Kommer en kwel in het hotel?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kommer en kwel in het hotel?"

Transcriptie

1 Kommer en kwel in het hotel? De veiligheidsrisico s voor en veroorzaakt door jongeren in Habbo door Tanya van Dijk

2 Kommer en kwel in het hotel? De veiligheidsrisico s voor en veroorzaakt door jongeren in Habbo Tanya van Dijk Afstudeerscriptie Integrale Veiligheid Lectoraat Cybersafety, NHL Hogeschool Begeleider: J.W.M. Kerstens NHL Hogeschool Eerste lezer: L.E. Bos Tweede lezer: J. Brinks Leeuwarden, 14 juni

3 Voorwoord Dat Habbo nog bestond, hoorde ik tijdens een van de eerste gastcolleges van de minor Cybersafety in het najaar van Een aantal jaren geleden had ik het wel eens voorbij zien komen op internet, om het vervolgens weer te vergeten. Tijdens dit gastcollege begon mijn interesse voor de veiligheid in cyberspace verder te groeien. Het was me dan ook al gauw duidelijk dat ik mijn afstudeerscriptie wilde schrijven bij het Lectoraat Cybersafety, omdat ik onderzoek wilde doen en ik op die manier een van mijn hobby s (internet) kon combineren met mijn studie. Het resultaat van vier maanden onderzoek doen bij het lectoraat, ligt voor u in de vorm van deze scriptie. De afstudeerperiode is voor mij een leerzame periode geweest. Ik ben telkens gestimuleerd om voor het beste te gaan, om mijn keuzes te onderbouwen, om mee te denken over het doen van onderzoek en over mijzelf en hoe ik om ga met tegenslagen. Die tegenslagen waren er. De doelgroep, Habbo s, bleken erg moeilijk bereikbaar en in de huid kruipen van een dertienjarige bleek ook niet zo makkelijk als verwacht. De respons van de enquête lag veel lager dan waar ik stiekem op gehoopt had en helaas kon Habbo niet meewerken binnen de gestelde tijd. Al deze tegenslagen hebben me gedwongen om telkens verder te zoeken naar een andere aanpak en vooral om positief te blijven en door te gaan. Na dit vele ge-ik, wil ik ook aandacht geven aan de mensen die mij hebben geholpen bij het uitvoeren en het verwerken van het onderzoek. Joyce, mijn begeleidster van het Lectoraat Cybersafety ben ik erg dankbaar voor haar goede adviezen, de vele dingen die ik van haar heb mogen leren en de ruimte die ze me gegeven heeft om dit op mijn manier te kunnen doen. De overige collega s van het lectoraat wil ik bedanken voor hun tips en alle feedback die ik van ze heb mogen ontvangen op mijn stukken. Laura, mijn begeleidster vanuit school wil ik bedanken voor de adviezen, fijne gesprekken en commentaren op mijn werk. Mijn laatste woord van dank is voor Jelmer, mijn vriend. Voor zijn steun en zijn geloof in mij als ik het even niet meer zag zitten. En dan is het voorbij. Een studieperiode van vier jaar is voorbijgevlogen. Een studie waarbij ik zoveel meer geleerd heb, dan alleen over het vakinhoudelijke. Waarbij ik gegroeid ben, geweldige dingen heb meegemaakt en leuke mensen heb leren kennen. Ik had het niet willen missen! Leeuwarden, 14 juni 2011 Tanya van Dijk 3

4 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Samenvatting Aanleiding voor het onderzoek Introductie Probleem Leeswijzer Doel en relevantie Onderzoeksvragen Onderzoeksmethoden Onderzoeksmethoden Literatuuronderzoek Participerende observatie Discussieforum Vragenlijst Betrouwbaarheid en validiteit Habbo: een eerste verkenning Jongeren en Habbo Resultaten Aantrekkelijkheid van Habbo Virtuele diefstal Cyberpesten Seksuele verzoeken De wisselwerking tussen slachtoffer- en daderschap Samenhang tussen cyberpesten, virtuele diefstal en seksuele verzoeken Conclusies Beantwoording van de deelvragen Beantwoording van de hoofdvraag Aanbevelingen Discussie

5 Habbo woordenlijst Literatuur Bijlage 1: Vragenlijst Bijlage 2: Antwoorden op de open vragen Bijlage 3: Observatieprotocol Bijlage 4: De avatars

6 Samenvatting Virtuele werelden zijn voor veel opvoeders een grijs gebied. Wat er precies gebeurt is voor hen niet altijd duidelijk, maar zij weten wel dat jongeren er uren kunnen doorbrengen en er geld aan uitgeven. Het verblijven in een virtuele wereld als die van Habbo brengt veiligheidsrisico s mee voor de jongeren. Voor deze scriptie is onderzoek gedaan naar de veiligheidsrisico s voor en veroorzaakt door jongeren in de virtuele wereld van Habbo. Hierbij is ingezoomd op de risico s cyberpesten, virtuele diefstal en seksuele verzoeken. De kennis die met dit onderzoek wordt opgedaan, kan worden ingezet om jongeren beter te beschermen tegen deze risico s. De hoofdvraag die voor dit onderzoek is opgesteld, luidt: In welke mate en in welke context zijn jongeren slachtoffer en/of dader van de benoemde veiligheidsrisico s in Habbo? Voorafgaand aan de beantwoording van de hoofdvraag, worden zes deelvragen beantwoord: 1. Wat doen jongeren in Habbo en wat maakt deze virtuele wereld aantrekkelijk voor ze? 2. In welke context en in welke mate komt virtuele diefstal voor in Habbo? 3. In welke context en in welke mate komt cyberpesten voor in Habbo? 4. In welke context en in welke mate komen seksuele verzoeken voor in Habbo? 5. Is er sprake van een wisselwerking tussen dader- en slachtofferschap? 6. Is er samenhang tussen virtuele diefstal, cyberpesten en seksuele verzoeken? Door middel van literatuuronderzoek, participerende observaties in Habbo en een vragenlijst die verspreid is onder spelers via fansites op Facebook en Hyves is informatie vergaard waarmee een antwoord op de onderzoeksvragen kan worden gegeven. De belangrijkste bevindingen zijn: - Jongeren kunnen in Habbo zichzelf laten zien. Dit doen ze via de uiterlijke kenmerken van hun avatar, maar ook via het voeren van gesprekken met anderen, het organiseren van activiteiten en het aangaan en onderhouden van vriendschappen. - In Habbo voelen jongeren zich minder geremd. Enerzijds sluiten zij makkelijker vriendschappen en praten zij sneller met elkaar dan in het echte leven, anderzijds wordt er ook grof gescholden, worden mensen buitengesloten, worden seksuele verzoeken gedaan en wordt er van elkaar gestolen. - Virtuele diefstal komt met regelmaat voor in Habbo. - Uitschelden komt vaak voor in Habbo. De meeste Habbo s worden uitgescholden en dit gebeurt vaak bij het ruilen van meubi. Een andere reden voor uitschelden is de status, waarbij vooral beginnelingen (noobs) het moeten ontgelden. Ook is het uiterlijk van de Habbo onderwerp van scheldpartijen. - Verzoeken om seks, msn-adressen en cammen komen veel voor in Habbo. - Bij pesten is de grootste wisselwerking tussen dader- en slachtofferschap. Vooral wanneer spelers uitgescholden worden, schelden zij terug. - Volgens dit onderzoek is er geen samenhang tussen virtuele diefstal, cyberpesten en seksuele verzoeken. 6

7 De aanbevelingen die uit het onderzoek zijn gekomen, zijn gericht aan drie partijen: Sulake (de producent), Habbo s (spelers van het spel) en het Lectoraat Cybersafety. Aanbevelingen gericht aan Sulake: - Laat een groot landelijk onderzoek uitvoeren naar de veiligheid van jongeren in Habbo. - Start een bewustzijnscampagne in Habbo, waarin Habbo s geattendeerd worden op de strafbaarheid van virtuele diefstal, de gevaren van seksuele verzoeken en de gevolgen van cyberpesten. - Sta open voor samenwerking met meerdere onderzoekspartijen en niet slechts één onderzoeksbureau. Aanbevelingen gericht aan Habbo s: - Doe aangifte bij de politie wanneer je bestolen bent in Habbo. Aanbevelingen gericht aan Lectoraat Cybersafety: - Stel een jongerenpanel samen voor toekomstige onderzoeken naar jongeren en internet. 7

8 1. Aanleiding voor het onderzoek 1.1 Introductie Anno 2011 is internet zó geïntegreerd in de samenleving, dat niet alleen thuis en op het werk, maar ook in het onderwijs de computer onmisbaar is. Sommen worden uitgelegd op het smartboard, rekenen wordt geoefend op de computer, spreekbeurten worden geïllustreerd met Microsoft Powerpoint en online kan de laatste schoolkrant worden gedownload. Naast de grote rol van de computer en internet op scholen, is ook in de thuissituatie de computer amper nog weg te denken. In 2009 had driekwart van alle acht- tot zeventienjarigen een Hyvesprofiel [AD, 2009] en in 2010 bracht 38% van de jongeren tussen de twaalf en achttien jaar op doordeweekse dagen 1 à 2 uur per dag door op internet en had slechts een op de vijf jongeren geen eigen computer thuis [Digivaardig & Digibewust, 2010]. Dan is er nog het fenomeen virtuele werelden. Dit zijn werelden die door mensen worden gegenereerd middels computers en die via online verbindingen te bezoeken zijn [Haan en Pijpers, 2010]. Voorbeelden zijn Second Life, Habbo, World of Warcraft, gosupermodel en Club Penguin. Zowel voor kinderen (8-12) als voor jongeren (13-17) zijn er wereldwijd honderden, misschien zelfs duizenden virtuele werelden. Niet alle virtuele werelden hebben gelijke doelstellingen. Zo zijn er werelden gericht op het spelen van spellen, zoals World of Warcraft en RuneScape. Hoewel ook de spelwerelden gericht zijn op sociale interactie, zijn er ook werelden die hier alleen om draaien, zoals Habbo, gosupermodel en Second Life. Slechts enkele virtuele werelden hebben als doel de gebruikers iets te leren. Een voorbeeld hiervan is Whyville. Deze Amerikaanse wereld bestaat al sinds 1999 en hier kunnen kinderen leren over biologie, natuurkunde en ondernemerschap (zie Wereldwijd hebben virtuele werelden gezamenlijk 1 miljard bewoners. Hiervan is ongeveer de helft jonger dan 15 jaar [KZero, 2010, via Express.be]. De meest populaire virtuele wereld onder jongeren is Habbo, met wereldwijd 210 miljoen geregistreerde gebruikers, waarvan 1 miljoen unieke gebruikers in Nederland. Het decor van Habbo is een hotel en de spelers worden Habbo s genoemd. De verdeling tussen jongens en meisjes is ongeveer gelijk. 56% van de Habbo s zijn jongens, tegen 44% meisjes [Sulake.com, 2011]. Dit onderzoek heeft plaatsgevonden in de virtuele wereld van Habbo. 1.2 Probleem Dit onderzoek gaat over de veiligheidsrisico s voor en/of veroorzaakt door jongeren in de virtuele wereld van Habbo. Virtuele werelden zijn vaak voor opvoeders nog een grijs gebied [Delfos, 2010]. Een van de weinige dingen die zij er wel over weten, is dat hun kind er uren per dag aan kan besteden en dat het nog geld kan kosten ook. De meeste Habbo s loggen 2,2 keer per dag in en zijn per keer ongeveer veertig minuten online [Starkenburg, 2009). Bovendien koopt 8% van de Nederlandse Habbo s credits voor echt geld en zij spenderen gemiddeld tien euro per maand aan het virtuele hotel [Starkenburg, 2009]. Wat tieners precies doen in de virtuele werelden en vooral wat deze werelden zo aantrekkelijk maakt voor hen, is voor velen een raadsel, maar het is wel bekend dat het spelen op internet veiligheidsrisico s met zich meebrengt. Niet alleen technische risico s, zoals de 8

