Eerst commitment, dan deadlines!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Eerst commitment, dan deadlines!"

Transcriptie

1 Eerst commitment, dan deadlines! De mogelijkheden van procesmanagement voor complexe normalisatieprocessen Nanne Schriek Delft, augustus 2004 Faculteit Techniek, Bestuur & Management TU Delft Afstudeercommissie: Prof.mr.dr. E.F. ten Heuvelhof Dr. J.F.M. Koppenjan Dr. A. Correljé Mw. Ir. M.E. Dijkhuis Mw. Drs. A. J. van der Kolk TBM, Beleidskunde TBM, Beleidskunde TBM, Economie van Infrastructuren NEN, Energiewinning NEN, Chemie & Materialen/ Energiewinning i

2 ii

3 Voorwoord Dit rapport vormt mijn afstudeerscriptie. Het onderzoek is uitgevoerd bij het Nederlands Normalisatie-instituut (NEN) in Delft. Op initiatief van Ir. Margriet Dijkhuis, manager van het cluster Energiewinning, is het onderzoek tot stand gekomen. De opdracht bood mij de kans opgedane kennis in de opleiding Technische Bestuurskunde aan de TU Delft in de praktijk te brengen. Het formele normalisatieproces en normalisatie zijn niet heel eenvoudig uit te leggen. Lezers die niet bekend zijn met deze begrippen verwijs ik naar hoofdstuk 3 waarin deze worden uitgelegd. Voorzitters en NEN-consultants die geïnteresseerd zijn in de resultaten en aanbevelingen, worden verwezen naar hoofdstuk 6 en 7. Hierbij moet de opmerking worden geplaatst dat het lezen van de theoretische grondslagen van het onderzoek (H4), de beschrijving van de casus transportleidingen in Nederland (H5) en de analyse (H6) ook waardevol kunnen zijn, aangezien hierin een beeld wordt gekregen van het werkelijke verloop van een normalisatieproces en de rol van het management in deze. Vanuit NEN dank ik Margriet Dijkhuis voor het bieden van de mogelijkheid het onderzoek uit te voeren. Hierbij werd ruimte geboden voor een iets andere invulling dan vooraf gewenst. Ook waren de faciliteiten uitstekend. Tevens dank ik Arlette van der Kolk voor de vele gesprekken over normalisatie, de normenserie NEN 3650 en de rapportage. Deze gesprekken waren richtinggevend voor het eindresultaat. Ook dank ik de mensen werkzaam bij de clusters Energiewinning en Chemie & Materialen voor de plezierige tijd bij NEN! Vanuit de faculteit Techniek, Bestuur & Management ben ik vele mensen dank verschuldigd voor hun begeleiding. Dr.Ir Hugo Verheul heeft mij gedurende de beginperiode goed begeleid en is gedurende het onderzoek geruisloos vervangen door Dr. Joop Koppenjan. Ook Dr. Aad Correljé heeft mij gedurende het hele onderzoek waar mogelijk geholpen. Met name de e- mail bleek een geschikt communicatiemedium. Tot slot dank ik vanuit TBM Prof.mr.dr. Ernst ten Heuvelhof voor zijn opmerkingen. Ook wil ik alle geïnterviewden bedanken voor de tijd die zij aan het onderzoek hebben gespendeerd, waarbij het nooit is gelukt de interviews binnen een uur af te ronden. Ik heb de betrokkenen bij de herziening van de NEN 3650-serie leren kennen als een bijzondere groep gedreven professionals. Een laatste woord van dank is gericht aan mijn ouders die mij de mogelijkheid hebben gegeven te studeren en zowel financieel als mentaal hebben ondersteund. Delft, augustus 2004 Nanne Schriek iii

4 Inhoudsopgave Voorwoord Samenvatting iii vii 1 Inleiding 1 2 Onderzoeksopzet Probleemstelling Relevantie Onderzoeksvragen Methode Aanpak en verantwoording casusselectie Technieken 6 3 Normalisatie Nederlands Normalisatie-instituut Geschiedenis Doelstellingen en middelen Normalisatieproces Principes van het normalisatieproces Normalisatieproces toegelicht Context van het normalisatieproces Krachtenveld bij normalisatie Doelen van normering Belangen bij totstandkoming Gevolgen voor het normalisatieproces 11 4 Theoretische achtergronden Succes en falen van het normalisatieproces Managementstijlen Projectmanagement Procesmanagement Project- of procesmanagement tijdens het normalisatieproces 18 5 Casus NEN 3650-serie: buisleidingen van ontwerp tot afsluiting Geschiedenis normomgeving Strijd om standaarden: Cowboys en watergeuzen Buisleidinggerelateerde wetgeving Stakeholdersanalyse Doel Methode Inventarisatie van stakeholders Analyse & ontbrekende stakeholders Eerste bevindingen 30 iv

5 5.3 Case reconstructie Doel Methode Verloop normalisatieproces Kwaliteit van het normalisatieproces 41 6 Analyse Vragen conceptueel model Conclusies vragen Inzichten vanuit de NEN 3650-case 48 7 Conclusies & aanbevelingen Conclusies Aanbevelingen Reflectie 55 Literatuur 56 Bijlagen 58 Bijlage A: schematisch overzicht NEN 59 Bijlage B: literatuur stakeholdersanalyse 60 Bijlage C: classificatie stakeholders NEN 3650-serie 63 Bijlage D: basis interviewvragen 71 Bijlage E: belangen bij NEN 3650-serie verdeeld 74 Bijlage F: lijst geïnterviewde personen 75 Afkortingenlijst 77 Kernbegrippen 78 Figurenindex Figuur 3.1 Normalisatieproces met aandachtsgebied 8 Figuur 4.1 Verschillende fasen in een project 14 Figuur 4.2 Verloop van een besluitvormingsproces met ronden 17 Figuur 5.1 Stakeholdersclassificatie 28 Figuur 5.2 Achtergrond opzet interviewvragen 32 Figuur 5.3 Verschillende niveaus bij de herziening van de NEN 3650-serie 33 Tabel 4.1 Criteria ter beoordeling van de norminhoud 14 Tabel 4.2 Criteria ter beoordeling van het normalisatieproces 14 Tabel 4.3 Conceptueel model ter identificatie van toepassing van project- en procesmanagement 20 Tabel 5.1 Belangrijke stakeholders 29 Tabel 5.2 Besluitvorming chronologisch weergegeven 40 Tabel 6.1 Project- en procesmanagement tijdes de NEN 3650-serie 47 v

6 vi

7 Samenvatting Standaarden spelen een belangrijke rol in de hedendaagse samenleving. Zonder technische standaarden is bijvoorbeeld communicatie tussen verschillende systemen en computerprogramma s niet mogelijk. De totstandkoming van normen gebeurt via de zogenaamde formele normalisatie-instellingen. Binnen Nederland is het bevoegd orgaan het Nederlands Normalisatie-instituut (NEN). De normen komen tot stand in een normalisatieproces. Hierbij bereiken (alle) belanghebbende partijen (zowel publiek als privaat) consensus over de norminhoud. Aangezien NEN een stichting is, moeten de kosten voor normalisatie worden gedragen door de belanghebbende partijen. Voor de financiering bestaat echter geen vaste structuur. Zo kan het voorkomen dat de overheid normalisatie op een bepaald punt wil stimuleren en besluit normering te subsidiëren. Normen ontstaan om het afstemprobleem binnen een productketen of branche op te lossen, waarbij alle partijen binnen de keten voordeel hebben van deze normen. Bij de totstandkoming zijn onderwerpen als veiligheid en kwaliteit van groot belang. Ook de consument heeft voordeel van normen, omdat deze vergelijking tussen verschillende producten mogelijk maken. Om tot normen te komen zullen partijen moeten samenwerken. Dit wordt omschreven als het samenwerkingsprobleem van het normalisatieproces waar het management van een normalisatieproces voor staat. Dit wordt hoofdzakelijk gedaan door een door de partijen benoemde voorzitter in samenwerking met de betrokken NEN-consultant (secretaris) die verantwoordelijk is voor de secretariaatsvoering. Verschillende managementstijlen staat het management ter beschikking voor toepassing tijdens een normalisatieproces. Dit rapport richt zich op het management van een complex normalisatieproces. Het proces moet in steeds kortere tijd plaatsvinden, waar dit voorheen minder van belang was. Dit heeft geleid tot meer nadruk op de managementstijl projectmanagement. Deze stijl streeft ernaar een vooraf inhoudelijk gedefinieerd doel te realiseren binnen een gestelde tijd en kostenlimiet. In recent onderzoek (Verheul & De Vries 2003) is echter aangetoond dat met name het element procesmanagement versterking behoeft. Procesmanagement is ontwikkeld voor besluitvorming in een netwerk, waar geen enkele partij formeel hiërarchisch bovengeschikt is aan de ander. De hoofdvraag van het onderzoek is in hoeverre complexe normalisatieprocessen kunnen worden verbeterd door toepassing van inzichten vanuit procesmanagement. Het doel van de scriptie is de mogelijkheden van procesmanagement voor het management van complexe normalisatieprocessen inzichtelijk te maken. De mogelijkheden zijn inzichtelijk gemaakt door diepgaand kwalitatief praktijkonderzoek. De herziening van de nationale normenserie NEN 3650 over transportleidingen in Nederland staat centraal in het onderzoek. Met behulp van een conceptueel model, waarin de theorie van beide managementstijlen (project- en procesmanagement) zijn vergeleken, is geïdentificeerd welke stijl is gebruikt tijdens het normalisatieproces en welke invloed dit heeft gehad op de kwaliteit van het normalisatieproces. De kwaliteit van een normalisatieproces is hierbij gedefinieerd als de mate van tevredenheid van belanghebbenden over het normalisatieproces én de norminhoud. Bij de beoordeling van het normalisatieproces blijken het proces en de inhoud onlosmakelijk met elkaar verbonden te zijn. Uit het praktijkonderzoek blijkt dat inzichten van procesmanagement reeds zijn toegepast. Men was zich echter niet bewust van de theoretische veronderstellingen. Een grote rol was hierbij weggelegd voor de betrokken voorzitter die gevoel had voor de bestuurlijke verhoudingen en onderhandeling. Daarnaast was hij zich bewust van het feit dat een inhoudelijk goede norm moet worden gerealiseerd met draagvlak van alle partijen. Het blijkt dat in de praktijk enkele inzichten van procesmanagement eenvoudig kunnen worden toegepast. Zo is deelname aan normalisatie vrijwillig, creëren normen als het goed is een winwin situatie voor alle deelnemende partijen, kunnen knelpunten in werkgroepen worden verwerkt en worden normen na uiterlijk vier jaar herzien. Deze punten hebben een positief effect gehad op de kwaliteit van het normalisatieproces. In bepaalde gevallen bleek dat beide managementstijlen ondersteunend kunnen werken. Dit is voornamelijk het geval bij het betrekken van zowel deskundigen als belanghebbenden, het plan van aanpak als discussiemiddel en het benadrukken van de winst van het eindproduct; de norm. In andere gevallen zijn beide aanpakken niet te verenigen, waardoor spanningen ontstaan tussen de inhoudelijke kwaliteit en het draagvlak voor de norm en de tijd, en dus vii

