GROEN DOET GOED. Onderzoeksresultaten Groen en Gezondheid

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "GROEN DOET GOED. Onderzoeksresultaten Groen en Gezondheid"

Transcriptie

1 GROEN DOET GOED Onderzoeksresultaten Groen en Gezondheid Inspirerende voorbeelden van en voor overheden, bedrijfsleven, groene en gezondheidsorganisaties

2 Dit boekje is eigendom van: Inhoud Groen doet goed! Inleiding 1 Weetjes Groen en Gezondheid 2 Groen is geen luxeproduct maar noodzaak 3 Groen zaken doen 8 Vergroening wijken bevordert gezondheid 10 Jongeren en het Nederlandse Rode Kruis 12 App laat bewegen en beleven 14 Eten is kiezen en genieten 16 Inleiding GROEN DOET GOED! Heeft natuur een positieve invloed op de gezondheid van mensen? Waarschijnlijk zult u hierop 'ja' antwoorden. Maar welke bewijzen zijn daarvoor? Op welke manieren kan natuurbeleving daadwerkelijk bijdragen aan gezondheid en hoe dan? Wie zijn interessante samenwerkingspartners en hoe betrekt u hen? In deze uitgave krijgt u antwoord via een interessant artikel van Dr. Jolanda Maas, onder andere bekend van onderzoek naar Vitamine G en onderzoekster bij VU Medisch Centrum. Daarnaast maakt u kennis met een aantal inspirerende voorbeelden en krijgt u tips en trucs om zelf aan de slag te gaan. Biowalking, voor mensen met gezondheidsproblemen 18 Een eetbare stad. Lekker! 20 Natuur is onmisbaar, ook voor kinderen! 22 Mijn actieplan 24 COLOFON Groen doet Goed Redactie: IVN Vormgeving: Buro Kaaiman Beeldmateriaal: IVN, Klaas Henstra (Scharrelkids), Cornelie de Jong (Jolanda Maas), Maurits van Hout (Jongeren) Mede mogelijk gemaakt door: Zoals u zult ontdekken, is er voldoende ruimte om zelf ideeën en andere informatie bronnen toe te voegen. Dus schroom niet, dit is een uitgave die u kunt laten groeien naar uw eigen behoefte. 1

3 Weetjes Groen en Gezondheid Er zijn tal van onderzoeken die bewijzen dat natuur en groen goed zijn voor de gezondheid en ontwikkeling van mensen. Hieronder vindt u een aantal weetjes. Patiënten worden sneller beter in een groene omgeving. Alleen al kijken naar een groene afbeelding of poster zorgt voor een sneller herstel. De bloeddruk van mensen die bewegen in de natuur, of zicht hebben op natuurafbeeldingen, is lager dan die van sporters in een rode omgeving. Planten in een ruimte hebben een positieve invloed. Ze bevorderen de concentratie en prestaties, houden de luchtvochtigheid op peil en werken geluiddempend. Daarnaast eten ze gif uit de lucht, de Spathiphyllum (ofwel Lepelplant) behoort tot de toppers van de luchtzuiveraars. Jeugd, natuur en gezondheid Natuur is belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen: van de zintuigen, motoriek, sociale vaardigheden, zelfwaardering, creativiteit, concentratie en denkvermogen. Ze leren beter wanneer hun nieuwsgierigheid geprikkeld wordt en dat doet natuur zeker. En dan te bedenken dat de kinderen van nu 50% minder in de natuur spelen dan twintig jaar geleden. Als kinderen puber worden, nemen ze vaak een time out van de natuur. Maar als ze vóór die tijd een gezonde dosis natuurbeleving hebben gekregen, komt de belangstelling na de puberteit weer terug. Depressieve klachten komen minder voor bij jongeren die in een groene omgeving wonen, dan bij jongeren die in een stedelijke omgeving opgroeien. Natuurcontact vermindert agressief en crimineel gedrag op latere leeftijd. Groen is geen luxeproduct maar noodzaak Groen en gezondheid. Welke relatie hebben deze twee onderwerpen met elkaar? Mensen in een groene omgeving worden minder snel ziek en herstellen sneller van stress. Jolanda Maas heeft onderzoek gedaan naar de relatie tussen de hoeveelheid groen in de woonomgeving en de gezondheid van mensen. Vroeger kenden mensen een heilzame werking toe aan groen. Zo werden in de Middeleeuwen kloostertuinen aangelegd voor mediatieve en herstellende doeleinden. Aan het begin van de twintigste eeuw werden kuuroorden en sanatoria bewust in de bergen of aan zee gebouwd vanwege de heilzame werking die werd toegekend aan frisse lucht en zonlicht. Door de toenemende beschik-baarheid van medische technologie en medicijnen werd natuur steeds minder gezien als geneesmiddel. Inmiddels zijn de zorgkosten zo erg gestegen dat men op zoek is naar manieren om de zorgkosten te verlagen. Reden om te onderzoeken hoe groen daar aan kan bijdragen. VERVOLG Z.O.Z. >> Jolanda Maas Senior onderzoekster bij afdeling Sociale Geneeskunde van het VU Medisch Centrum E 2 3

4 Groen verbetert de gezondheid Mensen die wonen in een groenere woonomgeving voelen zich gezonder. Maar dat niet alleen, ze zijn ook gezonder. Mensen met meer groen in hun woonomgeving komen minder vaak bij de huisarts met klachten als depressie, angststoornissen, diabetes, hartziekten en klachten aan de luchtwegen. De relatie is vooral sterk voor jongeren, ouderen en mensen met een laag opleidingsniveau. Dit komt met name doordat zij de meeste tijd doorbrengen in hun directe woonomgeving, waardoor ze ook het meest in contact kunnen komen met het groen in hun woonomgeving. Uit een onderzoek van Ulrich uit 1983 bleek zelfs dat patiënten die een galblaasoperatie hadden ondergaan, bij uitzicht op een boom sneller herstelden van hun operatie dan patiënten die naar een stenen muur keken. Deze eerste groep ging gemiddeld een dag eerder naar huis. Hoe werkt dat dan? Maar hoe komt het nu dat groen een positieve invloed heeft op de gezondheid? Dit komt onder andere doordat groen kan bijdragen aan het herstel van stress, bewegen kan stimuleren in sociale contacten en een gezonde ontwikkeling van kinderen kan bevorderen. Weetjes De kans dat je je gezond voelt, is in een groene omgeving 1,5 maal groter dan in een niet groene omgeving. Koppel een groen schoolplein aan het lesprogramma en ondersteun scholen in het geven van groen onderwijs. Zie voor meer informatie. Hoe werkt dat dan precies? Zowel het kijken naar het groen, als het daadwerkelijk in het groen zijn, zorgt ervoor dat mensen sneller herstellen van stress. Groen zorgt ervoor dat je het gevoel hebt even helemaal weg te zijn van je dagelijkse beslommeringen, omdat het je aandacht trekt zonder dat je er veel moeite voor hoeft te doen. Groen nodigt uit tot bewegen, mensen gaan meer naar buiten. Zo tuinieren mensen die wonen in een groene omgeving vaker, fietsen ze vaker en langer en fietsen ze vaker naar hun werk. Daarnaast verbetert groen de sociale verbondenheid, waardoor met name ouderen zich minder eenzaam voelen. Volkstuinen of gezamenlijk natuuronderhoud kunnen mensen dus samen brengen. Groen is ten slotte ook erg belangrijk voor een gezonde ontwikkeling van kinderen. Zo blijkt uit onderzoek dat spelen in een natuurlijke omgeving bij kan dragen aan een betere sociale, emotionele en cognitieve ontwikkeling. Matches die ik kan maken vanuit mijn organisatie met groen en/of gezondheid zijn: Groen Gezondheid In heel groene omgevingen komen 20 tot 25% minder mensen bij de huisarts met depressie, klachten aan de luchtwegen en diabetes. Voel je je gestresst? Zoek dan een natuur gebied op in de buurt om even bij te komen van alle dagelijkse beslommeringen. Mensen houden bewegen in een groene omgeving langer vol dan bewegen in de sportschool. VERVOLG Z.O.Z. >> 4 5