9 kans op virussen, maar ook is er de onduidelijkheid wie er achter het spelkarakter (vanaf nu: de avatar) zit [Digivaardig & Digibewust, 2010]. Habbo is een sociale virtuele wereld. Er wordt heel wat afgekletst en gespeeld met elkaar. Voor een Habbo zijn verschillende zaken in het hotel belangrijk: - Het aankleden en de uitstraling van de avatar; - Vriendschappen; - De kamer en het inrichten ervan - Het uittesten van regels en het opzoeken van grenzen; - Het onderhouden van de profielpagina; - Het hebben van virtueel werk; - Het meedoen aan en het organiseren van activiteiten [Johnson, 2007]. Hoewel het sociale van Habbo voor veel jongeren positief is, heeft het ook een duistere kant. Net als in de echte wereld, wordt ook in de online wereld gepest. Dit wordt cyberpesten genoemd. Het onderzoek van Johnson in 2007 leerde dat jongeren het belangrijk vinden om regels uit te testen en grenzen op te zoeken. Dit gebeurt ook in de vorm van pesten [Johnson, 2007]. Pesten in de online wereld kan grote gevolgen hebben voor het slachtoffer. Juist omdat jongeren zoveel tijd besteden in Habbo, is het van belang dat onderzocht wordt wat daar precies gebeurt en als er iets gebeurt, hoe jongeren hiermee omgaan. Jongeren maken een identiteitsontwikkeling door waarin niet alleen sociale interactie met anderen centraal staat, maar waarin ook de seksuele ontwikkeling een rol speelt. Ze zijn op zoek naar hun eigen identiteit, zoeken bevestiging van anderen, zijn onzeker en dat alles kan ervoor zorgen dat de één meer ontvankelijk is voor seksuele verzoeken dan de ander. Dit kan heel onschuldig zijn, maar door de anonimiteit van internet is het niet altijd duidelijk wie er achter een spelkarakter of chatnaam zit. Hierdoor zouden mensen met kwade bedoelingen hun doelwit kunnen zoeken via een virtuele wereld als Habbo. Het risico om gepest te worden en om seksuele verzoeken te krijgen, zijn niet de enige risico s voor de Habbo s. Habbo is een commerciële website. Dit betekent ten eerste dat er in geadverteerd wordt en dat de spelers hieraan worden blootgesteld. Ten tweede betekent dit dat spelers er geld uit kunnen geven. In Habbo wordt betaald met credits, die met echt geld kunnen worden gekocht. Hoewel Habbo gratis te spelen is voor iedereen, zitten er voor jongeren voordelen aan om credits aan te schaffen. Met deze credits kunnen zij namelijk uit nog meer kleding kiezen, leuke meubeltjes (in Habbo heet dit meubi ) kopen voor in hun kamer en zij kunnen lid worden van de HabboClub en/of VIP worden. Dit alles draagt bij aan het aanzien en de populariteit van de Habbo. Met name tieners, die door de ontwikkeling die ze doormaken vaak onzeker zijn, kunnen hiervoor ontvankelijk zijn en al hun zakgeld steken in het aanschaffen van virtuele spulletjes. Een gevaar van deze commercialisering van het spel is dat het lucratief kan zijn om deze spullen van anderen te stelen. Het stelen van virtuele goederen, heet virtuele diefstal. Voor sommigen lijkt dit heel onschuldig en onderdeel van het spel, maar gecombineerd met het inbreken op een account, is dit strafbaar. In 2009 zijn twee jongeren veroordeeld voor computervredebreuk, omdat zij door middel van een moeilijk van echt te onderscheiden nepsite te bouwen, de wachtwoorden van meerdere Habbo s wisten af te troggelen. Vervolgens hebben zij diefstal gepleegd door de meubi te verplaatsen naar hun eigen account [Rechtbank Amsterdam, 2009]. 9

10 Natuurlijk is het niet zo dat tieners alleen maar in een slachtofferpositie kunnen zitten, want zij kunnen anderen ook lastigvallen. In deze scriptie is onderzoek gedaan naar en wordt verslag gedaan van de schaduwzijde van Habbo. Het onderzoek heeft zich beperkt tot jongeren en wat zij elkaar kunnen aandoen in Habbo: pesten, virtuele diefstal en seksuele verzoeken. 1.3 Leeswijzer Het volgende hoofdstuk geeft het doel (het verkrijgen van inzicht in de veiligheidsrisico s voor en veroorzaakt door jongeren in Habbo) en de relevantie van het onderzoek weer. Daarna worden in het derde hoofdstuk de hoofdvraag In welke mate en in welke context zijn jongeren slachtoffer en/of dader van de benoemde veiligheidsrisico s in Habbo? en de bijbehorende deelvragen voor het onderzoek beschreven. Vervolgens staan in hoofdstuk vier de gebruikte onderzoeksmethoden beschreven per deelvraag. Hoofdstuk vijf en zes zijn theoretische hoofdstukken. Het vijfde hoofdstuk gaat over de virtuele wereld van Habbo en in hoofdstuk zes staan de resultaten van het literatuuronderzoek. Vervolgens staan in hoofdstuk zeven de resultaten van de observaties en de vragenlijst weergegeven, waarna hoofdstuk acht de belangrijkste conclusies benoemt. Het rapport wordt afgesloten met achtereenvolgens een hoofdstuk waarin de aanbevelingen staan, een hoofdstuk waarin discussiepunten met betrekking tot het onderzoek zijn opgenomen en een verklarende woordenlijst met alle Habbo-termen die in dit onderzoek worden gebruikt. 10

11 2 Doel en relevantie Het doel van dit onderzoek is inzicht te krijgen in de veiligheidsrisico s voor en veroorzaakt door jongeren in de virtuele wereld van Habbo. Hiermee wordt een bijdrage geleverd aan de kennis over wat jongeren meemaken op internet. Deze kennis kan worden ingezet om jongeren beter te kunnen beschermen tegen de risico s die zij lopen in Habbo. Door het zowel vanuit het slachtoffer- als het daderperspectief te benaderen, is zoveel mogelijk informatie verzameld die kan worden ingezet om de effectieve bescherming van Habbo s te verbeteren. Virtuele werelden leven onder jongeren. Het is een plek waar ze kunnen rondhangen, zonder dat ze hun eigen huis uit hoeven. Een plek waar ze nieuwe mensen ontmoeten, vriendschappen sluiten, spelletjes spelen, maar ook waar ze blootgesteld worden aan dingen die wellicht niet geschikt voor ze zijn. Eerder was al te lezen dat jongeren een aanzienlijk deel van hun tijd (en sommigen ook een deel van hun geld) besteden in Habbo. Uit eerder scriptieonderzoek is al gebleken dat virtuele diefstal met regelmaat voorkomt in Habbo [Van Leest, 2010]. Mede hierom kan niet genegeerd worden dat het belangrijk is dat we weten wat er in virtuele werelden gebeurt, evenals dat we op de hoogte willen zijn van de belevenissen van jongeren en de risico s die zij lopen in de echte wereld. De aandacht vanuit de wetenschap voor de veiligheid op internet is ook gegroeid, vanwege de steeds groter wordende rol van internet in de levens van mensen. Ter illustratie: de onderzoeksrapporten die voor dit onderzoek zijn geraadpleegd, zijn slechts een fractie van het totale aantal onderzoeken dat is gedaan naar veiligheid op internet. 11

12 3. Onderzoeksvragen Belangrijk voor het onderzoek en voor het maken van het onderzoeksontwerp, is het verkennen van Habbo. Hieruit moet duidelijk worden voor de lezer wat Habbo precies is en wat de mogelijkheden daar zijn voor de spelers. Vervolgens wordt er ingezoomd op de veiligheidsrisico s die jongeren daar lopen en/of veroorzaken. De veiligheidsrisico s die in het eerste hoofdstuk zijn benoemd, vormen de basis voor dit onderzoek. Er is voor gekozen om het onderzoek te beperken tot wat jongeren elkaar kunnen aandoen: cyberpesten, virtuele diefstal en seksuele verzoeken. Vervolgens is het interessant om te onderzoeken of slachtoffers ook daders worden en andersom en of er een samenhang is tussen de verschillende risico s, of dat zij op zichzelf staan. De hoofdvraag voor dit onderzoek luidt: In welke mate en in welke context zijn jongeren slachtoffer en/of dader van de benoemde veiligheidsrisico s in Habbo? Deze hoofdvraag is ontleed in zes deelvragen: 1. Wat doen jongeren in Habbo en wat maakt deze virtuele wereld aantrekkelijk voor ze? 2. In welke context en in welke mate komt virtuele diefstal voor in Habbo? 3. In welke context en in welke mate komt cyberpesten voor in Habbo? 4. In welke context en in welke mate komen seksuele verzoeken voor in Habbo? 5. Is er sprake van een wisselwerking tussen dader- en slachtofferschap? 6. Is er samenhang tussen virtuele diefstal, cyberpesten en seksuele verzoeken? 12