8 kosten die gepaard gaan met normalisatie. Het praktijkonderzoek laat zien dat door goed procesmanagement in de beginfase draagvlak voor een meer projectmatige aanpak kan ontstaan. Desondanks blijft de spanning tussen tijd en kwaliteit bestaan. Ook blijkt in de praktijk dat misverstanden in informatie-overdracht en interpretatie kunnen leiden tot ernstige vertraging. Hoewel blijkt dat het management van grote invloed is op de kwaliteit van een normalisatieproces is deze invloed niet allesomvattend. Naast de invloed van het management kunnen ook externe factoren van invloed zijn op de kwaliteit van een normalisatieproces. De hoofdconclusie van het onderzoek is dat procesmanagement voor complexe normalisatie onontbeerlijk is wanneer een kwalitatief hoogwaardig normalisatieproces wordt nagestreefd. Beide managementstijlen kunnen elkaar op enkele punten versterken, maar zijn op sommige punten contrair. Hierbij staan beheersing van tijd en kosten en uitstel van knelpunten en de mogelijkheden voor nieuwe tijdsplanningen en kostenramingen lijnrecht tegenover elkaar. Proces- en projectmanagement verhouden zich bij normalisatie als kwaliteit staat tot tijd. Voorafgaande aan een complex normalisatieproces is het van belang dat de normcommissie de kritische succesfactoren van het normalisatieproces bepaalt. Wanneer een inhoudelijk robuuste norm met hoge commitment wordt nagestreefd dan kan men beter procesmatig sturen. Als men tijd en kosten van groot belang vindt, dan is een projectmatige aanpak beter geschikt. Verder geldt nog dat informatie transparant moet zijn en dat dit kan worden verbeterd. Het moet voor belanghebbende partijen duidelijk zijn in welke fase men zich in de besluitvorming bevindt en welk onderwerp wordt behandeld. Door deze duidelijkheid worden de partijen minder gefrustreerd en kunnen deze alsnog deelnemen wanneer zij dit wensen. viii

9 Hoofdstuk 1 Inleiding 1 Inleiding Standaarden spelen een grote rol in de hedendaagse samenleving. In de informatie en communicatie technologie is de rol van standaarden duidelijk merkbaar, want zonder gebruik van standaarden is onderlinge communicatie tussen verschillende systemen en programma s niet mogelijk. Formele standaarden (normen) krijgen vorm onder begeleiding van formele normalisatie instellingen op de verschillende niveaus: nationaal (NEN), Europees (CEN) en mondiaal (ISO). Normen worden gevormd door het bereiken van consensus tussen (alle) belanghebbende partijen (zowel publiek als privaat) in het normalisatieproces over de te voeren standaard. De formele normalisatie instellingen vervullen de secretariaatsrol tijdens dit proces en zijn adviseur op normgebied. De normen ontstaan dus binnen een krachtenveld van partijen en hun belangen. Het krachtenveld wordt nader beschreven in een economische theorie, bekend als de neo institutionele economie, waarin de invloed van instituties op de economie wordt toegelicht. Het ontstaan van normen en de rol die normen spelen in de samenleving worden hierin verklaard. Normen spelen vooral een stabiliserende rol voor de economie en worden omschreven als de spelregels in de samenleving die structuur geven aan menselijke interactie (North 1990: 3). Normen zijn van invloed op de transactiekosten, welke worden omschreven als (North 1990: 27): The costliness of information which consists of the cost of measuring the valuable attributes of what is being exchanged and the costs of protecting rights and the policy and enforcement agreements Simplistisch geformuleerd vormen normen een afspraak tussen partijen waarover geen discussie meer wordt gevoerd bij interactie tussen deze partijen, waardoor de transactiekosten dalen. Hierdoor kunnen bijvoorbeeld contracten worden gesimplificeerd en is de afstemming binnen een productketen eenvoudiger. Ook maken normen vergelijking tussen producten met hetzelfde kwaliteitsniveau mogelijk. De invloed van normen is omvangrijker dan hier beschreven. In 3.3 wordt dieper ingegaan op het krachtenveld en belangen die van invloed zijn op de totstandkoming van normen. Dit rapport richt zich echter primair op de organisatie van de totstandkoming van normen en toepassing van managementstijlen tijdens dit bijzondere besluitvormingsproces: het normalisatieproces. De aandacht voor de organisatie en toepassing van management komt voort uit de tijdsdruk die is ontstaan op het normalisatieproces. Met name het bedrijfsleven vindt de doorlooptijd van normalisatieprocessen (3 tot 5 jaar) te lang. Voorheen was deze tijdsdruk minder van belang en stond deelname aan normalisatie door belanghebbende partijen minder ter discussie. Ondanks de tijdsdruk streeft men wel naar kwalitatief hoogwaardige normen die breed worden geaccepteerd en toegepast. Deze tijdsdruk heeft gezorgd voor bredere aandacht voor en toepassing van de managementstijl projectmanagement, gekenmerkt door het formuleren van een einddoel in de beginfase, dat binnen een geschatte tijd en een kostenraming tot stand komt. Echter, in eerder onderzoek is geconstateerd dat in de praktijk projectmanagement wordt aangevuld met procesmanagement en dat met name procesmanagement versterking behoeft (Verheul & De Vries 2003: 41) om de kwaliteit van het formele normalisatieproces te verbeteren. Procesmanagement is een managementstijl die is ontwikkeld voor toepassing bij besluitvorming in een veld van partijen waar geen enkele partij formeel hiërarchisch bovengeschikt is aan de ander. Willemse (2003) heeft geconcludeerd dat er een duidelijke relatie waarneembaar is tussen de levensfase waarin de norm zich bevindt en de meest geschikte managementstijl. Voor een norm die zich in de introductiefase bevindt, waarin partijen elkaar niet kennen en afhankelijkheden niet duidelijk zijn, zou procesmanagement beter geschikt zijn. Een projectaanpak blijkt beter geschikt voor een norm die zich in een ouderdomsfase bevindt, doordat verhoudingen al duidelijk zijn en besluitvorming beter in te schatten is. In het onderzoek door Willemse blijft een praktische invulling van de managementstijlen tijdens het normalisatieproces uit. De uitdaging ligt dan ook in het handen en voeten geven van deze managementstijl voor toepassing tijdens het normalisatieproces en de mogelijkheden van versnelling en kwaliteitsverbetering te onderzoeken. 1

10 Eerst commitment, dan deadlines! Het doel van het onderzoek is de mogelijkheden van de managementstijl procesmanagement inzichtelijk te maken voor betrokken managers van formele normalisatieprocessen. Dit zijn de voorzitter van een normcommissie en de betrokken NEN-consultant (secretaris van de normcommissie). Zij zijn degenen die het besluitvormingsproces begeleiden en een keuze maken in toepassing van een managementstijl. Centraal in het onderzoek staat de nationale normenserie NEN Hierin zijn afspraken vastgelegd over ontwerp, aanleg, beheer en bedrijfsbeëindiging van ondergrondse transportbuisleidingen in Nederland. Een eerste aanleiding van het onderzoek was de vraag naar de economische voordelen van de normenserie. Om deze vraag te beantwoorden is allereerst meer inzicht vereist in de belanghebbenden en de realisatie van de normenserie. Dit wordt onder andere in deze studie uitgewerkt, waarbij de recent ontwikkelde structurele aanpak voor het achterhalen van belanghebbenden bij normalisatie, de stakeholdersanalyse, (Verheul & De Vries 2003) wordt toegepast. De opzet van het rapport is als volgt: in hoofdstuk 2 wordt de onderzoeksopzet toegelicht, waarbij de gebruikte methodiek en technieken aan bod komen. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 het object van het onderzoek: het normalisatieproces, beschreven. In hoofdstuk 4 wordt de theoretische bril van het onderzoek gevormd. Hierbij wordt literatuur over de twee managementstijlen project- en procesmanagement gebruikt om toepassing van de managementstijlen tijdens het normalisatieproces te identificeren. In hoofdstuk 5 wordt de centrale casus beschreven, welke in hoofdstuk 6 aan de hand van de theorie wordt geanalyseerd. Uiteindelijk volgen in hoofdstuk 7 conclusies en aanbevelingen. Elk hoofdstuk wordt in de laatste paragraaf afgesloten met een korte samenvatting. 2

