Herkenbaarheid van overgangen tussen wegen buiten de bebouwde kom: de rol van het wegvak en het kruispunt

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Herkenbaarheid van overgangen tussen wegen buiten de bebouwde kom: de rol van het wegvak en het kruispunt"

Transcriptie

1 B47 Herkenbaarheid van overgangen tussen wegen buiten de bebouwde kom: de rol van het wegvak en het kruispunt Agnieszka Stelling-Konczak, (Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV, Leidschendam, Nederland) Jolieke Mesken (Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV, Leidschendam, Nederland) Samenvatting Deze studie onderzoekt de rol van de vormgeving van het wegvak in combinatie met de rol van het type kruispunt bij de herkenbaarheid van een overgang. Het onderzoek bestond uit acht animatiefilmpjes waarin een overgang van een wegcategorie naar een andere wegcategorie te zien was. Drie factoren werden gevarieerd 1) type overgang: erftoegangsweg naar een gebiedsontsluitingsweg (en vice versa) en gebiedsontsluitingsweg naar een stroomweg (en vice versa), 2) soort kruispunt: uniek en niet uniek voor de getoonde categorie-overgang 3) wegvak: onderscheidend en niet onderscheidend voor de getoonde categorie-overgang. Na ieder filmpje volgden vier vragen over de verwachting van de proefpersoon ten aanzien van toegestane snelheid en toegestane overige verkeersdeelnemers op de weg vóór het kruispunt en de weg ná het kruispunt. Bij de bespreking van de resultaten wordt vooral aandacht besteed aan de herkenbaarheid van wegvakken, herkenbaarheid van overgangen en de rol die een uniek of minder uniek kruispunt hierbij speelt. Trefwoorden wegcategorieën, verwachtingen, change blindness, herkenbaarheid 1

2 1. Introductie Herkenbaarheid verwijst naar de mate waarin de functie van een weg door weggebruikers als zodanig wordt herkend, en leidt tot de bijbehorende verwachtingen en voorspelbaar gedrag. De vormgeving van de weg speelt daarbij een belangrijke rol. Een autosnelweg, bijvoorbeeld, is een type weg die door een consistente vormgeving goed wordt herkend. Een snelweg heeft meerdere rijstroken per rijrichting, er is over het algemeen een vluchtstrook aanwezig en er is een duidelijke fysieke scheiding tussen de twee rijrichtingen. Hierdoor hebben de meeste mensen geen moeite met het herkennen van dit wegtype (1994). Bovendien zijn veel van deze kenmerken uniek voor dit type weg: er zijn geen andere wegtypen met deze combinatie van kenmerken. Bij wegen van een lagere orde is dit veel minder het geval. Herkenbaarheid: achtergrond informatie van het principe Een belangrijk principe van Duurzaam veilig is de herkenbaarheid van de weg en de voorspelbaarheid van het wegverloop en het verkeersgedrag (Wegman & Aarts, 2005). Wanneer een weg zodanig is vormgegeven dat hij als het ware automatisch het gewenste gedrag oproept, is dit wenselijker dan als mensen moeten nadenken over welk gedrag ze op die weg moeten vertonen. Op deze automatische manier kunnen de juiste verwachtingen geactiveerd worden over zowel het eigen gedrag als het gedrag en de aanwezigheid van andere verkeersdeelnemers. Juiste verwachtingen zouden theoretisch gezien vervolgens weer tot voorspelbaar en dus veiliger gedrag moeten leiden. Daarom is het van belang dat wegcategorieën goed onderscheidbaar van elkaar worden gemaakt. De eerste stap om wegcategorieën van elkaar te onderscheiden was de implementatie van de door CROW opgestelde 'essentiële herkenbaarheidskenmerken' (EHK, CROW, 2004). Door middel van verschillen in kantmarkering en rijrichtingscheiding die in een unieke combinatie per wegcategorie voorkomen, zou het onderscheid tussen wegcategorieën vergroot worden. In Tabel 1 staan voorbeelden van de verschillende uitwerkingen van de richtlijn EHK per wegcategorie afgebeeld. Het gaat hier om wegcategorieën buiten de bebouwde kom. Waar we spreken over stroomwegen (SW) hebben we het over regionale stroomwegen. Autosnelwegen worden dus buiten beschouwing gelaten. Tabel 1 laat zien dat wegen binnen dezelfde wegcategorie een grote variatie in ontwerp kennen. Er is dus geen sprake van uniformiteit van vormgeving van wegen binnen een wegcategorie. Uit onderzoek naar onderscheidbaarheid van wegen (Kaptein & Claessens, 1998) blijkt dat een zekere maat van uniformiteit in de vormgeving van wegen van belang is bij het correct onderscheiden ervan. Wanneer wegen van dezelfde categorie niet uniform ogen en wanneer een onderscheid tussen de verschillende wegcategorieën relatief klein is, kan het lastig zijn voor weggebruikers om de wegen juist te classificeren en juiste verwachtingen te vormen als het gaat om snelheid, manoeuvres en andere verkeersdeelnemers (e.g. Aarts & Davidse, 2007). Onderzoek naar herkenbaarheid van wegen in Nederland richtte zich in het verleden vooral op de implementatie van de richtlijn EHK, andere kenmerken kregen weinig aandacht. Met de implementatie van de richtlijn EHK is het verbeteren van de Duurzaam Veilig-kwaliteit van wegen echter niet af. De EHK worden door de opstellers van de richtlijn beschouwd als een betaalbaar compromis bedoeld als een tussenstap naar een duurzaam veilige inrichting van wegen. 2

3 Tabel 1: Bovenaanzicht van varianten van wegontwerp toegestaan door de richtlijn EHK per wegcategorie Wegcategorie Varianten van wegontwerp toegestaan door de richtlijn EHK SW GOW ETW 1 & 7 enkelbaansweg met onderbroken asmarkering; 2 & 8 enkelbaansweg met doorgetrokken asmarkering; 3 enkelbaansweg met onderbroken asmarkering met groene opvulling; 4 enkelbaansweg met doorgetrokken asmarkering met groene opvulling; 5 & 9 enkelbaansweg met een richel; 6 & 10 dubbelbaansweg met een middenberm; 11 klinkerweg zonder markering; 12 asfaltweg zonder markering; 13 asfaltweg met markering: smalle kant; 14 asfaltweg met markering: brede kant Herkenbaarheid van categorieovergangen Het is niet alleen belangrijk dat afzonderlijke wegen goed worden herkend, maar ook dat weggebruikers de verandering van een wegcategorie tijdig opmerken. Dit is te meer van belang omdat een groot deel van de ongevallen op kruispunten plaatsvindt (SWOV, 2009), terwijl kruispunten een veel minder groot deel van de infrastructuur beslaan dan wegvakken. Overigens wordt in het voorliggende onderzoek niet gekeken naar de herkenbaarheid van het kruispunt zelf maar vooral naar de functie van het kruispunt als markering van de overgang. Een kenmerk van een overgang is een verandering van de verkeerssituatie. Categorieovergangen vinden vaak plaats in de nabijheid van kruispunten, locaties waar verkeersdeelnemers veel informatie tegelijk moeten verwerken. Tegelijkertijd behoeven categorieovergangen een aanpassing van verwachtingen ten aanzien van de snelheidslimiet en de aanwezigheid van andere verkeersdeelnemers. Uit verschillende onderzoeken (Hummel, 1998; Janssen et al., 1999) komt vooral naar voren dat de herkenbaarheid van overgangen in wegcategorieën gewaarborgd zou zijn door de wegcategorieën zelf goed herkenbaar te maken (dus ook onderscheidbaar en consistent). Echter, in werkelijkheid zijn de verschillende wegcategorieën (nog) niet goed onderscheidbaar voor weggebruikers (zie Aarts & Davidse, 2007). Het is gebleken dat alleen de wegvakken zelf onderscheidend maken niet voldoende is. Studie van Stelling-Konczak et al. (in druk) laat zien dat er nog steeds veel fouten worden gemaakt, vooral bij overgangen tussen GOWs en SWs. Dit zou er juist op wijzen dat het belangrijk is om de overgang zelf voldoende opvallend vorm te geven om opgemerkt te worden. Daarom is in het volgende experiment gekozen voor een benadering waarbij de kruispunten zelf, in combinatie met de wegvakken, zijn gevarieerd. 3