13 4. Onderzoeksmethoden Er was voor het onderzoek geen kant en klare opdrachtomschrijving. Het betrof een onderzoek dat nog niet eerder gedaan was, waardoor de verzameling van de benodigde informatie gaandeweg het onderzoek telkens is bijgesteld. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de gebruikte onderzoeksmethoden voor dit onderzoek. Dit wordt per deelvraag gedaan. Vervolgens wordt beschreven hoe er zorg is gedragen voor de betrouwbaarheid en validiteit van het onderzoek. 4.1 Onderzoeksmethoden Dit onderzoek is uitgevoerd met behulp van vier onderzoeksmethoden. In onderstaand schema staat weergegeven welke onderzoeksmethoden zijn ingezet voor de beantwoording van de deelvragen. Een toelichting op dit schema staat in deze paragraaf. Literatuuronderzoek Participerende Discussieforum Vragenlijst observatie Deelvraag 1 X X Deelvraag 2 X X X Deelvraag 3 X X X X Deelvraag 4 X X X X Deelvraag 5 X X Deelvraag 6 X Tabel 1: Onderzoeksmethodenmatrix Literatuuronderzoek De basis van het onderzoek is een literatuuronderzoek geweest. Het literatuuronderzoek is gedaan om meer te weten te komen over de psychologische en sociologische ontwikkeling van jongeren en in welke mate Habbo hier op aansluit. Ook is informatie gezocht over de veiligheidsrisico s die jongeren lopen op internet. Het gros van de literatuur is gezocht en gevonden via scholar.google.nl, de wetenschappelijke zoekmachine van Google. Daarnaast is gebruik gemaakt van de database van Science Direct. Ook is een aantal boeken bestudeerd en zijn er televisiefragmenten bekeken voor de verkenning van het onderwerp. Bijna tegelijkertijd is een verkenning gemaakt in Habbo. Nadat de avatar aangekleed was en de hotelkamer ingericht, is geïnventariseerd wat de populaire kamers waren, waarover gepraat werd en op welke manier en welke activiteiten ondernomen konden worden. Op basis hiervan kon het ontwerp voor het observatieprotocol worden gemaakt. Het literatuuronderzoek en de verkenning in Habbo zijn belangrijk geweest voor de beantwoording van de eerste vier deelvragen: 1. Wat doen jongeren in Habbo en wat maakt deze virtuele wereld aantrekkelijk voor ze? 2. In welke context en in welke mate komt virtuele diefstal voor in Habbo? 3. In welke context en in welke mate komt cyberpesten voor in Habbo? 4. In welke context en in welke mate komen seksuele verzoeken voor in Habbo? 13

14 4.1.2 Participerende observatie Het uitgangspunt van dit onderzoek was het observeren van jongeren in virtuele werelden. De vorm van observeren die is gekozen voor dit onderzoek is de participerende observatie. Een belangrijk punt bij een gewone observatie is dat het zelfbewustzijn van mensen stijgt, wanneer zij doorhebben dat ze geobserveerd worden. Het gedrag dat dan vertoond wordt, is niet langer natuurlijk [Van de Sande, 1999]. Dit geeft het belang aan van de participerende observatie. Deze vorm van observatie is het observeren van gebeurtenissen terwijl de observator deel uitmaakt van de betreffende situatie of groep en er ogenschijnlijk actief in participeert [Van de Sande, 1999]. Hierdoor weten de geobserveerden niet dat zij geobserveerd worden. Een participerende observatie kan bezwaren met zich meebrengen, omdat de geobserveerden niet weten dat zij onderwerp van observatie zijn. Hierdoor kan hun privacy in het geding komen, omdat er informatie aan het licht kan komen die de geobserveerden wellicht niet vrij zouden hebben gegeven wanneer zij zouden weten dat zij geobserveerd worden. Om de privacy van de Habbo s te bewaren, zijn namen van Habbo s, echte namen, adressen, links naar profielsites en dergelijke allemaal geanonimiseerd. Om structuur aan te brengen in de observaties en om het geobserveerde vast te kunnen leggen, is gebruik gemaakt van een observatieprotocol. Doordat er enkele weken voor de start van de daadwerkelijke observatie al verkend is in Habbo, was al bekend welke tijden en welke etages het meest bezocht werden. Op basis hiervan zijn keuzes gemaakt. Er is op vier doordeweekse dagen tussen 15:00 uur en 17:00 uur geobserveerd en op één dag in het weekend tussen 13:00 uur en 15:00 uur. Er is bewust voor gekozen om vier vaste etages te kiezen voor de observatie, omdat deze etages verreweg het drukst bezocht worden. Het gaat hierbij om de Chilletage, de Restaurantetage, de Helpdesketage en de Ruiletage. Er is geëxperimenteerd met het bezoeken van meerdere etages door één avatar tijdens het observatiemoment, maar dit bleek niet verstandig te zijn. Er werd te weinig meegekregen van gesprekken, omdat het al na tien minuten tijd was om naar de volgende etage te gaan. Door langere tijd in dezelfde kamer te verblijven, konden gesprekken die gevoerd werden beter worden gevolgd en met name de contexten waarin bepaalde uitspraken werden gedaan, werden helderder. Oorspronkelijk was het idee om vijf dagen per week, vier weken lang te observeren. Iedere dag zou elke avatar een half uur worden ingezet. Dit alles zou resulteren in veertig uur observatietijd, tien uur per avatar. Al na enkele dagen observeren, werden de gebeurtenissen voorspelbaar. Om deze reden is de observatieperiode ingekort naar twee weken. Hierdoor is in totaal twintig uur geobserveerd. In het observatieprotocol zijn drie thema s opgenomen waarover de gesprekken zouden kunnen gaan: pesten, seksueel getinte opmerkingen en persoonlijke gegevens. Er is zowel gekeken naar de groepschats als naar de privéchats die door één van de avatars zijn gevoerd. Voor het observeren van seksuele verzoeken is in het observatieprotocol een driedeling gemaakt. Er is onderscheid gemaakt tussen: - Seksueel getinte opmerkingen die gericht zijn op communicatie, dus op een gesprek; - Seksueel getinte opmerkingen die gericht zijn op een handeling, zoals cammen; - Seksueel getinte opmerkingen die gericht zijn op een ontmoeting, offline, of elders online. Ook zijn er twee turflijstjes opgenomen waarin werd bijgehouden hoe vaak er in totaal naar persoonlijke gegevens (Hyvesprofielen, MSN-adressen, Twitter, enzovoorts) werden gevraagd of hoe 14

15 vaak deze gegevens spontaan werden gegeven. In bijlage 3 is het observatieprotocol opgenomen. Ondersteunend aan het observatieprotocol zijn van sommige gebeurtenissen ook screenshots gemaakt. Deze zijn in dit rapport opgenomen ter illustratie. Er zijn ook enkele filmpjes gemaakt met behulp van een Game Recorder. Hierdoor konden situaties worden teruggekeken. Er zijn voor dit onderzoek in totaal vier verschillende avatars (spelkarakters) aangemaakt in Habbo. Deze avatars (twee mannelijke en twee vrouwelijke) zijn allemaal in de tienerleeftijd en voor elk van hen zijn andere karaktereigenschappen bedacht. De verschillen hebben zich geuit in de manier waarop zij reageerden in chats op welke manier zij om de aandacht van andere Habbo s vroegen. Ook was er een verschil in schrijfstijl. Zo werd bij twee avatars veel in hoofdletters geschreven en werden jongerentaal, afkortingen, bewuste schrijffouten (zoals tog in plaats van toch) en emoticons gebruikt. De meer verlegen avatars schreven ingetogener, zonder al te veel leestekens en emoticons. Een overzicht van deze avatars is te vinden in bijlage 4. Het doel van de verschillen tussen de avatars was tweeledig. Enerzijds om te observeren of er bijvoorbeeld op een jong meisje anders wordt gereageerd dan op een jonge jongen. Anderzijds fungeerden de avatars als cover, zodat ongemerkt kon worden geobserveerd. De vier avatars zijn ingezet om te observeren of en in welke context cyberpesten voorkomt. Omdat pesten lastig waar te nemen is in een omgeving waar gezichtsuitdrukkingen en stemgeluiden niet zichtbaar en hoorbaar zijn, is tijdens het observeren gelet op scheldende/bedreigende opmerkingen en op het buitensluiten van Habbo s. In het observatieprotocol zijn, voor zover er sprake van was, de situaties waarin de negatieve uitingen werden gedaan, overgenomen. Hierdoor is er een overall beeld ontstaan over de context en de mate waarin het pestgedrag voorkomt in Habbo. De observaties hebben bijgedragen aan de beantwoording van deelvragen: 1. Wat doen jongeren in Habbo en wat maakt deze virtuele wereld aantrekkelijk voor ze? 3. In welke context en in welke mate komt cyberpesten voor in Habbo? 4. In welke context en in welke mate komen seksuele verzoeken voor in Habbo? 5. Is er sprake van een wisselwerking tussen dader- en slachtofferschap? Discussieforum Om meer te weten te komen over ervaringen van Habbo s met betrekking tot virtuele diefstal, cyberpesten en seksuele verzoeken, is via het fanforum drie weken lang elke week een vraag gesteld aan de bezoekers. De vragen hadden betrekking op virtuele diefstal, cyberpesten en seksuele verzoeken. Hierop zijn verschillende bruikbare reacties gekomen, waarvan sommige quotes zijn opgenomen in dit verslag. Ook heeft het stellen van de vragen geleid tot discussies tussen de bezoekers en heeft het mede gezorgd voor nieuwe input voor het verdere onderzoeksontwerp. De antwoorden op de vragen hebben een bijdrage geleverd aan deelvragen: 2. In welke context en in welke mate komt virtuele diefstal voor in Habbo? 3. In welke context en in welke mate komt cyberpesten voor in Habbo? 4. In welke context en in welke mate komen seksuele verzoeken voor in Habbo? 15

