Trainen van aangeboren immuniteit THEMA. Adam Cohen: Immunologie. versmelten. uitproberen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Trainen van aangeboren immuniteit THEMA. Adam Cohen: Immunologie. versmelten. uitproberen"

Transcriptie

1 IMMUUN Jaargang 2 - Nummer 3 - September Voor elke professional in de immunologische keten Charles Dinarello en Jos van der Meer: Onderzoek op twee continenten Foto: US Navy Official Page THEMA AUTO-IMMUUNZIEKTEN: Trainen van aangeboren immuniteit DOSSIER WEESGENEESMIDDELEN: Vaak gewoon iets uitproberen Adam Cohen: Immunologie en farmacologie versmelten

2 The power of productivity Benefi t from the highest output core laboratory systems with the smallest footprint on the market The new AU5800 Series Clinical Chemistry Analyser With the highest throughput chemistry systems available, we can give your laboratory the power to manage variable and increasing workloads without the need for large-scale reorganisation. As the world s proven No.1 automation supplier, our confi gurations ensure you meet your turnaround targets whilst minimising workforce pressure. AU5800 Series

3 COLOFON Immuun is een uitgave van Bureau Lorient Communicatie. Immuun is het partnermagazine van de NVVI en komt tot stand in nauwe samenwerking met de NVVI. Immuun verschijnt vier keer per jaar en bereikt alle leden van de NVVI, relevante clinici, beleids- en opiniemakers. REDACTIERAAD Dr. Godelieve de Bree Prof.dr. Mieke Boots Prof.dr. Bert t Hart Dr. Hans Jacobs Dr. Edward Knol Prof.dr. Yvette van Kooyk (voorzitter) Dr. Ingeborg Streng-Ouwehand Dr. Andrea Woltman Comité van Aanbeveling Prof.dr. R.E. Bontrop Prof.dr. F. Claas Prof.dr. M.R. Daha Prof.dr. C.G.M. Kallenberg Prof.dr. G. Kraal Prof.dr. R.A.W. van Lier Prof.dr. C.J.M. Melief Prof.dr. D. Roos Prof.dr. J. van de Winkel Hoofdredacteur Drs. L. van der Ent IMMUUN September Visie Nieuws Portret 9Agenda Thijn Brummelkamp Strijd tegen Ebola 12 Grenzeloze Wetenschap Adam Cohen Immunologie en farmacologie versmelten 17 Diagnostiek 24TNF-remmers Het lab Regionaal samenwerken INHOUD 14 Dossier / Kliniek Weesgeneesmiddelen kostbare medicijnen 25 33Lyme Bacterie in camouflagepak CyTOF2 Techniek UITGEVER Bureau Lorient Communicatie BV Hoofdstraat CK Valkenburg ZH T VORMGEVING & DRUK Van der Weij BV Grafische Bedrijven, Hilversum ADVERTENTIES Cross Advertising Westerkade 2, 3116 GJ Schiedam T DISCLAIMER Immuun wordt met de grootste zorg samengesteld. Bureau Lorient Communicatie BV noch de NVVI zijn echter verantwoordelijk en/of aansprakelijk voor eventuele onjuistheden. Artikelen geven niet per definitie de mening van de redactieraad of de uitgever weer. dutch society for immunology Immuun wordt mede mogelijk gemaakt door 18 De Kliniek / Het onderzoek Dinarello en Van der Meer Aangeboren immuniteit trainen 26 Het onderzoek THEMA AUTO-IMMUUNZIEKTEN De Kliniek / Het onderzoek 28 Mary von Blomberg Hendrika Bootsma, Coeliakie-mysteries verklaren Frans Kroese Syndroom van Sjögren 32 Het onderzoek Linde Meyaard Hoop rond lupus 22 Het bedrijf Amarna Therapeutics Vector naar de markt 34 Het bedrijf ModiQuest Citrulline centraal September 2013 IMMUUN 3