4 Herkenbaarheid: ontwerprichtlijnen In ontwerprichtlijnen wordt weinig gezegd over de herkenbaarheid van overgangen zelf: uitgangspunt is dat het wegbeeld het juiste gedrag moet oproepen. Wel wordt beschreven bij welk type overgang welk kruispunt wordt aanbevolen vanuit veiligheidsoogpunt of verkeerskundige overwegingen. Als we ons beperken tot overgangen buiten de bebouwde kom, dan betekent dat het volgende (zie Tabel 2 hieronder): Tabel 2: Aanbevolen kruispunttypen bij de overgang tussen verschillende wegtypen (Brouwer et al., 2008) SW GOW ETW SW GOW ETW Knooppunt (ongelijkvloers kruising) Aansluiting (ongelijkvloers kruising) N.v.t. (ongelijkvloerse kruising) Aansluiting (ongelijkvloers kruising) Voorrangskruispunt met snelheidsreductie Voorrangskruispunt met snelheidsreductie N.v.t. (ongelijkvloerse kruising) Voorrangskruispunt met snelheidsreductie Gelijkwaardig kruispunt met snelheidsreductie Hier is meteen al te zien dat de typen overgangen niet uniek zijn en elkaar niet wederzijds uitsluiten. Alleen in relatie tot ETWs wordt meer gedetailleerd iets gezegd over herkenbaarheid (Brouwer et al., 2008). Het gaat dan om zogeheten poortconstructies die de ingang en uitgang van een verblijfsgebied moeten markeren. Wanneer er gesproken wordt over een goed herkenbaar kruispunt, houdt dit in dat dit kruispunt uniek is voor de getoonde categorie-overgang. Hierdoor zou deze onderscheidend moeten zijn voor de overgang van de weg voor het kruispunt naar de weg na het kruispunt. Een slecht herkenbaar kruispunt houdt in dat dit kruispunt bij meerdere typen categorieovergangen mogelijk is, en dus minder uniek is. Voor de wegvakken spreken we over onderscheidende wegvakken en minder onderscheidende wegvakken. Hierbij wordt steeds gedoeld op het wegvak voor en het wegvak na het kruispunt en de mate waarin deze twee wegvakken onderscheidend van elkaar zijn (d.w.z. niet op elkaar lijken). Hypothesen In het volgende experiment zijn de volgende hypothesen getoetst: 1. De overgang tussen twee wegcategorieën wordt beter herkend als de wegvakken sterk onderscheidend zijn. 2. De overgang tussen twee wegcategorieën wordt beter herkend als het kruispunt uniek is voor dat type overgang. 3. Onderscheidende wegvakken in combinatie met een uniek kruispunt worden beter herkend dan minder onderscheidende wegvakken in combinatie met een minder uniek kruispunt. 4. Sterk onderscheidende wegvakken in combinatie met minder unieke kruispunten worden ongeveer even goed herkend als minder onderscheidende wegvakken in combinatie met unieke kruispunten. 4

5 2. Methode Proefpersonen Aan dit experiment hebben 231 proefpersonen (116 mannen) meegedaan. De verdeling van de leeftijden was representatief voor de Nederlandse bevolking met rijbewijs (varieerde tussen de 18 en de 70 jaar oud, gemiddelde leeftijd was M=43 jaar). Zij hadden tussen de 0 (dus minder dan 1 jaar) en 62 jaar hun rijbewijs (M=22 jaar). Bijna 70 % van de proefpersonen reed minder dan km per jaar, 13% reed meer dan km per jaar. Stimulusmateriaal en procedure Het stimulusmateriaal bestond uit 16 korte animaties. Iedere proefpersoon kreeg 8 van deze filmpjes te zien. In de filmpjes was, vanuit het oogpunt van een bestuurder, te zien dat er over een weg werd gereden, bij een kruispunt rechtsaf werd geslagen, en men op een andere weg terecht kwam. De wegvakken in de filmpjes zijn uitgekozen op basis van de resultaten uit eerder onderzoek Stelling-Konczak et al. (in druk). Bij de keuze van de kruispunten is gelet op de uniekheid van een kruispunt bij een bepaald type wegovergang. De volgende wegvakken en overgangen werden geconstrueerd (zie ook Tabel 1): Wegvakken: SW: variant 3 (asmarkering met groene opvulling) en variant 1 (asmarkering zonder groen) GOW: variant 1 (asmarkering) ETW: variant 13 (kantmarkering) en variant 12 (geen markering) Overgangen: Overgang SW GOW en GOW SW: ongelijkvloerse kruising ( Haarlemmermeer ) en verkeersregelinstallatie (VRI) Overgang ETW GOW en GOW ETW: rotonde en voorrangskruispunt Wanneer in het vervolg gesproken wordt over een SW-GOW-overgang, worden hiermee zowel SW-GOW- als GOW-SW-overgangen bedoeld. Wanneer gesproken wordt over een ETW-GOW-overgang, wordt hiermee zowel een ETW-GOW-overgang als een GOW-ETWovergang bedoeld. Het volledige onderzoek werd aangeboden in een internetomgeving. Het onderzoek begon met een instructie, waarin het onderzoek aan de proefpersonen werd uitgelegd. Vervolgens kregen de proefpersonen 8 filmpjes (in random volgorde) te zien. Na elk filmpje werden 4 meerkeuzevragen voorgelegd aan de deelnemers: twee hadden over de weg voor het kruispunt en twee over de weg na het kruispunt: 1. Welke snelheidslimiet verwacht u op de weg vóór de kruising? 2. Welk verkeer verwacht u op de weg vóór de kruising tegen te komen? 3. Welke snelheidslimiet verwacht u op de weg ná de kruising? 4. Welk verkeer verwacht u op de weg ná de kruising tegen te komen? Deze konden de deelnemers beantwoorden door het rondje naast een pictogram aan te vinken (zie Afbeelding 1). Bij de vragen over de verkeersdeelnemers waren meerdere antwoorden mogelijk (antwoordmogelijkheden: automobilist, fietser, bromfietser, landbouwverkeer), bij 5

6 de vragen over de snelheid was slechts één antwoord mogelijk (antwoordmogelijkheden: 100, 80 of 60 km/uur). Alle vragen mochten in het eigen tempo worden beantwoord. Afbeelding 1. Overzicht van het filmpje met de opeenvolgende vragen. Aan het eind van het onderzoek volgde een aantal achtergrondvragen (o.a. leeftijd, geslacht, het aantal jaar rijbewijs). De totale duur van het experiment was ongeveer 20 minuten. Design De volgende onafhankelijke variabelen werden binnen-proefpersonen gevarieerd: 1. Type overgang: in de helft van de aanbiedingen werd een SW-GOW-combinatie getoond, in de andere helft een ETW-GOW-combinatie. 2. Wegvak: in de helft van de aanbiedingen werden wegvakken getoond die onderscheidend waren, in de andere helft werden wegvakken getoond waarbij de wegvakken minder onderscheidend waren (zie Stelling-Konczak et al., in druk). 3. Kruispunt: in de helft van de aanbiedingen werden kruispunten getoond die vaak voorkomen bij de getoonde wegtype-overgangen (minder uniek zijn), bij de andere helft werden kruispunten getoond die uniek waren voor de getoonde wegtype-overgangen. Deze drie variabelen, met elk 2 niveaus, combineerden gezamenlijk tot 2x2x2 = 8 filmpjes. In Tabel 3 wordt een overzicht gegeven van alle mogelijke combinaties van de 3 onafhankelijke variabelen. Tabel 3. Overzicht van alle condities* Goed herkenbaar wegvak Minder goed herkenbaar wegvak Goed herkenbaar kruispunt Minder goed herkenbaar kruispunt Goed herkenbaar kruispunt Minder goed herkenbaar kruispunt SW - GOW SW - GOW SW - GOW SW - GOW Overgang van snelheid (van hoog naar laag en van laag naar hoog) GOW - ETW GOW - ETW GOW - ETW GOW ETW * elke overgang werd ook in tegenovergestelde richting aangeboden 6

7 3. Resultaten Datapreparatie Om de data verder te kunnen analyseren zijn voor ieder filmpjes 2 nieuwe variabelen aangemaakt: Snelheid correct: Er werd 1 punt gegeven wanneer de proefpersonen correct de richting van de snelheid hadden opgemerkt. Dit houdt in dat de proefpersonen correct hadden opgemerkt dat de snelheid van een lagere naar een hogere orde ging of andersom. Bovendien kregen de proefpersonen 1 punt wanneer zij op zowel de weg voor als na het kruispunt de juiste snelheid hadden aangegeven. Proefpersonen kregen op deze variabele dus 0 punten wanneer zij zowel de snelheid (op minstens 1 van de 2 wegen) als de richting niet correct hadden herkend. Één punt werd gegeven wanneer de richting goed was herkend, maar de snelheid (op minstens 1 van de wegen) niet, en 2 punten wanneer zowel de snelheid op beide wegen als de richting correct waren herkend. Verkeersdeelnemers correct: Er is een score gemaakt voor de mate waarin proefpersonen de vragen over de verkeersdeelnemers per verkeersdeelnemer op beide wegen in een filmpje goed hebben beantwoord. Ook hier is gekozen voor beide vragen goed beantwoord, omdat het om de overgang en niet om de wegen zelf gaat. Voor iedere verkeersdeelnemer die de proefpersonen zowel op de weg voor als de weg na het kruispunt correct wel of niet hadden aangekruist, kregen zij 1 punt. Maximaal waren er 4 punten op deze variabele te behalen. Hoofdeffecten De hoofdeffecten zijn berekend met een non-parametrische test, aangezien dat geen van de variabelen normaal verdeeld was. Snelheid Om het hoofdeffect van het kruispunt op de score op de snelheid correct -variabele te bepalen zijn de scores van de vier filmpjes met unieke kruispunten bij elkaar opgeteld, en vergeleken met somscores van de vier filmpjes met minder unieke kruispunten. De significante hoofdeffecten staan afgebeeld in Afbeelding 2. Afbeelding 2. Overzicht van alle significante hoofdeffecten op de variabele snelheid correct 7