5 Investeren in groen Groen heeft dus duidelijk ook andere functies dan alleen een decoratieve functie; het kan bijdragen aan een gezondere samenleving. Hoewel er in deze tijd grof wordt bezuinigd op natuur, laten onderzoeken naar de relatie tussen groen en gezondheid zien dat het loont om in groen te blijven investeren. Jolanda: Groen is méér dan een luxe product. Het is een middel om maatschappelijke vraagstukken op te lossen. Het stimuleert de economie en de gezondheid. Vitamine Groen is dus noodzakelijk! Enerzijds is dit een mooi argument voor het behoud en herstel van de natuur. Anderzijds kan er enorm op gezondheidskosten worden bespaard. Reden genoeg voor groene en gezondheidsorganisaties om na te denken over kruisbestuivingen met elkaar. Hoe groen inzetten? Groen kan op verschillende manieren worden ingezet voor het verbeteren van de gezondheid van mensen. Zo kunnen gemeenten diverse initiatieven nemen om hun gemeente te vergroenen. Denk aan het aanleggen van groene schoolpleinen, een generatietuin of moestuinen in de buurt. Ook kan groen actiever worden ingezet in de gezondheidszorg. Zo kunnen verpleeg- en verzorgingshuizen tuinen aanleggen voor demente bejaarden of kan gekeken worden of mensen met een burnout niet in de natuur kunnen herstellen. Of huisartsen die gestresste patiënten aanraden een wandeling te maken in het bos of het park, licht Jolanda toe. Wat ik hier verder nog bij wil meegeven, is dat het zinvol is om bij wat grootschaligere initiatieven ook eens te kijken of er onderzoek aan de initiatieven gekoppeld kan worden. De gezondheidswereld moet nu eenmaal overtuigd worden met harde wetenschappelijk bewijzen. Tussenkopje 7 Faccati beriore scipsun temporu ndunto berum undem aut eos molo ipideliae nobis ius sinullor assit idest, od eat et et, seque vollabo. Nate paritio nsequaticomni corpore audaeluptatis erumet voluptam, omnihic iissusam fugit, id que dolupti andebis et pe vidigni sitate natiosandae cus, to cum dem. Sinum exerumqui as assimus iusapit, nem inis et faccae. Invelectate molume lab imagnatus volupta spersperiat qui corrum corem esto eos conseque ditae vollorem veritatia porerit et estiam quaesequi sitam ad que landita quidia. At. Atem atur? Tussenkopje 8 Faccati beriore scipsun temporu ndunto berum undem aut eos molo ipideliae nobis ius sinullor assit idest, od eat et et, seque vollabo. Nate paritio nsequaticomni corpore audaeluptatis erumet voluptam, omnihic iissusam fugit, id que dolupti andebis et pe vidigni sitate natiosandae cus, to cum dem. Sinum exerumqui as assimus iusapit, nem inis et faccae. Invelectate molume lab imagnatus volupta spersperiat qui corrum corem esto eos conseque ditae vollorem veritatia porerit et estiam quaesequi sitam ad que landita quidia. At. Atem atur? Ehenduciatur? Axim et facilique maios sam, cuptur? Cabo. Ut parum iduciatibus ea nulpa comnimi nctiori officium voluptatem rehendis des eosa archicil maximi, ut quo earcius ra volores citius, net rehendustrum quatiis doluptio quiatum audandero temporempore que et licius aute et plis volupta eperita tquam. Doluptio quiatum audandero temporempore que et licius aute et plis volupta eperita tquam.? Meer weten en inspiratie opdoen? > Onderzoeksrapport over natuur en gezondheid > Landelijke nota gezondheidsbeleid > Tijdelijke natuur 6 7

6 Samenwerking met het bedrijfsleven Groen zaken doen Groen en geld verdienen, gaan deze twee begrippen samen? Geja Hummel van Natuurcentrum Slabroek en Job Wittens van Praedium antwoorden volmondig ja. Met hun project Groen Zaken Doen zoeken zij naar kansen om met hun groene kwaliteiten aan te sluiten bij het bedrijfsleven. In deze tijd heeft elke non-profit of overheidsorganisatie te maken met bezuinigingen. Je bent genoodzaakt andere financieringsbronnen aan te boren. Commercieel denken is niet iets wat dergelijke organisaties gewend zijn. Maar het gaat niet om het winst maken zelf. Je verdient geld om je eigen doelstellingen te bereiken, kwaliteit te waarborgen en om nieuwe producten te ontwikkelen. Deze nieuwe manier van > Als organisatie moet je eerst nadenken over je groene kwaliteiten. Geja en Job: Wat heb je te bieden? Welk groen heb jij tot je beschikking? Het begrip groen is ontzettend breed. Denk aan het gebied, de stedelijke omgeving, je personeel of de activiteiten die je biedt. Een voorbeeld: een natuurgebied heeft veel te bieden. Je heb er het buitengevoel, je kunt er picknicken, wandelen, kinderen spelen er. Zo n gebied heeft veel mogelijkheden die je kunt benutten. Hoe ga je te werk? Zet jezelf als merk neer: wat is jouw belofte aan de markt? Ga niet halen, breng! Groen helpt bedrijven in hun duurzaamheidsoperatie. Werk op hoofdlijnen een aanbod uit dat past bij je kernwaarden. Plan ruimte in voor maatwerk per bedrijf. Haak in op hun propositie. Ga op zoek naar koplopers in een regio; de ondernemers met drive. Weetje Wanneer werknemers de positieve effec ten ervaren van groen, neemt hun gezondheid toe. Een werkgever is gebaat bij een afname van het ziekteverzuim. Deze werkgever zal bereid zijn te investeren in een organisatie die dit groen aan zijn werknemers kan bieden. werken biedt tal van mogelijkheden en kansen. Maar het vereist een andere gedachtegang, merken Geja en Job. Veel organisaties denken dat zaken doen niet samen gaat met groen. Maar waarom niet? Als groene organisatie heb je mooie producten of diensten te bieden! Producten of diensten waar veel bedrijven mee geholpen zijn. Een samenwerking is een win-win-situatie en levert een inspirerende en duurzame samenwerking op. Meer weten? Natuurcentrum Slabroek Geja Hummel E Bureau Praedium Job Wittens E 8 9

7 Kansen voor (samenwerking met) gemeenten Vergroening wijken bevordert gezondheid Dat een groene omgeving bijdraagt aan een goede gezondheid is voor gemeenten van belang. Eenmaal in de vier jaar schrijven gemeenten een lokale gezondheidsnota. De GGD adviseert hen hierbij. Monique de Kok en Mieke van Paassen van GGD Zuidoost- Brabant vertellen:,,de leefomgeving moet zo aantrekkelijk mogelijk zijn en uitnodigen tot bewegen. De GGD brengt de gezondheidssituatie van gemeenten in kaart. Aan de hand van vragenlijsten onderzoekt zij steekproefsgewijs hoe het met de gezondheid van inwoners binnen een gemeente gaat. Hoe gezond zijn inwoners? Ervaren zij klachten? Ondervinden zij bijvoorbeeld geluids- of geuroverlast? Welke gewoonten hebben zij op het gebied van alcohol, roken en bewegen? Op basis van de resultaten adviseert de GGD gemeenten. > Het echt vergroenen van een buurt start bij het maken van de ruimtelijke ontwikkelingsplannen. Wanneer een gemeente een nieuwe wijk bouwt of een wijk herstructureert dan is het goed ruimte in te plannen voor groen. Grond is kostbaar. De verleiding is groot om ruimte zo efficiënt mogelijk vol te bouwen. Gemeenten dienen zich bewust te zijn van de noodzaak van groen om te bewegen, te recreëren en te ontmoeten, lichten Monique en Mieke toe. Kansen voor gemeenten Besteed aandacht aan een gezonde leefstijl op scholen. Werk samen met wijkbewoners, supermarkten, huisartsen, maatschappelijke werkers en ouderenzorg. Faciliteer buurtactiviteiten om het wijkgevoel te stimuleren. In de praktijk De GGD adviseert alle gemeenten over een aanpak tegen overgewicht en hoe zij kinderen in krachtwijken kunnen stimuleren meer te bewegen. De GGD stimuleert activiteiten zoals Wandelen in de wijk in diverse gemeenten. De gemeente Helmond heeft i.s.m. de GGD een beweegtuin gerealiseerd. In het project Stap je gezond in Eindhoven krijgen mensen een beweegmeter die het activiteitenniveau bijhoudt en in kaart brengt via een persoonlijke webpagina. Rol van gemeenten Zo is bijvoorbeeld overgewicht een maatschappelijk probleem. Hoe kunnen gemeenten hier op inspelen? De leefomgeving moet aantrekkelijk zijn. Buiten recreëren en bewegen, kun je als gemeente stimuleren. Maak buurten zo veilig mogelijk, leg speeltuintjes aan en zorg voor wandel- en fietspaden. Mensen gaan dan eerder naar buiten en dat versterkt de sociale samenhang in buurten. Meer weten? GGD Brabant-Zuidoost Monique de Kok E Mieke van Paassen E

