Verslag Onderzoek. Leermateriaal en het curriculum. ECK 2 project Arrangeren I. Auteur : Nico Verbeij Versienummer : 0.3 (juli 2011) 2011 ECK 2.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Verslag Onderzoek. Leermateriaal en het curriculum. ECK 2 project Arrangeren I. Auteur : Nico Verbeij Versienummer : 0.3 (juli 2011) 2011 ECK 2."

Transcriptie

1 Verslag Onderzoek Leermateriaal en het curriculum ECK 2 project Arrangeren I Auteur : Nico Verbeij Versienummer : 0.3 (juli 2011) 2011 ECK 2.0

2 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Samenvatting Een van de kerntaken van de docent is het samenstellen van het onderwijsprogramma en het kiezen van de daarbij behorende leermiddelen. Hij zoekt en kiest samen met het docententeam eerst een of meer leermiddelenpakketten (methoden). Tijdens het werken met deze leermiddelenpakketten is er bij veel docenten de behoefte om daarop te variëren. Extra leermateriaal vult het basispakket aan of vervangt onderdelen daarvan met kleinere leereenheden. Dit onderzoekverslag gaat in op vragen die essentieel zijn in het hierboven beschreven proces van zoeken en vinden t.b.v. variëren. De conclusies uit het geraadpleegde onderzoek en de verschillende werksessies met partners in de contentketen zijn: Op basis van het onderzoek en de werkbijeenkomsten die zijn georganiseerd kunnen de volgende conclusies worden getrokken. 1. Docenten hebben om verschillende redenen behoefte aan het variëren op hun basisleermiddelenpakket (de "methode"). Hierover zijn alle geraadpleegde onderzoeken helder: de docent wil kunnen variëren op het basisleermiddelenpakket en zoekt dus naar leermateriaal dat daarbij direct aansluit. Vaak ook ontwikkelt de docent zelf materiaal of past gevonden materiaal aan. 2. Er zijn onvoldoende goede faciliteiten voor de docent om hem te helpen bij het zoeken naar leermateriaal t.b.v. variëren op het basispakket.. Ook hier is het onderzoek duidelijk. De docent wordt onvoldoende bediend door de beschikbare zoekvoorzieningen. Zowel de algemene zoekvoorzieningen (de Google s) als de specifieke onderwijs zoekvoorziening (zoals Wikiwijs) leveren onvoldoende direct bruikbaar materiaal op. Dit kan betekenen dat: o De kwaliteit van de zoekvoorzieningen (o.a. de kwaliteit van de metadata waarvan deze voorzieningen afhankelijk zijn) onvoldoende is. o Er onvoldoende geschikt kwalitatief leermateriaal open beschikbaar is. 3. Er lijken twee basisscenario s bruikbaar om docenten te ondersteunen bij het zoeken naar aanvullend en vervangend leermateriaal: A. "Zoeken naar leermateriaal vanuit het eigen (basis-)leermiddelenpakket" bijvoorbeeld vanuit de methode naar materiaal uit andere leermiddelenpakketten of databanken. Dit kan de vorm hebben van zoeken naar materiaal vanuit de "inhoudsopgave" van de methode naar aanvullend/vervangend materiaal. Een andere vorm is om in de elektronische omgeving waarin het basispakket wordt beheerd bij elk onderdeel een directe specifieke zoekopdracht te geven. Het resultaat is een beperkte set van specifiek leermateriaal precies over dat onderdeel. B. Inhoud- en leerdoelgericht zoeken. Vanuit vakinhouden en leerdoelen zoeken naar leermateriaal in verschillende leermiddelenpakketten en databanken. Deze zoekactie kan starten in algemene zoekvoorzieningen zoals Wikiwijs maar ook vanuit een Elektronische leeromgeving van de school of de aanbieder. 4. De SLO inhoud- leerdoelspecificaties vormen de neutrale kapstokken die kunnen dienen om gesloten, open en eigen leermateriaal met elkaar te verbinden. In verschillende sessies met aanbieders van open en commerciële content werd duidelijk dat er een groot draagvlak is voor deze specificaties die nu beschikbaar zijn voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Beide bovenstaande zoekscenario's kunnen hiermee ondersteund worden.

3 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Voor het PO, MBO en bovenbouw VO zijn er ook mogelijkheden om neutrale kapstokken te gaan hanteren. Het draagvlak hiervoor moet nog verder worden onderzocht. 5. Het concept leerlijn is niet geschikt als neutrale verbinder. Het concept leerlijn lijkt vooralsnog niet geschikt als neutrale kapstok voor het verbinden van leermateriaal tussen de verschillende collecties. Het samenstellen van de leerlijn vraagt namelijk een aantal (vak)didactische keuzen en hangt ook samen met andere ontwerpbeslissingen bijvoorbeeld over vormgeving van het materiaal dat aan de leerlijn wordt opgehangen, werkvormen, verhouding papier-digitaal, verhouding klassikaal-zelfstandig enz. Al deze zaken zijn voorbehouden aan de ontwerper van de leerlijn en het daarbij behorende leerlijn-arrangement. Daarmee is leerlijn als kapstok dus niet neutraal genoeg. 6. Er is voldoende "laaghangend fruit": aanbieders die al voorzieningen t.b.v. het mixen van gesloten, open en eigen materiaal hebben en die goed gebruik kunnen maken van de Inhoudleerdoelspecificaties in hun eigen elektronische omgevingen. De rondgang langs aanbieders van leermateriaal leverde een flink aantal voorbeelden op van partners in de keten die al aan het experimenteren zijn met het laten mixen van open eigen en gesloten leermateriaal. Er is dus een voedingsbodem en voldoende laaghangend fruit om een volgende stap in de keten te kunnen zetten in de vorm van "proeftuinen leermiddelenmix" op basis van de inhoud- leerdoelspecificaties. 7. Het Linked datamodel lijkt kansrijk maar vraagt nog om verdere doordenking en technische uitwerking. De huidige infrastructuur waarbij metadata-uitwisseling via Edurep plaatsvindt voldoet om de verbinding tussen de verschillende soorten leermateriaal te leggen. Het kernvraagstuk voor de contentketen is de kwaliteit van de metadata die het zoeken en vinden op vakinhoud en leerdoel beter mogelijk maakt. Semantische webtechnologie kan helpen om dit metadatavraagstuk aan te pakken. De eerste experimenten zijn hoopvol. Er zijn echter nog wel veel vragen die beantwoord moeten worden voordat deze technologie succesvol kan worden ingezet als aanvulling op de huidige architectuur van de contentketen. De conclusies uit het onderzoek in het project Arrangeren I vragen om een vervolg. Vandaar de volgende aanbevelingen: 1. Start in het kader van ECK 2 project Arrangeren II met "Proeftuinen Leermiddelenmix" voor een aantal vakken in de onderbouw VO en zo mogelijk voor een enkele opleiding in het MBO. Sluit daarbij aan bij de aanbieders die al gestart zijn met het bieden van voorzieningen. Hanteer bij het verbinden de Inhoud- Leerdoelspecificaties en maakt gebruik van de huidige voorzieningen om metadata uit te wisselen en leermateriaal vindbaar te maken. 2. Onderzoek welke "neutrale kapstokken" er beschikbaar zijn voor PO, VO bovenbouw en MBO en hoe groot het draagvlak is voor de implementatie hiervan bij verschillende aanbieders. 3. Onderzoek de opbrengst van de eerste pilots met het linked datamodel in de contentketen om vast te stellen of en in welke vorm semantische webtechnologie succesvol kan worden ingezet in de educatieve contentketen. Deze aanbevelingen zijn concreter uitgewerkt in het projectplan ECK 2.0 Arrangeren II.

4 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Inhoudsopgave 1 Zoeken, vinden en mixen van leermiddelen Huidige situatie en aanleiding Leeswijzer 6 2 Resultaten uit onderzoek Zoeken naar leermateriaal om te kunnen variëren Voorbeelden leermiddelenmix Wegbereiders Linked data Ontwikkelingen buiten Nederland 27 3 Conclusies en aanbevelingen voor Arrangeren II Conclusies Aanbevelingen Bijlagen 31

5 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 1 Zoeken, vinden en mixen van leermiddelen 1.1 Huidige situatie en aanleiding Zoeken en kiezen van een leermiddelenpakket. Een van de kerntaken van de docent 1 is het samenstellen van het onderwijsprogramma en het kiezen van de daarbij behorende leermiddelen. Hij zoekt en kiest samen met het docententeam een of meer leermiddelenpakketten(zie figuur 1), methoden die de ruggengraat vormen voor het onderwijsprogramma in een bepaalde periode (bijvoorbeeld een schooljaar). Als het goed is geeft het schoolbrede leermiddelen-beleid kaders voor dit keuze- en selectieproces en is er dus een overzicht van de eisen die de school aan het leermiddelenpakket stelt. Er is op verschillende plaatsen informatie beschikbaar om de docent bij dit eerste zoek- en selectieproces te helpen. Basisprocessen Leermiddelenbeleid Eisen leermiddelenpakket Zoeken en kiezen van leermiddelenpakket I Variëren Ontwikkelen / aanpassen van leereenheden Zoeken en kiezen van leereenheden Toevoegen aan het leermiddelenpakket II Beschikbaar stellen Gebruiken Figuur 1 Komen tot de juiste leermiddelenmix De sectie biologie van de daltonscholengemeenschap in Rijssen kiest voor de methode biologie voor altijd van uitgeverij Mollema. Dit past binnen het vastgestelde leermiddelenbeleid: de kosten vallen binnen het beschikbare budget, het materiaal is ook zelfstandig door leerlingen te gebruiken en past dus bij de onderwijsvisie van de school, de ICT-eisen die het materiaal stelt zijn haalbaar binnen de ICT-infrastructuur en de docent heeft voldoende vrijheid om onderdelen aan te vullen met eigen materiaal waardoor er voldoende ruimte is voor zijn eigen professionaliteit. 1 We gebruiken hier de algemene term docent ook voor de leerkracht in het basisonderwijs, zowel voor mannelijke als vrouwelijke docenten/leerkrachten.