11 Hoofdstuk 2 Onderzoeksopzet 2 Onderzoeksopzet Dit hoofdstuk bevat de opzet van het onderzoek beschreven conform de aanpak van Verschuren (2002). In 2.1 wordt het wat van het onderzoek beschreven in de vorm van de probleemstelling en afbakening van het onderzoek. Dan volgt in 2.2 het waarom van het onderzoek waarin de relevantie van het onderzoek wordt toegelicht. Tot slot wordt in 2.3 het hoe behandeld door de gebruikte methodiek en onderzoekstechnieken te beschrijven. 2.1 Probleemstelling In de inleiding is te lezen dat de levensfase waarin de norm zich bevindt van belang is voor de meest geschikte managementstijl. Ook de complexiteit van het proces lijkt van belang voor toepassing van de managementstijl. Een duidelijk complicerende factor is het aantal partijen met tegenstrijdige belangen dat deelneemt aan het normalisatieproces. In een dergelijk besluitvormingsproces is het aannemelijk dat knelpunten ontstaan vanwege een projectmatige aanpak. Knelpunten kunnen zich hierbij bijvoorbeeld uiten door het toe- en uittreden van partijen tijdens de besluitvorming of het ontstaan van vertragingen en kostenstijgingen. Op dit moment is het onduidelijk of deze zijn toe te schrijven aan toepassing van de gekozen managementstijl en hoe deze dan kan worden ingevuld om knelpunten te verlichten of weg te nemen. Inzicht in toepassing van beide managementstijlen wordt verkregen door beschrijving en vergelijking van theorie over project- en procesmanagement. De vraag is in hoeverre complexe normalisatieprocessen verbeterd kunnen worden door toepassing van inzichten vanuit procesmanagement. Het onderzoek richt zich op complexe, formele normalisatieprocessen begeleid vanuit het Nederlands Normalisatie-instituut, welke onder andere worden gekenmerkt door een groot aantal partijen met tegenstrijdige belangen en een grote omvang van de norm. 2.2 Relevantie Het onderzoek heeft maatschappelijke relevantie. Door middel van normen is een betere afstemming van patijen binnen een productketen mogelijk. Onderzoek naar mogelijke verbeteringen van het normalisatieproces kan leiden tot versnelling van totstandkoming (wat kan leiden tot grotere deelname van belanghebbenden aan het normalisatieproces) en betere acceptatie van de normen, aangezien meer aandacht wordt gegeven aan belangen en belanghebbenden en de kwaliteit wordt verhoogd. Het onderzoek is wetenschappelijk relevant. De wetenschappelijke koppeling tussen hoe verschillende managementstijlen van invloed zijn op de kwaliteit van het normalisatieproces op basis van empirisch onderzoek is momenteel beperkt. Deze bijdrage richt zich op de theorie over project- en procesmanagement voor een bijzonder besluitvormingsproces: het normalisatieproces. Ook wordt ingegaan op de vraag hoe procesmanagement in deze (bijzondere) context vormgegeven kan worden, hetgeen een bijdrage levert aan de theorievorming over procesmanagement. 2.3 Onderzoeksvragen De hoofdvraag van het onderzoek volgt uit de probleemstelling: In hoeverre kunnen complexe normalisatieprocessen worden verbeterd door toepassing van inzichten vanuit procesmanagement? 3

12 Eerst commitment, dan deadlines! Deze vraag kan vervolgens worden onderverdeeld in deelvragen waar het onderzoek antwoord op moet geven om zodoende de hoofdvraag te beantwoorden: 1. Wat is formele normalisatie voor NEN? (Hoofdstuk 3) a) Wat is het Nederlands Normalisatie-instituut? b) Wat is de structuur van het formele normalisatieproces en welke regels zijn van toepassing? c) Wat is de context van het normalisatieproces? d) Waarom worden normen opgesteld en welke gevolgen hebben de belangen van betrokken partijen voor het normalisatieproces? 2. Hoe kan de kwaliteit van het normalisatieproces worden gedefinieerd? (Hoofdstuk 4) a) Welke definitie kan worden gebruikt om voor de kwaliteit van het normalisatieproces? b) Wat zijn geschikte criteria voor het beoordelen van de kwaliteit van een normalisatieproces? 3. Hoe is toepassing van de managementstijl (project- of procesmanagement) tijdens het normalisatieproces te identificeren? (Hoofdstuk 4) a) Welke theoretische achtergronden kent projectmanagement? b) Welke theoretische achtergronden kent procesmanagement? c) Welke verschillen maken identificatie van toepassing van één van beide stijlen mogelijk? 4. Hoe verloopt een complex normalisatieproces in de praktijk? (Hoofdstuk 5) a) Wat is de geschiedenis van de normenserie NEN 3650? b) Welke belanghebbende partijen zijn betrokken? c) Hoe verliep het normalisatieproces? d) Hoe wordt de kwaliteit van het normalisatieproces beoordeeld? 5. Hoe is de gebruikte managementstijl te typeren en welke invloed op de kwaliteit van het normalisatieproces is waarneembaar? (Hoofdstuk 6) a) In hoeverre is projectmanagement in de praktijk waarneembaar? b) In hoeverre is de procesmanagement in de praktijk waarneembaar? c) Welke invloed van de gebruikte managementstijl op de kwaliteit van het normalisatieproces is waarneembaar? 6. In hoeverre kunnen complexe normalisatieprocessen worden verbeterd door toepassing van inzichten vanuit procesmanagement? (Hoofdstuk 7) 7. Hoe kunnen deze inzichten in de praktijk worden toegepast? (Hoofdstuk 7) a) Welke aanbevelingen kunnen worden gedaan voor toepassing van inzichten? b) Zijn er aanbevelingen voor vervolgonderzoek? c) Hoe worden de gekozen onderzoeksmethodiek en onderzoeksvraag achteraf beoordeeld? (reflectie) 2.4 Methode De methode is onder te verdelen in aanpak en een verantwoording van de selectie van de casus. Tot slot volgt een beschrijving van de gebruikte technieken Aanpak en verantwoording casusselectie Aanpak De aanpak is een mogelijk alternatief voor onderzoek. Gekozen is voor onderzoek door middel van één centrale casus. Het empirisch materiaal wordt verzameld op basis van normgerelateerde documenten en semi-gestructureerde interviews. 4

13 Hoofdstuk 2 Onderzoeksopzet De theoretische bril waarmee naar de werkelijkheid wordt gekeken, wordt geconstrueerd door de volgende literatuur: - Normalisatie (H3); - Projectmanagement (H4); - Procesmanagement (H4). In het onderzoek wordt gebruik gemaakt van kwalitatief, praktijkgericht enkelvoudig case studie onderzoek. De keuze voor deze onderzoeksmethodiek is gemaakt, omdat hoe en waarom vragen worden gesteld. Hoe en waarom verlopen huidige complexe normalisatieprocessen op de onderzochte manier en welke inzichten vanuit theorie en praktijk kunnen in de toekomst worden gebruikt. Voor kwalitatief onderzoek is gekozen om te voorkomen dat bepaalde factoren op voorhand worden geëlimineerd. Ook bestaat er, in tegenstelling tot survey onderzoek, de mogelijkheid nuances aan te brengen in de empirie, doordat het de mogelijkheid biedt door te vragen bij verklaringen van waargenomen verschijnselen. Het onderzoek richt zich dan ook op analytische generalisatie in tegenstelling tot statistische generalisatie (Yin 1994: 5), wat enkelvoudig case studie onderzoek geschikt maakt. Belangrijk bij enkelvoudig case studie onderzoek is dat de casus voldoet aan de gestelde eisen (Yin 1994: 38). Het gevaar van de methodiek schuilt in de mogelijkheid dat achteraf blijkt dat de onderzochte casus niet aan de gestelde criteria voldoet. Hoewel Yin (1994: 41) stelt dat conclusies van meervoudig casusonderzoek robuuster te noemen zijn, is de onderzochte casus een typisch geval van een regulier normalisatieproces. De manier waarop de norm tot stand is gekomen komt namelijk overeen met de door NEN (2004) beschreven verloop van een normalisatieproces. Dit werd versterkt door het oordeel van de betrokken NEN-consultants. Slechts enkele factoren zijn complicerend te noemen, welke bij de verantwoording van de casusselectie worden beschreven. Mede door gebruik van algemene theoretische noties wordt de generaliseerbaarheid versterkt. Een andere reden voor toepassing van enkelvoudig casus onderzoek is de complexiteit van de onderzochte casus en de beperkte onderzoekstijd. Tot slot wordt de empirie geanalyseerd door middel van het conceptueel model, gevormd door theorie over de twee managementstijlen: project- en procesmanagement. Naar aanleiding van de analyse worden algemene conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan. Verantwoording casusselectie De volgende casus staat centraal in het onderzoek: NEN 3650-serie buisleidingen - van ontwerp tot afsluiting De normenserie gaat over ontwerp, aanleg, beheer en bedrijfsbeëindiging van transportbuisleidingen in Nederland. Hoewel later in het rapport een uitgebreide beschrijving van de norm wordt gegeven, volgt hier een verantwoording van de selectie van de casus. NEN had naast de vraag naar de economische voordelen van de norm al bijzondere interesse voor onderzoek, vanwege de link met complexe wetgeving en het grote aantal betrokken partijen. Ook de uitloop van de totstandkoming van de norm ten opzichte van de eerste schatting was reden voor nader onderzoek. De casus bevat de volgende (complexiteitsverhogende) kenmerken: - Er is een groot aantal partijen direct betrokken (ruim 20); - De belangen van de betrokken partijen zijn groot en veelal tegenstrijdig; - Er is een hoge mate van technische expertise van de betrokkenen aanwezig; - De norm heeft een directe relatie met (complexe) wetgeving; - Hoewel het gaat om een herziening, worden zoveel nieuwe elementen toegevoegd, dat het eigenlijk een nieuwe norm betreft. De kenmerken van de casus zorgen voor de typering van een regulier, complex normalisatieproces, wat de casus geschikt maakt voor onderzoek. Tevens was de normenserie op moment van onderzoek nog niet afgerond, wat participatieve observatie tijdens het normalisatieproces mogelijk heeft gemaakt. 5