8 Wat werkt wel en wat werkt niet? Jongeren en het Nederlandse Rode Kruis De jeugd van tegenwoordig, er is al zoveel over gezegd en geschreven! Veel vrijwilligersorganisaties richten hun pijlen op jongeren. Niet alleen om ze te bereiken, maar ook om ze voor langere tijd te binden aan de organisatie. Het Rode Kruis richt zich in Nederland ook op de jeugd: jongens, meisjes, mannen en vrouwen tussen de 10 en 25 jaar. Maar aan wat voor soort projecten moet je dan denken? En hoe bindt het Rode Kruis ze? Wellicht kun je onderstaande vragen voor jezelf beantwoorden: Hoe gaat jouw organisatie om met jongeren? Welke eisen stel je aan een jongerenproject? Welke mogelijkheden zijn er voor samenwerking, bijv. met het lokale Rode Kruis? TIPS 1. Leef je in in de wereld van jongeren. Denk niet ik ben ook jong geweest. De tijden zijn veranderd en de wereld van jongeren ook. 2. Zorg dat je iets te bieden hebt. Jongeren krijgen dagelijks enorm veel prikkels en zijn selectief in de informatie die ze oppikken. 3. Gedraag je authentiek. Inleven in de doelgroep is belangrijk, maar blijf in contact wel jezelf en probeer niet populair over te komen. 4. Maak dingen concreet en aantrekkelijk. Om iets visueel of aantrekkelijk te maken, gebruik foto's, filmpjes of geef concrete voorbeelden. > 5. Korte en duidelijke taal. Jongeren zijn het gewend om te multitasken: SMS en, ondertussen met een schuin oog naar de TV kijken, chatten met een vriend en huiswerk maken. Hun aandacht is nooit volledig, dus zorg voor duidelijke en korte zinnen en bied niet teveel informatie. 6. Gebruik internet. Internetten is een levensstijl geworden voor jongeren. Communiceren doen veel jongeren niet door te praten, maar door te tweeten, hyven of een bericht te liken op Facebook. 7. Check je ideeën bij een testgroep. Je zult verbaasd zijn over de verbeterpunten en suggesties die jongeren te bieden hebben. Noud van der Bas werkt als projectleider jongeren in Brabant en Limburg. Volgens hem is de sleutel tot succes de inzet van een (vrijwillige) coördinator die over specifieke competenties beschikt. Maar ook worden er een aantal eisen gesteld aan een geslaagd project. Deze eisen gelden niet alleen voor het Rode Kruis, maar voor elke organisatie. Daarnaast is anno 2012 verbinding, uitwisseling en versterking tussen organisaties bijzonder waardevol. 12 Aan de slag? Noud van der Bas het Rode Kruis E 13

9 Een behoefte of probleem? Een app is het antwoord. App laat bewegen en beleven Informeren en laten beleven, dat zijn toegevoegde waarden van een app. Een interessante toepassing om als organisatie te gebruiken om doelen te bereiken. Sanne Kuyt van Creative learning lab (Waag Society) vertelt:,,een app is heel laag drempelig. Het motiveert actie te onder nemen en versterkt beleving. Een app is een interactieve toepassing voor op een smartphone of tablet. De ontwikkelingen rondom deze nieuwe media gaan razendsnel. Als organisatie is het interessant hierop in te spelen. Een app kan een organisatie helpen haar doelen te bereiken. Klanten hebben wensen en behoeften. Als organisatie speel je daarop in. Bekijk wat je wil bereiken als organisatie. Houd daarbij de missie en visie van je organisatie en je doelgroep goed in het vizier. APPS Best practises! Digidoekaarten (IVN) Naar buiten (Staatsbosbeheer) Afvalscheidingswijzer In het park (ANWB) Biogids Auto energielabels Oplaadpalen Weggooitest Stappenplan: Bekijk vanuit je missie en visie naar wat je voor jouw doelgroep kunt betekenen. Bedenk hoe een app bijdraagt aan een vraag, probleem of behoefte (bijv. meer bewegen, tot rust komen, beleven). Bekijk voorbeelden van apps die een opzet hebben waarbij je een doorvertaling kunt maken. Ga aan de slag. Op appdesigner.com of appmakr.com kun je eventueel gratis apps maken. Een app helpt om aan een behoefte te voldoen of lost een probleem op. Denk aan apps zoals Buienradar of een routeplanner. Beide zijn gemaakt vanuit een vraag. Je wilt weten wanneer het gaat regenen of je wilt een route uitstippelen.,,of denk aan afvalscheiding. Veel mensen weten niet hoe ze dat moeten doen. Wat mag wel, wat mag niet? In welke bak hoort welk afval? Een app kan informatie geven waardoor afvalscheiding makkelijker wordt. Of denk aan een natuurpark. Wanneer mensen niet weten wat je er kunt doen en waar het is, zullen ze er niet snel naartoe gaan. Een app verlaagt die drempel, licht Sanne toe. De mogelijkheden voor een app zijn talrijk op het gebied van natuur en gezondheid. Bij wandelingen bijvoorbeeld kan een app informeren over het gebied waar je loopt en dingen die er te zien zijn. Het laat interessante routes zien die je kunt lopen. Dit versterkt de beleving in de natuur. Bewegen in de natuur wordt leuker en makkelijker! 14 Meer weten? Sanne Kuyt Creative learning lab E 15

10 Lesprogramma Smaaklessen voor basisonderwijs Eten is kiezen en genieten Eten, we doen het elke dag. Soms werken we snel iets naar binnen, soms kunnen we uren tafelen. Eten is noodzakelijk maar ook lekker, leuk, gezellig en sociaal. Het lesprogramma Smaaklessen, toegespitst voor de groepen 1 tot en met 8 van het basisonderwijs draait helemaal om voedsel. Paulien van t Westeinde, van IVN Zeeland vertelt erover. Smaaklessen laat kinderen op een prikkelende manier in aanraking komen met voeding. Kinderen doen smaakproefjes, worden zich bewust van hun eigen smaak en factoren die daarop van invloed zijn. We eten bijvoorbeeld met al onze zintuigen. We proeven de smaak en voelen met onze tong de structuur en vorm. Met onze neus pikken we de geur op. Onze ogen zien de kleur en vorm. Onze zintuiglijke ervaringen versterken elkaar. Deze beleving van voedsel wordt spelenderwijs overgebracht. Gezondheid speelt een grote rol bij eten. De kinderen bekijken hun eigen eetpatroon en wat ze nodig hebben. Wat is gezonde voeding en wat niet? Wat heeft bewegen met eten te maken? Tijdens Smaaklessen leren kinderen een eetdagboek bij te houden en maken ze een beweegkalender. De voedselkwaliteit wordt bepaald door waar het voedsel vandaan komt en hoe het wordt geproduceerd. Wat is het verschil tussen reguliere en biologische voedselmethoden? Hoe zit het met dierenwelzijn? Wat lees je op een etiket? Hoe bewaar je voedsel? Wat kies jij? Vis Vlees Afhalen Koken Appel Koek Frisdrank Water Meer weten! Doen! Volg een introductieworkshop en gebruik gratis lesmaterialen van Smaaklessen. Vertel niet te veel, laat kinderen vooral zelf ervaren. Bezoek de lokale boer, bakker of slager. Smaaklessen werkt met drie pijlers Eten begint met smaak. Wat is smaak? Welke zintuigen spelen hierbij een rol? Wat is de invloed van culturele, emotionele en psychologische factoren? Met de smaakproefjes worden kinderen zich bewust van hun eigen voorkeuren. Ze leren hun smaakpalet te vergroten en te genieten van samen eten klaarmaken en opeten. > Seizoensgroenten zijn niet alleen duurzamer, maar ook lekkerder. Zeg nou zelf, zijn die aardbeien met kerst net zo lekker als die Nederlandse aardbeien in de zomer? 16 Aan de slag? Steunpunt Helicon T E 17