8 De maximale waarde die haalbaar is, is hierbij 8. Dit is de maximaal haalbare somscore van de snelheid correct bij de 4 filmpjes behorende bij 1 niveau van een onafhankelijke variabele (maximaal haalbare score op 1 filmpje = 2; 2 x 4 filmpjes = 8). Uit de resultaten blijkt dat een kruispunt dat vooral bij een bepaald type overgang voorkomt (uniek kruispunt), tot betere verwachtingen leidt wat betreft de snelheid op de weg voor en de weg na het kruispunt dan een kruispunt dat bij veel verschillende typen overgangen kan voorkomen. Verder werd een overgang tussen twee wegcategorieën beter herkend wat betreft de snelheid als de twee wegvakken onderscheidend waren dan als de twee wegvakken minder onderscheidend waren. Uit de resultaten blijkt ook dat het gemakkelijker is voor mensen om een overgang van snelheidslimiet van een ETW naar een GOW op te merken dan een overgang van een GOW naar een SW. Verkeersdeelnemers Ook bij de vraag welke verkeersdeelnemers verwacht werden, werd een aantal hoofdeffecten gevonden. Bij de hier besproken effecten betekent een hoge score dat deelnemers goed in staat waren om, bij een overgang van de ene wegcategorie naar een andere, op te merken dat op de ene weg andere verkeersdeelnemers te verwachten zijn dan op de andere weg. De overgang werd beter opgemerkt wanneer een uniek kruispunt was getoond dan waneer een minder uniek kruispunt was getoond. Het hoofdeffect van het wegtype bleek ook significant; bij een SW-GOW-overgang werd hoger gescoord dan bij een ETW-GOW-overgang. Als het gaat om te verwachten verkeersdeelnemers waren deelnemers dus beter in staat om een overgang op te merken van een GOW naar een SW dan een overgang van een ETW naar een GOW. Er werd geen significant effect gevonden van het wegvak. In Afbeelding 3 staan alle significante hoofdeffecten afgebeeld. Score op verkeersdeelnemers correct Verkeersdeelnemers corerct 0 Uniek Niet-uniek Onderscheidend Nietonderscheidend SW-GOW ETW-GOW Kruispunt Wegvak Wegtype-overgang Afbeelding 3. Overzicht van alle hoofdeffecten op de variabele verkeersdeelnemers correct. De hoofdeffecten van het kruispunt en de wegtype-overgang waren significant. De maximale score in deze grafiek is 16, dit is de maximaal haalbare somscore van verkeersdeelnemers correct op de 4 filmpjes behorende bij 1 categorie van een onafhankelijke variabele (maximaal haalbare score op 1 filmpje = 4; 4 x 4 filmpjes = 16). 8

9 Interactie-effecten Snelheid Voor de variabele snelheid correct is een significant interactie-effect gevonden voor wegvak en wegtype. Ook voor kruispunt en wegtype werd een significant interactie-effect gevonden (zie Afbeelding 4). Dit betekent dat vooral bij een overgang van een SW naar een GOW de vormgeving van het wegvak en het kruispunt uitmaakt bij het juist beoordelen van de verandering in snelheidslimiet. Snelheid: correcte overgang wegvak goed wegvak slecht wegvak goed wegvak slecht 2,0 1,5 1,0,5,0 Haarlemmermeer VRI Voorrangskruispunt Rotonde Stroomw eg-gow Erftoegangsw eg-gow Afbeelding 4. Gemiddelde score voor juist opmerken van overgang m.b.t. snelheidslimiet Uit Afbeelding 4 blijkt dat in geval van een SW-GOW overgang de snelheidslimiet beter wordt opgemerkt als de wegvakken onderscheidend zijn dan wanneer ze dat niet zijn. Ook blijkt er binnen een SW-GOW-overgang beter gescoord te worden bij een uniek kruispunt (ongelijkvloerse kruising) dan bij een minder uniek kruispunt. Wanneer een SW-GOWovergang onderscheidende wegvakken en een ongelijkvloerse kruising heeft, is deze beter herkenbaar dan een ETW-GOW-overgang. In alle andere gevallen wordt een ETW-GOWovergang beter herkend dan een SW-GOW-overgang. Verkeersdeelnemers Er werden geen significante interactie-effecten gevonden bij de variabele verkeersdeelnemers correct. Uit Afbeelding 5 blijkt wel dat ten aanzien van de verwachte verkeersdeelnemers op een SW-GOW-overgang beter wordt gescoord dan op een ETW-GOW-overgang. Bovendien blijkt dat er binnen de SW-GOW-overgang beter gescoord wordt bij een unieke ongelijkvloerse kruising dan bij een minder uniek kruispunt. 9

10 Verkeersdeelnemers: correcte overgang wegvak goed wegvak slecht wegvak goed wegvak slecht 4,0 3,5 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0,5,0 Haarlemmermeer VRI Voorrangskruispunt Rotonde Stroomw eg-gow Erftoegangsw eg-gow Afbeelding 5. Gemiddelde score voor juist opmerken van overgang m.b.t. verkeersdeelnemers. 4. Discussie Dit onderzoek heeft aangetoond dat zowel de vormgeving van het wegvak als het kruispunt invloed heeft op de herkenbaarheid van de overgang tussen twee wegcategorieën. Ten eerste, wanneer de wegvakken voor en na het kruispunt onderscheidend zijn (dat wil zeggen wanneer het verschil in vormgeving van het wegvak voor en na het kruispunt groot is), zijn deelnemers beter in staat om het verschil in de snelheidslimiet op te merken. Voor een overgang tussen een SW en een GOW betekent dit dat de overgang het best wordt opgemerkt als de SW een groene streep in het midden heeft. Voor de overgang tussen een ETW en een GOW betekent dit dat de overgang het best wordt opgemerkt als de ETW geen kantmarkering heeft. Ten tweede blijkt de vormgeving van het kruispunt ook te helpen. Kruispunten of kruisingen die uniek zijn voor de betreffende overgang (bijv. een Haarlemmermeer bij een SW-GOW overgang) zorgen voor een betere herkenbaarheid dan kruispunten die minder uniek zijn (een VRI en een rotonde). Verder waren de deelnemers beter in staat de overgang in snelheidslimiet tussen een ETW en een GOW te herkennen dan de overgang tussen een SW en een GOW. Interactie-effecten toonden aan dat de effecten van wegvak en kruispunt het grootst waren bij de overgang tussen een GOW en een SW. Bij een overgang tussen een ETW en een GOW waren de verschillen veel minder groot. Overigens werden deze overgangen wat betreft snelheidslimiet al beter herkend dan overgangen tussen een SW en een GOW. Wat betreft de verkeersdeelnemers die verwacht werden op de weg voor en de weg na het kruispunt, was het volgende het geval. Bij unieke kruispunten was de herkenbaarheid van de overgang beter dan bij minder unieke kruispunten. Wanneer het een overgang tussen een SW en een GOW betrof was de herkenbaarheid ook beter dan wanneer het een overgang tussen een ETW en een GOW betrof. De vormgeving van de wegvakken had geen invloed op de verkeersdeelnemers die men verwachtte voor en na het kruispunt. 10

11 Uit de resultaten blijkt ook dat verwachtingen ten aanzien van de snelheidslimiet vaker correct zijn dan verwachtingen ten aanzien van verkeersdeelnemers die toegestaan zijn op de betreffende weg. Tevens blijkt dat wat betreft de snelheidslimiet er meer fouten worden gemaakt bij de overgang tussen een SW een GOW, maar wat betreft verkeersdeelnemers worden er meer fouten gemaakt bij de overgang tussen een ETW en een GOW. Voor het verschil in snelheid is een logische verklaring: een SW en een GOW lijken qua belijning meer op elkaar (zij hebben beide kantmarkering en een rijrichtingscheiding) dan een ETW en een GOW. Bij zowel de SW als de GOW was er sprake van een visuele rijrichtingscheiding, bij een ETW ontbreekt deze. Uit onderzoek van Stelling-Konczak et al. (in druk), was al gebleken dat rijrichtingscheiding bepalend is voor de herkenbaarheid. Wanneer deze gelijk is (zoals bij een SW zonder groene markering en een GOW), is het onderscheid tussen de wegen moeilijker te herkennen, en zullen de verwachtingen op deze wegen dus vaker (onterecht) als gelijk worden aangeduid. Het tegenovergestelde effect bij de herkenbaarheid van de verkeersdeelnemers is lastiger te verklaren. Uit een foutenanalyse bleek dat er veel fouten werden gemaakt wanneer besloten moest worden of er fietsers en bromfietsers verwacht werden op een ETW. Wanneer hier fouten in worden gemaakt, heeft dit direct gevolgen voor de herkenbaarheid van de overgang tussen de ETW en de GOW, voor wat betreft de verwachte verkeersdeelnemers. Mogelijk hangt dit samen met kennis: het zou zo kunnen zijn dat de vormgeving van de overgang (wegvak of kruispunt) invloed heeft op de verwachtingen m.b.t. snelheid, maar dat men niet goed weet welke verkeersdeelnemers verwacht kunnen worden op een weg met die snelheidslimiet. Dit wijst erop dat verwachte snelheid en verkeersdeelnemers niet zonder meer hetzelfde zijn en niet even veel zeggen over de herkenbaarheid van een overgang. 5. Conclusie Als het gaat om de overgang tussen een SW en een GOW kunnen we concluderen dat zowel een ongelijkvloerse kruising als groene markering op de SW de herkenbaarheid van deze overgangen aanzienlijk verbetert. Het is onwenselijk om de groene markering weg te laten omdat hiermee te weinig onderscheid ontstaat tussen een GOW en een SW. Wel is te overwegen om de groene markering op te waarderen tot een fysieke rijbaanscheiding. Dit wordt geassocieerd met een hogere orde weg en is bovendien beter om frontale aanrijdingen te voorkomen. Volgens de Duurzaam Veilig-visie zouden de wegen met rijsnelheden van boven de 70 km/uur, dus zowel SWs als GOWs, voorzien moeten worden van een fysieke rijrichtingscheiding zodat auto's elkaar niet frontaal kunnen raken. Het is dan wenselijk dat het type richtingscheiding tussen de categorieën onderscheidbaar is, en uniform blijft binnen de categorie. Om het onderscheid tussen SWs en GOWs te vergroten, zou per wegcategorie voor een andere vorm van fysieke rijrichtingscheiding moeten worden gekozen. Aangezien het effect van de rijrichtingscheiding gering was (Stelling-Konczak et al., in druk), kan dit waarschijnlijk het beste worden toegepast samen met een herkenbaar ontwerp van de overgang zelf. We concluderen dat de overgang tussen een ETW een GOW op zichzelf redelijk goed herkend wordt. Het toepassen van unieke kruispunten (voorrangskruispunten in plaats van rotondes) kan helpen om de herkenbaarheid te vergroten. Ook het niet aanbrengen van kantmarkering op de ETW kan helpen om de overgang extra herkenbaar te maken. Echter, aangezien voor beide punten geldt dat deze juist een veiligheidswinst kunnen opleveren (een 11