14 Eerst commitment, dan deadlines! Technieken De gebruikte technieken moeten inzichten geven in de betrokken partijen en belangen die spelen bij de norm en het verloop van het normalisatieproces. In deze paragraaf worden de verschillende technieken op hoofdlijnen beschreven. Er is gekozen een meer gedetailleerde beschrijving te geven van de techniek voorafgaande aan de subparagraaf waar deze worden toegepast om de leesbaarheid te vergroten. In het onderzoek wordt gebruik gemaakt van de volgende technieken: - De door Verheul & De Vries (2003) ontwikkelde stakeholdersanalyse; De empirische data voor deze analyse wordt gevormd door internetbronnen, de deelnemers aan het congres over de norm (ter identificatie van stakeholders) en semi-gestructureerde (telefonische) interviews. Het doel hiervan is de belangen te inventariseren en na te gaan of alle belanghebbende partijen betrokken zijn. - Een casereconstructie van het normalisatieproces; Hierbij wordt onderzoek verricht op basis van publicaties van normgerelateerde stukken, interne documenten en vergaderverslagen. Participatieve observatie tijdens het lopende normalisatieproces maakt analyse van project- en proceskenmerken mogelijk. Daarnaast worden verschillende betrokkenen geïnterviewd, waarbij het doel is een evenwichtige vertegenwoordiging te houden van partijen betrokken bij de verschillende delen van de norm. De keuze voor gebruik van semi-gestructureerde interviews heeft verschillende redenen. Een belangrijke reden is dat inzichten gedurende het onderzoek aan verandering onderhevig zijn, doordat elke partij een ander perspectief heeft. Ook kan de inhoud van de antwoorden gevoelige informatie bevatten, omdat wordt ingegaan op gedrag van partijen tijdens het normalisatieproces. Knelpunten die tijdens de besluitvorming ontstaan zijn na bestudering van vergaderverslagen in te schatten en de toetsen, maar er is duidelijk behoefte aan een ruimere inventarisatie van knelpunten, waarbij rekening moet worden gehouden met onvoorziene kanten of ervaringen tijdens de besluitvorming. De mogelijkheden van procesmanagement tijdens een complex normalisatieproces worden nader onderzocht door middel van casusonderzoek. De casus over de nationale normenserie NEN 3650-buisleidingen van ontwerp tot afsluiting wordt nader onderzocht door middel van een stakeholdersanalyse en een reconstructie van besluitvorming, waarbij de empirische data grotendeels wordt verkregen door interviews. De diepgaande kwalitatieve analyse wordt uitgevoerd vanwege het specifieke onderzoeksgebied: de toepassing en effecten van projecten procesmanagement. Het volgende hoofdstuk richt zich allereerst op het object van het onderzoek: normalisatie en het normalisatieproces. 6

15 Hoofdstuk 3 Normalisatie 3 Normalisatie Dit hoofdstuk bevat een beschrijving van het Nederlands Normalisatie-instituut (NEN), waarbij het ontstaan en de functie worden beschreven in 3.1. Vervolgens wordt stapsgewijs het normalisatieproces beschreven en toegelicht in 3.2. Hier komen ook de principes van het normalisatieproces en de context waarbinnen het normalisatieproces zich afspeelt aan bod. In 3.3 wordt dieper ingegaan op algemene belangen en achtergronden die een rol spelen bij de totstandkoming van normen en het krachtenveld waarbinnen normen tot stand komen. 3.1 Nederlands Normalisatie-instituut In deze paragraaf komt de geschiedenis van NEN aan bod en worden haar doelstellingen en middelen beschreven Geschiedenis Het Nederlands Normalisatie-instituut (NEN, voorheen NNI) is ontstaan uit een door enkele industriëlen genomen initiatief in 1916; onder andere door de Nederlandse Maatschappij voor de Nijverheid en Handel en het Koninklijk Instituut voor Ingenieurs (KIVI). In 1958 is de naam gewijzigd in Nederlands Normalisatie-instituut. Inmiddels werkt NEN nauw samen met de Stichting Nederlands Elektrotechnisch Comité (NEC) en presenteren beide stichtingen zich onder dezelfde naam: NEN (Simons & de Vries 2002: 34). NEN is de enige formele normalisatie organisatie in Nederland en bevoegd normalisatie activiteiten te coördineren, of beter gezegd: te faciliteren. NEN is een stichting, onafhankelijk van de overheid en is kostendekkend door de verkoop van normen en de opbrengsten van de secretariaatsvoering van normcommissies door NEN-consultants. Een schematisch overzicht van NEN wordt gegeven in bijlage A. Op Europees en mondiaal niveau zijn er ook formele normalisatie organisaties. Europees is dat is het Comité Européen de Normalisation (CEN) en voor elektrotechnische zaken CENELEC en mondiaal the International Organisation for Standardization (ISO). Om de rol van NEN toe te lichten is de definitie van normalisatie gewenst. Hoewel verschillende definities worden gebruikt, hebben zij allemaal dezelfde strekking. De definitie van normalisatie die in dit onderzoek wordt gebruikt, omdat deze een geschikte uitgebreide beschrijving geeft, is de volgende (Simons & De Vries 2002: 22): Het ontwikkelen en vastleggen van een beperkt aantal oplossingen voor afstemproblemen die zich nu of mogelijk later voordoen, gericht op voordelen voor de deelnemer(s), onder afweging van hun belangen, en met de bedoeling en verwachting dat een aanzienlijk deel van de beoogde gebruikers deze oplossingen gedurende een bepaalde periode, herhaald of voortdurend zal toepassen Doelstellingen en middelen Deelnemers aan normalisatie, zowel publiek als privaat, komen met begeleiding van NEN tot consensus over de te voeren standaard. NEN heeft een viertal doelstellingen (NEN 2004: 7): - Actieve inbreng in het tot stand komen van mondiale en Europese normen; - Opstellen van Nationale normen waar geen Internationale normen worden ontwikkeld; - Bevorderen van toepassing van normen; - Functioneren als kenniscentrum van Internationale, Europese en Nationale normen. Dit wil NEN realiseren door met belanghebbenden tot overeenstemming te komen over de wenselijkheid van een actieve rol op een bepaald gebied. Ook biedt zij ondersteuning aan marktpartijen die tot normalisatie willen komen en informeert zij belanghebbenden over normalisatiewerk. Daarnaast adviseert zij over vraagstukken die samenhangen met gebruik van normen in regelgeving en bedrijfsnormalisatie. De voorlichting vindt plaats door middel van de organisatie van symposia en het verzorgen van normgerichte cursussen. Tot slot zijn de normen bij NEN te koop. 7

16 Eerst commitment, dan deadlines! 3.2 Normalisatieproces In deze paragraaf worden in de spelregels van het normalisatieproces toegelicht. Vervolgens worden in de verschillende te doorlopen stappen van het normalisatieproces schematisch weergegeven en toegelicht. Tot slot wordt de context van het normalisatieproces beschreven Principes van het normalisatieproces Het normalisatieproces wordt gekenmerkt door de volgende algemeen erkende principes (Simons & de Vries 2002: 33): - Openheid: alle belanghebbenden mogen meedoen; - Consensus: een voorstel wordt goedgekeurd wanneer voortgezette oppositie tegen goedkeuring afwezig is; - Transparantie: de mogelijkheid van partijen om de procesgang te volgen en te beïnvloeden gedurende het gehele proces; - Samenhang: er is geen onderlinge tegenstrijdigheid tussen normen. Daarnaast wordt onderkend dat nog twee kenmerken van normalisatie meespelen in de normontwikkeling en het normalisatieproces (Gottlieb 2003): - Kosten: kosten voor secretariaatsvoering moeten worden gedekt door belanghebbende partijen; - Vrijwilligheid: normgebruik en deelname aan normalisatie is vrijwillig. De laatstgenoemde kenmerken vragen om nadere uitleg. NEN voert het secretariaat van een normcommissie. Aangezien NEN een stichting is, dienen de gemaakte kosten te worden vergoed. Hier bestaat op dit moment geen eenduidige werkwijze voor. Het kan zo zijn dat een ministerie de normontwikkeling op een bepaald gebied subsidieert. Ook kan het zo zijn dat de kosten onder de deelnemers of enkele grote belanghebbenden worden verdeeld. Deze kosten kunnen een drempel vormen voor deelname van partijen aan het normalisatieproces, waar deze voor de zwakkere marktpartijen het grootst is (Gottlieb 2003: 47). De kosten zijn afhankelijk van de tijdsduur van normalisatie, want de uren die worden gemaakt voor het vervullen van het secretariaat dienen te worden vergoed. De vrijwilligheid wordt toegelicht in waarin de context van wetgeving en normen nader wordt uitgelegd Normalisatieproces toegelicht In principe wordt een nieuw verzoek voor Nederlandse normalisatie voorgelegd aan een Het normalis atieproc es Vraag Toetsing Normco mmissie/ werkgroe p Norm Commentaarronde beleidscommissie. Deze commissie, bestaande uit verschillende partijen van een specifiek beleidsterrein, beoordelen deze aanvraag. Wanneer deze wordt goedgekeurd, wordt een normcommissie samengesteld, bestaande uit (alle) belanghebbenden. Deze commissie wordt begeleid door een NEN-consultant. Dit proces kan als volgt schematisch worden weergegeven, waarbij het gebied met stippellijn het zogenaamde aandachtsgebied weergeeft. Distributie Gebruik Op dit aandachtsgebied wordt verder ingezoomd, omdat hier de norminhoud daadwerkelijk wordt gevormd door inbreng van belanghebbenden, waarbij verschillende stappen kunnen worden geïdentificeerd. Evaluatie Figuur 3.1 Normalisatieproces met aandachtsgebied 8

