen. Aan het begin van dit jaar is er een test gestart met een studentenportaal op waarop behalve het laatste nieuws ook links staan naar alle andere onderdelen van de TU/e-website waarbij je automatisch inlogt. De proef is gestart met de eerstejaars, maar iedereen kan het gebruiken en het is zeer handig. Mocht je nog vragen, klachten of suggesties hebben, neem dan vooral contact met ons op. Je kunt ook bij ons langskomen in de STOOR kamer (N-laag g0.04, tegenover Van der Waals), iedere pauze is daar iemand aanwezig om je te helpen. Op onze website nl/stoor kun je een uitgebreide beschrijving van al onze taken bekijken. Daarop staan onder andere ook de oude tentamens en de nieuwsbrieven. STOOR 4 Nog even een korte mededeling over de nieuwsbrief (ik weet dat we er vaak over zeuren). De Stud-N-t info wordt inderdaad door STOOR in elkaar gezet, maar is de nieuwsbrief van de faculteit en kan belangrijke informatie voor je studie bevatten. Er staat ook vaak informatie in die wij leveren, maar dat komt omdat wij die onderwijstaken voor de faculteit uitvoeren, dus mis hem niet! STOOR 5

4 Activiteit 6 Oranje suprematie EDDY Dinsdag 18 september 2007 voegde EDDY een nieuw hoofdstuk toe aan haar sportieve verhaal binnen SVTN J.D. van der Waals. Na de glorieuze overwinning bij het meest recente Unihockeytoernooi, zou team EDDY, bestaande uit Tommy Barten, Eline Braeken, Mark Hoeijmakers en Paul Scheer van Maaswaal, trachten ook bij het volleybaltoernooi het beste in zichzelf naar boven halen. Hoewel geen van de Eddy s een verleden heeft met volleybal, rekenden de atletische wonderen zichzelf natuurlijk wel tot de favorieten. De poule-indeling was op zijn zachtst gezegd gunstig voor de volleybalgeweldenaren met tegenstanders als de kandi s, een stel eerstejaars. En natuurlijk kreeg team EDDY een walkover, omdat een team inzag dat haar kansen tegen EDDY bij voorbaat al gelijk waren aan nul (het team is nooit op komen dagen red.). Zoals gezegd schatten de Eddy s zichzelf hoger in dan de genoemde tegenstanders, maar dit moest in de praktijk natuurlijk ook waargemaakt worden. De eerste wedstrijd bracht dan ook de nodige spanning met zich mee, omdat de vorm van de dag voor EDDY bepalend zou worden voor de mate van het succes. De eerste wedstrijd was dan ook gelukkig tegen de kandi s die in het verleden al bewezen hadden abominabele atleten te zijn. Voorzitter Jan Cortenbach is, ondanks een atletiekverleden, met een gemiddelde snelheid van 8 km/h tijdens de afgelopen Bata het meest sprekende voorbeeld. Dit bood de Eddy s de mogelijkheid om rustig in hun spel te groeien en na enkele fenomenale opslagen van Mark en Tommy, één balcontact van Eline en een aantal kamikazeacties van Paul was de eerste wedstrijd al snel in het voordeel van EDDY beslist. De tweede wedstrijd leverde een onveranderd spelbeeld op. EDDY domineerde de partij op alle fronten en de arme eerstejaars die met zoveel enthousiasme aan het toernooi waren begonnen, werden bij vlagen tot speelbal gereduceerd door de bekwame, stijlvolle opslagen van wederom Mark en Tommy, een overijverige, technische Paul aan het net en dit alles op aanwijzingen van captain Eline. Normaliter zijn statistieken als het percentage balbezit alleen interessant bij een voetbalwedstrijd o.i.d., maar het is hier misschien toch het vermelden waard dat de beduusde eerstejaars zich tevreden moesten stellen met 5% balbezit met de notitie dat dit ook alleen maar behaald werd als het oprapen van de bal voor EDDY opgenomen wordt in de statistieken. De inmiddels warm gespeelde Eddy s waren wel op zoek naar een uitdaging, maar zoals gezegd was de derde tegenstander bij voorbaat al met de staart tussen de benen afgedropen. Hiermee werd EDDY ongeslagen groepswinnaar en mocht het zich opmaken voor de finale. De finale werd gespeeld tegen Zij die het wel kunnen dat in de andere poule ook met speels gemak had gewonnen van haar tegenstanders. De naam van de medefinalisten werd door EDDY ingeschat als een grove zelfoverschatting door het team bestaande uit Han Crijns, Erik Nieuwenhuis, Erik Saaltink en Taco Vader. Een scherpe analyse van de tegenstander leerde EDDY dat de opponenten een licht voordeel genoten qua gemiddelde lengte, dus aan het net moesten de Eddy s het van hun sprongkracht hebben. Normaalgesproken zoekt EDDY de zwakste schakel van de tegenstander uit en bestookt die persoon dan met een spervuur van venijnig geplaatste ballen, maar EDDY constateerde dat dit bij deze opponenten niet nodig was, omdat alle vier de tegenstanders van eenzelfde bedenkelijk niveau waren. De tactiek bleek goed uit te pakken voor de, inmiddels ook door de rest, gedoodverfde favorieten en binnen de kortste keren werd een comfortabele voorsprong opgebouwd. Helaas sloop vanaf dat moment de laksheid in het team en werd team EDDY enigszins overmoedig. De eerst zo ruime voorsprong werd dan ook in een mum van tijd gereduceerd tot een aantal puntjes en team Zij die het wel kunnen rook haar kans. Nervositeit en spanning bekroop de Eddy s en dit resulteerde in een mindere fase waarin de voorsprong zelfs helemaal uit handen werd gegeven en EDDY voor het eerst tegen een achterstand aan moest kijken. Gelukkig bracht dit het beste in de Eddy s naar boven en weerden zij zich kranig op de soms harde services van Taco (die duidelijk goed geoefend had voor het toernooi). De achterstand werd weer omgebogen in een voorsprong en ook team Zij die het wel kunnen begon de spanning echt te voelen. Taco probeerde EDDY nog van de wijs te brengen met leuzen als Does that make your momma proud?! maar het mocht hem niet baten. Met de moed der wanhoop probeerden (Erik)2, Han en Taco het tij te keren, maar EDDY was gewoonweg beter. Rustig werd de wedstrijd uitgespeeld, waarna het vieren van de triomf kon beginnen! Yeahhh, this makes our mothers proud!!! Whooohooo! Ok, de Eddy s langs de kant (Ron Saris en Don van de Drift) overdreven dit heuglijke moment enigszins, maar dit kan hen niet kwalijk genomen worden, aangezien ook zij natuurlijk hun bijdrage hadden willen leveren aan dit magistrale stukje teamwork. Tot de grote teleurstelling van EDDY werden de winnaars na afloop helaas niet gefotografeerd waardoor het moment van euforie niet vereeuwigd is geworden, maar gezien de grote kans dat EDDY in de toekomst weer een sporttoernooi zal winnen, neemt EDDY dit de nieuwe activiteitencommissie, die EDDY bij deze hartelijk wil danken voor de organisatie van het toernooi, maar deels kwalijk. Behalve de organisatie wil EDDY natuurlijk iedereen bedanken die deze overwinning mede mogelijk heeft gemaakt. In de eerste plaats wil EDDY natuurlijk haar families bedanken en dan vooral de ouders die alle Eddy s altijd zijn blijven steunen, vooral op de momenten dat EDDY daar de meeste behoefte aan had. Verder wil EDDY al haar vrienden en vriendinnen bedanken voor de morele ondersteuning en tot slot wil EDDY alle opponenten bedanken. Echt Voor de tegenstanders had EDDY niets dan lof.. Witlof. Activiteit 7

5 Thema: Geluid 8 Zweverig geluid Levitatie zien we tegenwoordig overal. Helikopters, wolken, de goudvissen in de Van-der- Waalskamer, David Copperfield, enz. Ook in de fysica wordt levitatie vaak gebruikt; bijvoorbeeld optische levitatie, gebruikt om microscopische voorwerpen in een vloeistof als een pincet vast te houden, aerodynamische levitatie, gebruikt om superkoeling te bereiken, en magnetische levitatie, gebruikt in onder andere magneettreinen. Een minder bekende vorm van levitatie is akoestische levitatie. Deze vorm van levitatie wordt niet vaak toegepast en is vergeleken met andere levitatie methoden vrij onhandig. Het is vergelijkbaar met het breken vanglas met geluid door resonantie; wetenschappelijk gezien heeft het (bijna) geen nut en hetzelfde effect is veel makkelijker op een andere manier te bereiken. Toch is het leuk om te doen. Zwevende objecten zijn in dezelfde zin vaak lachen, maar dan ook vaak niet direct nuttig. Wat wordt er dan bedoeld met akoestische levitatie? Het spreekt voor zichzelf: leviteren, dus stabiel stilstaan in een medium zonder overgang van medium, met behulp van akoestische effecten. Het recept: pak 3 sterke speakers, 1 ~30x30x30 cm3 doosje, met in elke dimensie 1 opening voor de speaker en 1 klein licht voorwerp, bijvoorbeeld een druppeltje water. Zet de speakers hard (rond 145 db) aan op een frequentie die een staande golf creëert (een veelvoud van Door Martin van Mourik ongeveer 600 Hz). Zet het voorwerpje in de doos en geniet. Voor degenen die het principe nog niet snappen: Geluidsgolven zijn longitudinale golven met reflectieve eigenschappen. Als ze met de juiste frequentie loodrecht op een vlakke plaat gericht zijn, kan er een staande golf ontstaan. Voor een longitudinale golf door lucht betekent dit dat er vaste gebieden zijn met gemiddeld een overdruk (buik) en gebieden met gemiddeld een onderdruk (knoop). Het verschil in druk veroorzaakt dus de kracht op het voorwerp. Om ervoor te zorgen dat het in elke richtingsdimensie gevangen is, worden er 3 geluidsbronnen gebruikt. Laat het duidelijk zijn dat het dus niet gaat om iets omhoog te dwingen door er een harde speaker er onder te zetten. Geluidsgolven hebben geen impuls om over te dragen, dus je kunt dingen niet zwevend krijgen door er een dikke geluidsbron er onder te zetten. Levitatie krijg je dus ook net zo goed voor elkaar als de geluidsbron boven het object zit. Druk is bij levitatie dus het sleutelwoord. Veel druk is echter niet genoeg. Het gaat bij levitatie om drukverschil boven en onder het voorwerp. De gemiddelde druk op een klein voorwerp, met straal a, in een staande geluidsgolf is gegeven door: plus nog een term die dicht genoeg bij 1 zit om te negeren. Hier is ρ0 de omgevingsluchtdruk, A de complexe amplitude, k het golfgetal, a de straal van het voorwerp (bolvormig), en h de positie van het voorwerp ten opzichte van een knoop. De druk werkt op de bovenkant evenals de onderkant van het voorwerp, dus om iets leviterend te krijgen moet er genoeg verschil in de druk boven en onder zijn. In de knoop van de sinus is de verandering in druk het hoogst, dus daar zal het object zich bevinden. Je moet echter je voorwerp wel goed kiezen. Als het voorwerp te groot is past het niet in een knooppunt. Als het te klein is, is het verschil tussen de druk boven en onder het voorwerp te klein. Een object van ongeveer een derde van de golflengte is ideaal. Het is niet zomaar uit de formule te zien, maar om iets akoestisch te leviteren heb je wel een ontzettend harde bron nodig. Zo hard dat de golf zich niet meer lineair gedraagt, omdat de lucht dan te veel dempingseffecten toont. Het enige tot nu toe gevonden fysische nut van akoestische levitatie, het testen van oppervlaktespanning van vloeistoffen, maakt eigenlijk heel weinig gebruik van het feit dat een object leviteert. Zo kan er getest worden bij welke buitendruk een druppeltje water barst. Maar ik denk dat akoestische levitatie wel meer nut heeft: Stel dat je genoeg hebt van het beleid van het bestuur en de aanwezigheid van chaos. Je besluit dus Jan te ontvoeren. Geen stalen kooi houd Jan vast, dus je beslist om hem te vangen met iets waar hij geen verstand van heeft: natuurkunde. Wat heb je nodig om hem akoestisch te leviteren? Eerst moet je een bolvormige Jan verwerven. Gebruik hierbij je eigen creativiteit. Ik schat dat hij in die vorm een straal van ongeveer 0.5 meter heeft. De ideale golflengte is dus ongeveer 1.5 meters. Dit komt overeen met een golfgetal k= Zoek dus een hall van 1.5 meter breed. Bij een gewicht van ongeveer 75 kilo behoort een benodigd drukverschil van Pa. Bij invullen van de getallen komt dit ergens rond de 180 db uit. Aangezien dat bij 160 db je trommelvlies al instantaan vernietigd wordt, zou Jan de 190 db waarin hij vast zit niet waarderen. Thema: Geluid 9