12 rotonde is veiliger dan een voorrangskruispunt en kantbelijning veiliger dan geen belijning), moet hiermee zeer voorzichtig worden omgegaan. Het kan niet zo zijn dat omwille van de herkenbaarheid voor een aantoonbaar onveilige oplossing wordt gekozen. Literatuur Aarts, L.T. & Davidse, R.J. (2007). Distinctiveness, self-explainingness, and behavioural effects of recognizable rural roads in the Netherlands In: ETC 2007 congress (Vol. 38, pp ). Noordwijk, The Netherlands. Brouwer, R.F.T., Aarts, L.T. & Louwerse, W.J.R. (2008). Herkenbaarheid van categorieovergangen in infrastructuurontwerp. Literatuurstudie naar richtlijnen en kennis ten aanzien van categorieovergangen, met name op kruispunten. R Leidsendam. CROW. (2004). Richtlijn essentiële herkenbaarheidkenmerken van weginfrastructuur: wegwijzer voor implementatie. [Directive essential recognizability characteristics for infrastracture: manual for implementation]. CROW, Ede. Hummel, T. (1998). Nader onderzoek uitritconstructies en voorrangs-kruispunten; Verschillen in geschiktheid voor de aansluiting van erftoegangswegen op gebiedsontsluitende wegen. Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV, Leidschendam. Janssen, W.H., Claessens, F.M.M. & Muermans, R.C. (1999). Vormgeving van duurzaam veilige wegcategorieën: evaluatie van 'self-explaining' kenmerken. TNO Technische Menskunde, Soesterberg. Kaptein, N.A. & Claessens, F.M.M. (1998). Effects of cognitive road classification on driving behaviour: a driving simulator study. TNO Technische Menskunde, Soesterberg. Stelling-Konczak, A., et al. (in druk). Supporting drivers in forming correct expectations about transitions between rural road categories. In: Accident Analysis & Prevention. SWOV. (2009). Kruispunttypen. SWOV-Factsheet, juni SWOV, Leidschendam. Theeuwes, J. (1994). Self-expaining roads: An exploratory study. TNO Technische Menskunde, Soesterberg. Wegman, F.C.M. & Aarts, L.T. (red.). (2005). Advancing Sustainable Safety: National Road Safety Outlook. SWOV Institute for Road Safety Research, Leidschendam. 12

Essentiële herkenbaarheidskenmerken

Essentiële herkenbaarheidskenmerken Bijlage 9 Essentiële herkenbaarheidskenmerken Bijlage 9 Essentiële herkenbaarheidskenmerken Algemene Duurzaam Veilig Inrichtingscriteria Bibeko GOW ETW (A) ETW (B) Snelheid km/u 50 30 30 Fiets Fietspad/fietsstrook

Nadere informatie

Herkenbare vormgeving van wegen

Herkenbare vormgeving van wegen Herkenbare vormgeving van wegen Dr. L.T. Aarts & drs. R.J. Davidse R-2006-18 Herkenbare vormgeving van wegen Eindrapport van de herkenbaarheidsprojecten in het SWOV-programma 2003-2006 R-2006-18 Dr. L.T.

Nadere informatie

Presentatie handboek 'Categorisering wegen'

Presentatie handboek 'Categorisering wegen' Presentatie handboek 'Categorisering wegen' Ir. S.T.M.C. Janssen D-'d7-25 Presentatie handboek 'Categorisering wegen' Verslag van het onderdeel 'duurzaam-veilig' van de PAO-cursus 'De bakens verzetten

Nadere informatie

Veilige infrastructuur van levensbelang voor de fietser

Veilige infrastructuur van levensbelang voor de fietser Veilige infrastructuur van levensbelang voor de fietser Over eisen, principes en maatregelen Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid Voor het juiste perspectief Al grote veiligheidswinst

Nadere informatie

Quick-scan duurzaam veilig

Quick-scan duurzaam veilig Quick-scan duurzaam veilig Kaspar Koolstra Hogeschool van Amsterdam k.koolstra@hva.nl Bijdrage aan het Colloquium Vervoersplanologisch Speurwerk 19 en 20 november 2009, Antwerpen Samenvatting Quick-scan

Nadere informatie

Herkenning van wegen buiten de bebouwde kom door weggebruikers

Herkenning van wegen buiten de bebouwde kom door weggebruikers Herkenning van wegen buiten de bebouwde kom door weggebruikers Drs. R.J. Davidse, dr. J. Mesken, K. Korswagen & dr. L.T. Aarts R-2006-16 Herkenning van wegen buiten de bebouwde kom door weggebruikers

Nadere informatie

Categoriseringsplan gemeente Doetinchem

Categoriseringsplan gemeente Doetinchem Categoriseringsplan gemeente Doetinchem Naar een herkenbare categorie-indeling van wegen Inhoudsopgave 1. Inleiding. 2. Duurzaam Veilig. 3. Categorisering gemeente Doetinchem. 4. Uitgangspunten Categoriseringsplan.

Nadere informatie

Stedelijke stroomwegen: ontbrekende schakel in de wegcategorisering?

Stedelijke stroomwegen: ontbrekende schakel in de wegcategorisering? Stedelijke stroomwegen: ontbrekende schakel in de wegcategorisering? K. Koolstra Amsterdamse Hogeschool voor Techniek (Hogeschool van Amsterdam) k.koolstra@hva.nl Bijdrage aan het Colloquium Vervoersplanologisch

Nadere informatie

Inrichting wegen Duurzaam Veilig

Inrichting wegen Duurzaam Veilig Handleiding Inrichting wegen Duurzaam Veilig Groningen, 18 januari 2005 Gedeputeerde Staten der Provincie Groningen Handleiding Inrichting Wegen 1 Inhoudsopgave Blz. 1. Inleiding 2 2. Inrichtingseisen

Nadere informatie

Naar meer veiligheid op kruispunten Aanbevelingen voor kruispunten van 50-, 80- en 100km/uur-wegen R-2014-21

Naar meer veiligheid op kruispunten Aanbevelingen voor kruispunten van 50-, 80- en 100km/uur-wegen R-2014-21 Naar meer veiligheid op kruispunten Aanbevelingen voor kruispunten van 50-, 80- en 100km/uur-wegen R-2014-21 Naar meer veiligheid op kruispunten Veel ongevallen in Nederland gebeuren op kruispunten, op

Nadere informatie

Op weg naar verkeersveiligere infrastructuur van de Nederlandse provinciale wegen

Op weg naar verkeersveiligere infrastructuur van de Nederlandse provinciale wegen Op weg naar verkeersveiligere infrastructuur van de Nederlandse provinciale wegen 1 2 ANWB & verkeersveiligheid ANWB onderschrijft VN Decade of Action for Road Safety ANWB 10 puntenplan Veilig op weg naar

Nadere informatie

Natuurlijk sturen: een eerste effectenstudie van twee locaties in Limburg

Natuurlijk sturen: een eerste effectenstudie van twee locaties in Limburg Natuurlijk sturen: een eerste effectenstudie van twee locaties in Limburg M.J. Boele, MSc (Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV) dr. L.T. Aarts (Stichting Wetenschappelijk Onderzoek

Nadere informatie

Duurzaam Veilig(e) Wegen

Duurzaam Veilig(e) Wegen Duurzaam Veilig(e) Wegen Categoriseringskaart (2015) Kaart met de belangrijkste wegen in onze provincie. Dit is het wensbeeld van de wegcategorisering zoals wij dat graag zien. Provinciale wegen Duurzaam

Nadere informatie

De 2+1-weg: N50 Zwolle-Kampen Rob de Bruijn (Rijkswaterstaat Oost-Nederland)