6 Leermateriaal en het curriculum versie / Zoeken en kiezen om te variëren. Tijdens het werken met deze leermiddelenpakketten is er bij veel docenten de behoefte om daarop te variëren. Extra leermateriaal vult het basispakket aan of vervangt onderdelen daarvan die naar het oordeel van de docent of het docententeam minder goed functioneren. In feite vindt er een tweede zoek- en keuzeproces plaats (zie figuur 1) maar dan met als doel het zoeken en kiezen van leereenheden met een beperkte omvang en voor een beperkte periode. De docent past het gevonden materiaal soms ook nog en elk geval past hij het in in het basisleermiddelenpakket. Ton van Schie, biologiedocent aan de daltonscholengemeenschap in Rijssen besluit om samen met zijn collega Irene van Schaik die het vak aardrijkskunde geeft om een vakoverstijgend waterproject te gaan doen in klas 3. Zij zoeken en vinden geschikt materiaal dat ze na enige aanpassing opnemen in het onderwijsprogramma van klas 3. Voor het onderwerp de neerslagcyclus maken Ton en Irene zelf nieuw materiaal want ze konden daarover geen geschikt leermateriaal vinden Arrangeren. Dit proces om te komen tot de juiste combinatie van leermiddelen wordt vaak arrangeren genoemd. We verstaan dan onder arrangeren: het beredeneerd selecteren en combineren van leermiddelen voor onderwijsdoeleinden. In feite gaat aan dit arrangeren dus altijd een zoekproces vooraf. De docent zoekt naar complete pakketten leermateriaal of naar losse leereenheden en stelt daarmee de voor zijn leerlingen noodzakelijke leermiddelenmix samen. 1.2 Leeswijzer Dit onderzoekverslag gaat in op vragen die essentieel zijn in het hierboven beschreven proces van zoeken en vinden t.b.v. variëren. 1. Hoe groot is de behoefte aan aanvullende materiaal en hoe en waar zoekt en vindt de docent dit leermateriaal? 2. Welke partijen in de contentketen faciliteren hun docenten nu al bij het zoeken, vinden en mixen van open, eigen en gesloten leermateriaal? M.a.w. waar is het laaghangende fruit te vinden? 3. Welke bouwstenen zijn er al beschikbaar uit eerdere projecten die in ingezet kunnen worden voor de volgende stap in het mixen van leermiddelen? Wat waren dus de wegbereiders? 4. Wat zijn de ontwikkelingen t.a.v. semantische webtechnologie die wellicht dit proces van zoeken, vinden en mixen van leermiddelen kunnen helpen verbeteren? 5. Tot welke conclusies en aanbevelingen leidt dit onderzoek?

7 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 2 Resultaten uit onderzoek 2.1 Zoeken naar leermateriaal om te kunnen variëren De twee belangrijkste onderzoeken die in dit kader in Nederland worden uitgevoerd zijn de jaarlijkse Leermiddelenmonitor van de SLO en Vier in balansmonitor 2010 van Kennisnet. Daarnaast is er onderzoek op dit vlak uitgevoerd door Code Name Future en de VO Raad De leermiddelenmonitor 2010 / 2011 (SLO) Het onderzoek De leermiddelenmonitor is een jaarlijks onderzoek naar leermiddelen in het Nederlandse onderwijs. De monitor is gebaseerd op onderzoek onder 2000 docenten en 1000 schoolleiders in het basisonderwijs (PO), voortgezet onderwijs (VO), speciaal onderwijs (SO) en voortgezet speciaal onderwijs (SVO). Variëren op het basisleermiddelenpakket Volgens de Leermiddelenmonitor is in het PO 74% van het gebruikte leermateriaal direct methodegebonden. Voor het voortgezet onderwijs is dit 67%. Schoolleiders schatten deze percentages overigens hoger dan de docenten (PO 83%, VO 79%). 100 Inzet van leermiddelen nu volgens leraren en schoolleiding (SL) Eigen ontwikkeld of gevonden Methodegebonden PO PO SL VO VO SL Leermiddelenmonitor 2010/2011 Figuur 2 Verhouding methodenmateriaal - eigen of gevonden materiaal Slechts een klein deel van de docenten/leerkrachten gebruikt alleen methoden (PO en VO: 5%). Een nog kleiner percentage zegt alleen eigen materiaal te gebruiken (PO < 1%, VO 4%). Het beeld over het gebruik van de methode is volgens de Leermiddelenmonitor vergelijkbaar met vorige jaren: de docent/leerkracht gebruikt vooral de methode maar doet dit flexibel: hij slaat bewust delen van de methode over en vult het leermiddelenpakket aan met gevonden of eigen ontwikkelde leermateriaal. Leerkrachten en docenten zoeken (of ontwikkelen) leermateriaal om hun leerlingen te laten oefenen en t.b.v. het uitleggen en demonstreren. Voor het PO kom daar vooral ook remediëren als doel bij. Voor VO-docenten is toetsen belangrijker dan voor de PO-leerkracht.

8 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Zelf ontwikkelen of zoeken van leermateriaal PO VO 0 Leermiddelenmonitor 2010/2011 Figuur 3 Redenen om zelf leermateriaal te ontwikkelen of te zoeken De gratis schoolboekenmaatregel in het VO heeft niet geleid tot meer zelf ontwikkeld leermateriaal. De docenten die ontwikkelen deden dat ook al voordat deze maatregel werd ingevoerd. Leermateriaal zoeken, vinden en inpassen Leraren zijn matig positief over het vinden van vrij beschikbaar leermateriaal. De PO leerkrachten zijn daarover positiever dan de docenten in het VO. 53% van de leerkrachten zegt Ja op de vraag of ze vrij beschikbare leermaterialen makkelijk kunnen vinden. In het VO zeggen 48% van de docenten dat het zoeken makkelijk is. De VO-schoolleiding is daar overigens minder positief over, 70% van hen vindt leermiddelen niet goed vindbaar. Het grootste probleem van de docent is dat de gevonden leermiddelen niet goed aansluiten bij wat ze zochten. Bij het inpassen van de gevonden materialen in de gevolgde leerlijn gaan de docenten vooral uit van hun eigen ervaring en intuïtie. Op de SLO-vraag naar de gewenste ondersteuning bij het inpassen van leermateriaal in een leerlijn geeft 73% van de PO-leerkrachten en 61% van de VO-docenten aan behoefte te hebben aan een online tool die leermiddelen aan leerlijnen koppelt. Leermateriaal ontwikkelen en delen door docenten Veel docenten en leerkrachten ontwikkelen zelf leermateriaal dat ze vooral delen met collega s binnen de eigen school. Er is een lichte stijging in het delen van eigen materiaal buiten de school met name via de vakcommunities. De schoolleiding speelt een bescheiden rol in het stimuleren van het delen van materiaal, er worden zelden concrete afspraken over gemaakt.

9 Leermateriaal en het curriculum versie / Vier in balans monitor 2010 (Kennisnet) Het onderzoek De vier in balans monitor is het jaarlijkse onderzoek van Kennisnet over het gebruik en het rendement van ICT in het Nederlandse onderwijs. Het richt zich op het PO, VO en MBO. Uitgangspunt in de monitor is het vier in balansmodel. We gaan hier alleen in op het aspect digitaal leermateriaal met af en toe een uitstapje naar de andere onderdelen. Figuur 4 Vier in balans model Kennisnet Algemeen Kennisnet maakt in de vier basisaspecten een onderscheid in de menselijke factoren (visie en deskundigheid) en de materiële factoren (digitaal leermateriaal en ICT-infrastructuur) die succesvol gebruik van ICT in het onderwijs mogelijk maken. Schoolleiders en docenten delen de ambitie om meer rendement te halen uit ICT in hun onderwijs en werkprocessen. Schoolleiders vinden dat de verandering van de opvattingen en vaardigheden van de docenten (een menselijke factor) de komende tijd veel aandacht verdienen. De docenten leggen de prioriteit bij (nog betere) materiële voorzieningen en dan met name bij de beschikbaarheid van meer en beter digitaal leermateriaal. Docenten verwachten al enkele jaren dat het gebruik van digitaal leermateriaal hard zal groeien (met 20% in de komende drie jaar). Het gebruik van digitaal leermateriaal is in de afgelopen jaren echter amper gegroeid. Docenten maken wel steeds meer gebruik van computerprogramma s zowel thuis als op school maar daarbij gaat het vooral om tools zoals de tekstverwerker en . Iets meer dan de helft van de docenten gebruikt digitaal leermateriaal met een (vak)specifieke inhoud. Het gaat dan om methode gebonden software en specifieke oefensoftware. Simulaties en games komen veel minder voor.

10 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Figuur 5 Gebruik computerprogramma's door docenten (Monitor 2010) Het aandeel digitaal leermateriaal t.o.v. het papieren leermateriaal wordt niet groter in de afgelopen periode. In het PO is dit aandeel 14%, in het VO 16% en in het MBO 40%. De verwachting is nog steeds dat deze percentages in de komende drie jaar zullen oplopen naar 33% in het PO, 37% in het VO en 54% in het MBO. Zoeken, zelf ontwikkelen en delen van leermateriaal De docent vindt het leermateriaal vooral zelf op internet (68%) of gebruikt het materiaal dat bij de methode (lesboek) wordt geleverd (63%). 48% van de docenten geeft aan zelf digitaal leermateriaal te ontwikkelen of bestaand materiaal aan te passen. In alle sectoren groeit dit zelf ontwikkelen van leermateriaal van gemiddeld 24% naar 32%. Er zijn wel duidelijke verschillen tussen de onderwijssectoren. Figuur 6 Percentage leraren dat zelf digitaal leermateriaal ontwikkelt. De bereidheid om het zelf ontwikkelde leermateriaal te delen buiten de school is nog steeds groot maar lijkt in het onderzoek over 2010 iets afgenomen te zijn.