6 Op naar Almelo Door Dirk van den Bekerom Activiteit Urenco is een Nederlands bedrijf dat zich bezighoudt met het verrijken van uranium door middel van ultracentrifuge. Dit staat natuurlijk garant voor een hartstikke interessant bezoekje voor ons. Wegens veiligheidsrisico s moesten we allemaal ons paspoort bij hebben, zodat de mensen bij Urenco zeker wisten dat we niet kwaadwillend waren, immers, het verrijkte uranium zou kunnen gebruikt worden als brandstof voor kernraketten. Gelukkig bleek dat er zich inderdaad geen terroristen onder ons bevonden, en konden we zo door het beveiligingshokje. In de ontvangstruimte werden we al lekker gemaakt met koffie, thee en krentenbroodjes. Er werd eerst een PowerPoint presentatie gegeven die ons vertelde wat er precies allemaal bij Urenco gebeurt. Zo is Urenco slechts verantwoordelijk voor het verrijken van het natuurlijke Uranium, het delven, scheiden etc. gebeurt bij andere bedrijven. Natuurlijk uranium bevat voor een klein percentage zo ongeveer 0,7% - de isotoop U-235, voor de rest bestaat het uit U-238. Nu is juist deze U-235 isotoop nodig voor kernreacties, daarom moet deze meer in het uranium komen, wat gebeurt door het te verrijken. Uraniumhexafluoride wordt in vaste vorm in tanks aangeleverd. Dit wordt verhit waardoor het verdampt, en vervolgens in de ultracentrifuges geleid. Hier blijft het lichtere U-235 dichter bij het midden, waardoor hier de concentratie U-235 iets groter is dan aan de rand van de centrifuge. Dit deel wordt er uitgepompt en weer in een volgende centrifuge geleid, en dit wordt herhaald totdat het gewenste percentage is bereikt. Hoe veel centrifuges er staan, en hoe snel ze draaien, is geheim. Uiteindelijk wordt het verrijkte uraniumhexafluoride weer in een tank gespoten alwaar het weer vaste vorm aanneemt. Dit kan dan vervolgens naar andere bedrijven die het uranium verder behandelen zodat het als brandstof te gebruiken is. Het was een interessant uitje, maar helaas niet erg leerzaam. Wat er werd verteld wisten de meesten eigenlijk al wel en aan de machines zelf was niet gek veel te zien: een hele hoop roestvrijstalen buizen. Toch leuk om een keer geweest te zijn, al blijft Almelo natuurlijk een pokkeneind weg. ASML s commitment aan toptechniek biedt natuur- en wiskundigen ongekende uitdagingen. In ons streven naar technologisch leiderschap, hebben we meer dan eens gerealiseerd wat anderen voor onmogelijk hielden. Haarscherp is bij ons niet scherp genoeg, klein niet klein genoeg en snel niet snel genoeg. Beetje bij beetje verleggen we de grenzen van de technologie in de ontwikke ling van ic-productiesystemen. In deze systemen wordt een masker, met daarop een deelstructuur van een chip, afgebeeld op de lichtgevoelige lak van een wafer. De eisen op het gebied van precisie Haarscherp is niet scherp genoeg Fysisch onmogelijk? Op de grens misschien Lichtbron 193 nanometer Lijndikte 130 nanometer Optiek in optima forma Projectie Complexe algoritmes Intelligent design Technologische voorsprong Samenwerken Twee weten meer dan één Op elkaar kunnen rekenen. en productivi teit zijn erg streng: de af te in lasertechnologie, twee van de speerpunten beelden structuren zijn zo n 100 nm breed bij de ontwikkeling van onze systemen. Verder en mogen ten hoogste 35 nm (!) ten opzichte ben je betrokken bij het afregelen van de van elkaar ver schui ven. Als natuur- of machine met behulp van complexe algoritmes wiskundige speel je een cruciale rol in de en bij het speci ficeren, valideren en integreren ontwikkeling, de productie en het onderhoud van nieuwe componenten. Daarbij werk je intensief samen met en moet je kunnen Natuur- en wiskunde rekenen op collega s met de meest uiteen - lopende studie-achtergronden. Want ook van deze systemen. Jouw kennis ligt ten bij ASML geldt: twee weten meer dan één. grondslag aan een groot deel van onze Wil je meer weten over ASML of over technologie. Bij ASML kun je je dan ook in onze loop baan mogelijk he den, kijk dan op heel wat richtingen ontwikkelen. Bijvoorbeeld of bel voor meer in op tische meet- en afbeeldings systemen of informatie +31(0) ASML-A-248-level II-165x240.indd :09:29

7 Bart Nijs. Functioneel ontwerper. Nog geen rijbewijs. Als je bij Quinity komt werken, werk je mee aan het ont wikkelen van ebusiness-applicaties. Dat doen we voor grote, financiële organisaties en met goede resultaten. En boeken wij succes, dan boek jij ook succes. Sterker nog: we garanderen je een carrière waarin je veel successen op je naam kunt zetten. Ook als je nog maar net bent afgestudeerd. En om je daarvan alvast te laten proeven, krijg je van ons een geweldig succesweekend naar keuze aangeboden als we het met elkaar eens worden. Kijk meteen op voor alle details en mogelijkheden. En ontdek dat je bij Quinity net zo succesvol kunt worden als je ambities reiken. Quinity zoekt software engineers Java/J2EE, projectleiders, functioneel ontwerpers en consultants/informatie-analisten. Als je zo n baan én een succesweekend wilt, upload dan snel je cv. Ook al heb je nog geen ervaring. Op vind je uiteraard ook alle andere informatie en wetenswaardigheden over een baan bij ons bedrijf. Quinity B.V. Maliebaan 50 Postbus LB Utrecht Telefoon +31(0) Ta tada taa, ta ta taa! Das A-Team Vor einigen Jahren wurden vier Männer einer militärischen Spezialeinheit wegen eines Verbrechens verurteilt, das sie nicht begangen hatten. Sie brachen aus dem Gefängnis aus und tauchten in Los Angeles unter. Seitdem werden sie von der Militärpolizei gejagt, aber sie helfen anderen, die in Not sind. Sie wollen nicht so ganz ernst genommen werden, aber ihre Gegner müssen sie ernst nehmen. Also wenn Sie mal ein Problem haben und nicht mehr weiter wissen, suchen Sie doch das A-Team! Kennst du das A-team? Das A-team. Vier Männer in einem schwarzen Van, ohne Rahmen! Ha! [ ] Weißt du, wie die alle heißen? Der alte Bock der heißt Hannibal Und der große Neger der heißt B.A. Baracus Und dann gibt es noch so einen Vollidiot, das ist Stinkhund. Und der vierte der heißt: Gesicht. Diese sind nur einige Intros von das A-team, vier kräftige Männer in der Blütezeit des Lebens. Eigentlich braucht das A-team überhaupt keine Intro, denn jeder Junge oder Mädchen hat mindestens einmal ins Leben eine Episode von das A-team gesehen. Einige Wochen her sollten wir unsere Militärische Freunde eine große Ehr beweisen durch das nachspielen einer Episode. Richtig! In ihnen endlose Suchtocht nach Freiheit hat das Lot das A-team wieder zu Vietnam gebracht. Da mussten sie einen alten Freund von Kolonel Trautmann freimachen, der sie helfen könnte die Freiheit zu bekommen. Aber zuerst muss da gefochten werden, gegen eine mysteriöse Fräulein: Tia Carrera (nicht zu verwarren mit Tia Maria!). B.A. hatte gedacht, das er das Färkenchen wohl waschen sollte, aber Tia war nicht für ein Loch zu fangen. Nach das Gefecht war Gesicht plötzlich verschwunden, also Hannibal, Stinkhund und B.A. mussten ganz allein die dunkle Jungle rein. Aber sehr schnell hatten sie ihnen Freund gefunden: das war die einige Johnny Rambo! Aber was ist das? Was sagt der Johnny dann jetzt? Aaaaaaadrian! Das ist nicht Rambo, das ist Rocky III. Rocky hat seine klutz verloren: er denkt das B.A. Clubber Lang ist, und fängt an, mit ihm zu kämpfen! Aber kein not, mit seine patentierten Kämpfmethoden schlagt er Rocky ohne Probleme. Das A-team (ohne Gesicht) freuet sich, das sie schon wieder Das A-teim im Panzerwagen Activiteit 13

8 Activiteit 14 ein Kämpf gewonnen haben, aber sie haben die Haut von die Bär verkauft, bevor der geschossen ist: da springt ein militärischen Typ aus zu vorschein. Er sagt: Ich bin der Kolonel., euhm, Kolonel Decker!. Der Kolonel hat zwei Schießgewehre, damit er das A-team unter schotz halt. Aber kein Not: Hannibal wird das mit eine schlaue Aufmerkung schon lösen: Hey Kolonel, steck die Ein Teil der A-team Kanone mal weg, sonnst knallt! schreiet er, und de Kolonel gehorsahmt natürlich. B.A. utilisiert schon wieder seine Fechttechnik, und übermeistert die Kolonel. Dann ist die Zeit da gekommen, weg zu gehen aus diese Jungle. Aber wo ist dann Gesicht? Aha, da ist er schon, zwischen zwei schöne Weiber! Gib mir eine Zigarre, sagt Hannibal, und Gesicht Beratung zwischen den teams gibt ihm eine. Ich liebe es, wenn ein Plan zusammen kommt! B.A., sadel die Hühner, wir fahren nach die Freiheit. Da ist plötzlich die schwarze Van, damit die vier Freunde wegfahren (was mit die Weiber passiert, wisst keine). Kolonel Decker versucht noch einmal das A-team zu dwarschbohmen, aber eine Hände- Granate von Stinkhund torpediert seinen Jeep in die Luft. Und so endet diese sehr spannende Episode, liebe Leser und Leserinnen. Wir hoffen das jedem sich köstlich amüsiert hat, und gucken mal aus nach die nächste Nichtfahrer Thema- Abend: Kitt, gib mir mal Türbo-boost! Onderwaterzingen Helaas voor degenen die, na het lezen van deze titel, denken: Aha, eindelijk iemand die mij gaat uitleggen wat er allemaal zo gaaf is aan zingen onder de douche gaat dit stukje over zingende walvissen. Ze maken geluiden omdat dieren onder water erg afhankelijk zijn van geluid. De geluidssnelheid in water is ongeveer vier maal zo groot als in lucht. Water absorbeert licht beter en moleculen diffunderen langzamer, dus zien en ruiken zijn niet zo handig. Vooral de bultrug kan er wat van. Dit bakbeest van 25 tot 30 ton zwemt in alle oceanen van de wereld rond en houdt zo de grootste concerten ter wereld. Geluid draagt namelijk er ver onder water. Maar ze zingen niet alleen. Tijdens het jagen en ook bij de paarrituelen maken ze andere geluiden. Het geluid dat bekend staat als het walvisgezang wordt alleen door de mannetjes gezongen en alleen tijdens het paarseizoen. Hoe deze walvissen dit geluid maken is niet bekend. Tandwalvissen (waaronder ook dolfijnen vallen) hebben een structuur in het hoofd die lijkt op de menselijke neus, die structuur wordt aangeduid als de fonische lippen. Door hier lucht langs te laten stromen kunnen ze geluid maken. De bultrug is echter een baleinwalvis en deze walvissen hebben geen fonische lippen. Waarschijnlijk gebruiken ze hun strottenhoofd bij de geluidsproductie. Ook over het doel van het zingen is weinig bekend. Omdat de muzikaliteit Door René van Bussel alleen de kop opsteekt in de paartijd lijkt het erop dat het zingen hier mee te maken heeft. Maar of de vrouwtjes afgaan op de beste zanger, het mannetje een territorium afbakent of dat het te vergelijken is met flirten is niet bekend. Er zijn gevallen bekend van mannetjes die mee zwommen met een vrouwtje tijdens het zingen, maar ook in groepen van meerdere mannetjes en een vrouwtje. De interesse voor het walvisgezang werd gewekt door de onderzoekers Roger Payne en Scott McVay die de liederen eind jaren 60, begin jaren 70 analyseerden. Zij werden geattendeerd op de walvisliederen door een medewerker van het Amerikaanse sonarsysteem, dat luistert naar geluiden van Russische onderzeeërs bij Bermuda. De basiseenheden van de liederen, die soms noten worden genoemd, bestaan uit op zichzelf staande ononderbroken emissies van geluid die tot een paar seconden lang kunnen duren. In frequentie variëren deze emissies van 20 Hz tot 10 khz, wat in het bereik van het menselijk gehoor ligt. Ze kunnen gemoduleerd worden in frequentie (dalende of stijgende tonen zijn mogelijk) en ook in amplitude. Een rij van zo n vier tot zes eenheden staat bekend als een subzin of subuitdrukking. Twee van deze eenheden vormen een zin, uitdrukking of frase. Ook in de muziek bestaat een dergelijke term, die verwijst naar een samenhangend stukje muziek van vier tot acht maten. Een walvis herhaalt een uitdrukking continu gedurende twee Thema: Geluid 15