De 2+1-weg: N50 Zwolle-Kampen Rob de Bruijn (Rijkswaterstaat Oost-Nederland) 1 De 2+1-weg: N50 Zwolle-Kampen (Rijkswaterstaat Oost-Nederland) De N50, een belangrijke schakel in het hoofdwegennet, is een enkelbaans autoweg (1x2 rijstroken) met een stroomfunctie en een maximum snelheid

Nadere informatie

Gedrag van automobilisten op kruispunten Meer duidelijkheid over voorrangs situatie op kruispunten is veiliger voor fietsers R-2013-11

Gedrag van automobilisten op kruispunten Meer duidelijkheid over voorrangs situatie op kruispunten is veiliger voor fietsers R-2013-11 Gedrag van automobilisten op kruispunten Meer duidelijkheid over voorrangs situatie op kruispunten is veiliger voor fietsers R-2013-11 1. Introductie Meer duidelijkheid over voorrangssituatie op kruispunten

Nadere informatie

R-89-25 Ir. A. Dijkstra Leidschendam, 1989 Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV

R-89-25 Ir. A. Dijkstra Leidschendam, 1989 Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV SCHEIDING VAN VERKEERSSOORTEN IN FLEVOLAND Begeleidende notitie bij het rapport van Th. Michels & E. Meijer. Scheiding van verkeerssoorten in Flevoland; criteria en prioriteitsstelling voor scheiding van

Nadere informatie

B30 Veiligheidsgehalte toetsen van verkeersinfrastructuur: hoe doe je dat?

B30 Veiligheidsgehalte toetsen van verkeersinfrastructuur: hoe doe je dat? B30 Veiligheidsgehalte toetsen van verkeersinfrastructuur: hoe doe je dat? ir. A. Dijkstra, ir. W.J.R. Louwerse, dr. L.T. Aarts Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV Samenvatting

Nadere informatie

EEN STREEPJE VOOR... De betekenis van verkeerstekens op het wegdek. Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Gelderland. Platform en Kenniscentrum

EEN STREEPJE VOOR... De betekenis van verkeerstekens op het wegdek. Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Gelderland. Platform en Kenniscentrum EEN STREEPJE VOOR... De betekenis van verkeerstekens op het wegdek Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Gelderland Platform en Kenniscentrum Wat betekenen al die strepen toch? In Gelderland verplaatsen

Nadere informatie

POSITIE EN VOORRANGSREGELING VAN FIETSERS EN BROMFIETSERS OP ROTONDES "NIEUWE STIJL"

POSITIE EN VOORRANGSREGELING VAN FIETSERS EN BROMFIETSERS OP ROTONDES NIEUWE STIJL POSITIE EN VOORRANGSREGELING VAN FIETSERS EN BROMFIETSERS OP ROTONDES "NIEUWE STIJL" Een beknopte toelichting op en evaluatie van het rapport "Positie en voorrangsregeling van fietsers en bromfietsers

Nadere informatie

Bijlage 10 Ongevallenanalyse

Bijlage 10 Ongevallenanalyse Bijlage 10 Ongevallenanalyse Verkeersveiligheid in de gemeente Groesbeek Om een beeld te krijgen van de objectieve verkeersveiligheid is een beknopte analyse uitgevoerd naar het aantal, de afloop en de

Nadere informatie

Ambtelijke bijstand: Ing. R.H. Gaveel 1

Ambtelijke bijstand: Ing. R.H. Gaveel 1 Raadsvoorstel Agendapunt: 13 Onderwerp Beschikbaar stellen kredieten Turnhoutsebaan Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 6 mei 2014 8 juli 2014 Overzichtstekening werkzaamheden Aan

Nadere informatie

EuroRAP Road Protection Score

EuroRAP Road Protection Score EuroRAP Road Protection Score Samenvatting Verkeersveiligheid staat hoog op de Europese en de Nederlandse agenda. Het European Road Assessment Programme (EuroRAP) wil eraan bijdragen om de verkeersveiligheid

Nadere informatie

Een STREEPJE voor... De betekenis van verkeerstekens op het wegdek

Een STREEPJE voor... De betekenis van verkeerstekens op het wegdek Een STREEPJE voor... De betekenis van verkeerstekens op het wegdek Wat betekenen al die strepen toch? In Nederland verplaatsen zich dagelijks miljoenen personen lopend, fietsend en rijdend in het verkeer.

Nadere informatie

Ontwikkeling van een veiligheidsprestatie-indicator voor het wegennet: evaluatie in Zuid-Holland

Ontwikkeling van een veiligheidsprestatie-indicator voor het wegennet: evaluatie in Zuid-Holland Ontwikkeling van een veiligheidsprestatie-indicator voor het wegennet: evaluatie in Zuid-Holland Wendy Weijermars Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV wendy.weijermars@swov.nl Lieke

Nadere informatie

Ir. W.J.R. Louwerse (Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV) Dr. R.J. Davidse (SWOV) Ing. L.C. van Sluijs (Provincie Zeeland)

Ir. W.J.R. Louwerse (Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV) Dr. R.J. Davidse (SWOV) Ing. L.C. van Sluijs (Provincie Zeeland) (bijdragenr. 135) Over bermen, bochten en bomen: verkeerstechnische resultaten van diepteonderzoek naar bermongevallen Ir. W.J.R. Louwerse (Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV)

Nadere informatie

Beter benutten van provinciale wegen, kan het ook sneller èn veiliger?

Beter benutten van provinciale wegen, kan het ook sneller èn veiliger? Beter benutten van provinciale wegen, kan het ook sneller èn veiliger? Henk Tromp Rico Andriesse (Henk Tromp en Rico Andriesse zijn werkzaam bij Goudappel Coffeng ) Samenvatting De uitwerking van het concept

Nadere informatie

Quick scan verkeersveiligheid Haareweg, Doetinchem 20 November 2012. 1 Aanleiding

Quick scan verkeersveiligheid Haareweg, Doetinchem 20 November 2012. 1 Aanleiding Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Gelderland Platform en Kenniscentrum Quick scan verkeersveiligheid Haareweg, Doetinchem 20 November 2012 1 Aanleiding De gemeente is bezig met reconstructie van de gebiedsontsluitingswegen

Nadere informatie

Uitgangspunten voor een duurzaam-veilige wegenstructuur in de regio Den Haag

Uitgangspunten voor een duurzaam-veilige wegenstructuur in de regio Den Haag Uitgangspunten voor een duurzaam-veilige wegenstructuur in de regio Den Haag Lezing voor de Dienst Ruimtelijke en Economische Ontwikkeling van de gemeente Den Haag in het Verkeersplanologisch Overleg op

Nadere informatie

Veilig je draai vinden...

Veilig je draai vinden... Veilig je draai vinden... op rotondes in Gelderland Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Gelderland Platform en Kenniscentrum Rotondes in Gelderland Na hun introductie zo n 30 jaar geleden, zijn rotondes

Nadere informatie

Kwaliteitseisen hoogwaardige snelfietsroute F59

Kwaliteitseisen hoogwaardige snelfietsroute F59 Kwaliteitseisen hoogwaardige snelfietsroute F59 Definitief Datum 9 september 2010 Kenmerk OSS123/Pbb/1099 Eerste versie 4 juni 2010 1 Inleiding Een belangrijk onderdeel in de planvorming voor een hoogwaardige

Nadere informatie

PROVINCIE FLEVOLAND. Mededeling

PROVINCIE FLEVOLAND. Mededeling PROVINCIE FLEVOLAND Mededeling Onderwerp Veiligheid fietsoversteken op provinciale Gebiedsontsluitingswegen Doel van deze mededeling: PS te Informeren over de uitgangspunten ten aanzien van de vormgeving,

Nadere informatie

Figuur 1: Schetsontwerp Heyendaalseweg variant 3b Tabel 1: belangrijkste basiskenmerken Duurzaam Veilig Erftoegangsweg binnen de bebouwde kom Gebiedsontsluitingsweg binnen de bebouwde kom Kenmerk

Nadere informatie

(Bijdragenr. 108) Een veiligheidsprocedure op netwerkniveau

(Bijdragenr. 108) Een veiligheidsprocedure op netwerkniveau (Bijdragenr. 108) Een veiligheidsprocedure op netwerkniveau Dr. ir. A. (Atze) Dijkstra (Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV) Inleiding Deze bijdrage laat een overall aanpak zien

Nadere informatie

B40 Landbouwvoertuigen; een gevaar op de weg!

B40 Landbouwvoertuigen; een gevaar op de weg! B40 Landbouwvoertuigen; een gevaar op de weg! Lotte van den Munckhof ( Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Gelderland) Erik Geerdes ( Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Gelderland) Charlotte van Sluis

Nadere informatie

Onderzoek verkeersveiligheid provinciale wegen Utrecht

Onderzoek verkeersveiligheid provinciale wegen Utrecht EuroRAP Nederland ANWB-onderzoek Onderzoek verkeersveiligheid provinciale wegen Utrecht Een provinciale weg is een Nederlandse weg die wordt ANWB 2014 Eindredactie Marjolein Dietzel Marianne Dwarshuis

Nadere informatie

Uitvoeringsplan Verkeersveiligheid. Gemeente Lansingerland

Uitvoeringsplan Verkeersveiligheid. Gemeente Lansingerland Uitvoeringsplan Verkeersveiligheid Gemeente Lansingerland Pagina 2 1 Inleiding 1.1 Waarom een Uitvoeringsplan Verkeersveiligheid? In het mobiliteitsplan Lansingerland Beweegt zijn ambities geformuleerd

Nadere informatie

Even opfrissen... Moeilijke verkeersregels en -situaties uitgelegd. Ga wijs op weg, blijf veilig mobiel!