11 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Figuur 7 Bereidheid om zelf ontwikkeld leermateriaal aan andere leraren via internet ter beschikking te stellen. Barrières inzet digitaal leermateriaal In de Vier en balansmonitor worden aantal oplossingsrichtingen aangedragen om de barrières weg te nemen die een snelle groei in het gebruik van digitaal leermateriaal in de weg staan: 1. Digitaal leermateriaal moet beter vindbaar worden gemaakt. Classificeren en categoriseren met behulp van metadata en slim gebruik van technologie moeten de docent beter in staat stellen digitaal leermateriaal te vinden. 2. De leraren moeten zelf meer betrokken worden bij het ontwikkelen van digitaal leermateriaal. Dit leidt tot een versterking van het eigenaarschap en daarmee tot een grotere acceptatie en gebruiksgemak van het materiaal. 3. De schoolleider heeft als taak om de ambities en behoeften van de school m.b.t. digitaal leermateriaal helder te maken. Vanuit een breed gedragen onderwijsvisie op leermiddelen leidt dit tot een expliciete vraag aan ontwikkelaars en aanbieders van digitaal leermateriaal. 4. De motivatie van docenten om digitaal leermateriaal te gaan gebruiken kan worden gestimuleerd door actief overheidsbeleid. Bijvoorbeeld door het verplicht stellen van bekwaamheidseisen op het terrein van ontwikkelen, arrangeren, beoordelen en gebruik van digitaal leermateriaal Zoeken Vinden Arrangeren in het NME (CodeName Future) Het onderzoek CodeName Future heeft in opdracht van het programmabureau NME een onderzoek uitgevoerd op 10 schollen voor voortgezet onderwijs waarbij o.a. onderzocht is op welke manieren docenten leermateriaal vinden voordat ze dit gaan arrangeren. De conclusies uit dit kleinschalige onderzoek staan hieronder samengevat. Verschillen tussen scholen Er zijn duidelijke verschillen tussen de scholen als het gaat om hun zoekgedrag. Het onderzoek onderscheid vier soorten scholen: 1. De onderzoekende adequate school. Het docententeam heeft hier een heldere en specifieke zoekvraag. Er wordt gezocht op inhoud, thema en niveau. Zij zijn kritisch over de kwaliteit van het materiaal dat ze vonden via Wikiwijs en over de zoekvoorziening zelf. Het materiaal gevonden op het SLO-leermiddelenplein bleek niet inpasbaar. De Google-zoekmachine werd als prettig ervaren maar men kon niet in een oogopslag zien of het materiaal onderwijskundig goed inzetbaar was. De schoolboekmethode was hier niet leidend bij het zoeken. 2. De zoekende experimentele school. De docenten hadden hier eerst moeite met het bepalen van de vorm en inhoud van het arrangement. Er was dus geen specifieke zoekvraag. Er wordt inhoudelijk thematisch gezocht. De methode is daarbij leidend. Men vond veel materiaal bij Wikiwijs en SLO maar had niet direct een mening over de kwaliteit en de bruikbaarheid. De docenten hadden moeite met het proces van arrangeren en dan met name met het neerzetten van een structuur.

12 Leermateriaal en het curriculum versie / De laissez faire school. Deze school heeft zich volgens het onderzoek verkeken op het arrangeerproject. De indruk was dat de school vooral geholpen zou zijn met het aanbieden van complete standaardpakketten. 4. De kritische school. De docenten waren zeer ontevreden met de kwaliteit van het gevonden materiaal via Wikiwijs/SLO. Hun keuze was om niet verder te zoeken maar zelf materiaal te gaan ontwikkelen. Daarbij viel vaak de term leerlijn. Er werd inhoudelijk, thematisch, op werkvormen, op didactiek, op niveau en op leerlijn gezocht. Wikiwijs was daarbij niet behulpzaam. Ondersteuning bij arrangeren Om het arrangeren goed te laten verlopen concludeert het onderzoek dat de scholen daarbij gebruik moeten maken van adviseurs. Deze adviseurs analyseren de situatie op de school en bepalen o.a. om welke typen docenten het gaat, hoe hij zal zoeken en vinden en welke zoekmachine het meest geschikt is. Zoeken naar leermateriaal De zoekmachines voor het onderwijs functioneren nog onvoldoende. Ze moeten een stuk gebruiksvriendelijker worden. Docenten moeten bijvoorbeeld in één oogopslag kunnen zien of het gevonden materiaal geschikt is. Irrelevante informatie moet niet zichtbaar zijn. Wel moet er informatie om antwoord te krijgen op de vragen: Wat is dit? Wat heb ik eraan? Waarvoor is het eerder gebruikt? Hoe kun je dit materiaal inzetten? Groei educatief arrangeren Het onderzoek concludeert dat scholen steeds meer gebruik zullen maken van educatief arrangeren om te komen tot een effectief en uitdagend gebruik van de beschikbare leermiddelen. Dat biedt kansen aan externe partijen zoals Codename Future en NME-organisaties om de eenzijdige oriëntatie op de methode te doorbreken. De realiteit is wel dat de methode voor docenten het hart vormt van hun aanbod aan leerlingen. Goed aansluiten bij de methode is dus noodzakelijk Innovatieplatform-VO nader onderzocht. Het onderzoek Het innovatieplatform heeft via een online survey onder alle scholen voor voortgezet onderwijs informatie verzameld o.a. over de digitaal leermateriaal. De vragenlijsten zijn met name ingevuld door schoolleiders. De respons op het onderzoek was laag (19%). Naast onderzoek via de vragenlijst werden scholen bezocht om daarmee cases t.a.v. leermiddelenbeleid en digitaal leermateriaal te beschrijven. Een aantal resultaten van het onderzoek is hier samengevat: Variëren op het basisleermiddelenpakket 89% van de docenten gebruikt voornamelijk de methode en vult deze aan met al dan niet digitaal eigengemaakt of gevonden materiaal. 10% van de docenten gebruikt overwegend nietmethodegebonden materiaal. 1% van de docenten gebruikt uitsluitend eigen materiaal. Zoeken en vinden van leermateriaal 70% van de scholen richt zich met de professionalisering van docenten ook op zoeken en vinden van digitaal leermateriaal door docenten en op het uitwisselen van materialen door docenten. In 32% van de scholen gaan de docenten zelf actief op zoek naar digitaal leermateriaal. Gemiddeld 6% van de docenten gebruikt Wikiwijs regelmatig, 11% soms en dus 83% gebruikt Wikiwijs (vrijwel) nooit.

13 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 De belangrijkste redenen om Wikiwijs niet te gebruiken zijn: - De kwaliteit van de aangeboden materialen is onvoldoende - Het tekort aan gebruikersgemaak van de website - 47% van de docenten vindt het gericht kunnen zoeken in Wikiwijs matig, 10% vindt dit zelfs slecht. Docenten die wel eens materiaal hebben gezocht op Wikiwijs geven vaak aan dat ze het moeilijk vinden om in alle zoekresultaten het juiste materiaal te vinden. Ontwikkelen van leermateriaal Op 20% van de scholen bewerken docenten digitaal materiaal of passen ze het aan. In 6 % van de scholen is het gebruikelijk dat docenten zelf digitaal leermateriaal ontwikkelen.niet alle docenten moeten het kunnen ontwikkelen van leermateriaal in hun bagage te hebben. Het is voldoende als er per team een aantal experts zijn die deze ontwikkeltaak uitvoeren. De schoolleiders zien een toename van de werkdruk onder docenten door de toename van het gebruik van digitaal leermateriaal. Waarom de inzet van digitaal leermateriaal Docenten onderscheiden een aantal hoofddoelen aan het werken met digitale leermaterialen: - Het kunnen bieden van een grotere variatie en differentiatie / onderwijs op maat. O.a. aansluiten bij verschillen in leerstijlen en tempo. - Het bieden van aantrekkelijk en betekenisvol onderwijs (o.a. een betere aansluiting op de leer- en leefwereld van de leerling) - Ondersteuning van de werkzaamheden en professionele ontwikkeling van docenten. Het toegenomen gebruik van digitaal leermateriaal vertaald zich in de scholen nog niet in betere prestaties of motivatie van leerlingen. De voorwaarden om deze effecten wel te bereiken worden in een ander onderzoek van de VO Raad 2 genoemd: Voldoende computers Een feilloos en snel internet Eenvoudige inlogprocedures Betrouwbare stroomvoorzieningen Een goede ICT-vaardigheid van docenten. Geen enkele van de onderzochte scholen gaf aan dat men voldeed aan deze randvoorwaarden. 2 Simon Thomas e.a. 2010

14 Leermateriaal en het curriculum versie / Voorbeelden leermiddelenmix Een rondvraag bij educatieve uitgevers en andere aanbieders van (digitaal) leermateriaal leverde een flink aantal aanbieders op die in hun elektronische omgevingen al leermiddelenmix-voorzieningen aanbieden. In het epack 3 bij de aardrijkskundemethode Wereldwijs van Malmberg verbindt de docent zijn eigen en open materiaal met het methodemateriaal en stelt daarmee een leerroute samen. Dit is een variatie op de basisleerroute die de methode al heeft klaar staan. Vervolgens zet de docent de nieuwe leerroute klaar voor zijn leerlingen. Figuur 8 Screendump Epack Wereldwijs 3