9 Thema: Geluid 16 tot vier minuten; dit heet een thema. Verschillende thema s bij elkaar vormen dan uiteindelijk een lied, dat ongeveer 30 minuten duurt. Ook dit lied wordt uren- of zelfs dagenlang door de walvis herhaald. Om dit nog even samen te vatten, stel dat er de tonen la, li en le zijn, dan is la la li le, li la li le een voorbeeldzin. Stel je voor dat dit een paar minuten herhaald wordt en daar is je zingende walvis. Natuurlijk gebruikt een gemiddelde walvis wat meer tonen en na een paar minuten komt de volgende zin langs. Het lied van een walvis zal in de tijd langzaam veranderen, in ongeveer een maand veranderen een aantal noten. Ook deze snelheid van veranderen is niet constant, in sommige jaren verandert het lied vrijwel niet en in andere jaren is er relatief veel verandering. Uit jaren onderzoek blijkt dat er wel algemene patronen te zien zijn, maar het lied niet terugkeert naar oude combinaties. Walvissen in dezelfde gebieden, die zo groot kunnen zijn als hele oceaanbassins, zingen vaak gelijksoortige liederen, waartussen maar weinig variatie bestaat. Maar walvissen in bijvoorbeeld de Atlantische en Stille Oceanen zingen compleet andere liederen. De Noorse bultrug Recent onderzoek, in 2005 door Ryuji Suzuki, John Buck en Peter Tyack, met behulp van de informatietheorie, een wiskundige kijk op de codering en transmissie van data, heeft ook met een computermodel de bovenstaande opbouw in thema s, uitdrukkingen en subuitdrukkingen bevestigd. Eerder onderzoek baseerde zich op de perceptie van de liederen door mensen. Ook bleek dat de liederen weinig informatie bevatten. Per seconde wordt er minder dan 1 bit informatie verzonden. Ter vergelijking: een taal als Engels bevat 10 bits per gesproken woord. Een heel lied, wat ongeveer een half uur duurt, bevat volgens dit onderzoek ongeveer 130 bits. Tot slot nog een waarschuwing: probeer niet thuis als een walvis te zingen, walvissen ademen niet uit bij het zingen en kunnen tot drie kwartier hun adem inhouden. Een bloederige vierentwintig uur Door Lorenz Deen Het was een donderdagmiddag zoals zovele: gezellig een speciaal biertje drinken op de Borrel bij Van der Waals. Terwijl we gezellig wat staan te praten en van ons biertje staan te genieten worden we gestoord door het zoveelste promotiepraatje van dit jaar. Deze keer waren het de organisatoren van 24UP die ons probeerden te overtuigen om mee te doen, omdat het super vet is. Helaas kwamen Tommy en Mark niet overtuigend genoeg over om ons ook daadwerkelijk over te halen 24 uur lang op te blijven voor het belang van medisch onderzoek naar onze aderen. Maar hoe langer het duurde, hoe meer mijn latere teamgenoot Leroy begon te twijfelen. Toen Mark uiteindelijk met een zeer overtuigend argument kwam om mee te doen ( Ik geef jullie een biertje als jullie meedoen ) besloten we om toch maar mee te doen. 5x24 uur later was het zover: na een slopende dag op de universiteit stond het project op het punt van beginnen. We kregen ter introductie een korte lezing over het wel en wee van onze aderen, wat me deed denken aan die goeie ouwe tijd van Biologie 2 op de middelbare school. Ik wist ook meteen weer waarom ik niet de medische kant op ben gegaan. Na de introductie werd uitgelegd wat we precies gingen doen: 24 uur lang elk uur drie metingen doen aan je halsslagader: de dikte van de wand en de maximale en minimale doorsnede van deze ader. Het doel was om te kijken wat de aderen gedurende 24 uur doen. Vervolgens werden de teams gemaakt en toen bleek dat de promotie toch overtuigender was dan verwacht: natuurkunde had een team teveel afgevaardigd, waardoor dit team (Koen en Alex) werd gesplitst en verdeeld over de andere groepen. Ons ijzersterk team werd aangevuld door Koen waardoor we uiteindelijk met drie natuurkundigen, twee BMT-studenten en een informaticus de strijd aan gingen met de andere twee groepen. Na een korte briefing over het gebruik van de meetapparatuur werd er een overheerlijke maaltijd geserveerd waarbij we ons heel even in een (chinees) driesterrenrestaurant waanden. Daarna was het tijd om aan de slag te gaan. Dit ging helaas niet zo voortvarend als gepland. Het leren omgaan met de meetapparatuur vergde veel tijd en omdat er maar drie man per keer konden meten konden de andere drie mensen weinig anders doen dan wachten op de eerste resultaten. Tevens werd er tijdens dit project weinig gevraagd van de natuurkundigen: behalve een fysische interpretatie geven aan de te meten grootheden en hun onderlinge verbanden werd er alleen vanuit de organisatie gevraagd om wat hulp bij de opdrachten van differentiaalvergelijkingen. Nadat de eerste resultaten binnenstroomden kon er worden gewerkt aan de dataverwerking: een perfecte job voor onze informaticus. Omdat dit heel wat tijd vergde, konden we niets anders doen dan blijven helpen bij metingen. Gelukkig had de organisatie ook gezorgd voor de nodige afleiding: Er stond om 4:00 uur een tamponhockeytoernooi gepland. Je weet vast wel wat tamponhockey is, maar ik zal het je toch nog maar even uitleggen: je hebt een stok met een tampon ter grote van je onderbeen op het uiteinde zitten en Activiteit 17

10 Activiteit 18 het idee is dat je hiermee een balletje in het doel van de tegenstander slaat. Toen we besloten om even pauze te nemen en alvast wat te gaan tamponhockeyen kregen we al snel commentaar van Tommy en Mark (die nog steeds bezig waren met differentiaalvergelijkingen) dat we eens wat moesten gaan doen. We besloten na de korte pauze om weer flink aan de slag te gaan, en de tijd vloog om als een vogelverschrikker bij windkracht uur na het begin van het project stond het toernooi op het punt van beginnen. De organisatie had zelfs twee scheidsrechters van het sportcentrum uit hun nest getrommeld om de wedstrijden te leiden (een van de twee kwam van het T-feest red.). Omdat we natuurlijk wisten waar we onze prioriteiten moesten leggen besloten we om het rustig aan te doen tijdens het toernooi zodat we extra hard konden doorwerken aan het project. Onze terughoudende speelstijl koste ons de nodige punten, maar wetende dat wij nog flink wat energie overhadden voor het onderzoek voelden we ons toch de morele winnaars. Het was ondertussen 5 uur in de ochtend en het onderzoek liep nog steeds niet als gepland: er waren problemen met het meten van de wanddikte van de slagader en de verwerking van de data was nog niet succesvol waardoor we, voor ons gevoel, flink achter liepen op de andere 2 groepen. Na een lekker ontbijtje was het tijd om een frisse duik te nemen in het zwembad bij het sportcentrum waar we een uur lang het zwembad voor onszelf hadden. We kwamen er echter al snel achter dat baantjes trekken er niet in zat omdat we daar simpelweg te brak voor waren, en we besloten om de rest van het uur ( 30 minuten) onder een warme douche te gaan staan. Toen we terugkwamen hadden we nog maar enkele uren te gaan voordat we een presentatie moesten geven over onze onderzoeksresultaten, die nog steeds op zich lieten wachten. Na een snel crisisberaad met het hele team besloten we om alles op alles te zetten en een eindsprint in te zetten waar menig tourwinnaar nog een puntje aan kon zuigen. Toen rond het middaguur eindelijk de langverwachte doorbraak plaatsvond waren we niet meer te stoppen: een presentatie van hoogstaand niveau was het gevolg. Na alle presentaties gezien te hebben ging de jury in beraad en werden de deuren van het In Vivo van Protagoras geopend voor de deelnemers van 24UP. Toen de jury terugkwam was het besluit unaniem: Door ons harde werken hadden we de andere twee teams overklast, en werden we dan ook gekozen tot winnaars van de 24UP. We kregen een glazen trofee overhandigd en proostten met zijn alle op de overwinning. De rest van de avond hebben we heerlijk zitten drinken op kosten van de 24UPcommissie, terugdenkend aan al die mooie momenten in die vermoeiende maar zeer bevredigende 24 uur. PHYSICS TMC Physics The only way of testing the limits of the possible is to venture beyond into the impossible. Arthur C. Clarke Looking for a challenging job in the high-tech industry? TMC Physics, is a House of Physics which undertakes projects within the entire Physics discipline. Our Employeneurs (of which 90% academics) execute on-site projects for various top- 500 multinationals. As the industrial partner that combines Research & Development, TMC offers physicists challenging projects, combined with our career coaching and profit sharing. For further information, contact Bert Tinge M.Sc.: +31(0) , or TMC PHYSICS IS PART OF TMC GROUP, T +31(0) ,

11 Zoektocht naar een koptelefoon Door Martin van Mourik Waarom zou je een schakel worden als je de hele keten kunt zijn? Peutz bv heeft een uitstekende reputatie. In de eerste plaats als adviesbureau, maar ook als werkgever. Dat laatste komt vooral door zijn organisatiestructuur. Die is zó plat dat bijna iedereen min of meer zijn eigen baas wordt. Dat betekent veel verantwoordelijkheid, veel vrijheid en vooral veel voldoening. Wie die uitdaging zoekt en ook aankan, moet de naam Peutz onthouden. Of beter: in zijn agenda schrijven om een afspraak te maken. In feite staat Peutz open voor iedere ir en ing, ongeacht de richting. Want het werkterrein van Peutz is breed; kijk maar eens op Lid ONRI INGENIEUZE ADVISEURS Voor de derde keer dit jaar heb ik mijn koptelefoon gemold. Dit keer kwam het omdat tijdens het fietsen een dopje uit mijn rechteroor viel en daardoor het linker dopje meenam. Om ervoor te zorgen dat de draad niet langs de grond gesleept zou worden, pakte ik zo snel mogelijk het al vallende linker dopje en hield vast. Hoewel ik trots was dat mijn reactievermogen nog snel genoeg was om dit te kunnen doen (het was namelijk niet lang na de borrel) bleek het niet de juiste keuze geweest te zijn. Het rechterdopje hing wel zo n halve meter boven de grond, maar voor dat ik het wist kwam dit in de spaken van mijn fiets te zitten. Eigenwijs genoeg hield ik vast. Conclusie, mijn rechteroordopje ligt waarschijnlijk nog steeds ergens langs de Piuslaan. Dat wordt dus een bezoekje aan de Media Markt. Koptelefoons kopen is voor mij een standaardprocedure: Ik loop de winkel binnen, word afgeleid door de leuke gadgets, blijf even een film kijken bij het grootste beeldscherm dat ik kan vinden en loop uiteindelijk naar de koptelefoonafdeling. Door mijn aangeboren affiniteit voor Philips sla ik meteen de Sony en Bose over. Vervolgens zoek ik de laagste prijs. Volgens die procedure zal ik binnenkort mijn vierde set Philips oordopjes kopen. Maar stel je bent iemand die niet beperkt is door een studentenbudget en op geluidskwaliteit en efficiëntie let (en in mijn geval houdbaarheid). Wat moet je dan kopen? Natuurlijk is het antwoord op deze vraag grotendeels afhankelijk van persoonlijke smaak. Anders zouden er niet zoveel verschillende keuzes zijn (er van uitgaand dat de keuze niet volledig prijsafhankelijk is). De selectie bestaat globaal gezien uit twee factoren (waarbij ik wel gekozen heb om niet op merk in te gaan): De vorm van de speakers en hoe het aan je hoofd vast zit. De vorm: oordopjes, standaard, en noise cancelling. De manier waarop ze gedragen worden, kan zijn: direct in het oor, oorclipjes, nekband, of hoofdband. Er zijn dus drie verschillende vormen, met vier verschillende draagmanieren; theoretisch een totaal van twaalf verschillende opties. Er vallen drie opties meteen weg omdat ze niet bestaan. De noise cancelling en standaard vormen kunnen niet direct in het oor gedragen worden, en clip-on noise cancelling koptelefoons bestaan ook niet. Maar nu even op een rijtje wat het allemaal is en waarom je het wel of niet zou moeten kopen: Oordopjes Om mee te gaan met de trend van het nieuwe millennium, hoe kleiner hoe beter. Nu dat je in plaats van een Thema: Geluid 21