Even opfrissen... Moeilijke verkeersregels en -situaties uitgelegd. Ga wijs op weg, blijf veilig mobiel! Even opfrissen... Moeilijke verkeersregels en -situaties uitgelegd Ga wijs op weg, blijf veilig mobiel! Ga wijs op weg, blijf veilig mobiel! Ook nu u wat ouder wordt, wilt u actief blijven. U doet Ouder

Nadere informatie

Beheer en onderhoud. 4 onafhankelijke onderzoeken: 1. Federal Highway Administration. 2. Low Cost Measures. 3. Warnke Studie. 4.

Beheer en onderhoud. 4 onafhankelijke onderzoeken: 1. Federal Highway Administration. 2. Low Cost Measures. 3. Warnke Studie. 4. Beheer en onderhoud 4 onafhankelijke onderzoeken: 1. Federal Highway Administration (US Department of Transportation, Verenigde Staten) 2. Low Cost Measures (Elsamex Spanje) 3. Warnke Studie (Deutsche

Nadere informatie

Onderzoek verkeersveiligheid provinciale wegen Zuid-Holland

Onderzoek verkeersveiligheid provinciale wegen Zuid-Holland EuroRAP Nederland ANWB-onderzoek Onderzoek verkeersveiligheid provinciale wegen Zuid-Holland Een provinciale weg is een Nederlandse weg die wordt ANWB 2014 Eindredactie Marjolein Dietzel Marianne Dwarshuis

Nadere informatie

SWOV-Factsheet. Verkeersdoden in Nederland

SWOV-Factsheet. Verkeersdoden in Nederland SWOV-Factsheet Verkeersdoden in Nederland Deze factsheet schetst hoe het aantal verkeersdoden in Nederland zich sinds heeft ontwikkeld. Het aantal verkeersdoden in Nederland vertoont, na een stijging in

Nadere informatie

Advies inzake enkele onderwerpen in (de Handleiding voor) het 'Startprogramma Duurzaam Veilig Verkeer'

Advies inzake enkele onderwerpen in (de Handleiding voor) het 'Startprogramma Duurzaam Veilig Verkeer' Advies inzake enkele onderwerpen in (de Handleiding voor) het 'Startprogramma Duurzaam Veilig Verkeer' R-98-29 Advies inzake enkele onderwerpen in (de Handleiding voor) het' Startprogramma Duurzaam Veilig

Nadere informatie

Mogelijkheden en beperkingen van ouderen en de rol van geavanceerde ondersteuningssystemen

Mogelijkheden en beperkingen van ouderen en de rol van geavanceerde ondersteuningssystemen Mogelijkheden en beperkingen van ouderen en de rol van geavanceerde ondersteuningssystemen Elektronica in de auto voor een veiligere mobiliteit van oudere automobilisten Samenvatting Oudere automobilisten

Nadere informatie

Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) Postbus 170 2260 AD LEIDSCHENDAM. TNO-rapport TM-96-CO14 : 16

Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) Postbus 170 2260 AD LEIDSCHENDAM. TNO-rapport TM-96-CO14 : 16 .--.--- ~- 0 I 0 TNO-rapport TM-96-CO14 titel Basisontwerp database relatie categorie, vormgeving en gebruik wegen TNO Technische Menskunde Kampweg 5 Postbus 23 3769 ZG Soesterberg Telefoon 0346 35 62

Nadere informatie

Discussienotitie fiets- en kantstroken

Discussienotitie fiets- en kantstroken Discussienotitie fiets- en kantstroken Utrecht, februari 2014 CROW-Fietsberaad, Ligtermoet & Partners Versie 1 1 Inleiding Veel wegbeheerders worstelen met de toepassing van fiets-, kant- en suggestiestroken.

Nadere informatie

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars

Management Summary. Auteur Tessa Puijk. Organisatie Van Diemen Communicatiemakelaars Management Summary Wat voor een effect heeft de vorm van een bericht op de waardering van de lezer en is de interesse in nieuws een moderator voor dit effect? Auteur Tessa Puijk Organisatie Van Diemen

Nadere informatie

Verslag jongerendenktank over het beleidsplan Verkeersveiligheid datum 16 maart 2010, voor jongeren zonder autorijbewijs

Verslag jongerendenktank over het beleidsplan Verkeersveiligheid datum 16 maart 2010, voor jongeren zonder autorijbewijs Verslag jongerendenktank over het beleidsplan Verkeersveiligheid datum 16 maart 2010, voor jongeren zonder autorijbewijs Opdracht Tijdens deze bijeenkomst stond het Beleidsplan Verkeersveiligheid 2010-2020

Nadere informatie

Wegencategoriseringsplan Gemeente Alblasserdam

Wegencategoriseringsplan Gemeente Alblasserdam Wegencategoriseringsplan Gemeente Alblasserdam Vastgesteld door de raad op 29 mei 2012 INHOUDSOPGAVE 1 Aanleiding 1 2 Beleidskader Duurzaam Veilig 2 2.1 Ontwerprichtlijnen 3 2.1.1 gebiedsontsluitingsweg

Nadere informatie

Nationaal verkeerskundecongres 2015

Nationaal verkeerskundecongres 2015 Nationaal verkeerskundecongres 2015 Monitoring veiligheidskwaliteit weg- en fietsinfrastructuur Aarts, L.T. Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid Wijlhuizen, G.J. Stichting Wetenschappelijk

Nadere informatie

Voortbouwen op de BGT

Voortbouwen op de BGT Voortbouwen op de BGT BGT IMGeo als basis voor andere sectoren Arnoud de Boer Open GeoDag 2 september 2015 Informatiemodel Geografie Voordelen BGT Overheid werkt op zelfde basiskaart Betere Dienstverlening

Nadere informatie

Alvorens de genomen maatregelen toegelicht worden, wordt er gekeken naar welke rol Bosch en Duin inneemt in de hoofdverkeersstructuur in Zeist.

Alvorens de genomen maatregelen toegelicht worden, wordt er gekeken naar welke rol Bosch en Duin inneemt in de hoofdverkeersstructuur in Zeist. Evaluatierapport verkeersmaatregelen Bosch en Duin Gemeente Zeist E.H. Sambell Maart 2010 Achtergrond Alvorens de genomen maatregelen toegelicht worden, wordt er gekeken naar welke rol Bosch en Duin inneemt

Nadere informatie

ProMeV: Proactief Meten van Verkeersveiligheid Inzicht in onveiligheid vóórdat er slachtoffers vallen R-2014-10

ProMeV: Proactief Meten van Verkeersveiligheid Inzicht in onveiligheid vóórdat er slachtoffers vallen R-2014-10 ProMeV: Proactief Meten van Verkeersveiligheid Inzicht in onveiligheid vóórdat er slachtoffers vallen R-2014-10 Inzicht in onveiligheid vóórdat er slachtoffers vallen ProMeV helpt beleidsmakers keuzen

Nadere informatie

Naar een checklist voor geloofwaardige snelheidslimieten

Naar een checklist voor geloofwaardige snelheidslimieten Naar een checklist voor geloofwaardige snelheidslimieten Dr. ir. C.N. van Nes, drs. S. Houwing, dr. R.F.T. Brouwer & drs. I.N.L.G. van Schagen R-2006-12 Naar een checklist voor geloofwaardige snelheidslimieten

Nadere informatie

Bij de prioritering hebben de volgende overwegingen een belangrijke rol gespeeld:

Bij de prioritering hebben de volgende overwegingen een belangrijke rol gespeeld: 4 UITVOERING 4. Meerjaren uitvoeringsprogramma Bijgaand treft u het Meerjaren UitvoeringsProgramma (MUP) 0-05 voor de gemeente Brunssum aan. Het MUP is onderverdeeld in ACTIES (niet infrastructureel) en

Nadere informatie

Te upgraden verkeerspleinen

Te upgraden verkeerspleinen Te upgraden verkeerspleinen 1 T-kruising Varsseveldseweg - Zelhemseweg 2 +-kruising Varsseveldseweg - Zuivelweg / Boddens Hosangstraat 3 +-kruising Varsseveldseweg - Dr. Huber Noodtplaats / J.F. Kennedylaan

Nadere informatie

Wegbelevingsonderzoek Noord Holland door leden van de ANWB. Uitgevoerd in december 2008 en januari 2009

Wegbelevingsonderzoek Noord Holland door leden van de ANWB. Uitgevoerd in december 2008 en januari 2009 Wegbelevingsonderzoek Noord Holland door leden van de ANWB Uitgevoerd in december 2008 en januari 2009 Wegbelevingsonderzoek Noord-Holland Inleiding Wegbeheerders doen er van alles aan om hun wegen veiliger

Nadere informatie

Verkenning N65 Vught - Haaren. Informatieavond. 25 November 2015. 25 november 2015

Verkenning N65 Vught - Haaren. Informatieavond. 25 November 2015. 25 november 2015 Verkenning N65 Vught - Haaren Informatieavond 25 November 2015 25 november 2015 Opbouw presentatie Het waarom van de verkenning: wat is het probleem? Proces en bestuurlijke uitgangspunten (mei 2013) Tussenbalans

Nadere informatie

60 IN HET BUITENGEBIED

60 IN HET BUITENGEBIED 60 IN HET BUITENGEBIED Gemeente Hardenberg Openbaar gebied team Infrastructuur en Gebouwen cluster Verkeer en Vervoer november 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding 1.1 Duurzaam Veilig 1.2 60 km-zones 1.3 Leeswijzer.