11 Voor mensen met gezondheidsproblemen Biowalking Groen is gezond. Daar speelt Biowalking op in. Biowalking is een wandeling in de natuur, speciaal voor mensen met gezondheidsproblemen. In 2011 zijn er twee pilots georganiseerd: Biowalking voor mensen met diabetes type 2 en voor psychiatrische patiënten. José de Jonge, van IVN Brabant, vertelt over Biowalking. Een Biowalk is een wandeling (maximaal 5 kilometer) waarbij natuur, landschap, cultuurhistorie en archeologie aan bod komen. De activiteiten zijn afgestemd op de doelgroep, beleving staat centraal. Biowalking maakt mensen enthousiast meer te bewegen in de natuur. Deelnemers ervaren wat natuur voor hun gezondheidsproblemen kan betekenen. Daarnaast komen ze in contact met lotgenoten. Voor welke doelgroepen kun jij een Biowalk organiseren? Met welke natuur- of gezondheidsorganisaties kun jij hiervoor een samenwerking aangaan? Doen! Organiseer een Biowalk samen met een natuur- of gezondheidsorganisatie. Begin met uitleg aan elkaar over wat je organisatie doet. Creëer draagvlak bij gemeenten en organisaties door Biowalking op te laten nemen in beleid of jaarplannen. Kies één doelgroep en pas je activiteiten hierop aan. Bijvoorbeeld snelwandelen voor mensen met overgewicht en sociale aspecten voor ouderen. Combineer je Biowalk met een bezoek aan een lokale ondernemer (kop koffie en biologisch hapje met streekproducten). Biowalking in de praktijk Biowalking wordt aangeboden door een natuurorganisatie én een gezondheidsinstelling. Zo organiseren Ziekenhuis Bernhoven, Natuurcentrum Slabroek en IVN sinds juni 2011 wandelingen voor mensen met diabetes type 2. Onder leiding van een IVN-gids gaan patiënten en een diabetesverpleegkundige of diëtist mee op pad. De patiënten ervaren wat natuur en beweging met hun lichaam doet. Na de wandeling meten deelnemers hun bloedsuikerwaardes en wisselen ervaringen uit. De Reinier van Arkel groep, een Brabantse instelling voor de GGZ heeft samen met Natuur- en milieugroep Vught een route uitgezet op haar terrein voor haar psychiatrische patiënten. De patiënten lopen de route zelfstandig met een speciaal ontwikkelde folder. 18 Meer weten? IVN José de Jonge T E 19

12 Eetbare (stads)tuinen en lokale voedselverbouwing Een eetbare stad. Lekker! Tell me and I will forget Show me and I may remember Involve me and I will understand Een stad voorzien van duurzaam voedsel. Is dit beeld alleen een droom? Yvette van Kempen laat zien dat crowdsourcing de droom van een eetbare stad helpt te reali se ren. Iedereen bezit kostbaar kapitaal. Denk aan je tijd, je contacten en netwerk, je talenten en je interesses. Bedenk eens hoeveel waarde je bezit als iedereen zijn kapitaal deelt. Hoe wordt een stad nu van voedsel voorzien? Je kijkt in eerste instantie misschien naar de supermarkten. Maar stel je een stad voor met eetbare (stads)tuinen en lokale voedselverbouwing. Een stad waar je samen met je buurt een braakliggend terrein > Je eigen eetbare stad Zure grond, vaak veroorzaakt door een hondenplas, laat pompoenen en courgettes uit de grond schieten. Leifruit, zoals een appel- of perenboom, groeit heel goed tegen een muur waar het warmte goed absorbeert. Heel voordelig! Het levert heerlijke schaduw en functioneert als natuurlijke airconditioner: het weerkaatst zonlicht terug waardoor de muren koel blijven. Geen tuin? Haal een paar stoeptegels weg, hang plantenbakken op en maak een geveltuin! Zoek medebewoners die ook zelfvoorzienend willen zijn, en ruil voedsel met elkaar! Stappenplan volgens de Dragon Dreaming-methode: Droom. Verzamel ideeën over tuininrichting, soorten planten en bomen. Plan. Zoek uit wanneer je welke zaden het beste kunt planten. Doe. Aan de slag met een schop en gieter. Vier. Sta stil bij wat je gedaan hebt en geniet van je opbrengst. omvormt tot een eetbaar plantsoen en waar kinder- en schooltuinen een begrip zijn. Een gemeente plant nu vaak bomen en struiken die geen functie hebben of niet duurzaam zijn. Dat geld kan een gemeente ook besteden aan het onderhoud van een eetplantsoen volgens Yvette. Het initiatief hiervoor wordt vaak door de buurtbewoners genomen. Door je eigen kapitaal te delen maak je andermans dromen waar. De ander doet hetzelfde voor jou. Stel je wil een geveltuin aanleggen, licht Yvette toe. Je begroot een aantal kosten voor de materialen, een adviseur en een uitvoerder. Maar wellicht wil iemand uit je netwerk je helpen. Samen werk je toe naar een gezamenlijk resultaat dat niet door geld maar door betrokkenheid tot stand komt. Kijk op voor inspiratie en contacten bij jou in de buurt. 20 In Beeld Yvette van Kempen T E 21

13 Samen met pap, mam, opa en oma de natuur in Natuur is onmisbaar, ook voor kinderen! Vuile broeken, frisse lucht, boomklauteren, dierensporen ontdekken. Lekker buiten scharrelen, dat is wat goed is voor kinderen! Scharrelkids betrekt kinderen en hun (groot) ouders bij de natuur. Hoe zorg je voor Scharrelkids? Scharrelkids is een programma van IVN. Het biedt natuurbeleving voor kinderen en hun (groot)ouders. Kinderen zijn tegenwoordig veel meer vervreemd van de natuur. Uit onderzoek blijkt dat kinderen van nu 50% minder in de natuur spelen dan twintig jaar geleden. Met Scharrelkids biedt IVN inspiratie, tips en ideeën om met het hele gezin naar buiten te gaan, de natuur in! ze betrokken bij de natuur. Ook staan er diverse buitentips op. Wat kun je eigenlijk allemaal doen tijdens een boswandeling? Het is niet zomaar wandelen, het is ontdekken en verwonderen! Op cursus! Wat kunnen ouders en grootouders doen om het contact met de natuur optimaal te stimuleren? Daarop krijg je antwoord bij de korte Scharrelkids-cursus. Kinderen leren hierbij op een leuke, creatieve manier alle vlakken van de natuur kennen. De cursus beslaat meerdere dagdelen. Één dagdeel is bedoeld voor (groot)ouders. Daarna volgen één of twee dagdelen met activiteiten. De ouders, opa s en oma s kunnen samen met hun kinderen deelnemen aan deze activiteiten. Het levert de kinderen een nieuwe ervaring op maar het is ook een goede manier om de band tussen ouders en kinderen te versterken. De cursus wordt op verschillende plekken in Nederland aangeboden. Weetjes & Tip Kinderen spelen buiten veel gevarieerder en creatiever. De leeftijd tussen 4 en 12 jaar is bij uitstek geschikt om liefde voor de natuur aan te wakkeren. Thuis nog meer plezier van de natuur hebben? Maak een natuurkijkdoos. Ga op pad en ver zamel dingen die ze mooi vinden, thuis kunnen ze verder knutselen aan hun eigen kijkdoos! Zelf scharrelen Natuur is belangrijk voor de ontwikkeling van zintuigen, motoriek, sociale vaardigheden, zelfwaardering, creativiteit, concentratie en denkvermogen. Op staan tal van tips om met kinderen bezig te zijn met natuur. Zo is er informatie over de ideale tuin: bijvoorbeeld een vrolijke vlindertuin, of een eigen moestuintje. Met deze leuke tips worden kinderen volop geprikkeld en zijn 22 Meer informatie: 23