15 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Codename Future 4 maakt het docenten in hun werkomgeving (workspace) mogelijk te zoeken naar leermateriaal (content) en daarmee een schooleigen arrangement te maken. De docenten hadden daarbij overigens veel steun nodig van adviseurs die hen met name hielpen bij het zoekproces. Figuur 9 Workspace Codename Future, zoeken naar content In het MBO-pakket Social Work 5 van Thieme Meulenhoff is een andere manier van arrangeren uitgewerkt. Hier stelt de docent zijn eigen printbare reader samen. Figuur 10 Reader samenstellen in Social Work Thieme Meulenhoff

16 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 In een aantal methoden 6 van uitgeverij Noordhoff stelt de docent startend bij het basisarrangement een eigen arrangement samen. Ook het zelf ontwikkelde materiaal kan hij uploaden en uiteraard opnemen in het arrangement. In de elektronische omgeving van de methode is het ook mogelijk het eigen materiaal (onder een creative commons licentie) te delen met de community van gebruikers van dezelfde methode. Figuur 11 Werkruimte van de docent bij Moderne Wiskunde van Noordhoff De content van de methoden voor de klassieke talen van Eisma Edumedia 7 wordt gedigitaliseerd, gemetadateerd aangeboden aan scholen en docenten. Uit het materiaal kunnen docenten zelf lessen samenstellen en verrijken met eigen materiaal en materiaal van derden. Uitgangspunt hierbij zijn de door de docent zelf gekozen specificaties al dan niet gebaseerd op het methodische materiaal

17 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Les is een initiatief van o.a. Stichting Beeld en Geluid, Digilessen VO en een aantal erfgoedinstellingen. Behalve een multimediale bronnenbank krijgt de docent een groot aantal tools waarmee zowel eigen materiaal kan worden ontwikkeld (Lessenmaker) als arrangementen worden samengesteld. Figuur 12 Overzicht tools van Les

18 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Studio VO is een initiatief waarbij de docent de beschikking heeft over Kennisbanken met de vakinhoud die de kerndoelen en eindtermen dekt. Daarnaast zijn Opdracht en Projecten beschikbaar. De Opdrachten met verwijzingen naar de Kennisbanken zijn te arrangeren. Figuur 13 Voorbeeld van een project in Studio VO Wikiwijs 9 experimenteert met de koppeling van leermateriaal aan leerlijnen. Bij het metadateren kan de docent aangeven bij welke inhoud/leerdoel het materiaal hoort. Ook maakt Wikiwijs voorbeeldleerlingen waarvan docenten een kopie kunnen maken die ze vervolgens in de arrangeertool weer kunnen doorontwikkelen voor hun eigen leerlingen. Figuur 14 Voorbeeld van een arrangement gemaakt met Wikiwijs 9

19 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 De NTR:schooltv beeldbank heeft een groot aantal videoclips beschikbaar die via zoeken op vakgebied gekoppeld zijn aan vakinhouden. Figuur 15Videofragmenten gekoppeld aan vak en vakinhouden Vergelijkbaar is KlasseTV. Dat een directe verbinding maakt tussen de methoden en multimediabestanden. Figuur 16 Voorbeeld van koppeling methode aan videofragmenten bij Klassetv.

20 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Voor het basisonderwijs in het domein van Natuur en Mileu Educatie (NME) is Groen Gelinkt 10 een interessant initiatief. Hierin wordt leermateriaal uit verschillende bronnen vindbaar gemaakt 11 maar ook gekoppeld aan NME activiteiten, organisaties en locaties. Behalve vindbaar op inhoudelijk thema zijn de organisaties en activiteiten ook "geografisch vindbaar" gemaakt zodat de school kan bekijken wat er 'in de buurt' gedaan kan worden en welke organisatie in de buurt kunnen helpen. Met name voor het basisonderwijs is er een eerste stap gezet. Er is alleen sprake van een zoekvoorziening maar wel een die ingebouwd kan worden in websites / ELO's en andere elektronische omgevingen bijvoorbeeld van een biologie- of NME-methode. De vindbaarheid van het lesmateriaal is geregeld via Edurep. Figuur 17 Zoeken naar leermateriaal, activiteiten, locaties en organisaties in het NME domein In het groene onderwijs een voorbeeld van het zoeken en vinden vanuit de vmbo-methode Groen bewust 12 van het Ontwikkelcentrum 13. Het gevonden materiaal kan direct in een eigen Wikiwijsarrangement worden opgenomen en daar verbonden worden met eigen en ander leermateriaal. 10 Zie: Zie: 13 Zie:

21 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Figuur 18 Voorbeeld van het zoeken naar materiaal vanuit de vmbo-methode Groen Bewust. De leveranciers van de Elektronische leeromgevingen (ELO s) geven aan dat ook zij geïnteresseerd zijn in het inbouwen van zoekvoorzieningen die de docent moeten helpen om snel geschikt leermateriaal te vinden. Alleen Teletop heeft overigens een zoekvoorziening die zoeken buiten de ELO (via Edurep) mogelijk maakt.

22 Leerstof-Specificatie Commissie toekomst wiskunde-onderwijs Leermateriaal en het curriculum versie / Wegbereiders Het ECK-project Arrangeren I maakte dankbaar gebruik van de resultaten van een aantal eerdere projecten. Deze projecten hebben bouwstenen aangeleverd die het zoeken, vinden en mixen van leermateriaal verder hebben geholpen. Het gaat dan om de Pilot Open leermaterialenbank wiskunde van de VO Raad, het Kennisnetprogramma Stimuleren gebruik digitaal leermateriaal en het SLOproject t.b.v. inhoud- en leerdoelspecificaties. Ook in het MBO zijn er belangrijke stappen gezet Pilot Open Leermaterialenbank wiskunde In de aanloop naar het VO Raad initiatief VO-content is er in dit project gewerkt aan het beschikbaar krijgen van verschillende collecties open leermateriaal voor het vak wiskunde in de onderbouw havo/vwo. Hierbij ging het niet om losse leereenheden maar om leerlijncollecties. Dit zijn complete open methoden die dus een duidelijke eenheid in vormgeving, didactiek een aanpak hebben en gebaseerd zijn op een duidelijke opbouw van leerdoelen en inhouden (leerlijn). In dit project is ook geëxperimenteerd met het inhoudelijke metadateren van de leereenheden en het verbinden van deze leerlijncollecties met elkaar en met de verzameling applets van het Freudenthalinstituut. Verbinden van collecties Collectie A Collectie B Collectie C Collectie D Collectie E docentmateriaal docentmateriaal docentmateriaal docentmateriaal extra materiaal extra materiaal extra materiaal Figuur 19 Basismodel open leermaterialenbank wiskunde Het gevonden leermateriaal is inmiddels vindbaar via Wikiwijs waar ook voorbeelden van leerlijnarrangementen zijn samengesteld.

23 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Figuur 20 Verbinden van collecties wiskunde open leermaterialenbank. Klikken op extra materiaal voor het onderwerp hoeken levert materiaal op dat gaat over dezelfde leerdoelen Stimuleren gebruik digitaal leermateriaal: Leerlijnen in de praktijk. In dit Kennisnetprogramma heeft SLO het project Leerlijnen in de praktijk 14 uitgevoerd. Dit leverde o.a. meer duidelijkheid over het concept leerlijn en het onderscheid tussen leerlijn en (leerlijn)arrangement. SLO definieert een leerlijn als een beredeneerde opbouw van tussendoelen en inhouden, leidend naar een einddoel. Voor alle duidelijkheid de leerlijn bevat dus niet het leermateriaal zelf. Dit is voor docenten in de praktijk verwarrend. Als een docent over een leerlijn spreekt dan gaat het juist over het materiaal zelf en de volgorde waarin dat door de leerling wordt gebruikt. In feite heeft hij het dan over het (leerlijn)arrangement. Behalve dat hier een beredeneerde opbouw van inhouden en doelen in terug te vinden is, is er ook nog samenhang in didactische uitgangspunten, vormgeving, werkvormen enz. Zie hieronder een schema voor het conceptuele onderscheid dat in navolging van de SLO in de educatieve contentketen wordt gemaakt tussen leerlijn, leermateriaal en methode/leerlijnarrangement. 14

24 Leermateriaal en het curriculum versie / 32 Figuur 21 Onderscheid Leerlijn / methode Zie In dit project is ook geëxperimenteerd met een ICT-voorziening waarin docenten materiaal kunnen zoeken vanuit een leerlijn. De beperkte groep docenten die deze voorziening heeft bekeken gaf aan dat het zoeken en vinden van leermateriaal vanuit leerlijnen een wenselijke aanpak is Leerplan in beeld / TULE Een cruciaal project van SLO in dit kader is het project Leerplan in beeld. SLO heeft in de periode vanaf 2008 gewerkt aan inhoud-leerdoelspecificaties voor de vakken in de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Het doel van dit project was om voor scholen bruikbare en efficiënte instrumenten te ontwikkelen voor het ontwerpen en checken van het eigen schoolcurriculum 15. In afstemming met de docentenvakverenigingen zijn de inhoud-leerdoelspecificaties opgesteld. Er is gekozen voor een indeling naar Vak vakkernen subkernen inhouden leerdoelen 16. Ook in de werksessies in het kader van Arrangeren I bleek er een groot draagvlak voor de opgeleverde specificaties en mocht geconcludeerd worden dat ze kunnen worden gebruikt als onafhankelijke verbindende kapstok. In de bovenbouw van het VO zijn de eindtermen geschikt als kapstok. Dit moet nog wel verder worden onderzocht om er zeker van te zijn dat ook hier vocabulaires met voldoende bestendigheid gemaakt kunnen worden. Voor het PO zijn er door SLO al stappen gezet met het project TULE 17 Tussendoelen & leerlijnen. Met TULE biedt SLO scholen/leraren een beeld wat er onder de globale kerndoelen verstaan kan worden in inhouden (kennis en vaardigheden) en activiteiten (van kinderen en leraren). Er is nog meer (draagvlak-)onderzoek nodig om ook hier snelle implementatiestappen te kunnen zetten. Een aantal partijen waaronder Digischool hanteren de TULE doelen al wel in hun metadatering. 15 Lieke Meijs, presentatie Leerplan in beeld, 16 mei Zie: https://www.surfgroepen.nl/sites/slo/lbip0p4/lists/inhouden/allitems.aspx 17 Zie