Nadere informatie

In de bijlage vind u onze schriftelijke zienswijze voorzien van enkele lijsten met handtekeningen.

In de bijlage vind u onze schriftelijke zienswijze voorzien van enkele lijsten met handtekeningen. Aan de Raad en het college van Burgemeester & Wethouders van de Gemeente Bloemendaal Postbus 201 2050 AE OVERVEEN Bloemendaal, 30 mei 2007 Onderwerp: l gemeente Bloemendaal ontvangstbevestiging afgegeven

Nadere informatie

Een fietsstrook, omdat er vaak niets beters is

Een fietsstrook, omdat er vaak niets beters is Buiten de bebouwde kom: Een fietsstrook, omdat er vaak niets beters is Ron Hendriks Veel wegbeheerders kennen het probleem. Mogelijkheden voor een vrijliggend fietspad ontbreken, dus maar een fietsstrook

Nadere informatie

Bijlage informatiebrief nr. 2 project wegreconstructie Zouwendijk, toelichting op concept ontwerp

Bijlage informatiebrief nr. 2 project wegreconstructie Zouwendijk, toelichting op concept ontwerp Bijlage informatiebrief nr. 2 project wegreconstructie Zouwendijk, toelichting op concept ontwerp 1. Inleiding Shared Space: Op plattelandswegen gebeuren in verhouding veel ongevallen. De wegen zijn relatief

Nadere informatie

Deliverable D_A16: Eindrapportage maatregelen SWOV, ECORYS, TNO en MNP

Deliverable D_A16: Eindrapportage maatregelen SWOV, ECORYS, TNO en MNP Verkeersveiligheid Verkenner voor de Regio (VVR-GIS) Deliverable D_A16 Eindrapportage Maatregelen Deliverable D_A16: Eindrapportage maatregelen SWOV, ECORYS, TNO en MNP Inhoudsopgave I. Inleiding... 2

Nadere informatie

Memo. Inleiding. (bron CROW publicatie 216 Fietsstraten in hoofdfietsroutes). datum 08 oktober 2014 referentie BT/011/141737 pagina 1 van 5

Memo. Inleiding. (bron CROW publicatie 216 Fietsstraten in hoofdfietsroutes). datum 08 oktober 2014 referentie BT/011/141737 pagina 1 van 5 Memo Ter attentie van Gemeente Utrecht T.a.v. dhr. R. Hilhorst Datum 8 oktober 2014 Distributie R. Hilhorst, A. Wenning, J. Blok Projectnummer 141737 VVA Fietsstraat Leidseweg Onderwerp Fietsstraat Leidseweg:

Nadere informatie

Conceptnota voor nieuwe regelgeving

Conceptnota voor nieuwe regelgeving ingediend op 407 (2014-2015) Nr. 1 24 juni 2015 (2014-2015) Conceptnota voor nieuwe regelgeving van Dirk de Kort, Lode Ceyssens, Karin Brouwers, Martine Fournier, Caroline Bastiaens en An Christiaens betreffende

Nadere informatie

Brandweer Ambulance Politie in aantocht. Wat gaat de weggebruiker doen?

Brandweer Ambulance Politie in aantocht. Wat gaat de weggebruiker doen? Brandweer Ambulance Politie in aantocht. Wat gaat de weggebruiker doen? Ton Hendriks, ANWB Studiedag NIFV 18 december 2012 2 Centrale vraag: Welke kennis, ervaring en wensen hebben weggebruikers bij confrontatie

Nadere informatie

Effecten van vormgeving op categorieindeling en verwachltingen ten aanzien van 80 km/h wegen buiten de bebouwde kom

Effecten van vormgeving op categorieindeling en verwachltingen ten aanzien van 80 km/h wegen buiten de bebouwde kom TNO-rapport TM-96-CO 10 TNO Technische Menskunde titel Effecten van vormgeving op categorieindeling en verwachltingen ten aanzien van 80 km/h wegen buiten de bebouwde kom Kampweg 5 Postbus 23 3769 ZG Soesterberg

Nadere informatie

Advies over (verhoging van) rijsnelheden van bromfietsers als gevolg op de maatregel Bromfiets op de rijbaan

Advies over (verhoging van) rijsnelheden van bromfietsers als gevolg op de maatregel Bromfiets op de rijbaan Advies over (verhoging van) rijsnelheden van bromfietsers als gevolg op de maatregel Bromfiets op de rijbaan Ing. C.C. Schoon D-2002-7 Advies over (verhoging van) rijsnelheden van bromfietsers als gevolg

Nadere informatie

De bijdrage van geloofwaardige limieten en ISA aan snelheidsbeheersing

De bijdrage van geloofwaardige limieten en ISA aan snelheidsbeheersing De bijdrage van geloofwaardige limieten en ISA aan snelheidsbeheersing Dr. ir. C.N. van Nes, drs. I.N.L.G. van Schagen, drs. M. Houtenbos & ir. P.L.J. Morsink R-2006-26 De bijdrage van geloofwaardige

Nadere informatie

6.1 Effecten van elektrische ondersteuning op fietsgedrag: een experiment met meetfietsen

6.1 Effecten van elektrische ondersteuning op fietsgedrag: een experiment met meetfietsen 6.1 Effecten van elektrische ondersteuning op fietsgedrag: een experiment met meetfietsen Peter Silverans BIVV Om de effecten van elektrische ondersteuning op fietsgedrag van oudere fietsers te onderzoeken,

Nadere informatie

Verkeersonderzoek. Kenmerken advies: www.meldpunt veiligverkeer.nl. Naam dossier: D1509 1512 3044 0384. Locatie: Gemeente Zwolle: Havezathenallee

Verkeersonderzoek. Kenmerken advies: www.meldpunt veiligverkeer.nl. Naam dossier: D1509 1512 3044 0384. Locatie: Gemeente Zwolle: Havezathenallee Verkeersonderzoek www.meldpunt veiligverkeer.nl Kenmerken advies: Naam dossier: D1509 1512 3044 0384 Locatie: Gemeente Zwolle: Havezathenallee Datum uitgifte advies: Oversteekbaarheid fietsers en voetgangers

Nadere informatie

Dorpsteam Reeuwijk-Dorp Schouw 2015 Tempel en omgeving

Dorpsteam Reeuwijk-Dorp Schouw 2015 Tempel en omgeving Dorpsteam Reeuwijk-Dorp Schouw 2015 Tempel en omgeving Aansluiting Pootje Tempel aanbrengen van een markering op de weg, punaise In de huidige situatie is wegverloop niet logisch en herleidbaar: - bestaande

Nadere informatie

provinsje fryslân provincie fryslân

provinsje fryslân provincie fryslân provinsje fryslân provincie fryslân 1 1 postbus 20120 8900 hm leeuwarden tweebaksmarkt 52 telefoon: (058) 292 59 25 telefax: (058) 292 51 25 Provinciale Staten van Fryslân WWV.frYl5JLIil provinciefryslan.nl

Nadere informatie

Handboek Ontwerpcriteria Wegen

Handboek Ontwerpcriteria Wegen Dienst Beheer Infrastructuur Handboek Ontwerpcriteria Wegen Versie 4.0 September 2012 Dienst Beheer Infrastructuur Handboek Ontwerpcriteria Wegen Versie 4.0 Provincie Zuid-Holland, september 2012 Inleiding

Nadere informatie

De meest genoemde probleem locaties of kruisingen zijn:

De meest genoemde probleem locaties of kruisingen zijn: Beschrijving van meest genoemde kruisingen. Doel van deze beschrijving is de actuele situatie weer te geven en een aantal oplossingen voor de geconstateerde problemen aan te dragen. Voorafgaand aan deze

Nadere informatie

Herstructurering Norremeerstraat en Kaagstraat Warmond

Herstructurering Norremeerstraat en Kaagstraat Warmond d Heule 25 4306 EA NIEUWERKERK 06 15020662 / 0111-643192 robvermeer@zeelandnet.nl IBAN: NL04INGB0002222412 KvK Middelburg 220 47708 Btw nr. NL1143.64.734.B01 www.verkeerskundigadvies.nl Herstructurering

Nadere informatie

Aan de gemeenteraad, Vergadering: 21 november 2006. Agendanummer: 9

Aan de gemeenteraad, Vergadering: 21 november 2006. Agendanummer: 9 Vergadering: 21 november 2006 Agendanummer: 9 Status: hamerstuk Behandelend ambtenaar F. Hoogheem, 0595-447780 E-mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. F. Hoogheem) Aan de gemeenteraad, Onderwerp: Evaluatie