14 Mijn actieplan Groen doet goed! Organisaties en mensen (natuur- en gezondheidsorganisaties) met wie ik kan samenwerken zijn: Partners Financiers Kansen voor mijn organisatie op het gebied van natuur en gezondheid zijn: De volgende dingen wil ik als organisatie bereiken op het gebied van natuur en gezondheid: Doelgroepen Doelen Contactgegevens van interessante partijen die ik heb ontmoet: Naam: Organisatie: Telefoon: Naam: Organisatie: Telefoon: Naam: Stappen die ik ga ondernemen om mijn doelen te bereiken zijn: Organisatie: Telefoon: Naam: Organisatie: Telefoon:

15 IVN Mensen betrekken bij natuur, milieu en landschap. Hen bewust maken van de eigen leefomgeving en de invloed die zij daarop uit kunnen oefenen. Dat zijn dingen die IVN aanpakt als initiator, regisseur en coördinator van vele projecten. Natuur en gezondheid is daarbij een belangrijk thema. De organisatie bestaat uit een vereniging van leden en een stichting met ruim 130 beroepskrachten. Deze beroepskrachten werken bij het landelijke bureau in Amsterdam en bij elf provinciale kantoren. Meer informatie IVN Brabant T E IVN Limburg T E IVN Zeeland T E IVN landelijk bureau T E

Vitamine G Het belang van groen voor onze gezondheid. Dr. Jolanda Maas Afdeling Sociale Geneeskunde VU Medisch Centrum, Amsterdam

Vitamine G Het belang van groen voor onze gezondheid. Dr. Jolanda Maas Afdeling Sociale Geneeskunde VU Medisch Centrum, Amsterdam Vitamine G Het belang van groen voor onze gezondheid Dr. Jolanda Maas Afdeling Sociale Geneeskunde VU Medisch Centrum, Amsterdam 1 Galblaasoperatie (Ulrich, 1984) Beenmergtransplantatie (Lechzin, 2010)

Nadere informatie

Vitamine G Het belang van natuur voor de gezondheid van kinderen. Dr. Jolanda Maas VU Medisch Centrum

Vitamine G Het belang van natuur voor de gezondheid van kinderen. Dr. Jolanda Maas VU Medisch Centrum Vitamine G Het belang van natuur voor de gezondheid van kinderen Dr. Jolanda Maas VU Medisch Centrum Eerder onderzoek Een groene woonomgeving is gezond! Heeft dit gevolgen voor onze gezondheid? Ja! Mensen

Nadere informatie

Zonder dieet lekkerder in je vel!

Zonder dieet lekkerder in je vel! Zonder dieet lekkerder in je vel! Vijf vragen en vijf stappen om te ontdekken hoe je jouw eetpatroon kunt veranderen en succesvol kunt afvallen. Overgewicht neemt ernstige vormen aan, veel volwassenen

Nadere informatie

Talentenverkenning. Wat kan jij? Enthousiasmeren

Talentenverkenning. Wat kan jij? Enthousiasmeren Enthousiasmeren Talentenverkenning Mensen willen best graag wat doen voor hun buurt, maar dan moet u ze er wel voor vragen. Een algemene oproep voor vrijwilligers is niet altijd even effectief. Het werkt

Nadere informatie

Collega s activeren collega s. De aanjager laat mensen meer bewegen

Collega s activeren collega s. De aanjager laat mensen meer bewegen Collega s activeren collega s De aanjager laat mensen meer bewegen Waarom hebben we aanjagers nodig? Veel mensen willen wel meer bewegen. Maar in de hectiek van alledag lukt dat vaak niet. Een klein zetje

Nadere informatie

Maartje Voorbeeld 10.03.2014

Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld 10.03.2014 Maartje Voorbeeld / 10.03.2014 / Inzetbaarheidsscan 2 Ben jij duurzaam inzetbaar? Blijf van waarde in de wereld van werk Iedereen wil graag gezond, productief en met plezier

Nadere informatie

Gezondheidscentrum Kruisstraat 23a, 5502 JA Veldhoven

Gezondheidscentrum Kruisstraat 23a, 5502 JA Veldhoven CURSUSAANBOD Voorjaar2012 Gezondheidscentrum Kruisstraat 23a, 5502 JA Veldhoven Cursusaanbod in Zeelst Gezondheidscentrum de Bolzen start dit jaar met het geven van cursussen, workshops en lezingen. De

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel Groene Schoolpleinen

Initiatiefvoorstel Groene Schoolpleinen Initiatiefvoorstel Groene Schoolpleinen Inleiding Zowel de Pal/GroenLinks fractie als de fractie van het CDA zijn al jaren bezig met het bevorderen van het buiten spelen door kinderen in een natuurlijke

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Navigators Studenten Verenigingen. Praktische uitdagingen om te groeien in een getuigende levensstijl

Navigators Studenten Verenigingen. Praktische uitdagingen om te groeien in een getuigende levensstijl Navigators Studenten Verenigingen Praktische uitdagingen om te groeien in een getuigende levensstijl Voorwoord Binnen NSV zijn we in de Bijbelkringen vaak op een cognitieve manier bezig met de Bijbel.

Nadere informatie

Strategieplan Happie. Happie met elkaar!

Strategieplan Happie. Happie met elkaar! Strategieplan Happie Happie met elkaar! Tilburg 30-10-2012 Inhoud Inleiding...3 Visie...3 Missie...5 Tijdsgeest en timing...5 Zorg voor onze bezoekers...5 Journalistieke relevantie...6 Taal en content...6

Nadere informatie

Opgenomen vanwege je eetproblemen en dan?

Opgenomen vanwege je eetproblemen en dan? Kindergeneeskunde Opgenomen vanwege je eetproblemen en dan? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Een plan voor jouw behandeling... 3 Je kinderarts... 3 De zaalarts... 4 De psycholoog... 4 Diëtist... 5 De

Nadere informatie

Natuur een leer ruimte voor kinderen

Natuur een leer ruimte voor kinderen Natuur een leer ruimte voor kinderen Dieuwke Hovinga Lectoraat Natuur & Ontwikkeling Kind Lectoraat Natuur & Ontwikkeling Kind Dieuwke Hovinga, Lectoraat Natuur & Ontwikkeling Kind Onderzoek Onderzoeksgroep

Nadere informatie

Werkblad. Les 2 Ik help mijn ideale fan

Werkblad. Les 2 Ik help mijn ideale fan Werkblad Les 2 Ik help mijn ideale fan Korte cursus Politica op social media Vorige les formuleerde je jouw politieke droom en deelde je deze op social media. Deze week gaan we kijken naar wie jouw fans

Nadere informatie

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen

Nieuw Rijsenburg. Ons aanbod. Behandeldoelen Nieuw Rijsenburg Op de biologisch- dynamische boerderij Nieuw Rijsenburg bieden we psychiatrische zorg voor jongeren van 18 tot 28 jaar. Ons aanbod Je volgt een intensief behandelprogramma. We combineren

Nadere informatie

Wil jij minderen met social media?

Wil jij minderen met social media? Wil jij minderen met social media? Uitgave van Stichting Be Aware Januari 2016 Hulpboekje social media 1 Hoe sociaal zijn social media eigenlijk? Je vindt dat je teveel tijd doorbrengt op social media.

Nadere informatie

H.A.N.G. PLEKKEN. Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI

H.A.N.G. PLEKKEN. Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI H.A.N.G. PLEKKEN Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI Binnenkort ga je met je klas op bezoek bij het Nederlands Architectuur instituut (NAi). Daar zal je het programma H.A.N.G. plekken volgen.