17 Hoofdstuk 3 Normalisatie 1) Scope bepalen en commissie samenstellen In het geval van een nieuwe norm, wordt een normcommissie samengesteld bestaande uit belanghebbenden en (technische) experts. In het andere geval wordt de norm herzien door een bestaande normcommissie. Onduidelijk is in hoeverre dan wordt nagegaan of ook nieuwe belanghebbenden worden uitgenodigd. 2) Structuur vormen en experts betrekken Nadat de normcommissie is gevormd en de scope van de norm is bepaald, wordt de structuur gevormd voor de uitwerking. Deze structuur heeft in het algemeen de vorm van werkgroepen die een specifiek onderwerp behandelen. Afhankelijk van de omvang van de norm kunnen subcommissies worden benoemd. Hierbij worden experts betrokken die veelal zitting nemen in werkgroepen. Het ligt voor de hand dat er overlap kan bestaan en leden van de normcommissie ook in een subcommissie of werkgroep kunnen zitten. 3) Besluitvorming tot groentje Nadat de structuur is bepaald, vindt de daadwerkelijke besluitvorming en inhoudelijke vorming plaats. De normcommissie heeft hierbij het laatste woord. Uiteindelijk leidt dit tot realisatie van het normontwerp ( het groentje ). Het ontwerp op een aantal manieren kan worden aangekondigd. Bijvoorbeeld door persberichten in vakbladen, publicaties op de NEN website en het inlichten van de normalisatie-instellingen in EU- en EVA-landen (NEN 2004: 13). 4) Commentaarronde Vervolgens bestaat een periode van drie maanden, waarbij het publiek commentaar kan leveren op het normontwerp. 5) Verwerken commentaar Dit commentaar wordt vervolgens verwerkt door de normcommissie en afhankelijk van de inhoud naar een werkgroep gedelegeerd. 6) Normpublicatie Dit alles leidt tot uiteindelijke vaststelling van de norm en deze is dan beschikbaar bij het Nederlands Normalisatie-instituut. De volgende paragraaf gaat in op de context waarbinnen het normalisatieproces zich afspeelt Context van het normalisatieproces Zoals bij de principes van het normalisatieproces beschreven, hebben normen van origine een vrijwillig karakter. Door verwijzing naar normen in wetgeving wordt deze vrijwilligheid deels weggenomen. Het tijdsintensieve totstandkomingsproces van wetgeving had tot gevolg dat wanneer gedetailleerde technische eisen in wetgeving werden vermeld, deze soms al verouderd waren op het moment dat deze van kracht werden. Tevens belemmerde deze aanpak nieuwe (technologische) ontwikkelingen, doordat naar verouderde eisen en techniek werd verwezen. Met de voor- en nadelen van normen en wetgeving in het achterhoofd richt men zich op Europees niveau sinds 1992 op de zogenaamde nieuwe aanpak (New Approach), waarbij normen en wetgeving worden gecombineerd. Hierbij worden in de Europese wetgeving alleen essentiële eisen gesteld ten aanzien van veiligheid, gezondheid en milieu. Technische invulling vindt plaats door middel van normen. Dit heeft als resultaat dat men de flexibiliteit behoudt van normontwikkeling (normen kunnen worden aangepast aan de nieuwste technische ontwikkelingen), terwijl de wettelijke eisen ongewijzigd blijven. Wie aan de relevante normen voldoet, wordt geacht te voldoen aan de essentiële eisen. Aantonen te voldoen zonder gebruik van normen mag ook, maar is lastiger (Simons & de Vries 2002: 93). Gezien de ontwikkelingen van de laatste jaren (Europese eenwording en daaruit volgend Europese regelgeving) wordt normalisatie op Europees niveau (CEN) steeds belangrijker. Europese normen dienen nationaal overgenomen te worden en tegenstrijdige normen moeten worden ingetrokken. Inbreng in Europese normalisatie vindt plaats via de nationale, formele normalisatie-instellingen. De Europese ontwikkelingen betekenen niet dat er geen nationale 9

18 Eerst commitment, dan deadlines! normen meer worden ontwikkeld. Nationale normalisatie wordt nog toegepast wanneer normen samenhangen met nationale wetgeving, ingaan op nationale omstandigheden (aanvullend zijn op Europese normen), ingaan op typisch nationale producten of vanwege nationale prioriteiten worden ontwikkeld (Simons & de Vries 2002: 43). 3.3 Krachtenveld bij normalisatie In voorgaande paragrafen zijn de structuur en regels van het normalisatieproces uitgelegd. Hoewel in de inleiding kort is ingegaan van de rol van normen in het algemeen, wordt hier dieper ingegaan op het normalisatie-krachtenveld. Het doel van deze paragraaf is de hoofdlijnen van het krachtenveld waarbinnen normen tot stand komen voor de lezer te verduidelijken en het samenwerkingsprobleem waar het management voor staat toe te lichten. In het begin van de 20 e eeuw is de institutionele benadering ontstaan vanuit het idee dat het begrijpen van de invloed van institutionele structuren op de economie vereist is om de prestaties van markten en firma s in verschillende vormen te begrijpen (Groenewegen e.a.1995). Hierbij bestaat een verschil tussen oud institutionalisme, waarbij het individu wordt gezien als een cultureel product en nieuw institutionalisme waarbij het individu wordt gezien als een individuele rationalist. Een rationalist maakt keuzes op basis van het nut dat aan keuzeopties wordt toegekend. Dit heeft een grote verklarende werking voor keuzes van partijen in een normalisatieproces 1. In deze paragraaf wordt in ingegaan op de vraag waarom normen worden opgesteld. Vervolgens worden in verschillende partijen met bijbehorende belangen benoemd en tot slot worden in de gevolgen voor het normalisatieproces beschreven Doelen van normering Zoals in de inleiding is aangegeven hebben normen een stabiliserende werking in een imperfecte markt (North 1999: 25). Goede normen zijn voordelig voor alle marktpartijen en zijn een vorm van (technische) zelfregulering (SEO 2003: 23). Gebruik van normen heeft verschillende voordelen. Zo worden de transactiekosten verlaagd, vanwege een betere afstemming binnen een productketen. Afspraken binnen de keten kunnen eenvoudiger worden gemaakt en dit heeft grote gevolgen voor de simplificatie van contracten (DIN 2000: 12). Gebruik van internationale en Europese normen vereenvoudigen de handel met het buitenland en verlagen de handelsbarrières tussen landen. De consument heeft het voordeel eenvoudiger te kunnen vergelijken tussen producten met nagenoeg hetzelfde kwaliteitsniveau. De transparantie die door normen wordt gecreëerd heeft een positief effect op de concurrentie en het verlagen van afhankelijkheden binnen de keten. Hoewel concurrentie op het eerste gezicht negatief klinkt door gebruik van standaarden is dit toch positief te noemen. Het is namelijk gunstiger een deel van een grote markt te hebben dan monopolist te zijn in een relatief kleine markt (Swann 2000: 5). Ook dragen normen bij aan acceptatie van techniek. Er is een spanningsveld te benoemen tussen normen en innovatie. Aan de ene kant wordt gezegd dat normen een basis vormen voor innovatie. Aan de andere kant wordt gezegd dat er een remmende werking van normen uitgaat, omdat het hier gaat om het vastleggen van maatschappelijk geaccepteerde kennis (DIN 2000: 15). De term maatschappelijk geaccepteerde kennis geeft al aan dat kwaliteit en met name het onderwerp veiligheid van belang is bij normen. Zodra blijkt dat normen niet veilig zijn in gebruik zullen deze niet meer worden toegepast. Andersom geldt dat wanneer het een goede norm betreft deze veel zal worden gebruikt. Het begrip netwerk externaliteit is hier op zijn plaats; wanneer een norm veelvuldig wordt gebruikt, wordt het steeds aantrekkelijker zelf ook de norm te gebruiken. Binnen een productketen wordt men zelfs vaak min of meer gedwongen normen te gebruiken wanneer dit door afnemers of door wet- en regelgeving wordt geëist. 1 Douglass North is met zijn in 1990 uitgekomen boek Institutions, institutional change and economic performance toonaangevend voor de theorievorming. In 1993 was hij Nobelprijswinnaar vanwege zijn vernieuwde onderzoek van economische geschiedenis en toepassing van economische theorie om de economie en institutionele veranderingen te verklaren. 10

19 Hoofdstuk 3 Normalisatie Hoewel normen een vorm zijn van zelfregulering, wordt in Europese en nationale wetgeving naar normen verwezen. Dit heeft tot gevolg dat normen een basis vormen voor de implementatie van wetgeving met de bijbehorende voordelen voor de overheid. Het voordeel voor de markt is dat door gebruik van normen eenvoudiger aan de wet kan worden voldaan en men indirect betrokken kan zijn bij het opstellen van wetgeving Belangen bij totstandkoming Bij de beschrijving van de rol die normen in de markt of samenleving spelen worden impliciet al verschillende belangen van partijen benoemd. Zo kan de overheid, afhankelijk van het onderwerp, verschillende belangen hebben bij normen. Naast het stimuleren van de handel kan zij normalisatie initiëren op een bepaald gebied en eventueel subsidiëren, maar ook kan zij een controlerende rol hebben op veiligheidsgebied (De Vries 1990: 30-35). Gebruikers hebben voordeel van normen, doordat zij het wiel niet opnieuw hoeven uit te vinden. Normen bevatten vaak een grote hoeveelheid kennis. North (1990: 78) maakt onderscheid in zogenaamde communicable en tacit knowlegde. Hierbij zijn normen een vorm van kennis die kan worden gecommuniceerd. Een deel van de kennis (de tacit knowlegde) wordt opgebouwd door oefening en ervaring en kan niet worden gecommuniceerd. Bij normalisatie vindt een omzetting plaats van impliciete kennis naar expliciete kennis. Correljé e.a. (2001: 3) gaan in op deze transformatie, waarbij inzichten die voortvloeien vanuit de combinatie van intuïtie, verwachting en vakmanschap worden omgezet in toegankelijke kennis van waaruit de cyclus opnieuw begint. Hoewel hier in dit rapport niet dieper op wordt ingegaan, wordt onderkend dat dit bij normalisatie het geval is en het een complexiteitsverhogende factor vormt. Gebruik van normen biedt strategisch voordeel voor de gebruikers, doordat zij kunnen anticiperen op regelgeving. Gebruik van normen maakt het voldoen aan de wet eenvoudiger. Deelname aan het normalisatieproces biedt het voordeel dat men op de hoogte is van de laatste ontwikkelingen binnen de branche en van partijen binnen de branche. Hierdoor wordt het research en development risico verlaagd. Dit wordt ook wel omschreven als insider knowledge. Hierbij speelt het begrip tacit knowlegde ook een rol, aangezien de partijen die deelnemen aan het normalisatieproces de achterliggende keuzes en het doel van de normtekst kennen. Het grote voordeel van deelname aan het normalisatieproces is dat men de norminhoud kan beïnvloeden. In de praktijk is sprake van partijen met zowel offensieve als een defensieve houding. Een defensieve houding wordt aangenomen als men liever geen verandering wil in de huidige werkwijze. Aanpassing van de huidige standaard heeft vaak aanpassingskosten tot gevolg. Dit kan betrekking hebben op productiewijzen en aanpassing van bijvoorbeeld machines, maar ook op de scholing van personeel et cetera. North (1990: 44) beschrijft het vastzitten aan standaarden als het lock in effect. Hierbij werken keuzes in het verleden door in het heden: pad afhankelijkheid (North 1990: 100). Een offensieve houding wordt aangenomen wanneer men de norminhoud wil beïnvloeden bijvoorbeeld, zodat deze aansluit bij de werkwijze van de betreffende organisatie. In de praktijk nemen partijen afhankelijk van het onderwerp verschillende houdingen aan Gevolgen voor het normalisatieproces De verschillende partij- en onderwerpspecifieke belangen komen tot uiting tijdens het normalisatieproces. Hierbij bezitten partijen verschillende kennis en hebben zij een andere perceptie van het probleem. Aangezien de partijen door personen worden vertegenwoordigd hebben zij apart weer een verschillende informatieverwerkende capaciteit (North 1990: 78). Een bekend voorbeeld van een dergelijk besluitvormingsproces is de dansende tafel : verschillende partijen trekken aan de poten totdat de tafel ergens stil komt te staan; er wordt een evenwicht bereikt. Dit evenwicht word bij het normalisatieproces gerealiseerd door het bereiken van consensus over de norminhoud. Tijdens het normalisatieproces heeft geen enkele partij de formele macht de standaard te dicteren; partijen zullen dus moeten samenwerken om dit afstemmingsprobleem op te lossen. De begeleiders van een normalisatieproces hebben de taak dit samenwerkingsprobleem in goede banen te leiden. Management geeft hierbij handvatten. In dit rapport wordt hier dieper op ingegaan. 11