12 Thema: Geluid 22 pinpasje een ipod in je portemonnee kunt stoppen, is het alleen maar toepasselijk om de grootte van koptelefoons ook te minimaliseren. Al zonder over koptelefoons na te denken weet ik wat de consequenties van modieuze verkleining van voorwerpen is: ze zijn sneller kwijt of kapot. Dit is voor mij duidelijk waneer ik de houdbaarheid van mijn eerste mobiel, een koelkast waarschijnlijk gebruikt door Alexander Bell zelf, vergelijk met mijn opvolgende mobieltje, dat na een maand een kapot beeldscherm had. Deze trend is in mijn ervaring niet anders in het geval van oordopjes. Technisch gezien zijn oordopjes ook niet helemaal spectaculair. Ja, ze hebben wel een frequentiebereik ( Hz) dat net buiten het bereik van het menselijk oor ligt (~ Hz), en ja, ze hebben minder spanning nodig om hoorbaar te werken, omdat ze dichter bij het oor zitten en een lagere weerstand hebben (~16 Ω). Maar omdat het magnetisch elementje zo klein is, is het geluid dat er uit komt mager. Zoals ik van Hoe?Zo! geleerd heb, de vuistregel is dat hoe kleiner het gene dat trilt is, hoe hoger de frequentie. Dus oordopjes hebben het hele frequentiebereik, maar de lagere noten zijn zwak. In een luidruchtige omgeving kun je dan ook niks meer van de bas horen. Standaard Koptelefoon Er zijn zo veel koptelefonen op de markt; wat wordt er in Gods naam bedoeld met een standaard koptelefoon? Nou, als je de winkel in loopt zie in-ear koptelefoons, noise-cancelling koptelefoons, aural koptelefoons, canal koptelefoons, enz. Maar als je koptelefoons vind zonder verdere aanduiding, dan heb je het over platen die net de diameter van je oor zijn (~40 mm) met vaak een zacht foampje erover. Deze zijn standaard in ongeveer elke zin: vol bereik, redelijke spreiding over lage en hoge tonen, niet veel maar niet weinig energieverbruik, redelijk lang houdbaar, etc. Heel duur hoeven ze ook niet te zijn. Het voordeel is dat deze groot genoeg zijn om wat meer vrijheid in specificaties te hebben. Geluidskwaliteit, energiebesparing, achtergrondgeluidsdemping, draagvorm, enz. kunnen allemaal met wat meer euro s per product dramatisch verbeterd worden. Noise cancelling Een DJ moet in een kroeg wel kunnen horen wat hij gaat draaien. Om al de herrie om hem heen te verdoven heeft hij een oorkap-koptelefoon combinatie: de noise cancelling koptelefoon. Als een grote muts voor je oren, zorgt deze koptelefoon er voor dat omgevingsgeluid helemaal gedempt is. Niet alleen valt er geen omgevingsgeluid binnen, maar het geluid wat je wel wil horen ontsnapt minder makkelijk. Je zou denken dat dit zou betekenen dat er weinig energie nodig is, maar het grote tegendeel is dat ook veel meer energie nodig is om die joekels van diafragma s aan het trillen te krijgen. Je betaalt vaak wel meer voor deze modellen, maar je krijgt er meer dan alleen geluidsdemping voor terug: de grotere vorm laat veel meer nauwkeurigheid in het creëren van tonen toe. Dit geld voor lage en hoge tonen. Ze kunnen heel stevig in elkaar gezet worden, dus gaan lang mee. Ze zitten vaak veel beter en comfortabeler op je hoofd. Door lichte interne akoestische weerkaatsingen krijg je ook een veel voller effect, alsof het geluid overal om je heen zit. Naast de prijs is een duidelijk nadeel dat mensen alleen je Quotes aandacht kunnen krijgen door wild voor je te zwaaien. Wat heb ik hier zelf van geleerd? Niks, ik ga binnenkort gewoon weer goedkope oordopjes kopen. Maar als je echt van kwaliteit houd en niet bang bent om daar een paar tientallen euro s extra aan te besteden, kun je het beste noise cancelling koptelefoons kopen. Als je toch goedkope oordopjes aanschaft, is het ook de moeite waard om een paar extra euro s in de oordopjes met clipjes rond het oor te investeren. Dan komen ze waarschijnlijk minder snel tussen de spaken van je fiets terecht. Taco: Nooit tegenhouden, als je het laat gaan, schuimt het een beetje. Als je het tegenhoudt, gaat het spuiten. Anneke: Ik ben het bestuurssletje Don: Welkom allemaal op deze laatste vrijdag van de week! Frank tegen Jan tijdens robotworkshop over de robot van Jan: Jan doet helemaal niks zinnigs Jan: Nee, maar mijn robot wel! Remco tegen Sanne die de Salon verlaat: He, wat zit er onder die rok!? Marloes: Ik dacht dat ik daar altijd goed in was, heel veel in m n mond krijgen! Thomas L.: Ik vind dat we moeten stoppen met de verpersoonlijking van het bestuur! Veerle: Als je er een komkommer insteekt, krijg je toch hetzelfde effect? Thema: Geluid 23

13 Activiteit 24 Met je mond vol spekjes Remy Kusters Als enige eerstejaarsteam melden we ons dinsdag om 4 uur in de Salon. De lang verwachte Curieus snoepspellen zouden van start gaan. Onder het genot van een heerlijk biertje begonnen we met snoepen. Het enige meisje van ons team: Anne, moest zich helaas ziekmelden. We zouden het dus met 4 mannen (Gijs, Erik, Mark en ik) moeten opnemen tegen andere fanatieke Van-der-Waalsteams. Er stonden die avond 7 activiteiten op het programma, namelijk het opvissen van dropjes uit een kom water, het snoephappen, het spek hamsteren, de negerzoenestafette, het dropveterrijgen, de siroopestafette en het geblinddoekt ijs proeven. De eerste activiteit was het opvissen van dropjes uit een water. Uiteraard zonder handen. Verdrinkend in een kom water zetten we meteen een toptijd neer, wie zou nog beter kunnen doen? Na een kwartiertje waterpret gingen we door naar de volgende activiteiten, het spek hamsteren. Simpel gezegd, zoveel mogelijk spekjes in je mond stoppen. Niet altijd even smakelijk maar wel lachen (uiteindelijke record: 37 spekjes). We gingen snel door naar de volgende activiteit, het snoephappen. Hierbij was het de bedoeling om zonder handen een zure mat, die rond een touw was vastgemaakt los te snoepen. Het touw hing natuurlijk niet op mondhoogte maar 30 cm hoger. Geen eenvoudige klus. Een efficiënte manier was natuurlijk om zo hard mogelijk aan het touw te trekken zodat je de zure matten er eenvoudig weg kon af schuiven, maar dit mocht uiteindelijk niet. Even later was het tijd voor de negerzoenen estafette. Hier namen twee teams het tegen elkaar op. Ze moesten zonder handen en in estafettevorm zo snel mogelijk negerzoenen opeten. Toen was het tijd voor een welverdiende pauze. In dit kwartiertje kon iedere deelnemer raden hoeveel kauwgomballen er in een glas Chimay gestopt waren. De gokken liepen van 5 tot 250. Na telling bleken het er 182 te zijn. Ook werd er tijdens de pauze een siroopestafette gehouden. Na de pauze stonden er nog twee spellen op het programma: geblinddoekt ijsproeven en dropveterrijgen. Bij het dropveterrijgen ging het erom een dropveter met aan het ene uiteinde een lepel en aan het andere uiteinde een touw, onder de kleding van Rob bezig met zijn gelsaagde recordpoging het hele team te halen. De dropveter bleek delicater als verwacht en brak tot twee keer toe. Bij onze derde poging ging het wel goed. Het laatste spel van de avond was het geblinddoekt ijsproeven. Hierbij moesten we 6 verschillende soorten ijs proeven en in groep beslissen om welke smaak het ging. Stilaan liep de avond op zijn einde en kon er een uitslag opgemaakt worden. De individuele prijs de kauwgomballen uit het Chimay glas werd door mezelf gewonnen. Met een gok van 181 zat ik maar 1 kauwgom verwijderd van het uiteindelijke antwoord. Maar uiteraard veel belangrijker, waar iedereen op zat te wachten: de groepsprijs. Welk team heeft de beste snoepers? Waren het de jongens van Excitatie of Superstring? Nee, de winnaars van de Curieus snoepspellen werden tot ieders verbazing de eerstejaars. Dolgelukkig ging Gijs onze prijs in ontvangst nemen, een grote zak snoep. Na het vieren van onze overwinning liepen de Curieus snoepspellen op hun einde. De dichte ereplaatsen waren voor team Ook René doet aan leviteren Het eerstejaarsteam wist een snellere manier om de lepel door hun kleren te rijgen. Potentiaal en team Excitatie We konden op het einde van de avond terugblikken op een zoete en zeer gezellige avond. Vol ongeduld wachten we op de volgende activiteit van de vrouwen van Curieus. Activiteit 25

14 Thema: Geluid 26 Akoestiek in de Salon De meeste lezers zullen wel weten dat de Salon afgelopen jaar flink verbouwd is. De reden van deze verbouwing was dat de akoestiek in onze geliefde Borrelruimte niet optimaal was. Om hier iets aan te kunnen doen, is eerst worden uitgezocht wat het probleem was. De BouwkundeWinkel heeft hier naar gekeken en zij hebben daarna aanbevelingen gedaan voor de verbouwing. Hoewel er duidelijk te zien is wat er is gebeurd in de Salon, is het misschien ook interessant om te weten waarom dit is gebeurd. De bezoekers klaagden vooral over de slechte hoorbaarheid van de muziek en de slechte verstaanbaarheid van de gesprekken. Maar omdat de beleving van een ruimte heel subjectief kan zijn, hebben de onderzoekers besloten om de akoestische eigenschappen van de ruimte op te meten. Dit wordt gedaan door de impulsresponsie te meten. Dit is de reactie van een ruimte op een ideale puls, dit wil zeggen een oneindig korte, oneindig hoge puls. In de praktijk wordt deze puls op verschillende manieren benaderd, in dit geval via een e-sweep signaal. Dit is een signaal met een exponentieel tijdsverloop over de frequentiebanden van laag naar hoog. Met het responsiesignaal worden de akoestische parameters berekend. Deze parameters zijn bedoeld om het subjectieve gevoel bij de ruimte objectief te meten. De eerste parameter meet de Door Suze Verbruggen Een grafische weergave van een impulsresponsie levendigheid van de zaal, dit is de nagalm. Wanneer een zaal te weinig nagalm heeft, wordt dit ervaren als een droge zaal, het uiterste is een dode ruimte. De nagalmtijd (T 30 ) is gedefinieerd als de tijd waarin het geluiddrukniveau van een bron met 60 decibel afneemt na het uitschakelen van de bron. Als tweede wordt de luidheid van de ruimte gemeten. De luidheid bepaalt of je het verschil kunt horen tussen forte (harde) en piano (zachte) klanken. De objectieve parameter die dit meet is de strength (G). Deze is gedefinieerd als de verhouding tussen de totale energie op een bepaalde positie in de ruimte ten opzichte van de energie die dezelfde bron op tien meter afstand in het vrije veld zou opleveren. Als laatste worden de waarneembaarheid van details en de verstaanbaarheid gemeten. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van drie verschillende parameters, clarity, definition en de Speech Transmission Index (STI). De clarity (C 80 ) geeft de verhouding weer tussen de energie uit de reflecties in de eerste 80 milliseconden en de reflecties daarna. Dit bepaalt de hoorbaarheid van de details. De definition ( D 50 ) heeft betrekking op de reflecties zelf, het gaat hierbij om de verhouding tussen de reflecties in de eerste 50 milliseconden en de totale reflecties. Hierbij gaat het vooral om de verstaanbaarheid van menselijke spraak te meten. De STI Plattegrond van de Salon met de meetposities aangegeven meet de beïnvloeding van de ruimte op het spraakritme, ook deze factor meet de hoogte gehangen. Dit komt overeen verstaanbaarheid van mensen in de met de oorhoogte van de gemiddelde ruimte. staande persoon. Tijdens de meting is ook het achtergrondgeluid gemeten op willekeurige locaties. Om al deze factoren te kunnen bepalen voor de ruimte, zijn er op verschillende locaties in de Salon metingen uitgevoerd. Hierbij is een bolvormige bron op twee verschillende plaatsen neergezet en een bolvormige ontvanger op zeven plaatsen voor de bar. Ook zijn er twee posities achter de bar gekozen, om de geluidskwaliteit voor de mensen achter de bar te bepalen. De centra van de bron en de ontvanger zijn hierbij op 1,60 meter De gemiddelden van de gedane metingen zijn hieronder in een tabel weergegeven. Volgens de onderzoekers zijn de grootste problemen te wijten aan de te hoge strength. Dat wil in dit geval zeggen dat je behalve je gesprekspartner ook alle andere mensen hoort praten. De clarity is ook aan de hoge kant, maar dat komt in Thema: Geluid 27

15 dit geval de spraakverstaanbaarheid juist ten goede. Om de beste oplossing te vinden voor het probleem doen bouwkundigen hetzelfde als natuurkundigen, ze gaan simuleren. Vanwege de ruimte en de kosten zijn er voor drie verschillende onderdelen van de Borrel geluidsabsorberende maatregelen bedacht. Deze zijn gesimuleerd in verschillende combinaties. Deze onderdelen waren het verlaagde plafond (de vlonders red.), het constructieve plafond en de zuidwand. Volgens de simulaties zou optie drie de beste optie zijn. De nagalmtijd is acceptabel en de luidheid wordt aanzienlijk verlaagd. Ook de clarity is nog goed. Om dit alternatief uit te voeren zal het verlaagde plafond verwijderd moeten worden. Hierna moet het constructieve Oorsprong, waar alles begint Door Arjen Monden We zijn er klaar voor, leuke activiteiten organiseren en vooral een gezellig jaar beleven. Nu vragen jullie je misschien af, wie zijn we? Dat zal ik in dit stukje proberen toe te lichten. Wij, Remy Kusters, Michel Lamers, Sjak Jansen, Mark van der Heijden, Gijs ten Haaf, Anne van Gorkom, Jan Cortenbach en Arjen Monden zijn Oorsprong, de nieuwe eerstejaarscommissie van onze respectabele studievereniging. Thema: Geluid De nagalmtijd (T 30 ) en de strength (G) volgens de simulaties plafond akoestische absorberend gemaakt worden. Omdat dat het plafond niet plat is (zie Van-der-Waalskamer red.), is het niet mogelijk om een laag absorberend materiaal aan te brengen. De onderzoekers raden daarom aan om akoestische panelen, zoals baffles, op te hangen. Deze kunnen dan gewoon op de lage delen van het plafond gehangen worden. En dat is de waarom de Salon er tegenwoordig zo uitziet. Voor de liefhebbers is het volledige rapport op te vragen bij de Koeriercommissaris. Het begon allemaal met een over verschillende commissies voor eerstejaarsstudenten Natuurkunde. Met wat enthousiaste eerstejaars hebben we onder de bezielende leiding van Jan een eerste vergadering gehad. Het plan voor de tweede vergadering: uitvechten wie er voorzitter mocht zijn (drie kandidaten), wie secretaris (twee kandidaten), en wie penningmeester (twee kandidaten). Het werden uiteindelijk Remy Kusters als voorzitter, Michel Lamers als secretaris en Sjak Jansen als penningmeester. De naam werd ook de tweede vergadering vlnr: Michel, Anne, Gijs, Remy, Sjak, Arjen en Mark gekozen: Oorsprong, waar alles begint. Het mag duidelijk zijn dat deze naam goed gekozen is. We beginnen dit jaar met onze studie Natuurkunde. Hier begint het, we zien wel wat er nog komen gaat, we staan in de oorsprong van ons verdere leven. Tijdens de ALV-voorbeginners (of kennismakings-alv, de titel van deze vergadering was niet helemaal duidelijk) hebben we deze naam bekend gemaakt. Wat betreft het logo, inderdaad de Van-der-Waalscurve gaat niet door de oorsprong maar we blijven ten slotte een Van-der-Waalscommissie. Dan de grote vraag. Wat gaan we dit jaar doen met de eerstejaars? De eerste activiteit is een soort levensgroot Cluedo dat zich in de G-vleugel af gaat spelen. De andere twee activiteiten zijn nog niet bekend. We hopen dat we veel eerstejaarsstudenten zullen vermaken en nog enthousiaster maken over Van der Waals dan nu al het geval is. Zelf hopen we dit jaar te leren wat commissiewerk voor Van der Waals inhoudt. Van der Waals 28 29