Nadere informatie

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid

18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid 18 tips om te werken aan je eigen inzetbaarheid Goed, gezond en gemotiveerd aan het werk tot je pensioen? Dat bereik je door kansen te pakken op het werk. Leer aan de hand van onderstaande punten hoe je

Nadere informatie

FACTSHEET. Gezondheid en natuur

FACTSHEET. Gezondheid en natuur FACTSHEET Gezondheid en natuur M. van Santvoort Oktober 2014 Inleiding Waarom deze factsheet over gezondheid en natuur? Veel mensen geven aan dat zij zich ontspannen voelen in de natuur. Dit is een beleving

Nadere informatie

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten

Gezond en duurzaam voedsel. Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten Gezond en duurzaam voedsel Een folder ter inspiratie voor mbo-docenten Aan de slag met gezond en duurzaam voedsel in het mbo Werken aan gezondheid op school loont. Het draagt bij aan betere schoolprestaties,

Nadere informatie

Ideeën tijdens de workshop van STEAM voor de Week van Zorg en Welzijn

Ideeën tijdens de workshop van STEAM voor de Week van Zorg en Welzijn Ideeën tijdens de workshop van STEAM voor de Week van Zorg en Welzijn 1. Skypen met bewoners Is het teveel voor bewoners om mensen in hun omgeving te ontmoeten of hebben bezoekers niet genoeg tijd om langs

Nadere informatie

Inspiratietraject Parel

Inspiratietraject Parel authenticiteit in organisaties marketing communicatie Inspiratietraject Parel Het trainingsprogramma Parel brengt jou kennis, kunde en een heleboel energie om het maximale uit jezelf te halen, als ondernemer,

Nadere informatie

Gezonde Schoolpleinen

Gezonde Schoolpleinen Gezonde Schoolpleinen Gezonde Schoolpleinen Een Gezond Schoolplein geeft jongeren uit het basisonderwijs, voortgezet onderwijs en middelbaar beroeps onderwijs de ruimte om te bewegen en te spelen in een

Nadere informatie

Eerste hulp bij PCOSklachten

Eerste hulp bij PCOSklachten Eerste hulp bij PCOSklachten WIE BEN IK? Ik ben Anita en ik woon in Amersfoort. In 2010 stopte ik met de pil om erachter te komen of mijn cyclus op gang zou komen. Op dat moment was ik 28 jaar. Mijn nicht

Nadere informatie

De 10 tips om. Aantrekkelijk te blijven als Werknemer

De 10 tips om. Aantrekkelijk te blijven als Werknemer De 10 tips om Aantrekkelijk te blijven als Werknemer Tip 1 van 10 Werk aan werkgeluk Aangeboden door mkbasics.nl De 10 tips om Aantrekkelijk te blijven als Werknemer 3 e druk - speciale uitgave voor mkbasics.nl,

Nadere informatie

Maak van je tuin, een levende tuin!

Maak van je tuin, een levende tuin! Maak van je tuin, een levende tuin! Ontdek hoe je van jouw tuin een duurzame tuin kan maken. 2 Samen bouwen aan meer leven in de tuin. Gewoonweg door een paar stenen in jouw tuin te vervangen door groen.

Nadere informatie

Samenwerken èn netwerken

Samenwerken èn netwerken Samenwerken èn netwerken Stappenplan voor versterken van zelforganisaties Auteurs Saskia van Grinsven en Jamila Achahchah Fotografie: Guillermo Dazelle MOVISIE Juni 2012 Inleiding Voor je ligt een stappenplan

Nadere informatie

Betaalbaar bio in 6 stappen

Betaalbaar bio in 6 stappen Betaalbaar bio in 6 stappen Biologisch eten duur? Veel mensen denken dat biologisch eten niet in hun budget past. Ik heb dat ook heel lang gedacht. Tot ik ontdekte dat je door anders boodschappen te doen

Nadere informatie

Zet de natuur in voor een gezonder Brabant!

Zet de natuur in voor een gezonder Brabant! Zet de natuur in voor een gezonder Brabant! Actieplan voor de politiek Ambitie De Brabantse natuur heeft een enorme potentie om een bijdrage te leveren aan de gezondheid en het welbevinden van alle Brabanders.

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Laat je talenten leven Helpt je het

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Grootouderbetrokkenheid Connecting Generations stimuleert de persoonlijke ontwikkeling van kinderen door de kracht van levenservaring en aandacht.

Grootouderbetrokkenheid Connecting Generations stimuleert de persoonlijke ontwikkeling van kinderen door de kracht van levenservaring en aandacht. Connecting Generations Grootouderbetrokkenheid Connecting Generations stimuleert de persoonlijke ontwikkeling van kinderen door de kracht van levenservaring en aandacht. Connecting Generations is een individueel

Nadere informatie

4 Praktische tips. voor meer gezondheid en geluk. Voel je beter en ervaar minder stress BEWUST ACHTERHOEK.

4 Praktische tips. voor meer gezondheid en geluk. Voel je beter en ervaar minder stress BEWUST ACHTERHOEK. 4 Praktische tips voor meer gezondheid en geluk Voel je beter en ervaar minder stress 1 Hoe is het met jouw gezondheid? En nog een belangrijke vraag: ben je tevreden en misschien zelfs gelukkig? Iedereen

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

EIGEN REGIE EN GEZONDHEID

EIGEN REGIE EN GEZONDHEID EIGEN REGIE EN GEZONDHEID NAAR VILANS KLIK HIER! ERVARINGEN VAN PATIËNT HOE ERVAART HIJ GEZONDHEID? ZIEKTE & ZORG WELKE PROBLEMEN ONDERVINDT HIJ? WAT DRAAGT BIJ AAN GEZONDHEID EN GEDRAG? GEZONDHEID & GEDRAG

Nadere informatie

Inspiratieweek Parel. authenticiteit in organisaties

Inspiratieweek Parel. authenticiteit in organisaties authenticiteit in organisaties marketing communicatie Inspiratieweek Parel Het trainingsprogramma Parel brengt jou kennis, kunde en een heleboel energie om het maximale uit jezelf te halen, als ondernemer,

Nadere informatie

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële

Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële Adinda Keizer - Copyright 2013 Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van Vindjeklant.nl worden gekopieerd of gebruikt in commerciële uitingen. Als startend ondernemer is alles nieuw. De boekhouding,

Nadere informatie

Slaapproblemen? Gezonde slaap

Slaapproblemen? Gezonde slaap Dit is een folder van www.orthoconsult.nl geschreven door dhr. drs. Ard Nieuwenbroek, trainer/ therapeut bij Ortho Consult. Deze folder is op een aantal punten aangepast en aangevuld door de stressbegeleiders

Nadere informatie

Het sprookje van. Wonen. op het mooiste plekje van. Uden

Het sprookje van. Wonen. op het mooiste plekje van. Uden Het sprookje van Wonen op het mooiste plekje van Uden park maashorst parkmaashorst.nl P ark M aashorst 1 Uden Noord, grenzend aan Maashorst, is het ideale gebied voor een bijzondere ontwikkeling. Op de

Nadere informatie

Boventallig? Pech. Of toch niet?

Boventallig? Pech. Of toch niet? Boventallig? Pech. Of toch niet? Op pad met onze Wandelcoach Tineke Franssen Harriët (37, foto) werkt drie jaar bij het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Eerst als projectleider ICT. Maar de verantwoordelijkheid

Nadere informatie

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

APQ rapportage. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: APQ rapportage Naam: Bea Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 16.06.2015 / APQ rapportage 2 Inleiding Dit rapport geeft inzicht in jouw inzetbaarheid. We bespreken hoe

Nadere informatie

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft!

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! Scott de Jong http://www.positiefleren.nl - 1 - Je leest op dit moment versie 2.0 van het Ebook: 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft.

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

Communiceren is teamwork

Communiceren is teamwork Communiceren is teamwork Je werkt vaak zelfstandig, maar blijft altijd onderdeel van je team. Samen met je collega s zorg je zo goed mogelijk voor jullie cliënten. Samenwerken vereist veel communicatie.

Nadere informatie

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES

VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES ONDERWIJSMAGAZIJN VOOR LOB VRAGEN BIJ DE COMPETENTIES Landelijk Stimuleringsproject LOB in het mbo VRAGEN BIJ ONTDEK COMPETENTIES JE PASSIE MOTIEVEN INLEIDING In LOB-trainingen en tijdens gesprekken met

Nadere informatie

PROGRAMMABEGROTING 2015-2018

PROGRAMMABEGROTING 2015-2018 PROGRAMMABEGROTING 2015-2018 Programma 1 : Zorg, Welzijn, Jeugd en Onderwijs 1A Lokale gezondheidszorg Inleiding Op grond van de Wet publieke gezondheid (Wpg) heeft de gemeente de taak door middel van

Nadere informatie

Maak van je Passie je Bedrijf

Maak van je Passie je Bedrijf - Stappenplan - Sheila van den Bosch www.maakvanjepassiejebedrijf.nl Inleiding Ondernemen geeft je de vrijheid om zelf te bepalen wat je doet, hoe je dat doet, waar je dat doet en voor welke klanten je

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie SAMEN ZORGEN DAT HET BETER GAAT!

centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie SAMEN ZORGEN DAT HET BETER GAAT! centrum voor verstandelijke beperking en psychiatrie SAMEN ZORGEN DAT HET BETER GAAT! De Swaai is een samenwerking tussen GGZ Friesland en Talant en biedt jongeren met zowel een verstandelijke beperking

Nadere informatie

Wandel coaching Beleef jouw introductie

Wandel coaching Beleef jouw introductie Wandel coaching Beleef jouw introductie Blad-veer: Make people successful in work and life! Bedrijfsleider, op zoek naar meer omzet bij de juiste klanten én naar meer vrije tijd en nieuwe inzichten? Sales,

Nadere informatie

Gezond en duurzaam eten Een inspiratiefolder voor mbo-docenten

Gezond en duurzaam eten Een inspiratiefolder voor mbo-docenten Gezond en duurzaam eten Een inspiratiefolder voor mbo-docenten Aan de slag met gezond en duurzaam eten in het MBO De school is dé plek om jongeren bewust te maken van gezond en duurzaam eten. Gezonde

Nadere informatie

99 OPLOSSINGEN TEGEN WERKSTRESS

99 OPLOSSINGEN TEGEN WERKSTRESS 99 OPLOSSINGEN TEGEN WERKSTRESS Er is niet één oplossing voor werkstress: er zijn veel knoppen waar je aan kunt draaien. Dat geldt voor de werkgever en de werknemer. Daarom gaan we op zoek naar 99 oplossingen

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

Met het hele gezin gezond het nieuwe jaar in

Met het hele gezin gezond het nieuwe jaar in Met het hele gezin gezond het nieuwe jaar in LINDA AMMERLAAN KINDERVOEDINGSCOACH Inleiding Wie ben ik? Als moeder van 2 kinderen weet ik hoe lastig het is om in deze tijd je kinderen gezond te laten opgroeien.

Nadere informatie

Persoonlijk én succesvol bloggen vanuit jouw passie

Persoonlijk én succesvol bloggen vanuit jouw passie Leer authentiek bloggen en trek meer klanten aan Persoonlijk én succesvol bloggen vanuit jouw passie Persoonlijk én succesvol bloggen vanuit jouw passie Backhuijs Communicatie 1 Les 2: Onderwerpen Les

Nadere informatie

Burn-out: een geluk bij een ongeluk

Burn-out: een geluk bij een ongeluk Burn-out: een geluk bij een ongeluk Als ik Els (39) voor het eerst spreek, is zij al bijna een jaar thuis vanwege een burn-out. Ze werkt zeven jaar als communicatiemedewerker voor een sportbond wanneer

Nadere informatie

Optimaliseer je prestaties

Optimaliseer je prestaties Winst en Groei - Internetmarketing en Verkooptraining Optimaliseer je prestaties 10 Technieken om je prestaties te verbeteren Christo Cornelissen & Mieke Bouquet Alles waar je jezelf op weet te focussen

Nadere informatie

Voorbeeld antwoordblad Logische niveaus

Voorbeeld antwoordblad Logische niveaus Voorbeeld antwoordblad Logische niveaus Datum: 10 november 2016 We doorlopen de stappen in twee richtingen. Eerst van buiten naar binnen en daarna omgekeerd, van binnen naar buiten. Gebruik zowel je hoofd

Nadere informatie

Mijn computer is leuk

Mijn computer is leuk Handleiding Mijn computer is leuk Ouders praten samen over computers, kinderen en opvoeding Pharos, 2014 Marjolijn van Leeuwen INHOUDSOPGAVE Inleiding blz. 3 De themabijeenkomst blz. 5 Thema 1, oefeningen

Nadere informatie

Een goed leven voor.

Een goed leven voor. Een goed leven voor. Juultje Holla - Perspectief - maart 2013 Als onderdeel van het ZonMW project Zeggenschap en Inclusie Met dank aan Rob, die mij hierbij enorm geholpen heeft. Een goed leven voor. Een

Nadere informatie

Activiteitenbeleid 2013

Activiteitenbeleid 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Hoofdstuk 2: Hoofdstuk 3: Hoofdstuk 4: Hoofdstuk 5: Hoofdstuk 6: Pedagogisch beleid TintelTuin De 6 competenties Visie Activiteitenbeleid binnen het (dag)programma Laat zien

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

DE GEZONDHEIDSMATRIX VOOR DE BIJZONDERE JEUGDZORG

DE GEZONDHEIDSMATRIX VOOR DE BIJZONDERE JEUGDZORG DE GEZONDHEIDSMATRIX VOOR DE BIJZONDERE JEUGDZORG Wat: De gezondheidsmatrix stelt de verschillende strategieën, doelgroepen en contexten voor waar een kwaliteitsvol gezondheidsbeleid op inzet en zich naar

Nadere informatie

connecting green business

connecting green business connecting green business TPK Media & Events TU NZAKEN RETAILEXPERIENCE 17-19 FEB 2016 Embrace green hospitality! CREATIEVE TEAM TRE2016 creative director Carin Frijters (CF Retail) creative director Romeo

Nadere informatie

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren

JONG HOEZO ANDERS?! EN HOOGGEVOELIG. Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Ellen van den Ende in samenwerking met Mariëtte Verschure JONG EN HOOGGEVOELIG HOEZO ANDERS?! Informatie, oefeningen en tips voor hooggevoelige jongeren Uitgeverij Akasha Inhoud Hooggevoelig, hoezo anders?!

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

Theorie Ondernemend werken Hoofdstuk 3 Samenwerken en Netwerken

Theorie Ondernemend werken Hoofdstuk 3 Samenwerken en Netwerken Theorie Ondernemend werken Hoofdstuk 3 Samenwerken en Netwerken Samenvatting 2 3.1 Netwerken 3 3.2 Samenwerken 6 3.3 Liftpitch 7 Ruimte voor notities 8 1 SAMENVATTING 3.1 Netwerken Wat is netwerken? Waarom

Nadere informatie

Het mysterie van ons bord

Het mysterie van ons bord Voeding graad 1 Het mysterie van ons bord Lesvoorbereiding Print Simon de kleine detective uit. Verzend de mail naar je eigen mailadres en laat deze dan op het smartboard zien (zonder de afzender te laten

Nadere informatie

Aanpak gezondheidsachterstanden? In Weststellingwerf doen alle beleidsdomeinen mee!

Aanpak gezondheidsachterstanden? In Weststellingwerf doen alle beleidsdomeinen mee! Aanpak gezondheidsachterstanden? In Weststellingwerf doen alle beleidsdomeinen mee! Meerdere domeinen aan zet In Weststellingwerf realiseert men zich dat gezondheids achter standen niet het probleem zijn

Nadere informatie

Smaaklessen. Smaak en eten in het basisonderwijs. Hante Meester Marlies Regelink. 17 oktober 2007

Smaaklessen. Smaak en eten in het basisonderwijs. Hante Meester Marlies Regelink. 17 oktober 2007 Smaaklessen Smaak en eten in het basisonderwijs Hante Meester Marlies Regelink 17 oktober 2007 Inhoud presentatie Deel 1: Waarom Smaaklessen? Wat is Smaaklessen? Hoe werkt Smaaklessen? Wie zijn betrokken?

Nadere informatie

Eerlijk is eerlijk. Reclame maken. Proeven en ruiken

Eerlijk is eerlijk. Reclame maken. Proeven en ruiken Eerlijk is eerlijk Reclame maken Bedenk in groepjes van drie of vier een reclame van twintig seconden voor volkorenbrood. Denk aan kleurgebruik, tekst en welke emoties je wilt laten overkomen. Presenteer

Nadere informatie

Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje

Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje Exodus 17,1-7 - Water uit de rots voor mensen met een kort lontje Aangepaste dienst Liturgie Voor de dienst speelt de band drie liederen Opwekking 11 Er is een Heer Opwekking 277 Machtig God, sterke Rots

Nadere informatie

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met

Maken dat natuur tegen een stootje kan Natuur combineren met Vooruit met natuur Stelt u zich voor een sterke, fitte, sprankelende natuur, waarvan je volop kunt genieten. Natuur dichtbij, die ontspant en die maakt dat je je prettig voelt op de plek waar je woont.