16 4.1.4 Vragenlijst Om nog meer data te verkrijgen en een breder en gevarieerder publiek te bereiken, is een vragenlijst opgesteld. Vanwege de tijd is ervoor gekozen om de lijst online te maken en ook op deze manier te verspreiden. De vragen in de lijst zijn opgesteld op basis van het literatuuronderzoek en de landelijke vragenlijst voor het onderzoek over de veiligheid van jongeren in cyberspace, die vanuit het lectoraat Cybersafety wordt uitgevoerd. De vragen gaan achtereenvolgens over: - Algemene kenmerken van de respondent, zoals geslacht, schooltype, leeftijd en frequentie van bezoek aan Habbo; - Ervaringen van de respondent met betrekking tot cyberpesten, in de rol van bijstander, slachtoffer en/of dader; - Ervaringen van de respondent met betrekking tot virtuele diefstal, in de rol van bijstander, slachtoffer en/of dader; - Ervaringen van de respondent met betrekking tot seksuele verzoeken en webcamverzoeken, in de rol van slachtoffer en/of dader. De antwoordmogelijkheden op de vragen zijn grotendeels meerkeuze en er zijn enkele open vragen waarin de mening van de respondent over de thema s wordt gevraagd. Voor een weergave van de vragenlijst, zie bijlage 1. Voordat de lijst is verspreid, is deze uitgebreid getest en aangepast. De lijst moest leesbaar zijn voor kinderen van tien, maar ook voor jongeren van twintig. Behalve dat de lijst door collega s en vrienden is getest, is het voor de leesbaarheid ook getest door een jongen en een meisje van beiden elf jaar. Er is in de vragenlijst en bij de observatie aandacht besteed aan het fenomeen cammen. Bij de eerste verkenningen kwam naar voren dat het zoeken naar Habbo s om mee te cammen buiten Habbo (bijvoorbeeld op MSN) veel voorkomt. Ook het vragen of iemand geil is, leek in sommige kamers eerder regel dan uitzondering, vandaar dat hier specifieke vragen over zijn opgenomen in de vragenlijst. De vragenlijst was de enige bron van informatie voor de beantwoording van deelvraag 5. Hierbij moest onderzocht worden of slachtoffers ook daders werden en andersom. Om hierachter te komen zijn bij vragen over het waarom van het pesten en over wat er vervolgens is gedaan door het slachtoffer antwoordmogelijkheden toegevoegd over terugpesten. Verondersteld is dat er mogelijk een samenhang is tussen virtuele diefstal, cyberpesten en seksuele verzoeken. Hierbij is telkens uitgegaan van cyberpesten als mogelijke oorzaak of mogelijk gevolg van cyberpesten, seksuele verzoeken of virtuele diefstal. Om dit te onderzoeken zijn in de vragenlijst vragengesteld over de reden van het pesten, van het doen van seksuele verzoeken of het stelen van virtuele goederen. De vragenlijst is opgesteld met de online tool Survey Monkey. Het voordeel van deze tool is dat de NHL Hogeschool een betaald gebruiker is hiervan, waardoor het meer gebruiksmogelijkheden heeft dan een gratis tool. De lijst is verspreid via de Facebook fanpagina van Habbo Nederland en België en via Habbers.nl. Ook op de fanpagina op Hyves is een bericht geplaatst, maar deze is helaas door de beheerder meteen verwijderd. Vervolgens zijn nog 550 leden van de fanhyve van Habbo direct benaderd met een privébericht. Al deze acties hebben uiteindelijk geleid tot een respons van 112 personen. Het is niet bekend wat het responspercentage is, omdat het niet na te gaan is hoeveel 16

17 mensen de oproepen uiteindelijk bereikt hebben. Iets minder dan de helft (49) van de respondenten heeft de lijst niet volledig afgemaakt. De antwoorden die deze respondenten wel hebben gegeven zijn meegenomen in de resultaten. De eerste vraag was een filtervraag: Heb je in de afgelopen drie maanden Habbo gespeeld? 7 van de 112 respondenten heeft hier nee op geantwoord en zij hebben dus de vragenlijst niet verder in kunnen vullen doordat zij buiten de doelgroep vielen. Kortom: 105 mensen hebben de filtervraag doorlopen en konden beginnen aan de vragenlijst. De vragenlijsten zijn ingeladen in statistiekprogramma SPSS 16. Hiermee zijn de frequentietabellen en kruistabellen gemaakt die in het resultatenhoofdstuk zijn opgenomen. De antwoorden op de openvragen zijn in Microsoft Word onder elkaar geplaatst en opgenomen in bijlage 2. De data die verkregen is met behulp van de vragenlijsten, heeft bijgedragen aan de beantwoording van alle deelvragen. Kenmerken van de respondenten Van de 85 jongeren die de vraag over het geslacht hebben ingevuld, zijn 63 jongens (74,1%) en 22 meisjes (25,9%). De respondenten zijn in de leeftijd van 9 tot 26 jaar, met een gemiddelde leeftijd van 14,4 jaar. De meeste jongeren gaven aan op de middelbare school te zitten, waarvan de meeste op het vmbo (23,5%), gevolgd door het vwo/gymnasium (18,8%) en de minste respons kwam van havo-leerlingen (14,1%). Ongeveer een vijfde van de respondenten (20,1%) zit op de basisschool en de overige 23,5% zit op het mbo, hbo/wo of zit niet meer op school. 26 van de 85 jongeren is meerdere keren per dag in Habbo te vinden en 13 jongeren spelen slechts één keer per maand of minder. Deze jongeren spenderen als ze online zijn de minste tijd in Habbo van alle respondenten. 15 van de 85 jongeren is meerdere keren per dag in Habbo en is daar per keer dat ze online zijn, meer dan twee uur. Tabel 2: Kenmerken van de respondenten Hoe vaak speel je in Habbo? Hoe lang speel je per keer? < 1uur 1 uur 2 uur > 2 uur Totaal Meerdere keren per dag Eén keer per dag Meerdere keren per week Eén keer per week Meerdere keren per maand Eén keer per maand of minder vaak Totaal Omdat bij het zoeken van respondenten geen onderscheid is gemaakt tussen het geslacht van de Habbo s, komt de verdeling van jongens (74,1%) en meisjes (25,9%) niet overeen met de verdeling hiervan in Habbo, waar 56% een jongen is. Om te voorkomen dat er een vertekening zou zijn, is er in de analyses geen onderscheid gemaakt in de antwoorden die door jongens en meisjes zijn gegeven. Een uitzondering hierop zijn de vragen over seksuele verzoeken. 17

18 4.2 Betrouwbaarheid en validiteit Betrouwbaarheid wil zeggen: De mate waarin een meting onafhankelijk is van toeval. Betrouwbaarheid garandeert niet dat de meting valide is. Validiteit is: De mate waarin gemeten wordt wat je beoogt te meten [Baarda en De Goede, 2007]. De betrouwbaarheid en de validiteit van een participerende observatie in cyberspace bewaken, is een opgave die lastig is. Omdat het om sociale interactie gaat waarbij alleen gekeken kan worden naar geschreven teksten en niet naar aspecten als lichaamstaal, gezichtsuitdrukkingen en stemvolume, is wat er geobserveerd en genoteerd wordt afhankelijk van de interpretatie van de onderzoeker. In het echte leven is het vaak al moeilijk te interpreteren wanneer iets voor de grap wordt gezegd of juist menens is, in chats is dit nog veel lastiger. Bovendien is het zo dat wanneer iemand wordt uitgescholden dit ook moet ervaren als uitschelden en ook dit wordt uit geschreven chats niet altijd duidelijk. Wanneer er meer tijd en mankracht zou zijn geweest voor het onderzoek, zou het geobserveerde door meerdere personen kunnen worden geïnterpreteerd, om zo de intersubjectiviteit te vergroten. Doordat het om een individuele afstudeeropdracht ging, is dit niet mogelijk geweest. Dit probleem is zoveel mogelijk ondervangen door van tevoren een observatieprotocol te maken. Hierdoor is zoveel mogelijk van tevoren bedacht waar op gelet moest worden. Door de gesprekken te noteren waarin bijvoorbeeld gescholden werd of gevraagd naar privégegevens, is de wijze van interpreteren van de onderzoeker vastgelegd. De wijze van verspreiding van de vragenlijsten heeft gezorgd voor een hogere betrouwbaarheid van het onderzoek. Door verschillende sites te gebruiken om de oproep te verspreiden, werd getracht zoveel mogelijk jongeren te bereiken. Bij het sturen van privéberichten naar leden van de fanhyve is niet gekeken naar geslacht of leeftijd, maar zijn willekeurig mensen aangeklikt en benaderd. Een probleem bij vragenlijsten kan zijn dat respondenten sociaal wenselijke antwoorden geven, omdat zij zich zorgen kunnen maken over hoe er naar hen wordt gekeken. Met name bij een vragenlijst als deze, waarin gevoelige onderwerpen als pesten en seksuele verzoeken zijn opgenomen, is dit een gevaar. Om de respondenten te stimuleren zo eerlijk mogelijk te antwoorden, hebben zij de vragenlijst anoniem kunnen invullen. 18

19 5. Habbo: een eerste verkenning Het decor van Habbo is een hotel, waarin elke speler een eigen kamer krijgt bij het aanmelden. In 2000 startte het Finse bedrijf Sulake Hotel Goldfish. Dit hotel was toen onderdeel van een internetportaal. Vanwege het grote succes van dit hotel is Sulake Habbo Hotel gestart in In 2004 is Habbo in Nederland geopend in samenwerking met Telegraaf Tijdschriften Groep (onderdeel van Telegraaf Media Groep). Tien jaar na de opening van het eerste hotel zijn er wereldwijd 16 virtuele hotels voor meer dan 30 landen. Landen waar dezelfde taal wordt gesproken, delen een hotel. Een voorbeeld hiervan is Nederland en België, waarbij het adres Habbo.be doorlinkt naar de site Habbo.nl. Volgens Sulake was in maart % van de gebruikers tussen de dertien en achttien jaar oud [Sulake.com, 2011]. In Nederland zijn er ongeveer 1 miljoen unieke bezoekers per maand. De drukste tijden in Habbo zijn tussen 15:00 uur en 21:00 uur. De meeste Habbo s loggen 2,2 keer per dag in en zijn per keer ongeveer veertig minuten online [Starkenburg, 2009]. Aanmelden bij Habbo.nl is gratis voor iedereen. Bij aanmelding moet een spelkarakter (vanaf nu: avatar) worden aangemaakt. Bij het maken van de avatar is de eerste stap het bedenken van een naam. Vervolgens moet een keuze worden gemaakt in sekse, huidskleur, haardracht en kleur, kleding en gezichtskenmerken. Wie geen zin heeft om hier tijd aan te besteden, kan kiezen uit één van de standaard avatars. Figuur 1: Het creëren van een look Vervolgens kan de hotelkamer worden ingericht. Voor niet-betalende spelers kan uit een beperkte hoeveelheid meubi gekozen worden in een beperkt aantal kleuren. Als de speler een uitgebreidere keuze wil voor de inrichting van de hotelkamer, dan zullen er credits (de munteenheid in Habbo) moeten worden aangeschaft. Ook kan in ruil voor credits uit meerdere uiterlijke kenmerken en kledingstukken worden gekozen. Credits kunnen op verschillende manieren worden gekocht, bijvoorbeeld via de vaste telefoon, per sms, of met een cadeau- of creditcard. Credits kunnen niet per stuk worden aangeschaft, maar minimaal per acht. Dit geldt alleen voor betaling per (mobiele) telefoon, want bij betaling met een cadeau- of creditcard is de minimale afname veertig credits. Omgerekend kost één credit tussen de 19