4 VISIE Vaccineren is geen luxe Voordat in 1957 de poliovaccinatie in het Rijksvaccinatieprogramma werd opgenomen, werden jaarlijks enkele honderden Nederlandse patiëntjes invalide door het polio-virus. Tijdens epidemieën liep het aantal op tot Ná de vaccinatie was het afgelopen met polio, behalve binnen groeperingen die om religieuze redenen vaccinatie afwijzen. Onder bevindelijk gereformeerden deden zich in 1971 en 1992 nog epidemieën voor. Dat gebeurde in gemeenten waar de concentratie niet-gevaccineerden zo hoog is, dat er onvoldoende bescherming door groepsimmuniteit is. Dat verklaart waarom zich onder antroposofen en macrobioten, die ook afwijzend staan tegenover vaccinatie, geen epidemie voordoet: zij worden beschermd door hun goed gevaccineerde omgeving. Polio wil je niet hebben, evenmin als difterie, kinkhoest, tetanus, bof, mazelen, rode hond, hib-ziekten, pneumokokken, meningokokken C, hepatitis B en baarmoederhalskanker. Allemaal ziekten die zijn opgenomen in het Rijksvaccinatieprogramma. De vaccinaties voorkomen heel veel ellende, en dat ook nog eens op een kosteneffectieve manier. Toch lijkt, Europa-breed, een groeiende groep mensen vaccinatie af te wijzen. Naast mensen die dat op levensbeschouwelijke gronden doen, zijn er ook ouders voor wie slecht gefundeerde berichten op internet, een vaag verhaal op het schoolplein of een algemeen wantrouwen tegen de industrie of de overheid al voldoende zijn om vaccinatie af te wijzen. Immunologische crème beste behandeling huidkanker Crèmes bestrijden basaalcelcarcinoom effectiever en goedkoper dan de gebruikelijke photodynamische therapie. Dat blijkt uit een studie van het Maastricht UMC+. Dermatoloog en hoofdonderzoeker Nicole Kelleners spreekt van een belangrijke doorbraak. Basaalcelcarcinoom treft in Nederland jaarlijks mensen. In tegenstelling tot melanoom zaait de tumor niet uit. Wel blijft deze ongeremd doorgroeien als behandeling uitblijft. De meeste basaalcelcarcinomen worden onder lokale verdoving operatief verwijderd. Dermatoloog Nicole Kelleners, van het Maastricht UMC+: Voor oppervlakkig groeiende basaalcelcarcinomen volstaat een minder ingrijpende aanpak. Dan passen dermatologen meestal photodynamische therapie (PDT) toe, sinds 2007 de voorkeursbehandeling. Ze brengen een crème met een lichtgevoelige stof aan, die zich in de tumor ophoopt. Door deze stof bloot te stellen aan rood licht ontstaat er een chemisch proces dat na twee behandelingen doorgaans dodelijk is voor het gezwel. Alternatieven Maar er zijn alternatieven en het is nooit goed onderzocht welke therapie het meest effectief is. Kelleners: Daarom hebben wij de afgelopen jaren drie verschillende behandelingen vergeleken. In totaal zijn zeshonderd patiënten gerandomiseerd ingedeeld in drie groepen.de resultaten van deze door ZonMw gefinancierde studie, zijn in mei dit jaar gepubliceerd in The Lancet Oncology. PDT is vergeleken met twee verschillende crèmes die patiënten zelf kunnen aanbrengen en daarmee hoge ziekenhuiskosten voorkomen: Efudix (5-fluorouracil) en Imiquimod (Aldara ). Efudix is een lokaal chemotherapeuticum dat de sneldelende tumorcellen aanpakt. Imiquimod veroorzaakt een ontstekingsreactie waar gesmeerd wordt. Het stimuleert het eigen immuunsysteem tot het opruimen van de tumorcellen. Deze immunologische crème blijkt met ruim 83 procent kans op succes het meest effectief. Dan volgen Efudix en PDT met respectievelijk 80 en 73 procent. Kelleners: Dit is een belangrijke doorbraak. Gezien deze onverwachte resultaten gaat onze voorkeur uit naar Imiquimod. Bron: Mediator ZonMw augustus 2013 Misschien zijn we, juist door het succes van vaccinaties, vergeten hoe groot het leed is dat de ziekten veroorzaken. Maar moeten er dan eerst weer gehandicapte kinderen in het straatbeeld verschijnen voordat we dat beseffen? Dat kunnen we niet laten gebeuren. Ook wij immunologen hebben daarin een taak. Werk niet alleen aan de immunologische memory, maar ook aan de maatschappelijke memory. Twitter het, zet het op je Facebook en blijf het vertellen: vaccineren is geen luxe! René van Lier Voorzitter NVVI 4 IMMUUN September 2013