Nadere informatie

het thema kind en natuur waarmee een basis gelegd wordt voor betrokkenheid op latere leeftijd.

het thema kind en natuur waarmee een basis gelegd wordt voor betrokkenheid op latere leeftijd. Plan van Aanpak Vermaatschappelijking van groen, natuur en landschap 2016-2017 23 november 2015 Aanleiding De provincie geeft aan dat draagvlak en betrokkenheid van burgers en maatschappelijke organisaties

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

10 tips om je partner zo goed mogelijk te ondersteunen.

10 tips om je partner zo goed mogelijk te ondersteunen. 10 tips om je partner zo goed mogelijk te ondersteunen. Omdat het automatische gedrag is uitgeschakeld kosten onderstaande handelingen je partner al veel energie (hier denk je zo snel niet aan, omdat het

Nadere informatie

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig

Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Grijp je Ambities Sprankelend Spraakmakend Verrassend Inspirerend Waanzinnig Je dromen verwezenlijken in 7 stappen. Grijp je ambities Brengt je dichterbij je ideaal Geeft je inzicht in jouw persoonlijke

Nadere informatie

Zelfmanagement bij Parkinson

Zelfmanagement bij Parkinson Zelfmanagement bij Parkinson Parkinson café Breda 30 September 2016 Voorstellen Inge Franken Maatschappelijk werker Revant Nicolle van Hoof Ergotherapeut en Knowledgebroker Parkinson Revant Zelfmanagement

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Wat zijn jouw overtuigingen?

Wat zijn jouw overtuigingen? Wat zijn jouw overtuigingen? Als je wilt werken aan je gezondheid en vitaliteit dan is het belangrijk om te weten welke overtuigingen er in je hoofd rondspoken. Als jij, bewust of onbewust, ervan overtuigd

Nadere informatie

Slaapproblemen? Een aantal feiten. Gezonde slaap. Soorten Slecht Slapen

Slaapproblemen? Een aantal feiten. Gezonde slaap. Soorten Slecht Slapen Niet waar Soms waar Wel waar Slaapproblemen? Een aantal feiten Uit onderzoek blijkt dat èèn op de 10 jongeren zo nu en dan last heeft van slaapproblemen. Dit kan iedereen overkomen en eigenlijk is het

Nadere informatie

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U?

UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? UW PARTNER HEEFT KANKER EN HOE GAAT HET MET U? Nadine Köhle, MSc. Contactdag Stichting Olijf 3 oktober 2015 Garderen EVEN VOORSTELLEN ACHTERGROND KANKER HEB JE NIET ALLEEN! 4 ACHTERGROND IMPACT VAN DE

Nadere informatie

Groenbeheer Westeinde. Presentatie: Nico Kelderhuis 12 november 2015

Groenbeheer Westeinde. Presentatie: Nico Kelderhuis 12 november 2015 Groenbeheer Westeinde Presentatie: Nico Kelderhuis 12 november 2015 Programma De waarde van Groen Nieuwe groenbeleidsplan Ontwikkelingen Leeuwarden Beheer Leeuwarden Het groen in Westeinde Tips voor de

Nadere informatie

10 DIRECT TOEPASBARE TIPS VOOR MEER KLANTEN

10 DIRECT TOEPASBARE TIPS VOOR MEER KLANTEN 10 DIRECT TOEPASBARE TIPS VOOR MEER KLANTEN Ervaar zelf hoe je met weinig moeite, meer klanten krijgt! Door Theo de Kleijn helpt zelfstandig ondernemers aan meer klanten Theo de Kleijn www.theodekleijn.nl

Nadere informatie

ER LEIDEN MEER WEGEN NAAR OUDERS HOE KUNNEN WE MET SOCIAL MEDIA OUDERS BETREKKEN BIJ DE ONTWIKKELING VAN HUN KINDEREN?

ER LEIDEN MEER WEGEN NAAR OUDERS HOE KUNNEN WE MET SOCIAL MEDIA OUDERS BETREKKEN BIJ DE ONTWIKKELING VAN HUN KINDEREN? ER LEIDEN MEER WEGEN NAAR OUDERS HOE KUNNEN WE MET SOCIAL MEDIA OUDERS BETREKKEN BIJ DE ONTWIKKELING VAN HUN KINDEREN? EVEN VOORSTELLEN LEX HUPE SAMENWERKING Kinder opvang Onder wijs Biblio theken Ouders

Nadere informatie

Klanten vinden, klanten binden

Klanten vinden, klanten binden Dia 1 Klanten vinden, klanten binden Adinda Keizer 2016 9 jaar geleden zat ik net als jullie op de startersdag. Ik liep al rond met plannen en na de startersdag wist ik het zeker. Ik ging voor mezelf beginnen!

Nadere informatie

Workshop Smaaklessen

Workshop Smaaklessen Workshop Smaaklessen Inhoud workshop Wat is Smaaklessen? Nieuw: Smaakmissies! Proefjescircuit Voorproefje Waarom voedseleducatie Gezond, duurzaam eten moet je net als taal en rekenen leren Weten waar je

Nadere informatie

Villa-Asia Buddy programma s

Villa-Asia Buddy programma s Villa-Asia Buddy programma s www.villa-asia.nl (Versie 3.0 februari 2015) Huay Sai, Mae Rim, Chiang Mai, Thailand Introductie Aanleiding om mee te doen Eens even tijd voor jezelf nodig om op adem te komen?

Nadere informatie

Expeditie Boswachterscode

Expeditie Boswachterscode Boswachterscode Ontdek jij je zesde zintuig? Kinderen tussen de 7 en 10 jaar opgelet! Zet je zintuigen op scherp. Volg het spoor van Benno Buitenpret. Speciaal voor jou heeft hij zijn persoonlijke en buitengewoon

Nadere informatie

10 DIRECT TOEPASBARE TIPS VOOR MEER KLANTEN

10 DIRECT TOEPASBARE TIPS VOOR MEER KLANTEN 10 DIRECT TOEPASBARE TIPS VOOR MEER KLANTEN Ervaar zelf hoe je met weinig moeite, meer klanten krijgt! Door Theo de Kleijn helpt zelfstandig ondernemers aan meer klanten Theo de Kleijn www.theodekleijn.nl

Nadere informatie

Workshop communicatie

Workshop communicatie Workshop communicatie Feedback is collegiale ondersteuning of toch niet? Wat wil de beroepsvereniging betekenen voor Verzorgenden en Verpleegkundigen? Wij willen onze beroepsgroepen in staat stellen hun

Nadere informatie

Wier. Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen. Patiënten & familie

Wier. Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen. Patiënten & familie Wier Behandelcentrum voor mensen die moeilijk leren, met gedragsproblemen en/of psychiatrische problemen Patiënten & familie 2 Voor wie is Wier? Wier is er voor mensen vanaf achttien jaar (en soms jonger)

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

Ouders over kindcentra

Ouders over kindcentra Ouders over kindcentra Oberon, september 2015 Wat vinden ouders eigenlijk van kindcentra? Kennen zij de gedachte achter Kindcentra2020? We besloten om het maar eens aan ze te vragen. Onderzoeksbureau Oberon

Nadere informatie

Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten

Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten Intuïtief Website Stappen Plan voor een Doorlopende Stroom Klanten 2015 Annie Massop Hart en Ziel Marketing - Alle rechten voorbehouden - 1 Inleiding Dit stappenplan sluit aan op de workshop Hoe je intuïtief

Nadere informatie

Het verkoop-adviesgesprek. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Verkopen

Het verkoop-adviesgesprek. Waar gaat deze kaart over? Wat wordt er van je verwacht? Verkopen Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over verkopen aan en adviseren van gasten in horecabedrijven. Oftewel: het verkoopadviesgeprek. Wat wordt er van je verwacht? Na het bestuderen van deze kaart

Nadere informatie

Signaleringslijst voor leerlingen met autisme!

Signaleringslijst voor leerlingen met autisme! Signaleringslijst voor leerlingen met autisme! Wennen en je begrepen voelen op je nieuwe school. De overgang van de basisschool naar het voortgezet onderwijs is voor iedereen even wennen. Zeker als je

Nadere informatie

De nieuwe vrijwilliger

De nieuwe vrijwilliger VAN INSPIREREN NAAR ACTIVEREN 15 NOVEMBER 2012 De nieuwe vrijwilliger VRIJWILLIGERS CENTRALE ZWOLLE Steunpunt voor vrijwilligerswerk en informele zorg 1 Discrepantie: Door bezuinigingen minder personeel,

Nadere informatie