20 Eerst commitment, dan deadlines! In dit hoofdstuk is de rol van NEN beschreven. Ook is het normalisatieproces toegelicht, waarbij de verschillende stappen chronologisch zijn beschreven. De norminhoud wordt gevormd door inbreng van commissieleden tijdens het normalisatieproces. Ook bestaat de mogelijkheid commentaar te leveren op de ontwerpnorm (het groentje ) in een later stadium, waarbij men uiteindelijk consensus bereikt over de norminhoud. Deelname aan het normalisatieproces vereist naast tijd, financiële middelen. Hierbij ontbreekt een eenduidige aanpak over verdeling van de kosten. De internationale en juridische omgeving van de norm zijn duidelijk van invloed op de totstandkoming van de norm en de belangen van betrokken partijen. Een verwijzing in de wet naar een bewuste norm verkleint de vrijblijvendheid van normtoepassing, hoewel normtoepassing officieel vrijwillig blijft. Wanneer men kan aantonen aan wettelijke eisen te voldoen, zonder gebruik van normen is dit ook toegestaan. Voordat consensus wordt bereikt over de norminhoud, vindt besluitvorming plaats. Aangezien hierbij niemand formeel de norm kan dicteren vormt het een samenwerkingsprobleem voor de begeleiders van dit proces. Management is een hulpmiddel om dit probleem in goede banen te leiden. In het volgende hoofdstuk wordt ingegaan op de theoretische veronderstellingen van beide managementstijlen project- en procesmanagement, en wordt een definitie afgeleid over hoe de kwaliteit van een normalisatieproces kan worden beoordeeld. 12

Wie de norm heeft, heeft de hub

Wie de norm heeft, heeft de hub Wie de norm heeft, heeft de hub Ing. Emiel Verhoeff Consultant Business Development NEN Nederlands Normalisatie-instituut, Delft Emiel.verhoeff@nen.nl, (015) 26 90 334, http://www.nen.nl Dr.ir. Henk J.

Nadere informatie

Wat zijn standaarden? Voorwaarde-scheppend voor de business

Wat zijn standaarden? Voorwaarde-scheppend voor de business Wat zijn standaarden? Voorwaarde-scheppend voor de business Tim Kniep Standardisation Consultant NEN 2009-11-04 1 In deze presentatie Wat zijn normen NEN, CEN en ISO Waarom normen Normen en normalisatie

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Handreiking zelfevaluatie functioneren van het bestuur

Handreiking zelfevaluatie functioneren van het bestuur Handreiking zelfevaluatie functioneren van het bestuur Met onderstaande handreiking wil OPF aangesloten ondernemingspensioenfondsen helpen bij het organiseren van de zelfevaluatie van het functioneren

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

Beschrijving DCTF Werkgroep Workflow

Beschrijving DCTF Werkgroep Workflow Beschrijving DCTF Werkgroep Workflow Fase 1: Identificatie en selectie van een issue waarvoor mogelijk een werkgroep dient te worden opgericht 1. Het DB zet een portfolio management op ten aanzien van

Nadere informatie

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen

Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Interventies bij organisatieverandering Succesvol veranderen Het succesvol doorvoeren van organisatieverandering vraagt nogal wat. De uitdaging is om de beoogde verandering werkbaar te maken en te borgen

Nadere informatie

CFD in normalisatie. Ruud Nouwen NEN-Bouw Symposium Actiflow 20 mei 2011. Presentatie NEN 1

CFD in normalisatie. Ruud Nouwen NEN-Bouw Symposium Actiflow 20 mei 2011. Presentatie NEN 1 CFD in normalisatie Ruud Nouwen NEN-Bouw Symposium Actiflow 20 mei 2011 Presentatie NEN 1 Even voorstellen: Ruud Nouwen (Clustermanager Integraal Bouwen bij NEN-Bouw) Wie bent u? Presentatie NEN 2 Inhoud

Nadere informatie

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels:

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels: Stappen deelcijfer weging 1 Onderzoeksvragen 10,0 6% 0,6 2 Hypothese 10,0 4% 0,4 3 Materiaal en methode 10,0 10% 1,0 4 Uitvoeren van het onderzoek en inleiding 10,0 30% 3,0 5 Verslaglegging 10,0 20% 2,0

Nadere informatie

Dynamiseren van talent en deze verbinden met innovatie

Dynamiseren van talent en deze verbinden met innovatie Tweede Concept Projectvoorstel Academi-IO Dynamiseren van talent en deze verbinden met innovatie Normalisatie Nationale norm voor een ondernemende leercultuur en parallel inbreng New Work Item Proposal

Nadere informatie

NORMEN. Functioneel voor Iedereen. Willem van der Bijl. Nederland is Geregeld

NORMEN. Functioneel voor Iedereen. Willem van der Bijl. Nederland is Geregeld NORM Functioneel voor Iedereen Willem van der Bijl 1 Nederland is Geregeld Typ dit in bij Google en het levert bijna 10.000 hits! Is Nederland overgeregeld?? 2 Copyright Communicatie BV [Presentatie PPA2008.ppt]

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Kaders voor burgerparticipatie

Kaders voor burgerparticipatie voor burgerparticipatie 1 Inhoud Pagina Hoofdstuk 3 1. Inleiding 1.1 Doel van deze notitie 1.2 Opbouw van deze notitie 4 2. Algemeen 2.1 Twee niveaus: uitvoering en meedenken over beleid 2.2 Tweerichtingsverkeer

Nadere informatie

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting

Een brede kijk op onderwijskwaliteit Samenvatting Een brede kijk op onderwijskwaliteit E e n o n d e r z o e k n a a r p e r c e p t i e s o p o n d e r w i j s k w a l i t e i t b i n n e n S t i c h t i n g U N 1 E K Samenvatting Hester Hill-Veen, Erasmus

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144 Inhoudsopgave 5 Voorwoord 7 Ten geleide 9 1 Inleiding 11 2 De risicoanalyse 25 3 Uitvoeren van de risicoanalyse 65 4 Risicomanagement 77 5 Uitvoeren van risicomanagement 85 6 Implementatie van risicomanagement

Nadere informatie

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj

Olde Bijvank Advies Organisatieontwikkeling & Managementcontrol. Datum: dd-mm-jj BUSINESS CASE: Versie Naam opdrachtgever Naam opsteller Datum: dd-mm-jj Voor akkoord: Datum: LET OP: De bedragen in deze business case zijn schattingen op grond van de nu beschikbare kennis en feiten.

Nadere informatie

Transactieland Koppelzone concept

Transactieland Koppelzone concept Transactieland Koppelzone concept Vooraf Het koppelzone 1 concept is een bepaalde manier van samenwerken Het samenwerken wordt daarbij ondersteund door c.q. in die samenwerking wordt gebruik gemaakt van

Nadere informatie

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management

Key success actors. De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen. Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische veranderingen Onderzoek door Turner en de Rotterdam School of Management 1 Key success actors De rol van middenmanagement bij strategische

Nadere informatie

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012)

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) -1- Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) 1 Aanleiding voor het project Arbeidsparticipatie is een belangrijk onderwerp voor mensen met een chronische ziekte of functiebeperking

Nadere informatie

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015!

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Voorstellen voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Indienen van een voorstel kan tot en met 15 mei 2015 via e-mailadres:

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

REGLEMENT EENHOOFDIGE RAAD VAN BESTUUR STICHTING AMERPOORT

REGLEMENT EENHOOFDIGE RAAD VAN BESTUUR STICHTING AMERPOORT REGLEMENT EENHOOFDIGE RAAD VAN BESTUUR STICHTING AMERPOORT 1. Taken en verantwoordelijkheden 1. Ingevolge de statuten bestuurt de Raad van Bestuur de Stichting onder toezicht van de Raad van Toezicht.

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

Dit reglement is opgesteld en vastgesteld ingevolge artikel 5.5. van de statuten van Stichting Vocallis.

Dit reglement is opgesteld en vastgesteld ingevolge artikel 5.5. van de statuten van Stichting Vocallis. BESTUURSREGLEMENT Vastgesteld door het bestuur op 6 mei 2015. Hoofdstuk I. Algemeen. Artikel 1. Begrippen en terminologie. Dit reglement is opgesteld en vastgesteld ingevolge artikel 5.5. van de statuten

Nadere informatie

STRATEGISCH BELEID EFFICIËNT EN ZICHTBAAR NAAR EEN CENTRUM VOOR REVALIDATIE

STRATEGISCH BELEID EFFICIËNT EN ZICHTBAAR NAAR EEN CENTRUM VOOR REVALIDATIE STRATEGISCH BELEID 2013 2014 NAAR EEN EFFICIËNT EN ZICHTBAAR CENTRUM VOOR REVALIDATIE UMCG Centrum voor Revalidatie Strategisch beleidsplan 2013-2014 Vastgesteld op 1 november 2012 Vooraf Met het strategisch

Nadere informatie

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu!