Nadere informatie

Een nieuwe kijk naar dwarsprofielen op 80 km/uur wegen

Een nieuwe kijk naar dwarsprofielen op 80 km/uur wegen Een nieuwe kijk naar dwarsprofielen op 80 km/uur wegen Govert Schermers (SWOV, Leidschendam) Jan Hendrik van Petegem (SWOV, Leidschendam) Samenvatting Richtlijnen voor wegontwerp zijn op dit moment onvoldoende

Nadere informatie

GEDRAGSBEiNVLOEDING VAN VERKEERSDEELNEMERS: VERKEERSREGELS, VOORLICHTING EN OPLEIDING

GEDRAGSBEiNVLOEDING VAN VERKEERSDEELNEMERS: VERKEERSREGELS, VOORLICHTING EN OPLEIDING GEDRAGSBEiNVLOEDING VAN VERKEERSDEELNEMERS: VERKEERSREGELS, VOORLICHTING EN OPLEIDING Bijdrage symposium Sociale Verkeerskunde, Groningen - Haren, 27-29 november 1974. In: Michon, J.A. & Van der Molen,

Nadere informatie

Datum 25 november 2014 Gemeente Woerden

Datum 25 november 2014 Gemeente Woerden RAADSINFORMATIEBRIEF met beantwoording artikel 40 vragen 14R.00532 ^ SJ Van: college van burgemeester en wethouders gemeente WOERDEN Datum 25 november 2014 Portefeuillehouder(s) wethouder Schreurs Portefeuille(s)

Nadere informatie

Gemeente Wierden. Verkeerskundige uitwerking bestemmingsplan Rondweg Enter

Gemeente Wierden. Verkeerskundige uitwerking bestemmingsplan Rondweg Enter Gemeente Wierden Verkeerskundige uitwerking bestemmingsplan Rondweg Enter Gemeente Wierden Verkeerskundige uitwerking bestemmingsplan Rondweg Enter Datum 11 februari 2010 WDN033/Nbc/0300 Kenmerk Eerste

Nadere informatie

Fietsongevallen en Infrastructuur

Fietsongevallen en Infrastructuur Fietsongevallen en Infrastructuur demonstratie van verrijkte ongevalsanalyse in Politiezone Antwerpen Tim Asperges Vlaanderen Fietsland! 250,0 200,0 150,0 100,0 50,0 - risico fietsgebruik Maar veiligheid

Nadere informatie

Natuurlijk Sturen Limburg, omgevingsgericht ontwerpen

Natuurlijk Sturen Limburg, omgevingsgericht ontwerpen (Bijdragenr. 99) Natuurlijk Sturen Limburg, omgevingsgericht ontwerpen Max van Kelegom (VMC Beleids- en Procesmanagement) Harrie Peeters (Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Limburg) Harry van Duijnhoven

Nadere informatie

Quickscan Oisterwijk en Moergestel

Quickscan Oisterwijk en Moergestel Quickscan Oisterwijk en Moergestel Stroken voor de fiets in wegprofielen februari 2014 Colofon Titel Ondertitel Quickscan Oisterwijk en Moergestel Stroken voor de fiets in wegprofielen Pagina s 16 Projectnr.

Nadere informatie

Voorkeursschetsontwerp traverse Lemmer

Voorkeursschetsontwerp traverse Lemmer Bylage 4 Voorkeursschetsontwerp traverse Lemmer Uit de verkeersstudie naar de Rondweg Lemmer (uitgevoerd in 2009/2010) is een voorkeursschetsontwerp naar voren gekomen. Dit ontwerp bestaat in hoofdlijnen

Nadere informatie

" "" "#$%&$'%%( "$" * + ) ) ), -- "" "#$%&$'%%(,$" 7 8 # 1 9 $3 6% $ 1 #. "" "#$%&$'%%( #$" / - / / : $$ '-$ /

  #$%&$'%%( $ * + ) ) ), --  #$%&$'%%(,$ 7 8 # 1 9 $3 6% $ 1 #.  #$%&$'%%( #$ / - / / : $$ '-$ / ! "#$ % &#'('%&$!)*$$ % +, + -. / ++/+0+ 12-/+0! "' -$ -% -3 #' -$$% $ +33 #!)* $ ' 4&% /! "-' -$ -% 4&% /! "-' -$ -% (#$ % &#'4&%! " "" "#$%&$'%%( "$" 5$3' 6 '$$ ' ) ) ) * + ) ) ), -- "" "#$%&$'%%(,$"

Nadere informatie

1. Inrichting erftoegangswegen > 4,5 meter

1. Inrichting erftoegangswegen > 4,5 meter Notitie Referentienummer Datum Kenmerk 18 april 2011 Betreft Aanvullend document "Wegencategorisering" n.a.v. presentatie 8 maart 1. Inrichting erftoegangswegen > 4,5 meter In het Uitvoerend document wegencategorisering

Nadere informatie

De risico s van vrachtwagens

De risico s van vrachtwagens De risico s van vrachtwagens Notitie Fietsberaad, Otto van Boggelen, coördinator Fietsberaad Rotterdam, oktober 2007 Samenvatting In deze notitie wordt verslag gedaan van een aantal cijfermatige analyses

Nadere informatie

BIJLAGE 4 TOELICHTING HOE TE VERLICHTEN BINNEN DE BEBOUWDE KOM EN BUITEN DE BEBOUWDE KOM

BIJLAGE 4 TOELICHTING HOE TE VERLICHTEN BINNEN DE BEBOUWDE KOM EN BUITEN DE BEBOUWDE KOM BELEIDSPLAN OPENBARE VERLICHTING 2013 2017 BIJLAGE 4 TOELICHTING HOE TE VERLICHTEN BINNEN DE BEBOUWDE KOM EN BUITEN DE BEBOUWDE KOM Bijlage 4 bij Beleidsplan Openbare Verlichting 2013 2017 Pagina 1 van

Nadere informatie

aan de raad en college van B&W van de gemeente Lingewaard

aan de raad en college van B&W van de gemeente Lingewaard inspiratiedocument aan de raad en college van B&W van de gemeente Lingewaard datum : 25 augustus 2015 steller(s) : Harrie Arends CDA onderwerp : Geen snelheidsduivels op de dijk De raad van de gemeente

Nadere informatie

VERKEERSBEGRIPPEN. bij het Verkeersexamen 2014. Overzicht van verkeersbegrippen, die belangrijk zijn voor kinderen. verkeersbegrip uitleg

VERKEERSBEGRIPPEN. bij het Verkeersexamen 2014. Overzicht van verkeersbegrippen, die belangrijk zijn voor kinderen. verkeersbegrip uitleg VERKEERSBEGRIPPEN bij het Verkeersexamen 2014 Overzicht van verkeersbegrippen, die belangrijk zijn voor kinderen. bestuurder Je bent bestuurder: - als je fietst - als je paardrijdt of loopt met je paard

Nadere informatie

Project. 094-09B Liesboslaan, Breda

Project. 094-09B Liesboslaan, Breda Project. 094-09B Liesboslaan, Breda Situatie Probleemstelling. De gemeente Breda heeft VVN Afd. Breda gevraagd om een advies over de verkeerssituatie Liesboslaan - Princenhagelaan te Breda. In het verleden

Nadere informatie

Monitoring verkeersinfrastructuur. Handreiking voor een gestructureerd decentraal meetnet

Monitoring verkeersinfrastructuur. Handreiking voor een gestructureerd decentraal meetnet Monitoring verkeersinfrastructuur Handreiking voor een gestructureerd decentraal meetnet Colofon Rapportnummer: H-2014-2 Titel: Monitoring verkeersinfrastructuur Ondertitel: Handreiking voor een gestructureerd

Nadere informatie

ViaStat Dashboard Verkeer. App s met bereikbaarheids- en veiligheidscijfers voor beleidsmakers

ViaStat Dashboard Verkeer. App s met bereikbaarheids- en veiligheidscijfers voor beleidsmakers ViaStat Dashboard Verkeer App s met bereikbaarheids- en veiligheidscijfers voor beleidsmakers Erik Donkers Lin Schakenraad 20 september 2012 Verkeerkundig ICT-bureau» Doel: overheden ondersteunen bij bereikbaarheid

Nadere informatie

Gedragsonderzoek als hulp bij het wegbeheer

Gedragsonderzoek als hulp bij het wegbeheer Gedragsonderzoek als hulp bij het wegbeheer Heidelblog.net Chris Dijksterhuis Rijksuniversiteit Groningen Sjef Moerdijk Rijkswaterstaat 4 april 2013 www.trafficpsychologygroningen.info Slide 1 of 26 Omschrijving

Nadere informatie

ADVIES OVERSTEEKPLAATSEN DEN HAAG

ADVIES OVERSTEEKPLAATSEN DEN HAAG ADVIES OVERSTEEKPLAATSEN DEN HAAG Den Haag, december 2009 Voorall Van Diemenstraat 196 2518 VH Den Haag 070 365 52 88 info@voorall.nl www.voorall.nl Inleiding Voor een groot deel van de bevolking kan het

Nadere informatie

Visuele waarneming en verkeersveiligheid

Visuele waarneming en verkeersveiligheid Visuele waarneming en verkeersveiligheid Drs. M.P. Hagenzieker 0-93 -14 Visuele waarneming en verkeersveiligheid Een stand van zaken 0-93-14 Drs. M.P. Hagenzieker Leidschendam, 1993 Stichting Wetenschappelijk

Nadere informatie