16 Wisten jullie dat MDE staat voor... Door Luuk Hennen Van toeters en blazen Door dr. ir. A. Hirschberg Activiteit 30 Toen ik van mijn huisgenoot en trouwe secretaris van het 49e bestuur van Van der Waals hoorde dat er eten klaargemaakt zou worden door de disputen van Van der Waals, leek me dit een mooie gelegenheid om weer eens heerlijk te eten samen met mijn studiegenoten. Toen Suze mij vroeg een stukje te schrijven over de MDE voor de Koerier, zei ik uiteraard dat ik dit met veel plezier zou doen. Twee minuten later realiseerde ik me dat ik eigenlijk helemaal niet wist wat de afkorting MDE betekende, dus toen heb ik de hulp van de trouwe secretaris ingeroepen. Eenmaal wetende waar de afkorting MDE voor staat, was ik blij dat ik een stukje mocht schrijven over deze gezellige avond. Het duurde even voordat ik naar binnen mocht, maar nadat Farzad me mijn kaartje toch maar gaf (hij had me al bijna een nieuwe laten kopen, terwijl hij zelf mijn kaartje weggestopt had) mocht ik dan toch de Salon betreden. Daar stond iedereen al met smacht te wachten op de maaltijden, genietend van een biertje. Toen het gezellig druk begon te worden, nam de voorzitter het woord en kondigde alle gerechten aan. Kort maar krachtig meldde hij wat op tafel kwam. Pastasalades, kip advocado, pasta met tonijnsaus, Kip Piri Piri en na enig getwijfel over de uitspraak werd ook de Albondigas aangekondigd. Overigens heb ik geboeid geluisterd naar de smeuïge uitleg over de bereiding van dit laatste gerecht. Iets met brood, melk, gehakt, geknoei en dergelijke. Dat is ook de reden dat ik snel overgegaan ben op de overheerlijke pastasalades. Hierin was zowel wat betreft de kwantiteit als de kwaliteit veel moeite gestoken, want ik durf met vrij grote zekerheid te zeggen dat dit lekkere gerecht niet op is gegaan die avond. Naast het feit dat van alle gerechten goed gegeten werd, vonden velen het jammer dat de chef-koks van de Piri Piri de kruiden waren vergeten. Dit gerecht had misschien nog wel iets pittiger gemogen! Gelukkig waren niet alle magen gevuld na het hoofdgerecht, er was dus nog genoeg animo voor de Tiramisu, die met veel liefde bereid was door het damesdispuut van Van der Waals. Er kan in ieder geval geconcludeerd worden dat iedereen heeft genoten van die avond. In bedoel hier ieder geval de gasten mee. De disputen zelf konden zich immers nog wagen aan de niet geringe de afwas. Ik wil dus ook chaos, EDDY, DVD, Superstring en Curieus bedanken voor deze voortreffelijke maaltijd! Met een biertje van het lekkere eten nagenieten Het rondslingeren van een elektrisch snoer of een springtouw produceert een fluittoon waarvan de hoogte toeneemt met de snelheid van de draad. De oscillatiefrequentie f s blijkt in goede benadering evenredig te zijn met de snelheid U en omgekeerd evenredig met de draaddiameter D te zijn: Dit verband is voor het eerst vastgesteld door Strouhal [1] in Later is de geluidsproductie in verband gebracht met periodieke wervelafschudding als gevolg van de intrinsieke instabiliteit van het zog achter een cilinder. Dit levert de zogenaamde Von Kármán wervel straat [2], zie Figuur 1. Figuur 1: Van Kármán wervelstraat achter een cilinder De periodieke wervelafschudding gaat gepaard met een oscillerende kracht van de stroming op de cilinder. Deze kracht staat loodrecht op de hoofdstromingrichting en de as van de cilinder en wordt daarom de liftkracht genoemd. Als gevolg van de wet van Newton, actie = -reactie, is deze kracht geassocieerd met een kracht van het lichaam op de stroming. Men kan aantonen dat een tijdsafhankelijk kracht op de stroming een geluidsbron is (zie appendix). Verrassend hierbij is dat het geluid wordt geproduceerd terwijl het lichaam niet trilt. Op analoge manier zorgt een instationaire stroming in een fluit voor een oscillerende kracht van de wanden op de stroming zonder dat er noemenswaardige trillingen optreden van die wanden. Dit is de reden waarom het materiaal van een fluit (hout, zilver of goud) maar een secondaire invloed op de geluidskwaliteit heeft. Trillingen van de wand kunnen echter wel degelijk optreden en een spectaculaire invloed hebben. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij oscillaties van een lantaarnpaal in de wind. De paal is in eerste orde benadering een massa-veer systeem met een eigenfrequentie f s. Wanneer de Strouhal frequentie f 0 deze eigenfrequentie benadert f 0, kan er lock-in plaatsvinden. De mechanische trilling van de paal zorgt voor een versterking van de coherentie van de wervelafschudding langs de draad. Zonder mechanische trillingen zou de Von Kármán-wervelafschudding slechts over een lengte van ongeveer 6 diameters in de pas lopen. Door het op en neer slingeren van de paal worden wervels gelijktijdig afgeschud over de hele lengte van de paal. Dit zorgt voor een flinke toename van de netto oscillerende liftkracht op de paal en als gevolg hiervan voor een sterkere trillingsamplitude. Deze wordt ook nog versterkt door de mechanische resonantie. Er is sprake van een terugkoppellus. Men Thema: Geluid 31

17 Thema: Geluid 32 spreekt van een zichzelf in stand houdende trilling. Dit verschijnsel treedt o.a. bij de zogenaamde eolische harp die volgens de legende in verband wordt gebracht met Koning David. Bij de zingende draad is sprake van een goed gedefinieerde frequentie f s welke bepaald wordt door de stroming. Bij de eolische harp wordt de oscillatiefrequentie vooral bepaald door de mechanische eigenfrequentie van de draad f 0, welke in eerste orde benadering onafhankelijk is van de stroming, die vooral een energiebron is. Bij veel blaasinstrumenten wordt op analoge manier de oscillatiefrequentie bepaald door een eigen akoestische resonantie van het instrument, welke een rol speelt die analoog is aan die van de mechanische trilling bij de eolische harp. Het basismuziekinstrument is jaar geleden door de oermens ontwikkeld (Figuur 2)[3]. Hij gebruikte voetbotjes van rendieren nadat die door wolven waren belaagd. De wolven beten het rendier steeds precies op dezelfde manier in de voet om ze te verlammen. Het resultaat is een bot met precies een enkel gat. Door dit gat wat uit te hollen werden de eerste fluiten gemaakt. Figuur 2: Een jaar oude fluit naast een bot met wolfbeet [3]. Een vergelijkbaar muziekinstrument wordt bij de Van-der-WaalsBorrel vaak gebruikt: de bierfles. Geluid wordt verkregen door over de opening van de bierfles te blazen. De lucht in het lege deel van de fles zorg voor een veerfunctie (samendrukbaarheid). De lucht in de fleshals zorgt voor de massatraagheid (inertie). Het geheel gedraagt zich als een akoestische massa-veersysteem met eigenfrequentie [4]: Hierin is de geluidssnelheid in lucht, de oppervlakte van de opening van de hals, de lengte van de hals en het volume van de lucht in de fles. Trillingen van de resonator zorgen voor een oscillerende stroming door de fles hals, loodrecht op de scherende hoofdstroming (Figuur 3). De oscillerende stroming veroorzaakt een periodieke wervelafschudding welke zorgt voor een oscillerende kracht op de flessenhals. De reactie van de flessenhals op deze kracht is de geluidsbron welke de trilling van de resonator onderhoud. Figuur 3: Wervelafschudding in de hals van een Helmholtz resonator [5]. In de literatuur wordt de geluidsproductie uitgelegd als een gevolg van botsingen van de wervels, gegenereerd aan de stroomopwaartse rand van de Uitnodiging tot uitdaging Zie jij handelen in opties en aandelen als een uitdaging? Dan is dit een uitnodiging om eens na te denken over een baan als Market Maker. Een boeiende baan die een beroep doet op je analytisch denkvermogen, je rekenvaardigheid en je vermogen om snel te reageren in een continu veranderende omgeving. Hoe ga je daarmee om? Dat leer je tijdens de interne opleiding van 4 tot 5 weken. Daarnaast moet je een aantal eigenschappen hebben die niet aan te leren zijn: een competitieve geest, een resultaatgerichte instelling en een heel goed analytisch inzicht. Wij zoeken Market Makers: initiatiefrijke academici met een excellent cijfermatig inzicht relevante werkervaring is niet vereist.we verwachten een grote zelfwerkzaamheid want je blijft leren gedurende je loopbaan binnen Optiver. Je moet hier zelf veel tijd en energie in steken maar er staat ook veel tegenover: Optiver biedt je de kans om jezelf te ontplooien binnen een professionele, internationale handelsorganisatie. Heb jij een sterke drive om te winnen en ben je niet bang om verantwoordelijkheid te dragen? Ga naar voor meer informatie over de vacatures en om te solliciteren. Optiver handelt in derivaten, aandelen en obligaties vanuit het Amsterdamse hoofdkantoor en vanuit de filialen in Chicago en Sydney. Optiver, Shemara van den Heuvel (Recruiter Trading), De Ruyterkade 112, 1011 AB Amsterdam,T Optiver zoekt Market Makers Acquisitie n.a.v. deze advertentie wordt niet op prijs gesteld.