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! 18 Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! Belang van snelle en betrouwbare informatie groter dan ooit Drs. Wim Kouwenhoven en drs. Maarten van Delft Westerhof Drs. W.P. Kouwenhoven is manager

Nadere informatie

4. Bij voorkeur zal de raad van toezicht van Stichting P60 bij de werving van nieuwe toezichthouders buiten het eigen netwerk zoeken.

4. Bij voorkeur zal de raad van toezicht van Stichting P60 bij de werving van nieuwe toezichthouders buiten het eigen netwerk zoeken. REGLEMENT RAAD VAN TOEZICHT Opgesteld door de voorzitter op 25.03.2013 Vastgesteld door de raad van toezicht op: 27.05.2013 te Amstelveen HOOFDSTUK I. ALGEMEEN Artikel 1. Begrippen en terminologie Dit

Nadere informatie

INFORMATIEPAKKET. voor dienstverleners met betrekking tot de marktverkenning van de gemeente Leeuwarden binnen het Sociaal Domein

INFORMATIEPAKKET. voor dienstverleners met betrekking tot de marktverkenning van de gemeente Leeuwarden binnen het Sociaal Domein INFORMATIEPAKKET voor dienstverleners met betrekking tot de marktverkenning van de gemeente Leeuwarden binnen het Sociaal Domein Gemeente Leeuwarden Maart 2014 Blad 2 Blad 3 Algemene informatie Deze informatie

Nadere informatie

Facilitair accountmanager

Facilitair accountmanager Facilitair accountmanager Doel Inventariseren en analyseren van de wensen en ervaringen van klanten van de dienst ten aanzien van de dienstverlening en het uitzetten van daaruit voorvloeiende activiteiten,

Nadere informatie

(Hoe) kan onze communicatie beter?

(Hoe) kan onze communicatie beter? Deel 3 Onderzoek (Hoe) kan onze communicatie beter? Marijke Manshanden* Uw organisatie heeft een communicatieprobleem. U wilt dit probleem oplossen, maar mist de informatie om tot een goede oplossing te

Nadere informatie

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming werkt wel André de Waal Prestatiebeloning wordt steeds populairder bij organisaties. Echter, deze soort van beloning werkt in veel gevallen

Nadere informatie

Business Continuity Management conform ISO 22301

Business Continuity Management conform ISO 22301 Business Continuity Management conform ISO 22301 Onderzoek naar effecten op de prestaties van organisaties Business continuity management gaat over systematische aandacht voor de continuïteit van de onderneming,

Nadere informatie

Profielschets Raad van Commissarissen

Profielschets Raad van Commissarissen Profielschets Raad van Commissarissen Vastgesteld door de Raad van Commissarissen op 18 maart 2009 en laatstelijk gewijzigd in 2014. 1. Doel profielschets 1.1 Het doel van deze profielschets is om uitgangspunten

Nadere informatie

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303

Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Functieprofiel: Adviseur Functiecode: 0303 Doel (Mede)zorgdragen voor de vormgeving en door het geven van adviezen bijdragen aan de uitvoering van het beleid binnen de Hogeschool Utrecht kaders en de ter

Nadere informatie

Reglement Raad van Bestuur

Reglement Raad van Bestuur Reglement Raad van Bestuur vergadering van 24 oktober 2005 Pagina 1 van 7 Inhoudsopgave: pagina Hoofdstuk 1 Bestuurstaak 3 Hoofdstuk 2 Verantwoording en Verantwoordelijkheid 3 Hoofdstuk 3 Besluitvorming

Nadere informatie

FS150422.7A. A: Beschrijving van de voorgestelde werkwijze B: Toelichting op het MSP en identificatie proces

FS150422.7A. A: Beschrijving van de voorgestelde werkwijze B: Toelichting op het MSP en identificatie proces FS150422.7A FORUM STANDAARDISATIE 22 april 2015 Agendapunt: 7. Internationaal Stuk 7A. Notitie omgang met standaarden van het Europese Multistakeholder Platform on ICT Standardisation Bijlage A: Beschrijving

Nadere informatie

Werkpakket 1 Relatie bereikbaarheid en vastgoedwaarden

Werkpakket 1 Relatie bereikbaarheid en vastgoedwaarden Werkpakket 1 Relatie bereikbaarheid en vastgoedwaarden 1 Doel Het doel van het voorliggende project is het schatten van een model waarin op adequate wijze de invloed van spoorwegbereikbaarheid en andere

Nadere informatie

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. ISO 9000:2000 en ISO 9001:2000 Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 11 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER...

Nadere informatie

Contractmanagement in Nederland anno 2011

Contractmanagement in Nederland anno 2011 Contractmanagement in Nederland anno 2011 Samenvatting Mitopics Theo Bosselaers NEVI René van den Hoven Februari 2012 1 Periodiek onderzoekt Mitopics de professionaliteit waarmee Nederlandse organisaties

Nadere informatie

Commons Naamsvermelding NietCommercieel GeenAfgeleideWerken 2.5 Netherlands License. Bekijk de licentie. (voornaam of voorletters) Peter

Commons Naamsvermelding NietCommercieel GeenAfgeleideWerken 2.5 Netherlands License. Bekijk de licentie. (voornaam of voorletters) Peter Soort document: Artikel SenS ID: 06 00 005 Hoofdcategorie Organisatie Format: pdf Rubriek(en) Procesmanagement Trefwo(o)rd(en) Draagvlak, verandering, sturing Niveau Advance Titel: Waarom het aansturen

Nadere informatie

Stichting VHAN. Reglement Wetenschapscommissie

Stichting VHAN. Reglement Wetenschapscommissie Stichting VHAN Reglement Wetenschapscommissie Aangepaste versie januari 2015 Inhoudsopgave 1. Begripsbepalingen 2. Taakopdracht 3. Samenstelling commissie, benoeming en zittingsduur 4. Werkwijze en besluitvorming

Nadere informatie

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE

ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE ORGANISATORISCHE IMPLENTATIE BEST VALUE EEN ONDERZOEK NAAR DE IMPLEMENTATIE VAN BEST VALUE BINNEN EEN SYSTEMS ENGINEERING OMGEVING STEPHANIE SAMSON BEST VALUE KENNIS SESSIE WESTRAVEN 17 JUNI 09.00 12.00

Nadere informatie

Shaking up the Cost Benefit Analysis process. Issues and directions for improvement when assessing integrated spatial transport plans through a cost

Shaking up the Cost Benefit Analysis process. Issues and directions for improvement when assessing integrated spatial transport plans through a cost Shaking up the Cost Benefit Analysis process. Issues and directions for improvement when assessing integrated spatial transport plans through a cost benefit analysis E. Beukers Samenvatting Het maatschappelijke

Nadere informatie

Prestatiemeting op maat:

Prestatiemeting op maat: PRESTATIEMETING Drs. K.B.M. Bessems is recent als bedrijfseconoom afgestudeerd aan de Universiteit van Tilburg. Drs. J.M.C. Niederer (niederer@telenet.be) is werkzaam in de controllerspraktijk en heeft

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13

Inhoud. 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13 Inhoud 1 Inleiding 9 1.1 Voor wie is dit boek? 9 1.2 Doelstelling 11 1.3 Aanpak 11 1.4 Opzet 13 2 Tevredenheid en beleid 15 2.1 Het doel van tevredenheid 16 2.2 Tevredenheid in de beleidscyclus 19 2.3

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie

Betreft: Commentaar RJ-Uiting 2013-8 Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector

Betreft: Commentaar RJ-Uiting 2013-8 Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector Raad voor de Jaarverslaggeving Antonio Vivaldistraat 2-8 1083 HO AMSTERDAM Zeist, 15 mei 2013 Betreft: Commentaar RJ-Uiting 2013-8 Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren

Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren Management, finance en recht Ontwerpgericht onderzoek in het HBO: onderzoeken door te adviseren KWALON Conferentie Kwalitatief onderzoek in het hoger onderwijs: lessen leren van elkaar 13 december 2012

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

Kwaliteitstoets (potentiële) Dienstverleners Beschermd Wonen en Opvang 2015

Kwaliteitstoets (potentiële) Dienstverleners Beschermd Wonen en Opvang 2015 Kwaliteitstoets (potentiële) Dienstverleners Beschermd Wonen en Opvang 2015 Doel en intentie Als onderdeel van de transformatie Beschermd Wonen en Opvang 2015 wordt in dit document beschreven op welke

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie

Managementsamenvatting adviesrapport

Managementsamenvatting adviesrapport Managementsamenvatting adviesrapport Onderzoek succesfactoren, knelpunten en ondersteuningsbehoeften van Nederlandse Gemeenten rond MVO-stimulering, verduurzaming van de bedrijfsvoering en duurzaam inkopen

Nadere informatie

INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN

INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN INLEIDING GEORISICOSCAN 2.0 VOOR TE TOETSEN PROJECTEN Wat is de GeoRisicoScan (GRS) 2.0? De GRS 2.0 is een instrument om de kwaliteit van de toepassing van GeoRM in een project te toetsen. Wat is het doel

Nadere informatie

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau.

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau. 1 Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Rapportage Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008 Alphen-Chaam 7 juli 2011 W E T E N W A A R O M A L P H E N - C H A A M 2 1 Inleiding De Rekenkamercommissie

Nadere informatie

Rekenkamercommissie Wijdemeren

Rekenkamercommissie Wijdemeren Rekenkamercommissie Wijdemeren Protocol voor het uitvoeren van onderzoek 1. Opstellen onderzoeksopdracht De in het werkprogramma beschreven onderzoeksonderwerpen worden verder uitgewerkt in de vorm van

Nadere informatie

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties

Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000. Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties Normalisatie: de wereld op één lijn. ISO 26000 Maatschappelijke Verantwoordelijkheid van Organisaties (MVO) Zet goede bedoelingen om in goede acties 2 Inhoudsopgave ISO 26000: een richtlijn voor iedereen

Nadere informatie

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in?