20 12,5 en 18,8 cent, afhankelijk van de betaalwijze. Een Habbo is het meest voordelig uit wanneer hij met een cadeau- of creditcard betaalt. Meubi en kleding zijn te koop vanaf 1 credit en de bedragen kunnen oplopen tot tientallen credits per meubi. Van alle Nederlandse spelers, koopt 8% credits voor echt geld. Deze Habbo s betalen gemiddeld tien euro per maand voor het leven in het virtuele hotel [Starkenburg, 2009]. Met dit geld kopen zij bijvoorbeeld meubi, kleding, doen ze mee aan spelletjes, of betalen zij lidmaatschapsgeld voor de HC (HabboClub). Als lid van de HC kan een Habbo uit nog meer verschillende kleding en meubi kiezen. Als de kamer ingericht is en de avatar is aangekleed, begint het Habbo-avontuur. avontuur. In en om het hotel zijn duizenden kamers waar de Habbo kan rondkijken. Er zijn negen verschillende etages in het hotel, elk met eigen themakamers. Zo is er bijvoorbeeld een sportetage, waar allerlei sportgerelateerde kamers zijn te vinden, een ruiletage, waar kamers zijn waarin volop meubi geruild kunnen worden en kan men op de restaurantetage terecht voor een virtuele hamburger in één van de restaurants. De kamers worden gemaakt en onderhouden door de spelers van Habbo. De speler mag zelf de etage kiezen waar zijn kamer geplaatst wordt. Behalve een kamer, krijgt de speler ook een profielpagina waarop hij extra informatie over de avatar kwijt kan. In de kamers wordt heel wat afgepraat. Via een groepschat, waaraan alle aanwezigen anwezigen in een kamer kunnen meedoen, wordt van alles besproken en gevraagd. Het leven in het hotel draait om sociale interactie. Het heeft sterke gelijkenissen met een jeugdsoos of een schoolplein. Tieners hangen wat rond, kletsen met elkaar, onderhouden vriendschappen, hebben verkering en bedenken activiteiten om elkaar te vermaken en om populariteit te verwerven. Figuur 2: De Zoek Je Schatje-kamer voor wie verkering wil Populaire activiteiten zijn stoelendans, doolhofpuzzels en het aaien van huisdieren in ruil voor meubi of credits. Per dag kan een Habbo maar drie keer een huisdier aaien en om deze reden stelt de organisator van een dergelijke activiteit (dit is ook een Habbo) vaak een beloning ter beschikking voor diegenen die de moeite willen nemen het dier te aaien. Wanneer zijn huisdier vaak wordt geaaid, ontvangt hij een badge, een soort medaille. Het grootste deel van de activiteiten worden georganiseerd door de spelers. ers. Vanuit het spel worden weinig kant en klare activiteiten ter beschikking gesteld, waardoor de spelers worden aangewezen op elkaars en op hun eigen creativiteit. Het is ook mogelijk voor de avatar om een baantje te krijgen in Habbo of om een andere Habbo bo te adopteren. Hierbij draait het om het rollenspel, omdat er behalve dat het zichtbaar is voor 20

JONGEREN EN INTERNETVEILIGHEID

JONGEREN EN INTERNETVEILIGHEID JONGEREN EN INTERNETVEILIGHEID Joyce Kerstens 5 maart 2015 JONGEREN - INTERNET - MEDIA Meisje uit Pijnacker pleegt zelfmoord 'om bangalijst' De Oude Klapwijkseweg in Pijnacker. FOTO STREETVIEW. UPDATE

Nadere informatie

6f Hoe gaat men om met het internetgebruik van jongeren? 1

6f Hoe gaat men om met het internetgebruik van jongeren? 1 6f Hoe gaat men om met het internetgebruik van jongeren? 1 Herkent u deze vragen? Wat doet mijn jongere eigenlijk op internet? Is het schadelijk als mijn jongere veel achter de computer zit? Bestaat internetverslaving?

Nadere informatie

Hoewel online gamen relatief veilig is, zijn er toch een aantal zaken waar u rekening mee kunt houden. In dit PDF-bestand leest u daar meer over.

Hoewel online gamen relatief veilig is, zijn er toch een aantal zaken waar u rekening mee kunt houden. In dit PDF-bestand leest u daar meer over. 1 Veilig online gamen Het spelen van games is één van de meest populaire bezigheden op de computer. Er zijn duizenden games in allerlei genres: variërend van puzzelspellen tot avonturenspellen. Een groot

Nadere informatie

Cyberpesten in Olst-Wijhe Nederlandse samenvatting van het onderzoek naar cyberpesten onder 12 tot 18 jarigen in de gemeente Olst-Wijhe

Cyberpesten in Olst-Wijhe Nederlandse samenvatting van het onderzoek naar cyberpesten onder 12 tot 18 jarigen in de gemeente Olst-Wijhe Cyberpesten in Olst-Wijhe Nederlandse samenvatting van het onderzoek naar cyberpesten onder 12 tot 18 jarigen in de gemeente Olst-Wijhe Beste lezer Voor u ligt een onderzoeksverslag naar cyberpesten onder

Nadere informatie

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit Onzichtbaar op internet introductie GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect ONDERWERP: Communiceren DOEL: Spelen met identiteit DOELGROEP: 13-14 jaar, onderbouw voortgezet onderwijs KORTE BESCHRIJVING: Deze les

Nadere informatie

De Z-generatie/ Wifi-Generatie: Hoe gaat u als ouder met de online wereld om?

De Z-generatie/ Wifi-Generatie: Hoe gaat u als ouder met de online wereld om? De Z-generatie/ Wifi-Generatie: Hoe gaat u als ouder met de online wereld om? Een ouderavond van Mijn Kind Online en Cyberpesten de Baas Even voorstellen Niels Baas 26 jaar Docent en onderzoeker aan de

Nadere informatie

Jeugdgezondheidszorg. Anneke de Knegt Jeugdverpleegkundige 30-9-2014

Jeugdgezondheidszorg. Anneke de Knegt Jeugdverpleegkundige 30-9-2014 Jeugdgezondheidszorg Anneke de Knegt Jeugdverpleegkundige 30-9-2014 JGZ op school Wij zien uw kind op 2 momenten VMBO: 1 e en 3 e klas HAVO/VWO: 2 e en 4 e klas vragenlijst Bij eerste contact: lengte en

Nadere informatie

Uw kind en Sociale Media. Woensdag 10 september 2014

Uw kind en Sociale Media. Woensdag 10 september 2014 Uw kind en Sociale Media Woensdag 10 september 2014 Even voorstellen Linda van Delft Gezondheidsbevorderaar (oudervoorlichting, adviesgesprekken, docententrainingen & gastlessen) 088-3084284 lvandelft@ggdhm.nl

Nadere informatie

Kinderen en Veilig Internet. Prof. dr. R. Casimirschool 6 maart 2012

Kinderen en Veilig Internet. Prof. dr. R. Casimirschool 6 maart 2012 Kinderen en Veilig Internet Prof. dr. R. Casimirschool 6 maart 2012 Over mij Johan Lammers Geboren en getogen in Deurne Organisatiepsychologie in Nijmegen Nu weknowmore & socialemediatraining.nl in Amsterdam

Nadere informatie

Internet protocol en Cyberpesten

Internet protocol en Cyberpesten E-mail & Internet Internet protocol en Cyberpesten Versie mei 2014 Algemeen Dit internet protocol is tot stand gekomen na overleg met directie, ICT en team. Er zit in de ICT-documentatie die elke collega

Nadere informatie

Viral Social Games B.V. www.virtualpopstar.com Drogteropslagen 103 7776SL Slagharen

Viral Social Games B.V. www.virtualpopstar.com Drogteropslagen 103 7776SL Slagharen Viral Social Games B.V. www.virtualpopstar.com Drogteropslagen 103 7776SL Slagharen Virtual Popstar is in het kort een gratis te spelen online dress-up community game. Het is een website gericht op tieners

Nadere informatie

Safe surfen. www.safesurfen.be. Safe surfen juf Lies 1

Safe surfen. www.safesurfen.be. Safe surfen juf Lies 1 Safe surfen www.safesurfen.be Safe surfen juf Lies 1 INLEIDING 1. WAAROVER GAAT DEZE BUNDEL? Deze bundel wil je op weg helpen om veilig op het internet te surfen. In de bundel staan gevaren van het internet

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Onderzoeksvraag Uitkomst

Onderzoeksvraag Uitkomst Hoe doe je onderzoek? Hoewel er veel leuke boeken zijn geschreven over het doen van onderzoek (zie voor een lijstje de pdf op deze site) leer je onderzoeken niet uit een boekje! Als je onderzoek wilt doen

Nadere informatie

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Relationele vorming De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Programma Introductie relationele- en seksuele vorming Inventarisatie van vragen De seksuele ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

Overzicht. Wat zijn social media? Voorbeelden van social media. Social media in de ICT-lessen. De gevaren van social media.

Overzicht. Wat zijn social media? Voorbeelden van social media. Social media in de ICT-lessen. De gevaren van social media. Overzicht Wat zijn social media? Voorbeelden van social media. Social media in de ICT-lessen. De gevaren van social media. Mindreader Wat zijn social media? Social media is een verzamelbegrip voor online

Nadere informatie

Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs!

Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs! Mediawijsheid: digitaal aan de slag in het onderwijs! Informatie avond over mediawijsheid/sociale media op school Media zijn voor kinderen en jongeren de gewoonste zaak van de wereld. Ze nemen informatie

Nadere informatie

Welkom bij. Mijn puber en de sociale media hoe ga ik daar mee om? Gaby Herweijer

Welkom bij. Mijn puber en de sociale media hoe ga ik daar mee om? Gaby Herweijer Welkom bij Mijn puber en de sociale media hoe ga ik daar mee om? Gaby Herweijer Welkom in de Puberteit Pubers ondergaan veel veranderingen Vrienden School Lichamelijk Seksualiteit Hersenen Pubers vragen

Nadere informatie

Protocol Digitaal pesten

Protocol Digitaal pesten Protocol Digitaal pesten 2 1 Inleiding 1.1 Doelstelling 3 1.2 Beleid 3 1.3 Voorwaarden beleid 3 2. Achtergrondinformatie 2.1 Wat is digitaal pesten? 3 2.2 Waarom is digitaal pesten zo erg? 3 2.3 Signalen,

Nadere informatie

Financiële opvoeding. September 2007

Financiële opvoeding. September 2007 Financiële opvoeding September 2007 Inhoud INHOUD... 1 1 INLEIDING... 2 1.1 AANLEIDING... 2 1.2 METHODE VAN ONDERZOEK... 2 1.3 ACHTERGRONDVARIABELEN... 3 LEESWIJZER... 4 2 ZAKGELD EN KLEEDGELD... 5 2.1

Nadere informatie

Nieuwe media. Imy selfie. like. Smart online!

Nieuwe media. Imy selfie. like. Smart online! Imy selfie Nieuwe media like Smart online! Smart online! De nieuwe media, we kunnen niet meer zonder! De nieuwe media maken het ons mogelijk om 24 uur per dag bereikbaar te zijn, het world wide web te

Nadere informatie

Esther Göring - Adviseur Lezen en Media/Mediacoach Ouderavond Basisschool Brukelum Aarle-Rixtel

Esther Göring - Adviseur Lezen en Media/Mediacoach Ouderavond Basisschool Brukelum Aarle-Rixtel Esther Göring - Adviseur Lezen en Media/Mediacoach Ouderavond Basisschool Brukelum Aarle-Rixtel Share the fun: uw kind en nieuwe media ONDERWERPEN: INTERNET: Social media Wat is het en hoe wordt het gebruikt

Nadere informatie

Basisschool t Maxend Maxend 6 5388 ZG Tel.: 0412-611366 E-mail: directie@maxend.nl. Protocol Nieuwe Pesten ( digitaal pesten )

Basisschool t Maxend Maxend 6 5388 ZG Tel.: 0412-611366 E-mail: directie@maxend.nl. Protocol Nieuwe Pesten ( digitaal pesten ) Basisschool t Maxend Maxend 6 5388 ZG Tel.: 0412-611366 E-mail: directie@maxend.nl Protocol Nieuwe Pesten ( digitaal pesten ) Inhoud 1. Inleiding 1.1 Doelstelling 3 1.2 Beleid 3 1.3 Voorwaarden beleid

Nadere informatie

Informatie boekje. MSN & Hyves. voor jongeren van behandelgroepen

Informatie boekje. MSN & Hyves. voor jongeren van behandelgroepen Informatie boekje MSN & Hyves voor jongeren van behandelgroepen 24 Inhoudsopgave Voorwoord 3 Hoofdstuk 1 MSN 4 1.1. Wat is MSN? 4 Dit informatieboekje is ontwikkeld door: Manon van de Linde & Chrissy Pijnenburg

Nadere informatie

Vriendschap, een digitale dimensie. De docent aan het. Social media in de les Wat willen leerlingen?

Vriendschap, een digitale dimensie. De docent aan het. Social media in de les Wat willen leerlingen? Vriendschap, een digitale dimensie De docent aan het woord Social media in de les Wat willen leerlingen? I like! Wanneer iemand zegt, I like, legt eigenlijk de grootste groep mensen toch wel de link met

Nadere informatie

Esther Göring - Adviseur Lezen en Media/Mediacoach Ouderavond Sint Corneliusschool Venhorst I.s.m. Jackey Meeng en Jorieke Vierwinden Politie Veghel

Esther Göring - Adviseur Lezen en Media/Mediacoach Ouderavond Sint Corneliusschool Venhorst I.s.m. Jackey Meeng en Jorieke Vierwinden Politie Veghel Esther Göring - Adviseur Lezen en Media/Mediacoach Ouderavond Sint Corneliusschool Venhorst I.s.m. Jackey Meeng en Jorieke Vierwinden Politie Veghel Share the fun: uw kind en nieuwe media ONDERWERPEN:

Nadere informatie

Enkele gegevens evens over jezelf en de school:

Enkele gegevens evens over jezelf en de school: VEILIGHEID VRAGENLIJST LEERLINGEN Een belangrijke taak voor de school is te zorgen dat leerlingen zich prettig en veilig voelen. Dat lukt niet altijd. Bijvoorbeeld, omdat er soms wordt gediscrimineerd

Nadere informatie

5) Wanneer heeft de uitvraag van de Gezondheidsmonitor Jeugd plaatsgevonden? Het onderzoek is uitgevoerd in de periode september december 2015.

5) Wanneer heeft de uitvraag van de Gezondheidsmonitor Jeugd plaatsgevonden? Het onderzoek is uitgevoerd in de periode september december 2015. Q&A Gezondheidsmonitor Jeugd 2015 versie 18 april 1) Wat is de Gezondheidsmonitor Jeugd? De Gezondheidsmonitor Jeugd is een onderzoek naar gezondheid en leefstijl van jongeren uit klas 2 en 4 van het voortgezet

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. (summary in Dutch)

Nederlandse samenvatting. (summary in Dutch) Nederlandse samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting In dit proefschrift is agressief en regelovertredend gedrag van (pre)adolescenten onderzocht. Vanuit een doelbenadering (Sociale Productie Functie

Nadere informatie

Viral Social Games B.V. www.virtualpopstar.com Drogteropslagen 103 7776SL Slagharen

Viral Social Games B.V. www.virtualpopstar.com Drogteropslagen 103 7776SL Slagharen Viral Social Games B.V. www.virtualpopstar.com Drogteropslagen 103 7776SL Slagharen Virtual Popstar is in het kort een gratis te spelen online dress-up community game. Het is een website gericht op tieners

Nadere informatie

Risicofactoren, zelfbescherming en invloed van sociale context (6 oktober 2011) Sofie Vandoninck, K.U.Leuven

Risicofactoren, zelfbescherming en invloed van sociale context (6 oktober 2011) Sofie Vandoninck, K.U.Leuven Veilig online: negatieve ervaringen bij 9-16 jarigen Risicofactoren, zelfbescherming en invloed van sociale context (6 oktober 2011) Sofie Vandoninck, K.U.Leuven EU Kids Online: achtergrond en theoretisch

Nadere informatie

PESTPROTOCOL DE BOOG. Koudenhovenseweg Zuid 202 5641 AC Eindhoven T: 040-2811760 E: deboog@skpo.nl

PESTPROTOCOL DE BOOG. Koudenhovenseweg Zuid 202 5641 AC Eindhoven T: 040-2811760 E: deboog@skpo.nl PESTPROTOCOL DE BOOG Pestprotocol De Boog Dit pestprotocol heeft als doel voor De Boog: Alle kinderen moeten zich op school veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels

Nadere informatie

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar CASENUMMER: SAMPLE POINT NUMMER INTERVIEW ER NAAM ADRES: POSTCODE EN PLAATS TELEFOONNUMMER KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar HOE VUL JE DIT DEEL VAN DE VRAGENLIJST IN Hieronder wat eenvoudige instructies

Nadere informatie

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft!

150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft! Scott de Jong http://www.positiefleren.nl - 1 - Je leest op dit moment versie 2.0 van het Ebook: 150 Tips om kinderen te laten zien dat je om ze geeft.

Nadere informatie

Postcode van de bibliotheekvestiging. De basis en/of Het internet op + Samen op t web. Vragenlijst 2

Postcode van de bibliotheekvestiging. De basis en/of Het internet op + Samen op t web. Vragenlijst 2 Versie: november 2014_2 IN TE VULLEN DOOR BIBLIOTHEEKMEDEWERKER Postcode van de bibliotheekvestiging. De basis en/of Het internet op + Samen op t web Vragenlijst 2 Beste deelnemer, U heeft geoefend met

Nadere informatie

COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN

COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN COMMUNICATIE EN INFORMATIE ONDER JONGEREN Beste lezer,!" #$ %& Algemeen 1. Geslacht man vrouw 2. Leeftijd Jaar 3. Nationaliteit Nederlandse 4. School / Opleiding 5. In welk ar zit je? 6.1 Hoe lang bel

Nadere informatie

Pesten in het voortgezet onderwijs

Pesten in het voortgezet onderwijs Pesten in het voortgezet onderwijs Aandacht voor Pesten Week tegen pesten: 22-26 september 2014 Het thema is Horen, Zien en Speak Up! Zie onderstaande link. week tegen pesten Wat is nu eigenlijk pesten?

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

18 december 2012. Social Media Onderzoek. MKB Nederland

18 december 2012. Social Media Onderzoek. MKB Nederland 18 december 2012 Social Media Onderzoek MKB Nederland 1. Inleiding Er wordt al jaren veel gesproken en geschreven over social media. Niet alleen in kranten en tijdschriften, maar ook op tv en het internet.