18 smartest jobs YOU D BE SURPRISED ABOUT YOUR FIRST JOB Interesse in een stevig carrièrepad in de techniek? Op zoek naar carrièrekansen op het gebied van communicatie- en security-technologie? Dan zal Thales Nederland je verbaasd doen staan. ABOUT US Actief in de sectoren Aerospace, Defense en Security is Thales Nederland met medewerkers dé aanbieder van hightechbanen. Productinnovatie en snel inspelen op de nieuwste technologische mogelijkheden zijn onze drijfveren. Spraakmakende voorbeelden daarvan zijn radar-, communicatie- en command & controlsystemen voor marineschepen en communicatie-, beveiligings- en betaalsystemen voor het bedrijfsleven. Thales Nederland is onderdeel van de Thales Group met medewerkers in ruim 50 landen en is daarmee een van Europa s grootste elektronicabedrijven. YOUR FIRST JOB ENGINEER About you Je rondt je studie Wiskunde of Natuurkunde af. Je bent een creatief denker die ook graag interdisciplinair samenwerkt met collega s in binnen en buitenland. Je wilt je op opgedane kennis benutten en tegelijkertijd de vrijheid hebben diep in leading edge techniek te duiken. Je bent graag betrokken bij de hele productieketen van concept tot ontwerp en van assemblage tot de laatste testen. About your career Wil je je als startende wiskundige of natuurkundige verder ontwikkelen in hightech, dan kun je bij Thales je hart ophalen. Bijvoorbeeld om als Radar Engineer te werken aan een nieuwe rondzoekradar. Het radarsignaal verwerken tot bruikbare informatie in de algoritmeketen binnen het processing cabinet. Surprised? Thales komt graag in contact met jou om samen jouw mogelijkheden te bekijken en je carrièrepad uit te stippelen. Ook vind je bij ons uitdagende stage- en afstudeerplaatsen. Mail ons op of bel flesopening, met de stroomafwaartse rand [6]. Dit beeld is niet alleen vaag omdat men de botsing niet goed definieert, maar ook misleidend omdat er ook geluidsproductie optreedt wanneer er geen botsing van de wervels met de wand optreedt. We hebben dit al gezien bij de cilinder (Figuur 1). Hier ontstaat geluid door afschudding. Er treden zeker geen botsingen op. Een tweede voorbeeld hiervan is het menselijk fluiten door het blazen door onze lippen [7]. Zoals geïllustreerd in Figuur 4 vormen we met onze mondholte en de opening tussen onze lippen een Helmholtz-resonator. Door de lipopening te verkleinen wordt de eigenfrequentie verlaagd (formule 2). We blazen door onze lippen. Als gevolg van de koppeling tussen deze luchtstroom en akoestische trillingen, worden bij onze lipopening ringwervels afgeschud. Er is hier ook geen sprake van botsing van deze wervels met een wand. Typisch is verder dat we maar in een zeer beperkt bereik van de blaassnelheid een toon kunnen produceren. De looptijd van de wervels over onze lippen moet binnen redelijke grenzen kloppen met de trillingstijd van de akoestische resonator. Dit verklaart waarom kinderen moeite hebben met fluiten, ze blazen meestal veel te hard. Figuur 4: Fluitende mens De zogenaamde wervelgeluidtheorie, die een verband legt tussen wervelafschudding en geluidsproductie, heeft vele technische toepassingen. De vastebrandstofmotoren van raketten zoals die van Ariane V vormen interessante fluiten (gillende keukenmeiden). Elk motor is een cilindrisch reservoir (lengte 25 m, diameter 2 m) waarin gas met een druk van 60 bar en een temperatuur van 3000 K door verbranding wordt geproduceerd. Dit gas stroomt uit via een straalpijp (Laval-tuit). De resulterende straal is supersoon. De stroming binnen het reservoir is echter laag subsoon. Deze stroming blijkt instabiel te zijn, wat leidt tot de vorming van ringwervels welke door de straalpijp afgevoerd worden. Dit koppelt met een akoestische staande golf in de lengte van de motor (f 0 = 20 Hz). Er past ongeveer een halve golflengte in de pijp (c = 1 km/s). De resulterende oscillatie in stuwkracht is van de orde van grootte van 3x10 5 N (5% van de totale stuwkracht). De oscillatie begint ongeveer 1 min na de lancering en duurt 2 min. Astronauten die met de Space Shuttle reizen, ervaren dit als iemand die in hun rug een klopboor drukt. We hebben de koppeling tussen de wervels en de geluidsgolven met behulp van de wervelgeluidtheorie geanalyseerd [8]. Deze koppeling blijkt een gevolg te zijn van de compressibiliteit van de gassen in een holte nabij de ingang van de straalpijp ( Figuur 5). Deze holte ontstaat door de integratie van de straalpijp in het reservoir met een speciale constructie bedoeld om de straalpijpen te kunnen richten om de raket te sturen. Een kleine constructiefout dus. Figuur 5: Vaste stof brandstof motor van Ariane V met geïntegreerde straalpijp Thema: Geluid THAL-Adv 165* :56:49

19 Met een vergelijkbare theorie hebben we ook ontwerpregels ontwikkeld voor gastransportsystemen [9] en een fysisch model voor de geluidsproductie in blokfluiten opgesteld [10]. Dit model wordt in commerciële geluidssynthese instrumenten gebruikt om muziek te genereren [11]. Op dit ogenblik zijn we bezig met een onderzoek naar het gedrag van geribbelde pijpen. Deze worden o.a. gebruik in de offshore productie van aardgas. Een geribbelde slang is analoog aan een Laser. De holten bij de ribben zijn geluidsbronnen (atomen) welke door een aanwezige akoestisch veld coherent geluid produceren (geïnduceerde emissie). De uitdaging hierbij is niet alleen om na te gaan hoe we dit verschijnsel kunnen onderdrukken, maar ook hoe we het zouden kunnen uitbuiten. Een mogelijke toepassing zou een warmtewisselaar zijn met instelbare warmteoverdracht. Referenties [1] Strouhal V., Uber eine Besondere Art der Tonerregung, Ann. Physik Chem. 5 (1978) [2] Kundu P.K., Fluid Mechanics, Academic Press, San Diego (1990). [3] Dauvois M., Boutillon X., Fabre B. and Verge M.P., Son et musique au Paléolitique, Pour la Science 253 (1998) [4] Dowling A.P. and Ffowcs Williams J.E., Sound and Sources of Sound, Ellis Horwood, Cichester, UK (1983). [5] Dequand, S., J.F.H. Willems, M. Leroux, R. Vullings, M. van Weert, C. Thieulot & A. Hirschberg - Simplified models of flue instruments: Influence of mouth geometry on the sound source. J. Acoust. Soc. Am. 113, (2003) [6] Rockwell D., Oscillations of impinging shear layers, AIAA Journal 21 (1983) [7] Hirschberg, A. & C. Schram - A primitive approach to aeroacoustics. Sound-Flow Interactions (Eds Y. Aurégan, A. Maurel, V. Pagneux & J.-F. Pinton), Springer-Verlag, Berlin, pp (2002). [8] Antoine, J., J-M. Buchlin and A. Hirschberg - Effect of nozzle on resonance in large SRM: theoretical modeling. Prop. Power 18, (2002) [9] Lier, L. van, S. Dequand, J. Gorter & A. Hirschberg - Aeroacoustics of diffusers: An experimental study of typical industrial diffusers at Reynolds numbers of O(105).J. Acoust. Soc. Am. 109, (2001) 1-8. Thema: Geluid Appendix: Krachten als geluidsbronnen Voor de liefhebbers geef ik hier een afleiding van het verband tussen krachten en geluidsveld. We gaan uit van de massa behoudswet: en de impulsvergelijking voor een wrijvingsloze stroming: Hierin zijn de dichtheid, de snelheid, de druk p en de dichtheid van een externe krachtveld werkend op het fluïdum. We linearizeren rondom een uniforme stilstaande referentietoestand, : We vinden door hogere orde termen in de verstoringen te verwaarlozen, [12]: en Differentiëren van de continuïteitsvergelijking (A4) met de tijd en aftrekken van de divergentie van de impulsvergelijking (A5) levert een golfvergelijking op: Hierbij hebben we gebruik gemaakt van de gelineariseerde toestandsvergelijking voor isentrope processen:. Deze golfvergelijking levert een formeel verband tussen een krachtveld op een fluïdum en het akoestisch veld p gegenereerd door dit kracht veld. We hebben dit afgeleid onder de beperking van (A3). Een generalisatie van deze vergelijking wordt verkregen door gebruik te maken van de z.g. analogie van Lighthill [7]. Almanakquiz Ook een nieuwe almanak afgehaald bij Van der Waals? Ook na flink wat uurtjes leeswerk de zware kost doorgespit? Hopelijk heb je veel plezier gehad bij het lezen van dit boekwerkje. Maar waarschijnlijk staat het nu in je kast stof te verzamelen. Zonde van zo n mooi boekwerk. Daarom in de komende Koeriers: De Almanakquiz. Verdien een paar extra Borrelbonnen door de antwoorden op de volgende vragen te geven. Bij meerdere goede inzendingen wordt er geloot. 1. Op welke pagina eindigt Jan zijn leven? 2. Op welke pagina hangt Eline er vrolijk bij? 3. Wat is de haarkleur van Paul? 4. Welk dier wordt bijna geplet op pagina 77? 5. Wie zou er in Anno Luce zitten, maar weet het zelf niet eens? 6. Wat doen tuckers als ze bezoekers krijgen? 7. Waarin kan je gek doen? Quiz 36 37

20 Van der Waals 38 Farzad in de Jostiband Quotes Sjors: Waarom is mijn computer altijd bezig met System Idle Processes? Erik Saaltink bekijkt een film waarop hij Martin in het water gooit: Ik ben toch ook een lompe aap, hè? Mark noemt een map met foto s van Arjan Klessens Fotos Paul Kl Klessens: Als je me nog 1 keer Paul noemt! Meneer Klessens werkt nog... Mark: Ok... Hoe schrijf je Klesters? Suze, over het boosten van je mannenlijkheid: Misschien moet ik ook met een paal gaan duwen! Hoe wij de Klap overleefden Door Taco Vader Er zijn van die gebeurtenissen, die je nooit meer vergeet. Die je leven veranderen. Waar was jij toen Kennedy vermoord werd (waarschijnlijk niet op deze aarde, maar ach)? Wat deed jij 11 september 2001? En wat ging er door je heen, vrijdag 12 oktober om uur? Een held? Ik zou mezelf niet direct een held willen noemen. Iedereen zou dit hebben gedaan, in die situatie. Er zit een held in iedereen, denk ik. - Anoniem Het was een vrijdag als alle anderen. De klas was wat rumoerig, want het weekend stond voor de deur, en meneer Van der Drift besloot om de laatste uurtjes luchtig te vullen. We wonnen helaas niet met galgje ( de 747 ) en gingen maar eens goed zitten voor het schooltv-weekjournaal. En toen kwam het bericht dat onze levens op hun kop zette. Een meteoriet was op weg naar de aarde en zou binnen enkele ogenblikken al het leven erop verwoesten. Er was maar één logische oplossing om te overleven; we moesten ons verdelen over vier groepen op basis van geboortedatum en volgens de vier elementen. Juist Geleid door obscure aanwijzingen van Neerlands inlichtingendienst, die van de overleving van de vier groepen haar topprioriteit had gemaakt, begon de moeizame tocht naar een veilig heenkomen. Dit bleek uiteindelijk op een locatie te liggen waar de anarchie al lang geleden had ingezet: Limburg. Binnen korte tijd zie je mensen in hun meest primitieve vorm vervallen. Ik had met iemand een hoeveelheid rauw vlees gevonden; vóór ik het wist, werden we bedreigd en gegijzeld William Golding all over again! - Marloes Op de eerste avond in onze Safe Haven, de blokhut in Rochel (plaatselijk gespeld Roggel ), werd ons eindelijk meer informatie verschaft. Het vijfde element, waartoe niemand en tegelijk wij allen behoorden, bleek bier te zijn. Die avond en nacht stond dan ook in het teken van een grondig inwijding in dit element, tot wij er geheel doordrongen van waren en zingend ons lot aanvaardden. Nee echt, dat was niet het DVD-lied. We zongen DV, van De Vuur en de melodie was ook totáál anders! Toch? -Sjors, voorzitter Chaos Vroeg op de volgende ochtend begonnen we, na een karig rantsoen (gebakken eitje met spek, sap, melk, beetje vla), systematisch de andere elementen te verkennen. Allereerst gingen we met het element aarde in gevecht, door deze te bekogelen met jeu-de-bouleballen. Sommige mensen vonden dit niet afdoende en gingen de aarde zelfs met blote handen en voeten te lijf. Ja, ik was volledig geconcentreerd, er helemaal klaar voor. Blijkt iemand uit een andere groep een tazer mee te hebben Activiteit 39

De horizontale lijnen geven de normale luchtdruk weer. Boven de horizontale lijn verhoogt de luchtdruk, onder de lijn vermindert de luchtdruk.

De horizontale lijnen geven de normale luchtdruk weer. Boven de horizontale lijn verhoogt de luchtdruk, onder de lijn vermindert de luchtdruk. Audio Introductie Geluid is een trilling van deeltjes, die zich voortplant in lucht of in een ander medium, zoals water. Een andere definitie: geluid is een voortschrijdende verandering van luchtdruk.

Nadere informatie

Verslagen partijen 2 e ronde

Verslagen partijen 2 e ronde Verslagen partijen 2 e ronde Geschreven door Dewi van den Bos Het Roode Hert en de rest van het bestuur van het toernooi kunnen niet aansprakelijk gesteld worden. 13 april 2012, 6 e en laatste speelavond

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Ga je mee om de wonderlijke wereld van de zintuigen te ontdekken? Linda van de Weerd

Ga je mee om de wonderlijke wereld van de zintuigen te ontdekken? Linda van de Weerd Ga je mee om de wonderlijke wereld van de zintuigen te ontdekken? 1 Linda van de Weerd Inhoud Moet je horen! 3 Trillingen 4 Luister! 5 Hard en zacht 6 Dichtbij en ver weg 7 Hoog en laag 8 Doof zijn 9 Moeilijke

Nadere informatie

Logboek bij de lessenserie over. Cengiz und Locke. van Zoran Drvenkar. Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment:

Logboek bij de lessenserie over. Cengiz und Locke. van Zoran Drvenkar. Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment: Logboek bij de lessenserie over Cengiz und Locke van Zoran Drvenkar Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment: ANWEISUNGEN Dit is een serie van drie lessen. Jullie gaan in zes groepen van vier of vijf leerlingen

Nadere informatie

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst.

Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Hallo, Wij zijn Kai & Charis van de Super Student en wij geven studenten zin in de toekomst. Dat is namelijk helemaal niet zo makkelijk. Veel studenten weten nog niet precies wat ze willen en hoe ze dat

Nadere informatie

Zintuigen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/58369

Zintuigen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/58369 Auteur Iris Kikkert Laatst gewijzigd 11 March 2015 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/58369 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

zie voor alle foto's ons Foto Album)

zie voor alle foto's ons Foto Album) zie voor alle foto's ons Foto Album) Zaterdag 12 september 07.00 uur begonnen 14 enthousiaste vissers aan de tweede karperwedstrijd uitgeschreven door Hengelsportvereniging Velsen. Deze locatie was op

Nadere informatie

Gaat de laatste de beste worden?