25 Leermateriaal en het curriculum versie / Kwalificaties MBO In het project Arrangeren I bleek dat er ook mogelijkheden zijn in het MBO 18 om te gaan verbinden via een neutrale kapstok. De kerntaken en werkprocessen kunnen hier dienstbaar zijn. Er zijn al goede voorbeelden beschikbaar van zoeken vanuit beroep kerntaak werkproces bijvoorbeeld bij Passie voor horeca 19. Figuur 22 Vinden van leermateriaal via beroep en kerntaak bij de Horeca-opleidingen. Ook in het groene onderwijs is er al een lange ervaring met het verzamelen van leermateriaal. Het ontwikkelcentrum 20 speelt hierin een centrale rol. Ook hier kan gezocht worden naar leermateriaal en kan het direct worden opgenomen in een arrangement waarbij de docent gebruik maakt van Wikiwijs. Figuur 23 Zoeken naar lesmateriaal in Groen Kennisnet voor het vmbo en mbo 18 Zie 19 Zie 20 Zie:

Evaluatie van de proeftuinen leermiddelenmix VO

Evaluatie van de proeftuinen leermiddelenmix VO Evaluatie van de proeftuinen leermiddelenmix VO Tilburg, april 2012 Irma van der Neut Marian Kat-de Jong Met medewerking van: Gemma Corbalan (Stichting Leerplanontwikkeling, SLO) IVA beleidsonderzoek en

Nadere informatie

Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met

Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met Digitaal lesmateriaal zoeken, maken en delen met Trainerscursus deel 1 Open Universiteit / CELSTEC 10-1-2013 1 1 Leermiddelen Taak van private sector of toch (deels) publiek? Wet gratis schoolboeken (scholen

Nadere informatie

Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw

Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw Proeftuin Linked Data: Maatwerk in de bovenbouw Anne Muller & Eric Welp - SLO Vught, 5 juni 2014 Voorstellen Wie wij zijn Wie jullie zijn Wat de Proeftuin is De Proeftuin Online applicatie voor onderwijs

Nadere informatie

Wikiwijs. Hoe metadateer je materiaal in Wikiwijs om hun plaats in een leerlijn vast te leggen? Ruud de Moor Centrum

Wikiwijs. Hoe metadateer je materiaal in Wikiwijs om hun plaats in een leerlijn vast te leggen? Ruud de Moor Centrum Wikiwijs Hoe metadateer je materiaal in Wikiwijs om hun plaats in een leerlijn vast te leggen? Ruud de Moor Centrum Inleiding De in 2006 ingevoerde eindtermen en kerndoelen voor het voortgezet onderwijs

Nadere informatie

Delen en vinden van digitaal leermateriaal

Delen en vinden van digitaal leermateriaal Delen en vinden van digitaal leermateriaal Edurep in de content keten Nico Verbeij Claudia van der Togt www.kennisnet.nl www.ictopschool.net Trends en knelpunten in onderwijs Trends: Flexibel leren Aansluiten

Nadere informatie

Getting Connected. Cornelis Kaai coördinator Onderwijs 7 december 2006

Getting Connected. Cornelis Kaai coördinator Onderwijs 7 december 2006 Getting Connected Cornelis Kaai ICT-co coördinator Onderwijs 7 december 2006 Inhoud Het PCC en de CSG Jan Arentsz Visie op onderwijs Educatieve Contentketen (Kennisnet) Opzet van het project Voorbeeld

Nadere informatie

Onderzoek VO-content & Stercollecties - 2014

Onderzoek VO-content & Stercollecties - 2014 Onderzoek VO-content & Stercollecties - 2014 Eindrapport In opdracht van: VO-content Project: 2014.117 Publicatienummer: 2014.117-1416 Datum: Utrecht, mei 2014 Auteurs: Leonique Korlaar Arthur kan Inhoudsopgave

Nadere informatie

Leermiddelenmonitor. SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling

Leermiddelenmonitor. SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling 2007 SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling SLO 2007 De van SLO is een jaarlijks onderzoek naar het selectieproces en gebruik van leermiddelen door leraren in het basis- en voortgezet onderwijs.

Nadere informatie

Model voor Leermiddelenbeleidsplan Een stramien dat u voor uw eigen school kunt gebruiken en aanpassen.

Model voor Leermiddelenbeleidsplan Een stramien dat u voor uw eigen school kunt gebruiken en aanpassen. infobladen over leermiddelenbeleid voor docenten en schoolleiding 15 www.leermiddelenvo.nl Model voor Leermiddelenbeleidsplan Een stramien dat u voor uw eigen school kunt gebruiken en aanpassen. In een

Nadere informatie

Educatieve Contentcatalogus (ECC)

Educatieve Contentcatalogus (ECC) Educatieve Contentcatalogus (ECC) Handleiding vmbo Versie: 3.0 Handleiding ECC VMBO - update 4 oktober 2010 Pagina 1 van 11 Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 2 ECC en inloggen 4 3 Zoeken in de ECC 5 4 Functionaliteiten

Nadere informatie

Lesgeven met Kernmethodes AK

Lesgeven met Kernmethodes AK Lesgeven met Kernmethodes AK ofwel eenvoudig aan de slag met de Stercollecties van VOcontent en Wikiwijs Presentatie tijdens KNAG Onderwijsdag 2014 Herman Rigter Almere, 7 november 2014 Inhoud Wat is VO-content

Nadere informatie

Programmaplan ECK 2 versie 1.0 1 november 2010. Programmaplan ECK 2. Pagina 1 van 33

Programmaplan ECK 2 versie 1.0 1 november 2010. Programmaplan ECK 2. Pagina 1 van 33 Programmaplan ECK 2 Pagina 1 van 33 Inhoudsopgave 1 Inleiding...3 1.1 Achtergrond... 3 1.2 Doel en doelgroep document... 3 1.3 Structuur programmaplan... 3 2 Omgevingsanalyse en huidige situatie...5 2.1

Nadere informatie

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet.

Eindrapportage Interactieve Leerlijnen. www.dnsleerroutes.net. Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010. Kennisnet. Eindrapportage Interactieve Leerlijnen versie datum 1 / 7 Eindrapportage Interactieve Leerlijnen www.dnsleerroutes.net Auteur(s) : Annemarieke Schepers Versienummer : januari 2010 Kennisnet.nl www.dnsleerroutes.net

Nadere informatie

Leermiddelenmonitor 13/14

Leermiddelenmonitor 13/14 Leermiddelenmonitor 13/14 Beleid, gebruik, digitalisering en ontwikkeling van leermiddelen SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Leermiddelenmonitor 13/14 Beleid, gebruik, digitalisering

Nadere informatie

Informatiepakket Leerlabs

Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs Informatiepakket Leerlabs De vraag naar gepersonaliseerd onderwijs en het gebruik van ict in de klas groeit. Veel scholen werken aan initiatieven gericht op gepersonaliseerd leren

Nadere informatie

Rapport. F1182 maart 2008 Bestemd voor: Kennisnet. Political & Social

Rapport. F1182 maart 2008 Bestemd voor: Kennisnet. Political & Social Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Political & Social Rapport Meer materiaal en meer kennis over

Nadere informatie

Leermiddelenmonitor 13/14

Leermiddelenmonitor 13/14 13/14 Beleid, gebruik, digitalisering en ontwikkeling van leermiddelen SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling n- en same e is e v a g. Deze uit n de publicatie a v g in vatt Leraar en schoolleider

Nadere informatie

Passend en flexibel digitaal leermateriaal voor elke leerling. De PO-Raad en VO-raad brengen markt en scholen dichter bij elkaar

Passend en flexibel digitaal leermateriaal voor elke leerling. De PO-Raad en VO-raad brengen markt en scholen dichter bij elkaar Passend en flexibel digitaal leermateriaal voor elke leerling De PO-Raad en VO-raad brengen markt en scholen dichter bij elkaar 1 Inhoud 1 2 3 4 Maar ik zit nog 5 jaar aan mijn leermiddelencontract vast!