Nadere informatie

Meten van mediawijsheid. Bijlage 6. Interview. terug naar meten van mediawijsheid

Meten van mediawijsheid. Bijlage 6. Interview. terug naar meten van mediawijsheid Meten van mediawijsheid Bijlage 6 Interview terug naar meten van mediawijsheid Bijlage 6: Het interview Individueel interview Uitleg interview Ik zal je uitleggen wat de bedoeling is vandaag. Ik ben heel

Nadere informatie

WERKBOEK SOCIALE MEDIA

WERKBOEK SOCIALE MEDIA WERKBOEK SOCIALE MEDIA door: GGD Hart voor Brabant Sociale media De volgende pagina s in dit werkboek gaan over internet en sociale media. Wat is sociale media? Opdracht 1 Wat is sociale media? Schrijf

Nadere informatie

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben

Ik-Wijzer Ik ben wie ik ben Ik ben wie ik ben Naam: Lisa Westerman Inhoudsopgave Inleiding... 3 De uitslag van Lisa Westerman... 7 Toelichting aandachtspunten en leerdoelen... 8 Tot slot... 9 Pagina 2 van 9 Inleiding Hallo Lisa,

Nadere informatie

Pestprotocol. Basisschool Kerensheide Stein

Pestprotocol. Basisschool Kerensheide Stein Pestprotocol Basisschool Kerensheide Stein Schooljaar 2016-2017 1 THEORETISCHE VERANTWOORDING Doelstelling: Wij, leerkrachten, leerlingen en ouders van basisschool Kerensheide, streven naar een pestvrije

Nadere informatie

Digitaal pesten kan op veel manieren. Online pesten mensen, vooral scholieren, elkaar door:

Digitaal pesten kan op veel manieren. Online pesten mensen, vooral scholieren, elkaar door: Uw kind en een smartphone Kinderen hebben steeds jonger beschikking over een eigen mobiele telefoon. Dit is voor u als ouder natuurlijk handig, omdat uw kind zo gemakkelijk bereikbaar is via bijvoorbeeld

Nadere informatie

Onderzoek Seksueel getint gedrag op internet

Onderzoek Seksueel getint gedrag op internet Onderzoek Seksueel getint gedrag op internet Publicatiedatum: maart 2013 Over dit onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 5 tot 18 oktober 2012, deden 1714 jongeren mee. De uitslag is gecorrigeerd

Nadere informatie

Hyves handleiding voor de Groenteman

Hyves handleiding voor de Groenteman Hyves handleiding voor de Groenteman In deze speciale Hyves handleiding voor de groenteman leest u informatie over wat dit sociale medium precies inhoudt en hoe u als groente en/of fruitspecialist Hyves

Nadere informatie

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte

ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte ehealth binnen de thuiszorg van Noorderbreedte De ontwikkeling van de ehealth-koffer Naam : Seline Kok en Marijke Kuipers School : Noordelijke Hogeschool Leeuwarden Opleiding : HBO-Verpleegkunde voltijd

Nadere informatie

Postcode van de bibliotheekvestiging. Vragenlijst 2. U heeft geoefend met internet. De bibliotheek heeft u daar graag bij geholpen.

Postcode van de bibliotheekvestiging. Vragenlijst 2. U heeft geoefend met internet. De bibliotheek heeft u daar graag bij geholpen. Versie: november 2014_2 IN TE VULLEN DOOR BIBLIOTHEEKMEDEWERKER Postcode van de bibliotheekvestiging. De basis en/of Het internet op Vragenlijst 2 Beste deelnemer, U heeft geoefend met internet. De bibliotheek

Nadere informatie

Jongeren in 2008. Ecabo. Paul Sikkema - ComBat groep. 12 november 2008

Jongeren in 2008. Ecabo. Paul Sikkema - ComBat groep. 12 november 2008 Jongeren in 2008 Ecabo 12 november 2008 Paul Sikkema - ComBat groep 1 2 Lastige doelgroepen Kinderen en met name jongeren: lastige doelgroepen. Steeds in beweging: Van levensfase naar levensfase. Op zoek

Nadere informatie

Introductie. Lesinstructie. Lesinstructie. Leerdoelen. Introductie. Opzet. Bronnen

Introductie. Lesinstructie. Lesinstructie. Leerdoelen. Introductie. Opzet. Bronnen Introductie Introductie Gamen, Hyven, informatie zoeken, filmpjes kijken, muziek luisteren, spullen kopen of verkopen. Internetten doen we allemaal. Soms voor de lol, soms serieus, soms thuis, soms op

Nadere informatie

Inhoudsopgave. 2 Danique Beeks Student Advanced Business Creation Stage JH Business Promotions

Inhoudsopgave. 2 Danique Beeks Student Advanced Business Creation Stage JH Business Promotions Onderzoeksopzet Danique Beeks Studentnummer: 2054232 Advanced Business Creation Stagebedrijf: JH Busines Promotions Bedrijfsbegeleider: John van den Heuvel Datum: 12 September 2013 Inhoudsopgave Inleiding

Nadere informatie

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E.

Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Page of 6 Enquête basisonderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas zit je?

Nadere informatie

Training voor trainers. Klik en Tik

Training voor trainers. Klik en Tik Handout 1. Sociale media Op het internet is heel veel informatie te vinden, maar daarnaast biedt het internet ook de mogelijkheid om: vragen te stellen reacties te krijgen, berichten foto s en video s

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Sssstttt!! Een geheim

Sssstttt!! Een geheim BLOGGEN WEBSITE BERICHTEN ZELF MAKEN HACKEN PASWOORD BLOKKEREN IDENTITEIT BINNENDRINGEN BLOKKEREN MSN CHATTEN ONLINE VIRUS KAPOT VIRUSSCAN BEVEILIGING PRIVACY FOTO VIDEO OPENBAAR KEUZES ONLINE DATEN CHATBOX

Nadere informatie

Social media checklist

Social media checklist Social media checklist In 15 minuten klaar om klanten te benaderen Sociale media audit? Elk bedrijf weet wel dat ze iets met sociale media moeten doen en hebben daarom ook (toen ze wat tijd over hadden)

Nadere informatie

Culture Shock -PIM. GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl. Esra Atescelik juni 2009 1

Culture Shock -PIM. GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl. Esra Atescelik juni 2009 1 GROEP 7 ESRA ATESCELIK STUDENT NR: 1783262 JUNI 2009 Eak500@few.vu.nl Esra Atescelik juni 2009 1 Inhoudsopgave 1. Concept Culture Shock.3 1.1 Definitief concept 4 1.2 Interactief gedeelte van de film..4

Nadere informatie

Jongeren, Sociale Netwerk Sites & Privacy

Jongeren, Sociale Netwerk Sites & Privacy Jongeren, Sociale Netwerk Sites & Privacy Faculteit Politieke & Sociale Wetenschappen Departement Communicatiewetenschappen - MIOS Prof. dr. Michel Walrave www.ua.ac.be/mios michel.walrave@ua.ac.be Sociale

Nadere informatie

Mama, mag ik op t internet?

Mama, mag ik op t internet? Mama, mag ik op t internet? Sofie Vandoninck Faculteit Sociale Wetenschappen Onderzoekproject Online risico s & online weerbaarheid Doel van het onderzoek? Welke kinderen zijn meer kwetsbaar online? Hoe

Nadere informatie

Social Media, de andere opvoeder

Social Media, de andere opvoeder Social Media, de andere opvoeder Even voorstellen Diana Langerak Echtgenote en mama van twee jongens Communicatiemedewerker De Hoop ggz Aantal jaren eindredactie verschillende bladen, waaronder: Chris

Nadere informatie

De Cues Filtered Out Theorie

De Cues Filtered Out Theorie De Cues Filtered Out Theorie Sommige mensen zien Computer mediated communication als een mindere vorm van communicatie, ook volgens de Cues Filtered Out theorie ontbreekt er veel aan deze communicatievorm.

Nadere informatie

Tactus Verslavingszorg. Programma. Tactus op De Rede. Gamen & Internet. Gamen. Bianca Swart Preventiewerker

Tactus Verslavingszorg. Programma. Tactus op De Rede. Gamen & Internet. Gamen. Bianca Swart Preventiewerker Tactus Verslavingszorg Stedendriehoek, Twente, Zwolle/Noord Veluwe en Flevoland Informatie, advies en hulp Alcohol, drugs, medicijnen, gamen, gokken Bianca Swart Preventiewerker Preventie basisonderwijs

Nadere informatie

Uw tiener en het internet

Uw tiener en het internet Uw tiener en het internet Uw tiener en het internet Hoe gaat u om met het internetgebruik van uw kind? Herkent u deze vragen? Wat doet mijn kind eigenlijk op internet? Is het schadelijk als mijn kind veel

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Over tweeten, generatie z en cyberpesten enzo. Graaf Huyn College 19 november. drs. L.A.E.C. Brüll

Over tweeten, generatie z en cyberpesten enzo. Graaf Huyn College 19 november. drs. L.A.E.C. Brüll Over tweeten, generatie z en cyberpesten enzo Graaf Huyn College 19 november drs. L.A.E.C. Brüll On en offline identiteit @LodewijkBrull lodewijk.brull@aboutlife.eu Kenmerken sociale media Sociale media

Nadere informatie

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296 E-LEARNING Beroepsoriëntatie / HEARTHAPPINESS Eva Hendrix s896 Voorwoord De zoektocht naar geluk is zo oud als de mensheid zelf en heeft in de loop van de geschiedenis verschillende vormen aangenomen.

Nadere informatie

OUDERVOORLICHTING Riskante Gewoontes. mijn ouders mogen trots op mij zijn. Ik ben verslaafd aan twitter, en niet aan drugs.

OUDERVOORLICHTING Riskante Gewoontes. mijn ouders mogen trots op mij zijn. Ik ben verslaafd aan twitter, en niet aan drugs. OUDERVOORLICHTING Riskante Gewoontes mijn ouders mogen trots op mij zijn. Ik ben verslaafd aan twitter, en niet aan drugs. Vroegsignalering en geïndiceerde preventie Voormalige afdeling preventie Advies,

Nadere informatie

PESTPROTOCOL DE SCHELP

PESTPROTOCOL DE SCHELP PESTPROTOCOL DE SCHELP Pestprotocol De Schelp Dit pestprotocol heeft als doel voor de De Schelp: Alle kinderen moeten zich op school veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door

Nadere informatie

INTERNETMEMORIE. Maak in één les een 3D doosje met de App Foldify. Les in het kader van Code Kinderen project Mijn Kind Online.