Gaat de laatste de beste worden? Gaat de laatste de beste worden? Ondanks dat de competitie nog minimaal een week duurt en voor een aantal zelfs nog een week langer, is hij voor ons gevoel na vandaag al voorbij. Dat komt omdat wij vandaag

Nadere informatie

TEST 1: Eerst denken of eerst doen? Kruis steeds het antwoord aan dat het best bij jou past. Probeer zo eerlijk mogelijk te antwoorden.

TEST 1: Eerst denken of eerst doen? Kruis steeds het antwoord aan dat het best bij jou past. Probeer zo eerlijk mogelijk te antwoorden. TEST 1: Eerst denken of eerst doen? Kruis steeds het antwoord aan dat het best bij jou past. Probeer zo eerlijk mogelijk te antwoorden. 5. Onderweg naar een feestje doe je nog even snel een boodschap.

Nadere informatie

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG EEN BIJTEND KONIJN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER BIJTENDE KONIJNEN. JE KUNT

Nadere informatie

4 Geluid 81213-4. Noordhoff Uitgevers bv

4 Geluid 81213-4. Noordhoff Uitgevers bv 4 Geluid 76 81213-4 In een stadion kan het soms heel stil zijn. Je kunt dan even praten met je buurman. Maar vaak is er een zee van geluid. Het publiek moedigt met zingen en spreekkoren de spelers aan.

Nadere informatie

Apple Fanboy. Leerling: Jippe Joosten Opleiding: Game Development Klas: G&I1C. De intro. De opdracht. Proces

Apple Fanboy. Leerling: Jippe Joosten Opleiding: Game Development Klas: G&I1C. De intro. De opdracht. Proces Apple Fanboy Leerling: Jippe Joosten Opleiding: Game Development Klas: G&I1C De intro Welkom in het verslag van de Apple fanboy, ik ben Jippe Joosten en ik ben enorm fan van Apple. Ik ben nu 21 jaar oud

Nadere informatie

Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen. 15. Januar 2014. groepswerk en stadsbezoek. Gruppenarbeit und Stadtbesichtigung. Nijmegen is een heel mooie stad.

Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen. 15. Januar 2014. groepswerk en stadsbezoek. Gruppenarbeit und Stadtbesichtigung. Nijmegen is een heel mooie stad. Gegenbesuch des HBBK in Nijmegen 15. Januar 2014 Die Schüler sollten aufschreiben, was ihnen gefallen hat. De leerlingen moesten opschrijven wat hun goed bevallen is. Das schrieb die deutsche Klasse Gruppenarbeit

Nadere informatie

HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet.

HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet. HiFi over 8,33 khz channel spacing? Ik dacht het niet. Op veler verzoek heb ik me verdiept in het fenomeen 8,33 khz. Waarom komt dit op ons af, en wat betekent dit voor de techniek van zenders en ontvangers.

Nadere informatie

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep.

Nico bleef altijd rustig, legde dingen goed en duidelijk uit en nam de tijd, net zolang tot je het begreep. Review van Denice: Beste Nico, Voordat ik bij Nico kwam lessen, zat ik bij een andere rijschool. Bij deze rijschool lukte het maar niet om verbetering te krijgen in mijn rijden. Dit was frustrerend en

Nadere informatie

NaSk overal en extra opgaven

NaSk overal en extra opgaven NaSk overal en extra opgaven Opg. 1. Extra opgaven Deel 1: Opgave 1: In de les heeft je docent een experiment uitgevoerd, waarbij een metalen liniaal in trilling gebracht werd. Bij het eerste experiment

Nadere informatie

Editie 10.1 jaargang 9

Editie 10.1 jaargang 9 Editie 10.1 jaargang 9 Smokkelwaar gevonden op sportpark Den Elshof Ongeveer 10 kilo snoep gevonden in de bosjes bij veld 4 Eric-Jan D was de trotse vinder van de grootste hoeveelheid smokkelwaar in Groenlo

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

Verslag kamp 2013 groep 8A en groep 8B

Verslag kamp 2013 groep 8A en groep 8B Verslag kamp 2013 groep 8A en groep 8B Dinsdagochtend Dinsdagochtend hoefden we pas 9.30 op school te zijn. We konden dus lekker uitslapen. We moesten met onze bagage naar school fietsen (of lopen). Toen

Nadere informatie

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl

13 Acquisitietips. AngelCoaching. Coaching en training voor de creatieve sector www.angelcoaching.nl 13 Acquisitietips AngelCoaching Coaching en training voor de creatieve sector Tip 1 Wat voor product/dienst ga je aanbieden? Maak een keuze, niemand kan alles! Tip 1 Veel ondernemers zijn gezegend met

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur natuurkunde 1,2 Examen VWO - Compex Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Vrijdag 27 mei totale examentijd 3 uur 20 05 Vragen 1 tot en met 17. In dit deel staan de vragen waarbij de computer

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

Concept MuziekTafel. Belevingsontwerp. Omschrijving concept

Concept MuziekTafel. Belevingsontwerp. Omschrijving concept Concept MuziekTafel Belevingsontwerp De beleving in dit concept heeft als speerpunt creativiteit en fantasie. Muziek vormt daarbij de sleutel. Ik wil met dit concept kinderen laten ervaren hoe zij muziek

Nadere informatie

gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter Toppie leuk man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk

gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter Toppie leuk man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk Hoe vonden jullie de dag vandaag? Positief feedback: gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter dan les. Toppie man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk leerzaam,

Nadere informatie

Hierin is λ de golflengte in m, v de golfsnelheid in m/s en T de trillingstijd in s.

Hierin is λ de golflengte in m, v de golfsnelheid in m/s en T de trillingstijd in s. Inhoud... 2 Opgave: Golf in koord... 3 Interferentie... 4 Antigeluid... 5 Staande golven... 5 Snaarinstrumenten... 6 Blaasinstrumenten... 7 Opgaven... 8 Opgave: Gitaar... 8 Opgave: Kerkorgel... 9 1/10

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde A havo 2011 - I

Eindexamen wiskunde A havo 2011 - I Zuinig rijden Tijdens rijlessen leer je om in de auto bij foto 20 km per uur van de eerste naar de tweede versnelling te schakelen. Daarna ga je bij 40 km per uur naar de derde versnelling, bij 60 km per

Nadere informatie

Naam: Klas: Docent: Datum: Module: Naam opdracht:

Naam: Klas: Docent: Datum: Module: Naam opdracht: ITTT Designdocument Naam: Thomas Meiborg Klas: G&I 1C Docent: Edwin van Ouwekerk Moria Datum: 18 januari 2016 Module: If This Then That Naam opdracht: Designdocument Proces: De eerste twee weken van dit

Nadere informatie

Sporten Hoe begin je en hoe houd je het vol?

Sporten Hoe begin je en hoe houd je het vol? Sporten Hoe begin je en hoe houd je het vol? De norm is om elke dag minimaal een half uur te bewegen. Veel mensen weten dat sporten gezond is en nemen zichzelf steeds weer voor om het op te pakken. Maar

Nadere informatie

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman

Suzanne Peters. Blijf bij me! liefdesroman Suzanne Peters Blijf bij me! liefdesroman Hoofdstuk 1 Katja belde aan bij het huis. Ze vond het toch wel erg spannend. Het was de tweede keer dat ze op visite ging bij de hondenfokker en deze keer zou

Nadere informatie

Take a look at my life week 5&6

Take a look at my life week 5&6 Take a look at my life week 5&6 Maandag 27 januari 2014 Zou vandaag gaan werken, maar heb op het laatste moment afgezegd omdat het nogal glad was op de weg. Dus ik durfde het niet aan om op de fiets naar

Nadere informatie

HANDIG KONIJNEN KOPPELEN

HANDIG KONIJNEN KOPPELEN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG KONIJNEN KOPPELEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HET KOPPELEN VAN TWEE KONIJNEN.

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer -

Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon. - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon - Eelco de Boer - Gratis Rapport : Wat Te Doen Voor, Tijdens En Na Je Eerste Marathon Beste lezer, Ik hoop dat jouw doorzettingsvermogen

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 2 Je Gedachten Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 2 Je Gedachten Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 2 Je Gedachten Inhoud 2 1. Onderzoek je zelfbeeld: welke negatieve gedachten heb je? 3 2. Oefen jezelf in gedachten veranderen 4 3. Oefen jezelf in gedachten loslaten 5 4. Bouw aan je

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Verslag gehandicaptenplatform van: Lisa de Vente & Tamara van der Stouwe.

Verslag gehandicaptenplatform van: Lisa de Vente & Tamara van der Stouwe. Verslag gehandicaptenplatform van: Lisa de Vente & Tamara van der Stouwe. Toen jullie in de klas kwamen wisten we nog niet wat voor handicap jullie eigenlijk hadden! Maar later kwamen we er dus achter

Nadere informatie

12. Leerstof samenvatten

12. Leerstof samenvatten 12.1 Samenvatten van tekst(gedeelt)en doel Hoofdzaken uit een tekst halen en samenvatten in steekwoorden wanneer kern les(senserie) groepssamenstelling individueel, tweetallen voorbereiding: - De leerling

Nadere informatie

Alkmania F5 Alphia F2 Afgelopen zaterdag stonden de geweldenaren van de F5 weer vroeg in de wei voor de wedstrijd tegen Alphia F2.

Alkmania F5 Alphia F2 Afgelopen zaterdag stonden de geweldenaren van de F5 weer vroeg in de wei voor de wedstrijd tegen Alphia F2. Alkmania F5 Alphia F2 Afgelopen zaterdag stonden de geweldenaren van de F5 weer vroeg in de wei voor de wedstrijd tegen Alphia F2. Vlak voordat de wedstrijd begon ging het toekomstige Nederlands elftal

Nadere informatie

DieDrie. Lesbrief bij de voorstelling Zeg het met muziek

DieDrie. Lesbrief bij de voorstelling Zeg het met muziek DieDrie Lesbrief bij de voorstelling Muziekles (deel1) ±35 minuten (incl. filmpjes) (uitleg en filmpjes) Groep 3 t/m 8 Hoe? In groepjes op 1 of meer computers (met internet), of klassikaal met beamer of

Nadere informatie

Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting

Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting Rode tekst = tip Grammatica Imperfekt (verleden tijd) wollen (willen) sollen (moeten) müssen (moeten) wissen (weten) ich wollte sollte musste wusste du wolltest

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Concept WHAT S UP, LATER?!

Concept WHAT S UP, LATER?! Omgevingsverkenning Toen ik aan mijn vrienden vroeg hoe ze denken over later en pensioen was de eerste reactie van allemaal: nee ik denk alleen over nu na eigenlijk. Vervolgens zei ik dat ze later als

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

De Powerwords. Woorden die beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Powerwords. Woorden die beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Het volgende dat de bouwblokjes zijn van de yes set waar we zo direct nog even een inductie mee gaan doen. Gisteren zijn we begonnen met de yes set. Maar hoe kan je hem nog effectiever maken? Als je koppelwoorden

Nadere informatie

Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren.

Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren. 1/5 Fase 1: Wat wilde ik bereiken? Handelen/ ervaring opdoen Ik wilde een opdracht ontwikkelen voor leerlingen die voldoet aan de uitgangspunten van competentiegericht leren. De opdracht wilde ik zo ontwikkelen,

Nadere informatie

Bezoek leerlingen van het Strabrecht College, Geldrop: dd. 11 maart 2008

Bezoek leerlingen van het Strabrecht College, Geldrop: dd. 11 maart 2008 Bezoek leerlingen van het Strabrecht College, Geldrop: dd. 11 maart 2008 Plan: In het kader van het Brainport project brachten op 11 maart leerlingen van het Stratrecht College uit Geldrop een bezoek aan

Nadere informatie

5 senses strategy BTC guide to more focus

5 senses strategy BTC guide to more focus 5 senses strategy BTC guide to more focus Veel professionals maken de fout geen onderscheid te maken in fysieke rust en mentale rust. Ze nemen vooral rust door even te stoppen met hun acties. Maar als

Nadere informatie

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft!

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! Scott de Jong http://www.positiefleren.nl - 1 - Je leest op dit moment versie 2.0 van het Ebook: 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft.

Nadere informatie

Stop met vergelijken. Je bent uniek

Stop met vergelijken. Je bent uniek Stop met vergelijken. Je bent uniek Deze week schrijft Tineke Franssen, een van de wandelcoaches van Het Coach Bureau, het artikel. Vlak voor de zomer rondt zij het wandelcoachtraject af met Hanneke (43).