Nadere informatie

Aan de slag met de Stercollecties

Aan de slag met de Stercollecties Aan de slag met de Stercollecties Presentatie tijdens KNAG Onderwijsdag 2015 Herman Rigter Ede, 13 november 2015 Inhoud Wat is VO-content? Stercollecties: Open digitaal leermateriaal Een bestaand digitaal

Nadere informatie

ipad in de klas dr. Aletta Jacobs College Deelschool onderbouw HV Januari 2012

ipad in de klas dr. Aletta Jacobs College Deelschool onderbouw HV Januari 2012 Deelschool onderbouw HV Januari 2012 Laan van de sport 4 Hoogezand, 9603 TG Telefoon: 0598-350250 E- mail: dustindijkstra@gmail.com @dustindijkstra 1 Introductie In deze notitie beschrijven we het plan

Nadere informatie

Voor een betrouwbaar bovenbouwadvies per vak

Voor een betrouwbaar bovenbouwadvies per vak Voor een betrouwbaar bovenbouwadvies per vak Beschikbaar per 1 september 2015 NIEUW TOA Profielkeuzetoets vmbo en havo Biologie, economie, natuurkunde en wiskunde Bureau ICE De nieuwe generatie toetsen

Nadere informatie

Genoteerde activiteiten nav. bijeenkomst Expertgroep Fijnmazig metadateren

Genoteerde activiteiten nav. bijeenkomst Expertgroep Fijnmazig metadateren Genoteerde activiteiten nav. bijeenkomst Expertgroep Fijnmazig metadateren 13 november 2014 Aanwezig: Dedact, PulseOn, VO-content, ItsLearning, Wikiwijs / Edurep, Bureau Edustandaard, Rijdende School,

Nadere informatie

Innovaties in e-learning. Jos Herkelman

Innovaties in e-learning. Jos Herkelman Innovaties in e-learning What s new? Jos Herkelman Wat is er al bereikt? N@Tschool! v11 Overzicht ; eenvoud ; open ; sneller werken Betere informatievoorziening i i i rondom inloggen Portaalfunctionaliteit:

Nadere informatie

Enquête inzet leermiddelen

Enquête inzet leermiddelen Enquête inzet leermiddelen Aan de hand van deze vragenlijst kunnen schoolleiding, teamleiding en vaksecties gezamenlijk de discussie voeren over hun wensen ten aanzien van leermateriaal. Verschillende

Nadere informatie

Minimumstandaard ICT, ten aanzien van. - voorzieningen binnen de school. - de medewerkers

Minimumstandaard ICT, ten aanzien van. - voorzieningen binnen de school. - de medewerkers Minimumstandaard ICT, ten aanzien van - voorzieningen binnen de school - de medewerkers DDS, januari 2011 Inleiding In dit document wordt de minimum standaard voor ICT beschreven. Alle DDS scholen streven

Nadere informatie

. GEGEVENS AANVRAGER. Onderwijsinstelling Helicon opleidingen Kesteren Postadres Industrieweg 4 Bezoekadres Industrieweg 4

. GEGEVENS AANVRAGER. Onderwijsinstelling Helicon opleidingen Kesteren Postadres Industrieweg 4 Bezoekadres Industrieweg 4 1. GEGEVENS AANVRAGER Onderwijsinstelling Naam Helicon opleidingen Kesteren Postadres Industrieweg 4 Bezoekadres Industrieweg 4 Postcode/plaats Website schoolorganisatie Postbankrekeningnummer 4041 CR

Nadere informatie

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO

Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 1 / 14 Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2010 Kennisnet.nl Scenario s voor Leren op Afstand in het MBO 2 / 14 Samenvatting Scenario s voor Leren op

Nadere informatie

project Innovatieplatform-VO GRIP OP UW LEERMIDDELENBELEID

project Innovatieplatform-VO GRIP OP UW LEERMIDDELENBELEID project Innovatieplatform-VO GRIP OP UW LEERMIDDELENBELEID Motieven om een leermiddelenbeleidsplan te ontwerpen Voor iedere leerling het beste leermateriaal tegen de beste prijs! Voor iedere leerling,

Nadere informatie

TPACK-NL vragenlijst een toelichting

TPACK-NL vragenlijst een toelichting TPACK-NL vragenlijst een toelichting Petra Fisser & Joke Voogt Universiteit Twente Curriculumontwerp & Onderwijsinnovatie http://www.tpack.nl In dit document is de Nederlandse versie van de TPACK vragenlijst

Nadere informatie

Verantwoording en toelichting op geselecteerde leermiddelen voor project Instroom pabo

Verantwoording en toelichting op geselecteerde leermiddelen voor project Instroom pabo Verantwoording en toelichting op geselecteerde leermiddelen voor project Instroom pabo Inleiding De uitgevers (verenigd in de GEU) en enkele andere leermiddelenaanbieders in Nederland hebben op 28 maart

Nadere informatie

Vaardigheden - Internet HV 1. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52517

Vaardigheden - Internet HV 1. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52517 Vaardigheden - Internet HV 1 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 21 July 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/52517 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

19 april 2014. Inhoud

19 april 2014. Inhoud Toepassingen van de ipad in de dagelijkse lesprak6jk op de Verenigde Scholen J.A. Alberdingk Thijm PO Presenta.e.jdens het Onderwijs evenement van Amac in het Rijksmuseum 19 april 2014 Inhoud ICT op de

Nadere informatie

STRATEGISCHE AGENDA DE WAARDE(N) VAN WETEN EN OPEN ONDERWIJS

STRATEGISCHE AGENDA DE WAARDE(N) VAN WETEN EN OPEN ONDERWIJS STRATEGISCHE AGENDA DE WAARDE(N) VAN WETEN EN OPEN ONDERWIJS Netwerk SIG Open Education 9 oktober 2015 1 SPEERPUNTEN 1. Kleinschalige leergemeenschappen 2. Rijke leeromgeving 3. Kwalitatief goede en inspirerende

Nadere informatie

GRIP op uw. in 3 bijeenkomsten

GRIP op uw. in 3 bijeenkomsten GRIP op uw Leermiddelenbeleid in 3 bijeenkomsten Alle fasen leermiddelenbeleid Fase 1: opstarten en oriënteren Stel een werkgroep leermiddelenbeleidsplan samen. Bespreek met elkaar motieven, beoogde verbeteringen

Nadere informatie

21 e eeuwse vaardigheden in het onderwijs. stand van zaken en toekomstige mogelijkheden. Petra Fisser VELON-studiedag Breda, 13 november 2015

21 e eeuwse vaardigheden in het onderwijs. stand van zaken en toekomstige mogelijkheden. Petra Fisser VELON-studiedag Breda, 13 november 2015 21 e eeuwse vaardigheden in het onderwijs stand van zaken en toekomstige mogelijkheden SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Petra Fisser VELON-studiedag Breda, 13 november 2015 SLO, nationaal

Nadere informatie

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn

Handout PrOfijt. - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Mike Nikkels / Olav van Doorn Handout PrOfijt - Versie 1.1 - Versie: 1.1 Datum: 09-04-2014 Auteur(s): Mike Nikkels / Olav van Doorn 1 Inhoudsopgave 1 Inhoudsopgave... 2 2 Inleiding... 3 3 Algemeen... 3 4 Visie op PrOfijt... 4 5 Techniek...

Nadere informatie

ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 3. DOELEN...4 4. PLAN VAN AANPAK...4 5. EVALUATIE EN TERUGKOPPELING...5

ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 3. DOELEN...4 4. PLAN VAN AANPAK...4 5. EVALUATIE EN TERUGKOPPELING...5 ICT-beleidsplan 1. INLEIDING...2 2. MISSIE EN VISIE...3 2.1 ICT-VISIE...3 2.2 AMBITIE VAN DE RSG...3 3. DOELEN...4 3.1 LEREN OVER COMPUTER...4 3.2 WERKEN MET COMPUTER...4 3.3 LEREN DOOR MIDDEL VAN COMPUTER...4

Nadere informatie

>>> Groen Gelinkt Aansluiten van NME aanbod bij behoeften van het voorgezet onderwijs

>>> Groen Gelinkt Aansluiten van NME aanbod bij behoeften van het voorgezet onderwijs >>> Groen Gelinkt Aansluiten van NME aanbod bij behoeften van het voorgezet onderwijs Onderzoeksverslag >>> Codename Future - Tel. 070-3024770 - Fax. 070-3644934 www.codenamefuture.nl INHOUDSOPGAVE 1.

Nadere informatie

Uitslag marktonderzoek van de Nederlandse SCORM markt

Uitslag marktonderzoek van de Nederlandse SCORM markt Uitslag marktonderzoek van de Nederlandse SCORM markt Datum: 27 december 2010. Mark van de Haar mark@edia.nl Edia Pagina 1 van 12 Inhoudsopgave Uitslag marktonderzoek van de Nederlandse SCORM markt...

Nadere informatie

Scholen tevreden over rendement ICTinvesteringen

Scholen tevreden over rendement ICTinvesteringen Grote Bickersstraat 74 13 KS Amsterdam Postbus 247 00 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport Scholen tevreden over rendement ICTinvesteringen Onderzoek

Nadere informatie

1. GEGEVENS AANVRAGER. Onderwijsinstelling AOC Friesland Postadres Postbus 675 Bezoekadres Gardeniersweg 2 Postcode/plaats

1. GEGEVENS AANVRAGER. Onderwijsinstelling AOC Friesland Postadres Postbus 675 Bezoekadres Gardeniersweg 2 Postcode/plaats 1 1. GEGEVENS AANVRAGER Onderwijsinstelling Naam AOC Friesland Postadres Postbus 675 Bezoekadres Gardeniersweg 2 Postcode/plaats Website schoolorganisatie Bankrekeningnummer BRIN-nummer Volledige naam

Nadere informatie

Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010

Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010 Toelichting bij de concretiseringen wiskunde in de vorm van tussendoelen voor 3 havo/vwo ctwo en SLO oktober 2010 Achtergrond De globale kerndoelen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs bieden

Nadere informatie

beheerst de volgende vaardigheden, kan deze onderwijzen en vaardigheden

beheerst de volgende vaardigheden, kan deze onderwijzen en vaardigheden Checklist vakdidactisch Kennisbasis Biologie Voor het begin van de 3 e jaars stage vullen de studenten deze checklist in. De studenten formuleren leerdoelen die aansluiten op de uitkomst van deze list.