INTERNETMEMORIE. Maak in één les een 3D doosje met de App Foldify. Les in het kader van Code Kinderen project Mijn Kind Online. INTERNETMEMORIE Een les waarbij de leerlingen het InternetMemorie spelen en gaan nadenken over hun internetgedrag. Deze les is een mediawijze discussie starter. Maak in één les een 3D doosje met de App

Nadere informatie

leerlingen sociale veiligheid

leerlingen sociale veiligheid Verslag vragenlijst voor leerlingen over sociale veiligheid juni 2011 OBS De Rolpaal Samenvatting Eens in de 2 jaar wordt er een vragenlijst afgenomen over de sociale veiligheid op school. Dit is in 2009

Nadere informatie

Rapportage BMKO Panelonderzoek Internetgebruik op de BSO. april 2009. Drs. M. Jongsma R. H. Rijnks BSc. Paterswolde, april 2009

Rapportage BMKO Panelonderzoek Internetgebruik op de BSO. april 2009. Drs. M. Jongsma R. H. Rijnks BSc. Paterswolde, april 2009 Rapportage BMKO Panelonderzoek Internetgebruik op de BSO april 2009 Drs. M. Jongsma R. H. Rijnks BSc Paterswolde, april 2009 Postbus 312 9700 AH Groningen Pr. Irenelaan 1a 9765 AL Paterswolde telefoon:

Nadere informatie

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO Page of 7 Enquête voortgezet onderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas

Nadere informatie

Pestprotocol Het Mozaïek

Pestprotocol Het Mozaïek Pestprotocol Het Mozaïek Een leerling wordt gepest als hij of zij geregeld en voor een langere periode wordt blootgesteld aan negatieve acties van welke soort dan ook door één of meerdere leerlingen, een

Nadere informatie

A1) Kennismakingsgesprek over sociale media en internetgebruik

A1) Kennismakingsgesprek over sociale media en internetgebruik Mediawijsheid A1) Kennismakingsgesprek over sociale media en internetgebruik Ik heb samen met de kinderen een gesprek gevoerd over de sociale media en het internet gebruik. Ik heb voor mezelf thuis een

Nadere informatie

Informatie voor instellingen:

Informatie voor instellingen: Informatie voor instellingen: Meer passende tijdsbesteding voor cliënten Invulling geven aan de zorgvraag het sociale netwerk onderhouden en uitbreiden Efficiënter werken voor persoonlijke begeleiders

Nadere informatie

Cyberpesten. Onderzoek: 2 basisscholen Alkmaar 2 middelbare scholen Bergen totaal 210 leerlingen verkorte NVP-J vormen van cyberpesten: gedrag

Cyberpesten. Onderzoek: 2 basisscholen Alkmaar 2 middelbare scholen Bergen totaal 210 leerlingen verkorte NVP-J vormen van cyberpesten: gedrag www.trainid.nl 06-29333873 Persoonlijkheidskenmerken en cyberpesten onder jongeren van 11 tot 15 jaar: is er een relatie met een verkorte versie van de NVP-J? en praktijkervaring www.trainid.nl 06-29333873

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Handleiding Mezzedo.nl

Handleiding Mezzedo.nl Handleiding Mezzedo.nl voor deelnemers (Versie 26 augustus 2014) Deze handleiding vindt u ook op: www.resultaatmeetgroep.nl Weten waar je staat en waar je naar toe gaat? 1 Inhoud Korte introductie... 3

Nadere informatie

Pestprotocol It Twaspan

Pestprotocol It Twaspan Pestprotocol It Twaspan It Twaspan wil de kinderen een omgeving bieden waarin zij zich op een prettige en positieve wijze kunnen ontwikkelen. De leerkrachten willen deze ontwikkeling bevorderen door het

Nadere informatie

Voor meer informatie over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Lisette van Vliet: lisette.van.vliet@eenvandaag.

Voor meer informatie over dit onderzoek kunt u contact opnemen met Lisette van Vliet: lisette.van.vliet@eenvandaag. Onderzoek Sexting 7 april 2015 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 26 februari tot en met 9 maart 2015 deden 1852 jongeren mee, waaronder 961 middelbare scholieren. De uitslag is

Nadere informatie

GEDRAGSCODE VOOR HET GEBRUIK VAN COMMUNICATIEMIDDELEN DOOR LEERLINGEN BINNEN DE OMO SCHOLENGROEP BERGEN OP ZOOM E.O.

GEDRAGSCODE VOOR HET GEBRUIK VAN COMMUNICATIEMIDDELEN DOOR LEERLINGEN BINNEN DE OMO SCHOLENGROEP BERGEN OP ZOOM E.O. GEDRAGSCODE VOOR HET GEBRUIK VAN COMMUNICATIEMIDDELEN DOOR LEERLINGEN BINNEN DE OMO SCHOLENGROEP BERGEN OP ZOOM E.O. Besproken CD d.d. februari 2011 Instemming MR d.d. 4 juli 2011 Vastgesteld CD d.d. 5

Nadere informatie

Doorlopende leerlijn naar thema Nationaal Media Paspoort. Nationale Academie voor Media en Maatschappij

Doorlopende leerlijn naar thema Nationaal Media Paspoort. Nationale Academie voor Media en Maatschappij Doorlopende leerlijn naar thema Nationaal Media Paspoort 1 THEMA 1. Weet wat je ziet Alles wat je ziet in de media is door iemand met bepaalde bedoeling gemaakt. Deze producent wordt door allerlei dingen

Nadere informatie

Tips en trucs voor ouders Geschreven door Frans Houter van 2College Durendael

Tips en trucs voor ouders Geschreven door Frans Houter van 2College Durendael Omgaan met het digitale tijdperk Tips en trucs voor ouders Geschreven door Frans Houter van 2College Durendael Inhoudsopgave Inleiding...3 Hoofdstuk 1: Welke sites en programma s gebruikt mijn kind? 1.1

Nadere informatie

CONTACT! factsheet. Mijn digitale wereld

CONTACT! factsheet. Mijn digitale wereld Mijn digitale wereld CONTACT! ontwerp de ruimte ontwerpers.nl Onder redactie van Jos de Haan en Remco Pijpers. Aan het boek werkten o.a. mee: Prof. dr. Patti Valkenburg (UvA), Prof. dr. Jeroen Jansz (EUR),

Nadere informatie

Week tegen Eenzaamheid Kom de deur uit. Coalitie Erbij. Juli 2012. TNS NIPO Natascha Snel Suzanne Plantinga. TNS Nipo

Week tegen Eenzaamheid Kom de deur uit. Coalitie Erbij. Juli 2012. TNS NIPO Natascha Snel Suzanne Plantinga. TNS Nipo Week tegen Eenzaamheid Kom de deur uit Coalitie Erbij Juli 2012 TNS NIPO Natascha Snel Suzanne Plantinga Inhoud Conclusies en aanbevelingen 3 1 Inleiding en onderzoeksdoel 6 2 Fysieke en digitale contacten

Nadere informatie

Groeimee: Computergebruik

Groeimee: Computergebruik http://www.groeimee.be/veilig-internet Groeimee: Computergebruik Kinderen spenderen tegenwoordig veel tijd achter hun computer. Als ouder vragen we ons soms af waar onze zoon of dochter precies mee bezig

Nadere informatie

Gedragsregels - voor patiënten en bezoekers

Gedragsregels - voor patiënten en bezoekers Gedragsregels - voor patiënten en bezoekers De Sint Maartenskliniek verwacht van u dat u zich gedraagt als gast en dat u respectvol en vriendelijk met elkaar omgaat. Behandel de ander zoals u zelf behandeld

Nadere informatie

Handleiding Docenten

Handleiding Docenten Handleiding Docenten In dit document vindt u een aantal handige tips en wetenswaardigheden die van pas kunnen komen wanneer u het invullen van de JOB-monitor JOB klassikaal begeleidt. Algemene informatie:

Nadere informatie

Iedereen online, van 9 tot 99 jaar. Les 7 ... Facebook, sociaal zijn op het internet. Deze iconen tonen aan voor wie het document is

Iedereen online, van 9 tot 99 jaar. Les 7 ... Facebook, sociaal zijn op het internet. Deze iconen tonen aan voor wie het document is Les 7... Facebook, sociaal zijn op het internet Deze iconen tonen aan voor wie het document is Leerkrachten WebExperts Senioren Leerlingen Achtergrondinformatie Achtergrondinformatie voor de leerkracht

Nadere informatie

Pestprotocol Prakticon

Pestprotocol Prakticon Pestprotocol Prakticon Pesten op school Hoe ga je er mee om? Pesten komt helaas op iedere school voor, ook bij ons. Het is een probleem dat wij onder ogen zien en op onze school serieus aan willen pakken.

Nadere informatie

Jouw digitale wereld safe & social

Jouw digitale wereld safe & social HANDLEIDING BIJ DE DIGITALE LES Jouw digitale wereld safe & social Wat is slim en wat kun je beter niet doen online? In de digitale les Jouw digitale wereld safe & social maken leerlingen kennis met de

Nadere informatie

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STEVIGE STAP TRAINING 1 stevige stap training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STEVIGE STAP TRAINING 3 INFORMATIE BROCHURE STEVIGE STAP TRAINING

Nadere informatie

Pubertijd volgens Midas Dekkers (bioloog)

Pubertijd volgens Midas Dekkers (bioloog) Pubertijd volgens Midas Dekkers (bioloog) Pubertijd is als je vader verandert van een held in een ouwe zak en je moeder van een warme haven in een theemuts Wensen en Grenzen Elizabeth Hamelinck GGD Hollands

Nadere informatie

Monitor Klik & Tik de Bibliotheek [voorbeeld] september 2014 augustus 2015

Monitor Klik & Tik de Bibliotheek [voorbeeld] september 2014 augustus 2015 Monitor Klik & Tik de Bibliotheek [voorbeeld] september 2014 augustus 2015 Inhoud 1. Inleiding... 1 2. Dienstverlening en deelnemers in de Bibliotheek [voorbeeld]... 2 2.1 Dienstverlening... 2 2.2 Deelnemers...

Nadere informatie

IEMAND VAN JE FAMILIE

IEMAND VAN JE FAMILIE POLITIE STEUNKAARTJE IEMAND VAN JE FAMILIE STEUNKAARTJE IEMAND VAN JE GEZIN STEUNKAARTJE JE VERKERING STEUNKAARTJE BESTE VRIEND/VRIENDIN STEUNKAARTJE HUISARTS STEUNKAARTJE (LEERLING)BEGELEIDER STEUNKAARTJE

Nadere informatie

Aanpak pesten. Een definitie van pesten. De pesters. Signalen van een pestkop

Aanpak pesten. Een definitie van pesten. De pesters. Signalen van een pestkop Aanpak pesten Pesten of treiteren is antisociaal gedrag waarbij het slachtoffer herhaaldelijk en langdurig negatieve handelingen van materiële, fysieke of psychische aard moet ondergaan door één of meerdere

Nadere informatie

Gedragsprotocol Jenaplanschool De Zuiderkroon, februari 2011

Gedragsprotocol Jenaplanschool De Zuiderkroon, februari 2011 Gedragsprotocol Waarom een gedragsprotocol? Als iedereen zich goed gedraagt, is dat toch niet nodig? Gelukkig is dit meestal het geval, maar helaas is niet altijd. Ongewenst gedrag komt helaas ook bij

Nadere informatie

Voorblad Wat is geld?

Voorblad Wat is geld? Voorblad Wat is geld? Hieronder staan allerlei vragen over geld Beantwoord ze eerst zelf. Je bespreekt de antwoorden met de leraar. De opdrachten met * zijn extra. Heb jij weleens iets geruild met iemand?

Nadere informatie