Nadere informatie

PODIUMPRESENTATIE DE MUZIEKSCHOOL TWENTE MAART 2006

PODIUMPRESENTATIE DE MUZIEKSCHOOL TWENTE MAART 2006 PODIUMPRESENTATIE DE MUZIEKSCHOOL TWENTE MAART 2006 INHOUD 1. Wat is podiumpresentatie 2. De voorbereiding 3. Het podium op 4. Tijdens het spelen 5. Als het stuk uit is 6. Je optreden zit erop 7. Het interview

Nadere informatie

Zaterdag 19 en zondag 20 juni 2010 Cd-opname Vocaal Ensemble Kerkrade

Zaterdag 19 en zondag 20 juni 2010 Cd-opname Vocaal Ensemble Kerkrade Zaterdag 19 en zondag 20 juni 2010 Cd-opname Vocaal Ensemble Kerkrade Eind 2009 werd binnen het bestuur van het Vocaal Ensemble Kerkrade besloten om een langgekoesterde droom uit te laten komen: onze eerste

Nadere informatie

OE 2: Lessen voor digitaal schoolbord. Maaike Fris 451454 Haarlem Minor ICT Sacha van de Griendt Wilbert Zwanenburg januari- april

OE 2: Lessen voor digitaal schoolbord. Maaike Fris 451454 Haarlem Minor ICT Sacha van de Griendt Wilbert Zwanenburg januari- april OE 2: Lessen voor digitaal schoolbord Maaike Fris 451454 Haarlem Minor ICT Sacha van de Griendt Wilbert Zwanenburg januari- april Inhoudsopgave Inleiding Pagina. 3 1. Beschrijving van les één Pagina. 4

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Ok, het volgende wat we gaan doen. We gaan beginnen. Misschien voor de meesten van jullie de eerste inductie, bewust dan. Ik denk dat jullie in je leven wel vaker mensen gehypnotiseerd hebben. Wie heeft

Nadere informatie

ChoiCe, CreATe TALeNT

ChoiCe, CreATe TALeNT voor wie is Herken jij het verhaal van Mischa, Dzenan of Laura in jezelf? Ben jij tussen de 14-23 jaar en wil je ontdekken of jij de juiste keuze hebt gemaakt voor jouw toekomst? Dan is RAW TALENT FACTORY

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest

Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12. Bruiloftsfeest Bijbellezing: Johannes 2 vers 1-12 Bruiloftsfeest Sara en Johannes hebben een kaart gekregen In een hele mooie enveloppe Met de post kregen ze die kaart Weet je wat op die kaart stond? Nou? Wij gaan trouwen!

Nadere informatie

Kapitel 8 Nervenkitzel

Kapitel 8 Nervenkitzel 1: Am See Kapitel 8 Nervenkitzel 4. 1. gedacht 4. kans 2. blokken 5. verknalt 3. kamerarrest 6. redt 6. 1. Groβeltern Köningswinter 2. Bruder Brandenburg 3. Ste. Maxime Campingplatz 4. Sylt Insel 5. zu

Nadere informatie

Naam Klas: Repetitie trillingen en geluid HAVO ( 1 t/m 6)

Naam Klas: Repetitie trillingen en geluid HAVO ( 1 t/m 6) Naam Klas: Repetitie trillingen en geluid HAVO ( 1 t/m 6) Vraag 1 Een luidspreker en een microfoon zijn in principe op dezelfde manier opgebouwd. Alleen werken ze in omgekeerde richting. Wat bij een luidspreker

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (00) 67 1 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ALCOHOL SOORTEN DRANK DE WERKING VAN ALCOHOL 4 DE GEVOLGEN VOOR

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

De knoppen op de ipad

De knoppen op de ipad De knoppen op de ipad Voordat we de functionaliteiten van de ipad bespreken, geven we een korte uitleg over de knoppen die je op de ipad vindt. Op de volgende pagina staat een grote afbeelding met uitleg.

Nadere informatie

SPAAR EN DRINK MET MATE(N) voor jouw favoriete band of DJ! Klik hier

SPAAR EN DRINK MET MATE(N) voor jouw favoriete band of DJ! Klik hier SPAAR EN DRINK MET MATE(N) voor jouw favoriete band of DJ! Klik hier HOME HOE WERKT HET? POLL SCORE PRESENTATIE AGENDA 11 oktober 2013 Giel Beelen t Juupke, Veldhoven Metallica de Koffer, Roermond Kings

Nadere informatie

Gelezen: Deuteronomium 6: 1-9 en Johannes 13:31-35

Gelezen: Deuteronomium 6: 1-9 en Johannes 13:31-35 Vijfde zondag van Pasen, 24 april 2016 in de Martinikerk Aan deze dienst werkte Allart Dijkstra mee die in onze gemeente stage loopt. Ds Jan Willem Nieboer Gelezen: Deuteronomium 6: 1-9 en Johannes 13:31-35

Nadere informatie

Meer succes met je website

Meer succes met je website Meer succes met je website Hoeveel geld heb jij geïnvesteerd in je website? Misschien wel honderden of duizenden euro s in de hoop nieuwe klanten te krijgen. Toch levert je website (bijna) niets op Herkenbaar?

Nadere informatie

VERENIGINGSWIJZER.NL FINAL DOCUMENT

VERENIGINGSWIJZER.NL FINAL DOCUMENT Vrije Universiteit Amsterdam Faculteit der Exacte Wetenschappen Project Multimedia Peter van Ulden Studentnr. 1494759 VERENIGINGSWIJZER.NL FINAL DOCUMENT INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding...3 2 Aanpak & Techniek...4

Nadere informatie

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen.

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. Een klein gesprekje met God Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. God lachte breed. Dat is waar!, zei God. Jij bent ook het licht.

Nadere informatie

Het was even vroeg opstaan voor ons maar om 7.15 uur zaten wij samen in de trein met een grote thermoskan koffie.

Het was even vroeg opstaan voor ons maar om 7.15 uur zaten wij samen in de trein met een grote thermoskan koffie. Een nieuwe stageplek is altijd spannend, het is de week dat je heel veel indrukken krijgt, en een overload aan informatie. Ons stageproject begon met een briefing, waarin beknopt uitgelegd stond wat de

Nadere informatie

Er was eens een heel groot bos. Met bomen en bloemen. En heel veel verschillende dieren. Aan de rand van dat bos woonde, in een grot, een draakje. Dat draakje had de mooiste grot van iedereen. Lekker vochtig

Nadere informatie

Psychoakoestiek. Universität Göttingen, 1979. armin.kohlrausch@philips.com

Psychoakoestiek. Universität Göttingen, 1979. armin.kohlrausch@philips.com Psychoakoestiek Armin Kohlrausch Philips Research Europe Eindhoven en Technische Universiteit Eindhoven Universität Göttingen, 1979 armin.kohlrausch@philips.com Inleiding Psychoakoestiek: Wetenschap, die

Nadere informatie

Muziekmethode voor basisonderwijs Docentenhandleiding voor groep 3. Jennemieke Snijders. Uitgeverij Lambo telefoon: 026-3515613

Muziekmethode voor basisonderwijs Docentenhandleiding voor groep 3. Jennemieke Snijders. Uitgeverij Lambo telefoon: 026-3515613 Muziek en Meer Muziekmethode voor basisonderwijs Docentenhandleiding voor groep 3 Jennemieke Snijders Uitgeverij Lambo telefoon: 026-3515613 Parkstraat 30 internet: www.lambo.nl 6828 JJ Arnhem e-mail:

Nadere informatie

DE VLUCHT & andere spannende verhalen

DE VLUCHT & andere spannende verhalen DE VLUCHT & andere spannende verhalen 2 Bianca Kruger DE VLUCHT & andere spannende verhalen Enschede 2015 3 Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave de uiterste zorg is besteed, aanvaarden auteur

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Eindexamen wiskunde B 1 havo 2009 - I

Eindexamen wiskunde B 1 havo 2009 - I Vetpercentage Al heel lang onderzoekt men het verband tussen enerzijds het gewicht en de lengte van volwassen mensen en anderzijds hun gezondheid. Hierbij gebruikt men vaak de Body Mass Index (BMI). De

Nadere informatie

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door

Ik ben Sim-kaart. Mobiel bellen groep 5-6. De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag. Aangeboden door De Simkaart is een meisje, tikkeltje ondeugend en een echte kletsgraag Hoi! Blijf even aan de lijn. Ik zit namelijk op de andere. Wacht even. Hoi, ik kom zo even terug, want ik moet even iets zeggen over

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. November 2014. Inhoud. Algemeen. jeugdvoorzitter@wvwweurt.nl

NIEUWSBRIEF. November 2014. Inhoud. Algemeen. jeugdvoorzitter@wvwweurt.nl NIEUWSBRIEF November 2014 Inhoud Algemeen Huidige stand teams Activiteiten op de planning De Hunt Zaalvoetbaltoernooi Zaaltraining Activiteiten terugblik Penaltybokaal Grote Clubactie Aandachtspunten Introductie

Nadere informatie

Stammtisch an der Küste 22.05.2014 25.05.2014

Stammtisch an der Küste 22.05.2014 25.05.2014 Stammtisch an der Küste 22.05.2014 25.05.2014 23 campers Deze keer in het Nederlands. Dit leek ons nu wel eens tijd worden Joke en ik hopen dat jullie het kunnen vertalen. Woensdag 21 mei waren er al veel

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia/IT. Audio 4. Digitaliseren MM-02-10-01

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia/IT. Audio 4. Digitaliseren MM-02-10-01 OPDRACHTKAART MM-02-10-01 Digitaliseren Voorkennis: Je hebt Multimedia-opdrachten 1 tot en met 3 en audio-opdracht 1 t/m 3 (MM-02-03 t/m MM-02-09) afgerond. Intro: Geluid dat wij horen is een analoog signaal.

Nadere informatie

Top 100 Duitse woorden

Top 100 Duitse woorden Top 100 Duitse woorden hinter achter hinten achteraan letzten Monat afgelopen maand schon al nur (of: nur noch) alleen maar nur noch alleen nog wenn als bitte alstublieft (als je iets geeft) immer altijd

Nadere informatie

Je werkt in een ijszaak op de boulevard van Scheveningen en een Duitse toerist spreekt je aan

Je werkt in een ijszaak op de boulevard van Scheveningen en een Duitse toerist spreekt je aan Opdrachten Taaldorp Duits Om sommige onderstaande opdrachten te kunnen doen moet je beschikken over geld. Dit kun je bij de pinautomaat verkrijgen. Volg de instructies op de pinautomaat. Situatie 1: Leerling

Nadere informatie

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma

BE HAPPY. 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma BE HAPPY 90-dagen Goed Gevoel conditionering programma Alle rechten voorbehouden. Geen deel van dit boek mag worden gereproduceerd op welke wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van de uitgever.

Nadere informatie

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten.

Namens Max: Tops: Tips: soms had je een beetje een houding van dat komt wel, probeer volgend project daar op te letten. 360 graden feedback Hieronder wordt door ieder groepslid een feedback gegeven op al zijn groepsgenoten. Zo kan iedereen zijn mening geven op de werkhouding van de betreffende persoon. Feedback van de groep

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Nieuwsbrief MTC december 2014

Nieuwsbrief MTC december 2014 Nieuwsbrief MTC december 2014 Afscheid van een tennisvriend Op 8 december 2014 is helaas veel te vroeg, ons sympathieke en altijd vrolijke tennislid Fred Koster overleden. Wij bewaren mooie herinneringen

Nadere informatie

Maart 2015. In deze nieuwsbrief: Rots en water in groep 8. Paastoernooien. Nieuws van de oudervereniging. Groene voetstappen. Kapstokken gevraagd

Maart 2015. In deze nieuwsbrief: Rots en water in groep 8. Paastoernooien. Nieuws van de oudervereniging. Groene voetstappen. Kapstokken gevraagd In deze nieuwsbrief: Rots en water in groep 8 Reggio in groep 4 Paastoernooien Nieuws van de oudervereniging Groene voetstappen Kapstokken gevraagd Schoolfoto s manier zijn ze weer meer water. Verder hebben

Nadere informatie

Informatiebulletin Uitgave van: C.B.S. De Noordster, t Kort Morn 2 9072 AK Nij Altoenae Tel: 0518 402494

Informatiebulletin Uitgave van: C.B.S. De Noordster, t Kort Morn 2 9072 AK Nij Altoenae Tel: 0518 402494 Informatiebulletin Uitgave van: C.B.S. De Noordster, t Kort Morn 2 9072 AK Nij Altoenae Tel: 0518 402494 Jaargang 21 nummer 3: 30 oktober 2015 Bezoek Martenamuseum Donderdag 30 september hebben de kleuters

Nadere informatie

Finale weekend club competitie

Finale weekend club competitie Finale weekend club competitie Ploegentijdrit Zaterdag stond als allereerst de ploegentijdrit op programma. Jawel hoor we moesten als eerste van start. We waren maar met 5 in plaats van 6 man. Start ging

Nadere informatie

Examen HAVO. wiskunde A (pilot) tijdvak 1 woensdag 25 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.

Examen HAVO. wiskunde A (pilot) tijdvak 1 woensdag 25 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage. Examen HAVO 2011 tijdvak 1 woensdag 25 mei 13.30-16.30 uur wiskunde A (pilot) Bij dit examen hoort een uitwerkbijlage.. Dit examen bestaat uit 21 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 80 punten te behalen.

Nadere informatie

Nieuwsbrief, 8 januari 2013. Pyr s naar de Zoo

Nieuwsbrief, 8 januari 2013. Pyr s naar de Zoo Nieuwsbrief, 8 januari 2013 Beste PyrPlezier vrienden en vriendinnetjes, Allemaal natuurlijk de beste wensen voor 2013! Dat het maar een Pyr-gezellig jaar mag worden! In ieder geval gaan wij hiervoor ons

Nadere informatie

Groep. Nieuwsbrief februari 2015. Met in dit nummer

Groep. Nieuwsbrief februari 2015. Met in dit nummer Groep Nieuwsbrief februari 2015 Nieuwsbrief Heb je iets meegemaakt met de scoutinggroep wat je graag wilt delen of heb je iets leuks voor de nieuwsbrief stuur het ons. Het adres is: nieuwsbrief@de-ruyter.nl.

Nadere informatie