Nadere informatie

ipad in de klas evaluatie

ipad in de klas evaluatie evaluatie Deelschool onderbouw HV Juli 2012 Laan van de sport 4 Hoogezand, 9603 TG Telefoon: 0598-350250 E-mail: dustindijkstra@gmail.com @dustindijkstra 1 Introductie In de notitie evalueren we het gebruik

Nadere informatie

Vakdidactiek: inleiding

Vakdidactiek: inleiding Vakdidactiek: inleiding Els Tanghe 1 1. Inleiding Een specialist in de wiskunde is niet noodzakelijk een goede leraar wiskunde. Een briljant violist is niet noodzakelijk een goede muziekleraar. Een meester-bakker

Nadere informatie

Achtergrond:uitgangspunt 11/20/2012. ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs

Achtergrond:uitgangspunt 11/20/2012. ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs 1 ENW-project Professionaliseringspakket voor ELO s in het secundair onderwijs Prof. dr. T. Schellens Leen Casier Veerle Lagaert Prof. dr. B. De Wever Prof. dr. M. Valcke 2 ENW-project Professionaliseringspakket

Nadere informatie

Ad van Hest. Titel project Leerarrangementen samenstellen met Wimba Create

Ad van Hest. Titel project Leerarrangementen samenstellen met Wimba Create 1 1. GEGEVENS AANVRAGER Onderwijsinstelling Naam Postadres Postbus 61 Bezoekadres Sterrenlaan Postcode/plaats Website schoolorganisatie Postbankrekeningnummer Bankrekeningnummer BRIN-nummer Volledige naam

Nadere informatie

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok

Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek. Prof. dr. Perry den Brok Nieuwe didactiek vwo 2 en 3 Connect College: resultaten van een onderzoek Prof. dr. Perry den Brok Betrokkenen Connect College (opdrachtgever) Kennisnet (subsidie onderzoek) Technische Universiteit Eindhoven

Nadere informatie

Projectdefinitie. Plan van aanpak

Projectdefinitie. Plan van aanpak Projectplan DOT2 Projectdefinitie ICT is niet meer weg te denken uit ons onderwijs (Hasselt, 2014). Als (toekomstige) leerkracht is het belangrijk dat je daar op inspeelt en kennis hebt van de laatste

Nadere informatie

Leren en lesgeven met ict: wie is het rolmodel? Dana Uerz Senior onderzoeker Leren met ict Marijke Kral Lector Leren met ict

Leren en lesgeven met ict: wie is het rolmodel? Dana Uerz Senior onderzoeker Leren met ict Marijke Kral Lector Leren met ict Leren en lesgeven met ict: wie is het rolmodel? Dana Uerz Senior onderzoeker Leren met ict Marijke Kral Lector Leren met ict Leren en lesgeven met ict Wat moet een leraar daarvoor kunnen? Wat kunnen en

Nadere informatie

Specialist Digitale Didactiek 2016-2017 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS. saxion.nl/apo

Specialist Digitale Didactiek 2016-2017 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS. saxion.nl/apo Specialist Digitale Didactiek 2016-2017 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo If we teach today s students as we taught yesterday we rob them of tomorrow Specialist Digitale Didactiek Leiding

Nadere informatie

PASSIE VOOR ONLINE LEREN. www.profijt.nu

PASSIE VOOR ONLINE LEREN. www.profijt.nu PASSIE VOOR ONLINE LEREN www.profijt.nu WAT IS PROFIJT? Het Praktijkonderwijs heeft behoefte aan een systeem waarin alle dagelijkse processen op een logische wijze en in één platform worden vastgelegd.

Nadere informatie

Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers. Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com

Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers. Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com Massive Open Online Courses voor de professionele ontwikkeling van medewerkers Wilfred Rubens http://www.wilfredrubens.com EMMA Pilots MOOCs Meerdere talen #EUMoocs Aggregator http://europeanmoocs.eu/

Nadere informatie

Agenda publiek- private tafels Doorbraakproject Onderwijs en ict

Agenda publiek- private tafels Doorbraakproject Onderwijs en ict Inleiding Dit document beschrijft de 10 thema s die samen de agenda voor de publiek- private tafels voor het Doorbraakproject Onderwijs en ict vormen. Deze agenda is samengesteld op basis van de input

Nadere informatie

Trends in leermiddelen Leermiddelenmonitor 07-12

Trends in leermiddelen Leermiddelenmonitor 07-12 Trends in leermiddelen 7-12 SLO nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling Trends in leermiddelen 7-12 In 12 brengt het Kenniscentrum (KCL) van SLO voor de vijfde achtereenvolgende keer de uit, het

Nadere informatie

Het belang van leren programmeren

Het belang van leren programmeren Het belang van leren programmeren Han van der Maas HL Psychologie UvA CSO Oefenweb.nl opzet Pleidooi voor programmeeronderwijs Ontwikkelingspsychologisch perspectief Non-formeel leren (examen) Program

Nadere informatie

Aanschaf leermiddelen

Aanschaf leermiddelen Aanschaf leermiddelen Wat verstaan we onder businessmodellen? TNO heeft in opdracht van Kennisnet onderzoek uitgevoerd naar bruikbare businessmodellen voor onderwijsinstellingen (Businessmodellen en digitale

Nadere informatie

Informatieavond Byod onderwijs

Informatieavond Byod onderwijs Informatieavond Byod onderwijs Inhoud De maatschappij, onderwijs, de school, de leerling in 2013 Onderzoek van Kennisnet ICT op Canisius Uitgevers en leermateriaal Canisius en laptopondersteund onderwijs

Nadere informatie

Flexibel en adaptief gebruik van leerobjecten Werktitel : Klikstart 4 Eindrapport

Flexibel en adaptief gebruik van leerobjecten Werktitel : Klikstart 4 Eindrapport Flexibel en adaptief gebruik van leerobjecten Werktitel : Klikstart 4 Eindrapport Auteur(s) : AB-ZHW Ted Smits Versienummer : 1.2. januari 2008 Flexibel en adaptief gebruik van leerobjecten Klikstart 4

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring:

Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Docentenvragenlijst op het gebied van ict-gebruik en natuur- en techniekonderwijs, voormeting Naam: School: basisschool voortgezet onderwijs Plaats: Leeftijd: Aantal jaar onderwijservaring: Ik ben een:

Nadere informatie

Leermiddelenbeleidsplan

Leermiddelenbeleidsplan Leermiddelenbeleidsplan School Het 4 e Gymnasium Contactpersoon Anne Marttin Leden werkgroep Estevan Veenstra en Bobby van Essen Versienummer 002 Format leermiddelenbeleidsplan 1 Visie Missie Missie Het

Nadere informatie

Open & Online. De (mogelijke) rollen van bibliotheken. Onderwijs

Open & Online. De (mogelijke) rollen van bibliotheken. Onderwijs Open & Online De (mogelijke) rollen van bibliotheken Onderwijs Enthousiasme om mee te werken aan het onderzoek De opkomst hier vandaag Vragen en nieuwsgierigheid Leidraad met vragen opgesteld Telefonische

Nadere informatie

Cultuureducatie in het basisonderwijs

Cultuureducatie in het basisonderwijs Cultuureducatie in het basisonderwijs Gemeente Westland Nulmeting Inleiding Teneinde aan het einde van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK) vast te kunnen stellen wat de bereikte resultaten

Nadere informatie

Reader en cursushandleiding LOB Arrangeren:

Reader en cursushandleiding LOB Arrangeren: Reader en cursushandleiding LOB Arrangeren: Een duurzame loopbaan Inhoudsopgave 1 HET PROJECT... 3 1.1 OPBOUW VAN DE CURSUSHANDLEIDING... 3 1.2 OPBOUW VAN HET PROJECT... 4 1.3 DOELEN EN COMPETENTIES...

Nadere informatie

ICT IN HET BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS SCHOOLJAAR 2007/2008 TECHNISCH RAPPORT

ICT IN HET BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS SCHOOLJAAR 2007/2008 TECHNISCH RAPPORT ICT IN HET BASIS- EN VOORTGEZET ONDERWIJS SCHOOLJAAR 2007/2008 TECHNISCH RAPPORT Utrecht, maart 2008 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding en probleemstelling 5 2 Resultaten basisonderwijs 7 2.1 Representativiteit

Nadere informatie

Samenvatting. De stand van zaken in hoofdlijnen

Samenvatting. De stand van zaken in hoofdlijnen Samenvatting De stand van zaken in hoofdlijnen In 2003/2004 is de ICT-onderwijsmonitor voor de zevende maal uitgevoerd in de sectoren primair onderwijs, voortgezet onderwijs, de bve-sector en de lerarenopleidingen

Nadere informatie

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO

Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Kees Dijkstra (Windesheim), Els de Jong (Hogeschool Utrecht) en Elle van Meurs (Fontys OSO). 31 mei 2012 Box 2: Vaststellen beginsituatie Handelingsgericht werken op PABO s en lerarenopleidingen VO Doel

Nadere informatie

Cultuureducatie, geen vak apart

Cultuureducatie, geen vak apart Cultuureducatie, geen vak apart Uitvoeringsplan Theo Thijssen Inleiding Op Educatief Centrum Theo Thijssen wordt gewerkt aan een ononderbroken ontwikkeling van kinderen van 0-13 jaar. Het ondernemend leren

Nadere informatie

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs

Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Didactische meerwaarde van de ELO in het Primair Onderwijs Verkenning rondom mogelijkheden, meerwaarde en aandachtspunten 27 januari 2011 NOT Academie Presentatie: Arnout Vree a.vree@avetica.nl www.avetica.nl

Nadere informatie

De Programma-matrix. http://www.programmamatrix.be/ Functie van de Programma-matrix

De Programma-matrix. http://www.programmamatrix.be/ Functie van de Programma-matrix De Programma-matrix Informatie over educatieve programma's kunnen wij terugvinden op de Programma-matrix. De Programma-matrix is een elektronische databank gemaakt in samenwerking met Nederland. De nieuwe

Nadere informatie

Onderwijs & Media binnen de Opleiding tot leraar Basisonderwijs (NHL)

Onderwijs & Media binnen de Opleiding tot leraar Basisonderwijs (NHL) Onderwijs & Media binnen de Opleiding tot leraar Basisonderwijs (NHL) Age Wesselius, juni 2012 In het huidige curriculum van de Pabo heeft het vakgebied Nieuwe Media een plaats gekregen in voornamelijk

Nadere informatie

Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek

Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek Deelopdracht 1: Onderzoek naar het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek In deze deelopdracht ga je het onderwijsconcept van jouw leerwerkplek onderzoeken. Geerts en van Kralingen (2011) definiëren onderwijsconcept

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2008 2009 32 034 Digitale leermiddelen Nr. 1 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETEN- SCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Werkplan 1 juli 2009 1 juli 2011

Werkplan 1 juli 2009 1 juli 2011 Expertisecentrum Onderwijs & ICT Suriname UTSN Twinning Project 2008/1/E/K/005 Werkplan 1 juli 2009 1 juli 2011 Bijlage C bij het Rapport Haalbaarheidsstudie Wim de Boer (SLO), Pieter van der Hijden (Sofos

Nadere informatie

Nieuwe media. Ander onderwijs?