Samenvatting. 1. Wat houdt het begrip internationale samenwerking in? Aanleiding voor het onderzoek Samenvatting In de 21 ste eeuw is de invloed van ruimtevaartactiviteiten op de wereldgemeenschap, economie, cultuur, milieu, etcetera steeds groter geworden. Ieder land dient

Nadere informatie

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016

Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Navolgbaarheid bij kwalitatief onderzoek: consistentie van vraagstelling tot eindrapportaged van de Ven Arnoud van de Ven Hogeschool Arnhem Nijmegen 7 april 2016 Piet Verschuren en Hans Doorewaard (2015)

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

VOORBEELD OPLEIDINGSPROGRAMMA BESTUUR EN/OF RAAD VAN TOEZICHT

VOORBEELD OPLEIDINGSPROGRAMMA BESTUUR EN/OF RAAD VAN TOEZICHT VOORBEELD OPLEIDINGSPROGRAMMA BESTUUR EN/OF RAAD VAN TOEZICHT Inleiding Door de ontwikkelingen bij woningcorporaties worden de bestuurlijke organen gedwongen om zich te professionaliseren. Een bestuurder

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Het faciliteren van innovatie Hoe vastgoed een rol kan spelenin het succes van jonge start-ups

Het faciliteren van innovatie Hoe vastgoed een rol kan spelenin het succes van jonge start-ups Het faciliteren van innovatie Hoe vastgoed een rol kan spelenin het succes van jonge start-ups Real Estate Management P4 Go / No Go Date: 04-03-2015 1st mentor: 2nd mentor: Committee: Alexandra den Heijer

Nadere informatie

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

Beoordelingsproces Aanvragen voor subsidiebeleidskader Samenspraak en Tegenspraak: strategische partnerschappen voor pleiten en beïnvloeden

Beoordelingsproces Aanvragen voor subsidiebeleidskader Samenspraak en Tegenspraak: strategische partnerschappen voor pleiten en beïnvloeden Beoordelingsproces Aanvragen voor subsidiebeleidskader Samenspraak en Tegenspraak: strategische partnerschappen voor pleiten en beïnvloeden Update Voortgang Inhoudelijke Beoordeling (Fase II & Fase III)

Nadere informatie

Vervolgonderzoek AMK Utrecht

Vervolgonderzoek AMK Utrecht Vervolgonderzoek AMK Utrecht Inspectie jeugdzorg februari 2007 2 Inspectie jeugdzorg Inhoudsopgave Samenvatting... 5 Hoofdstuk 1... 7 1.1 Aanleiding... 7 1.2 Centrale onderzoeksvraag... 7 1.3 Toetsingskader...

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

EFQM model theoretisch kader

EFQM model theoretisch kader EFQM model theoretisch kader Versie 1.0 2000-2009, Biloxi Business Professionals BV 1. EFQM model EFQM staat voor European Foundation for Quality Management. Deze instelling is in 1988 door een aantal

Nadere informatie

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics Business Analytics IT in charge Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord Informatie is van en voor mensen CIO speelt belangrijke rol in nieuw spanningsveld Door Guus Pijpers Een van de eerste

Nadere informatie

Reglement museumregistratie

Reglement museumregistratie Reglement museumregistratie Stichting Het Nederlands Museumregister 1. Inleiding 'Een museum is een permanente instelling ten dienste van de gemeenschap en haar ontwikkeling, toegankelijk voor het publiek,

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Communicatie

Onderzoeksopzet Communicatie Onderzoeksopzet Communicatie Rekenkamercommissie Heerenveen Februari 2009 Rekenkamercommissie Heerenveen: onderzoeksopzet communicatie 1 Inhoudsopgave A. Wat willen we bereiken 1. Aanleiding en achtergronden

Nadere informatie

Samen aan de IJssel Inleiding

Samen aan de IJssel Inleiding Samen aan de IJssel Samenwerking tussen de gemeenten Capelle aan den IJssel en Krimpen aan den IJssel, kaders voor een intentieverklaring en voor een onderzoek. Inleiding De Nederlandse gemeenten bevinden

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33081 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Stettina, Christoph Johann Title: Governance of innovation project management

Nadere informatie

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen

Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Abstract Waaier van Merken Een inventarisatie van branding in de Nederlandse gesubsidieerde theatersector Margriet van Weperen Bachelorscriptie Kunsten, Cultuur en Media Rijksuniversiteit Groningen Begeleider:

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

Effectmeting van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek naar de programmabegroting

Effectmeting van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek naar de programmabegroting Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Effectmeting van de aanbevelingen uit het rekenkameronderzoek naar de programmabegroting Rapportage Alphen-Chaam 02 juni 2009 R A P P O R T A G E E F F

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20488 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Haar, Beryl Philine ter Title: Open method of coordination. An analysis of its

Nadere informatie

Whitepaper implementatie workflow in een organisatie

Whitepaper implementatie workflow in een organisatie Whitepaper implementatie workflow in een organisatie Auteur: Remy Stibbe Website: http://www.stibbe.org Datum: 01 mei 2010 Versie: 1.0 Whitepaper implementatie workflow in een organisatie 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk. april 2012

Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk. april 2012 Handleiding bij het maken van een profielwerkstuk april 2012 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. De tijdlijn 3. De verschillende fasen 4. Onderwerp zoeken 5. Informatie zoeken 6. Nog 10 tips 7. De beoordeling

Nadere informatie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie

Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen. Korte versie Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Korte versie Colofon Titel Handreiking voor het opstellen van het implementatieplan taal en rekenen Auteur Christel Kuijpers en

Nadere informatie

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen

INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen INITIATIEFVOORSTEL Gemeente Velsen Raadsvergadering d.d. : 1 december 2011 Raadsbesluitnummer : R11.081 Carrousel d.d. : 17 november 2011 Onderwerp : Eindrapport Rekenkamercommissie kwaliteit Grondbeleid

Nadere informatie

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM

IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM IN ZES STAPPEN MVO IMPLEMENTEREN IN UW KWALITEITSSYSTEEM De tijd dat MVO was voorbehouden aan idealisten ligt achter ons. Inmiddels wordt erkend dat MVO geen hype is, maar van strategisch belang voor ieder

Nadere informatie

Het memo wordt afgesloten met een advies aan het Bestuurlijk Provinciaal handhavingsoverleg van 20 december 2012.

Het memo wordt afgesloten met een advies aan het Bestuurlijk Provinciaal handhavingsoverleg van 20 december 2012. B-PHO 20 december 12; agendapunt 5 MEMO Noties ter beoordeling van de voortzetting en positionering van de PHO werkgroepen Kwaliteit en Handhaving Bouwstoffen en Ketenbeheer in relatie tot de ontwikkeling

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift gaat over de invloed van inductieprogramma s op het welbevinden en de professionele ontwikkeling van beginnende docenten, en welke specifieke kenmerken van inductieprogramma s daarvoor

Nadere informatie

Ministerie van VROMI Land Sint Maarten

Ministerie van VROMI Land Sint Maarten Ministerie van VROMI Land Sint Maarten Rapportage ten behoeve van de Voortgangscommissie Sint Maarten 1e kwartaal 2011 De Minister voor Volkshuisvesting Ruimtelijke Ontwikkeling Milieu en Infrastructuur

Nadere informatie

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013 FRYSLÂN FOAR DE WYN Plan van aanpak Finale versie, 14 november 2013 Albert Koers, Comité Hou Friesland Mooi Hans van der Werf, Friese Milieu Federatie Johannes Houtsma, Platform Duurzaam Friesland FRYSLÂN

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.minocw.nl

Nadere informatie

Service Level Agreement (SLA)

Service Level Agreement (SLA) Service Level Agreement (SLA) Marcel Spruit Wat is een SLA Een SLA (Service Level Agreement) is een schriftelijke overeenkomst tussen een aanbieder en een afnemer van bepaalde diensten. In een SLA staan,

Nadere informatie

Best Practice-bepalingen 0.1 Met enige regelmaat wordt een zorgvuldige analyse gemaakt van het gewenste besturingsmodel.

Best Practice-bepalingen 0.1 Met enige regelmaat wordt een zorgvuldige analyse gemaakt van het gewenste besturingsmodel. Bijlage Code Cultural Goverance: Principes en uitwerkingen Nummer Principe De organen van de culturele instelling zijn verantwoordelijk voor de keuze van het besturingsmodel en de naleving van deze code.

Nadere informatie

Doel cliëntenparticipatie (Bergeijk, Bladel, Eersel en Oirschot)

Doel cliëntenparticipatie (Bergeijk, Bladel, Eersel en Oirschot) Verordening cliëntenparticipatie ISD de Kempen 2015 Artikel 1 Begripsbepalingen 1. Alle begrippen die in deze verordening worden gebruikt en die niet nader worden omschreven hebben dezelfde betekenis als

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Docenten in het hoger onderwijs zijn experts in wát zij doceren, maar niet noodzakelijk in hóe zij dit zouden moeten doen. Dit komt omdat zij vaak weinig tot geen training hebben gehad in het lesgeven.

Nadere informatie

Projectmanagementenquête 2007

Projectmanagementenquête 2007 Projectmanagementenquête 2007 Handvatten voor succesvolle projecten 21 maart 2007 Bisnez Management in samenwerking met het IT Trends Institute en de Vrije Universiteit van Amsterdam copyright by Bisnez

Nadere informatie

DEEL I. 5.6 Procesmanagement. 5.6.1 Definitie project. 5.6.2 Kern van de methode. 5.6.3 Historie. 5.6.4 Scope. 5.6.

DEEL I. 5.6 Procesmanagement. 5.6.1 Definitie project. 5.6.2 Kern van de methode. 5.6.3 Historie. 5.6.4 Scope. 5.6. 90 Wegwijzer voor methoden bij projectmanagement - 2de druk 5.6 Procesmanagement Deel I van de beschrijving van Procesmanagement is gereviseerd en geautoriseerd door Jaap Walter, een van de auteurs van

Nadere informatie

Raadsvoorstel (gewijzigd) 26 september 2013 AB13.00729 RV2013-062

Raadsvoorstel (gewijzigd) 26 september 2013 AB13.00729 RV2013-062 Raadsvergadering d.d. Casenummer Raadsvoorstelnummer Raadsvoorstel (gewijzigd) 26 september 2013 AB13.00729 RV2013-062 Gemeente Bussum Besluit nemen over advies effectmeting Inkoop en inhuur van de rekenkamercommissie

Nadere informatie