Nieuwe media. Ander onderwijs? Nieuwe media. Ander onderwijs? Joke Voogt Typ hier de footer 1 Wij streven ernaar dat over vijf tot tien jaar alle leerlingen voor hun toekomstig beroep, voor het deelnemen aan het maatschappelijk leven

Nadere informatie

>>> Werken aan natuur, milieu en duurzaamheid in het voortgezet onderwijs

>>> Werken aan natuur, milieu en duurzaamheid in het voortgezet onderwijs Onderzoek uitgevoerd op 10 scholen voor VO >>> Werken aan natuur, milieu en duurzaamheid in het voortgezet onderwijs In opdracht van het Programmabureau NME >>> Codename Future - Tel. 070-3024770 - Fax.

Nadere informatie

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs

SURFACE BESCHRIJVING. Wat is het? Voor wie is het? Hoe werkt het? De Surface in het onderwijs BESCHRIJVING SURFACE Wat is het? De Surface is een liggend 30 inch beeldscherm op een tafel waaraan meerdere kinderen tegelijk kunnen werken. Zij bedienen de Surface met hun handen. Het apparaat kan 52

Nadere informatie

INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: PROEFTUIN

INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: PROEFTUIN INNOVATIEPROGRAMMA ONDERWIJS OP MAAT PROJECT: PROEFTUIN ACTIVITEITENPLAN 2015 WWW.SURF.NL/ONDERWIJS Innovatieprogramma Onderwijs op Maat Project: Proeftuin 2 INHOUD 1. Proeftuin 3 1.1 Doelen 3 2. Werkwijze

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Eindeloze mogelijkheden met het zoekscherm van GroenGelinkt

Eindeloze mogelijkheden met het zoekscherm van GroenGelinkt Eindeloze mogelijkheden met het zoekscherm van GroenGelinkt Steeds meer organisaties maken gebruik van het GroenGelinkt zoekscherm. Bezoekers van jouw website vinden snel en gemakkelijk een passende activiteit

Nadere informatie

WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf

WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf WAARDERINGSKADER T.B.V. ASPECTRAPPORTAGE ICT Versie 12-5-05 Vooraf In vet en genummerd van A tot en met F: Aspecten Daar onder per aspect genummerd in cijfers: Indicatoren Een flink aantal indicatoren

Nadere informatie

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Beginmeting 2014 Portret samenwerkingsverband P029 Opdrachtgever: ministerie van OCW Utrecht, september

Nadere informatie

PO-VO EN HET WAT EN HOE VAN TAAL EN REKENEN

PO-VO EN HET WAT EN HOE VAN TAAL EN REKENEN PROCESBESCHRIJVING AANSLUITING PO-VO PO-VO EN HET WAT EN HOE VAN TAAL EN REKENEN SAMEN LEREN OVER REFERENTIENIVEAUS EN DIDACTIEK OM DE INHOUDELIJKE AANSLUITING TUSSEN PO EN VO IN GORINCHEM EN OMSTREKEN

Nadere informatie

1. GEGEVENS AANVRAGER. Onderwijsinstelling CITAVERDE College Postadres Postbus 960 Bezoekadres Wilhelminasingel 25. Bankrekeningnummer

1. GEGEVENS AANVRAGER. Onderwijsinstelling CITAVERDE College Postadres Postbus 960 Bezoekadres Wilhelminasingel 25. Bankrekeningnummer 1 1. GEGEVENS AANVRAGER Onderwijsinstelling Naam CITAVERDE College Postadres Postbus 960 Bezoekadres Wilhelminasingel 25 Postcode/plaats Website schoolorganisatie Postbankrekeningnummer Bankrekeningnummer

Nadere informatie

Informatievaardighedenplan als onderdeelvan het Leesplan

Informatievaardighedenplan als onderdeelvan het Leesplan Informatievaardighedenplan als onderdeelvan het Leesplan Binnen de landelijke aanpak van de Bibliotheek Leerlingen met goede informatievaardigheden maken betere werkstukken en houden interessantere spreekbeurten.

Nadere informatie

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing

Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Educatief pakket duurzame energie Didactische onderbouwing Inhoud Welkom Doelen Profielschetsen Materialen Bijlagen Met het Solly Systeem worden kinderen al op jonge leeftijd geïntroduceerd in de wereld

Nadere informatie

User Centered Design. Ontwerpbeslissingen

User Centered Design. Ontwerpbeslissingen User Centered Design Ontwerpbeslissingen Ontwerpbeslissingen: Wat wij willen doen voor jou is Met betrekking tot lessen voorbereiden: Overzichten, schema s en lesplannen moeten ook door leerlingen begrepen

Nadere informatie

Arjan van Venrooy en Nico Verbeij. Het begint pas als het afgelopen is. interoperabiliteit in het onderwijs

Arjan van Venrooy en Nico Verbeij. Het begint pas als het afgelopen is. interoperabiliteit in het onderwijs Arjan van Venrooy en Nico Verbeij Het begint pas als het afgelopen is interoperabiliteit in het onderwijs 144 1. Lonkend perspectief Digitale leermiddelen en flexibilisering van het leren De mogelijkheden

Nadere informatie

Visie op gepersonaliseerd onderwijs en de rol van het LVS

Visie op gepersonaliseerd onderwijs en de rol van het LVS Visie op gepersonaliseerd onderwijs en de rol van het LVS Onderwijs wordt steeds flexibeler en meer op maat aangeboden aan leerlingen. Voor onze doelgroep is dat logischer en vanzelfsprekender dan waar

Nadere informatie

Product en prijzen 2014

Product en prijzen 2014 Product en prijzen 2014 1 Augustus 2014 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 2 Maak kennis met Social Media Rijbewijs... 3 Opbouw en inhoud lessenreeks... 4 Digitale leeromgeving... 5 Docentenomgeving... 6 Prijzen

Nadere informatie

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016

Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Terugkoppeling monitor subsidieregeling Versterking samenwerking lerarenopleidingen en scholen 2013-2016 Tussenmeting 2015 Portret samenwerkingsverband P029 Opdrachtgever: ministerie van OCW Utrecht, oktober

Nadere informatie

Soms geeft de begeleidende informatie misleidende informatie; doet de applicatie niet wat hij belooft te doen.

Soms geeft de begeleidende informatie misleidende informatie; doet de applicatie niet wat hij belooft te doen. Inhoud Als er leerdoelen gehaald moeten worden moeten we als docent wel enige zekerheid hebben omtrend het effect van een interactieve multimediale applicatie. Allereerst moet de applicatie beken worden

Nadere informatie

Digitaal Doorschakelen

Digitaal Doorschakelen Initieel projectplan IECK VO Digitaal Doorschakelen Een project in het kader van de Implementatie van de Educatieve Contentketen Evaluatierapport Auteur(s) : ALHC van der Staak December 2006 2005 Kennisnet.nl

Nadere informatie

Kennisdomeinen leergebiedoverstijgende

Kennisdomeinen leergebiedoverstijgende Informatiekaart 06 leren vernieuwen Kennisdomeinen leergebiedoverstijgende leerdoelen Op veel basisscholen wordt geprobeerd samenhang te vinden tussen verschillende vakken en deze in elkaar over te laten

Nadere informatie

edumedia handleiding

edumedia handleiding Info: www.edumedia-sciences.com/nl edumedia handleiding Uw school heeft een abonnement genomen op edumedia. Dit is een globale handleiding voor het gebruik van de animaties in uw lessen. edumedia is een

Nadere informatie

Vocabulaires voor het zoeken, maken en delen van digitaal leermateriaal

Vocabulaires voor het zoeken, maken en delen van digitaal leermateriaal Praktisch artikel Vocabulaires voor het zoeken, maken en delen van digitaal leermateriaal Dit artikel is het eenenvijfstigste in een serie praktische artikelen over onderwijsinnovatie. Deze serie heeft

Nadere informatie

Digitaliseren van lesmateriaal is geen kunst

Digitaliseren van lesmateriaal is geen kunst Digitaliseren van lesmateriaal is geen kunst Inleiding Het digitaliseren van lesmateriaal staat sinds kort bij een aantal beleidsmakers hoog op het verlanglijstje. De laatste twee prominenten zijn de Onderwijsraad

Nadere informatie

Verantwoording en implementatieplan "Activerende didactiek m.b.v. ipads" Scholengemeenschap Sint Ursula locatie Horn

Verantwoording en implementatieplan Activerende didactiek m.b.v. ipads Scholengemeenschap Sint Ursula locatie Horn Verantwoording en implementatieplan "Activerende didactiek m.b.v. ipads" Scholengemeenschap Sint Ursula locatie Horn Achtergrond Ambitie voor schooljaar 2015 2016 De pilot voorbij... Pilot op 4 havo Plaatsing

Nadere informatie