5 nieuws editorial ERC Advanced Grant voor onderzoek naar kankervaccin De groep van prof. dr. Yvette van Kooyk van het VUmc heeft een Europese ERC advanced grant van 2,5 miljoen euro ontvangen voor onderzoek naar het ontwikkelen van een vaccin tegen melanoom en baarmoederhalskanker. Van Kooyk: Dit project moet na uiterlijk vijf jaar een operationeel vaccin opleveren om de immuunreactie van kankerpatiënten te versterken. Het kan als het goed is zowel therapeutisch als preventief worden ingezet. Het onderzoek combineert chemische met immunologische kennis en is gericht op het versterken van het immuunsysteem bij de aanval van kanker. Van Kooyk: Het gaat allereerst om een immuunrespons tegen melanoom en Humaan Papilloma Virus. Hierbij brengen suikers het vaccin naar de dendritische cellen die de immuunreactie kunnen initiëren. Mocht het vaccin goed werken, dan is het ook toe te passen bij andere ziekten die gebaat zijn bij een sterke afweer, zoals infectieziekten. Bron: Immunologisch onderzoek steekt succesvol de Rubicon over Op een totaal van zeventien Rubicon beurzen voor de gehele Nederlandse wetenschap scoort de immunologie goed met minstens twee gehonoreerde onderzoeken. Dr. Joep Grootjans van de Universiteit Maastricht gaat naar Brigham and Women s Hospital, Harvard Medical School in Boston. Zijn onderzoek betreft verkeerd gevouwen eiwitten in darmcellen, leidend tot chronische ontsteking van de darm. Centraal staat de relatie tussen verkeerde eiwitverwerking en de aangeboren afweer van de darm, om zo nieuwe behandelingen voor chronische darmontsteking te ontdekken. Drs. Robbert Hoogeboom van de Universiteit van Amsterdam vertrekt voor twee jaar naar het Britse National Institute for Medical Research. Hij kijkt naar het internaliseren van antigenen door B-cellen, een belangrijk proces in de specifieke immuunreactie. De onderzoekers gaan dit proces systematisch bestuderen door één voor één genen uit te schakelen en vervolgens met de microscoop te bekijken hoe dit de antigeeninternalisatie door B-cellen beïnvloedt. Dromedarissen mogelijk reservoir voor MERScoronavirus Onderzoekers hebben aanwijzingen gevonden dat het MERS-coronavirus voorkomt bij dromedarissen. Dit blijkt uit internationaal onderzoek onder leiding van het RIVM dat beoordeelde of antilichamen tegen het MERS-coronavirus voorkomen in bloedmonsters van verschillende dieren. Bij dromedarissen was dit het geval. Dit suggereert dat deze dieren een reservoir zijn voor het virus dat MERS veroorzaakt bij mensen. De resultaten zijn in augustus gepubliceerd in The Lancet Infectious Diseases. De manier waarop het MERS-coronavirus zich verspreid is nog onduidelijk, maar mens-op-mens-besmetting lijkt onwaarschijnlijk. Onderzoekers vermoeden dat er een dierlijk reservoir voor het virus bestaat, waaraan mensen blootstaan. Soortgelijke virussen circuleren bij vleermuizen; het MERS-coronavirus kan zich ook in cellen van vleermuizen vermeerderen. Toch lijken deze schuwe nachtdieren geen belangrijke besmettingsbron te zijn. Een internationaal onderzoeksteam onder leiding van dr. Chantal Reusken van het RIVM onderzocht 349 bloedmonsters van verschillende typen vee uit Oman, Nederland, Spanje en Chili. De onderzoekers analyseerden de bloedmonsters op de aanwezigheid van antilichamen tegen MERS-coronavirus, SARS en het coronavirus, HCoV-OC43. De aanwezigheid van antilichamen specifiek tegen het MERS-coronavirus is een sterke aanwijzing dat een eerdere infectie met dit virus of een zeer verwant virus bij een dier heeft plaatsgevonden. Regionale circulatie De onderzoekers ontdekten dat alle vijftig monsters van dromedarissen uit Oman antilichamen tegen het MERS-coronavirus bevatten. De monsters waren afkomstig van dieren verspreid over het hele land. Kennelijk circuleert het virus onder dromedarissen in de regio. Onderzoekers vonden in dromedarissen van de Canarische Eilanden, waarvandaan geen patiënten met het MERS-coronavirus gemeld zijn, veel lagere niveaus van antilichamen tegen het MERS-coronavirus. Ook betrof het hier niet alle dieren, maar 14% daarvan. Op dit moment komen er steeds nieuwe patiënten bij met MERS, zonder dat de infectiebron bekend is, aldus het onderzoeksteam. Onze resultaten geven aanwijzingen dat dromedarissen mogelijk een reservoir zijn voor het virus. Er zijn verschillende soorten van contact mogelijk waardoor mensen eventueel besmet kunnen raken met het virus. Voor vervolgonderzoek is het onder andere nodig om bij nieuw gemelde patiënten zoveel mogelijk informatie te achterhalen over contact met dieren en dierlijke producten, zoals melk. (Bron: persbericht RIVM en persbericht The Lancet Infectious Diseases) September 2013 IMMUUN 5

6 Girls on film: Marca Wauben Hoogleraar Intercellulaire Communicatie aan de Universiteit Utrecht Marca Wauben onderzoekt hoe cellen in het lichaam met elkaar communiceren, ook als ze ver van elkaar af zitten. Dit onderzoek binnen een nieuw onderzoeksveld heeft volgens Wauben een enorme potentie. De communicatie vindt plaats via membraanblaasjes die de boodschap overbrengen. Ze bevinden zich in alle lichaamsvloeistoffen. Het zijn door de cel uitgescheiden minuscule deeltjes, opgebouwd uit vetten, eiwitten en genetische informatie. Meer kennis over hoe cellen nu precies met elkaar communiceren is belangrijk. Met die kennis zijn communicatiefouten - lees ziekten - makkelijker op te sporen. Met een geavanceerde flowcytometer telt en bestudeert Wauben de membraanblaasjes, die onder een gewone microscoop niet zichtbaar zijn. De gevoeligheid van dit apparaat en de bijbehorende speciaal ontwikkelde meetmethode zijn zo uniek, dat wetenschappers van over de hele wereld ermee willen werken. Dat komt goed uit, want Wauben wil vooral veel samen met andere wetenschappers bewerkstelligen. Dat moet ook wel, want haar werkterrein omvat verschillende wetenschappen en disciplines. Universiteit Utrecht maakte een filmportret van haar, dat te vinden is via onderstaande link. Wat doet de afvalverwerkingsfabriek? Leidse kennis van proteasoom moet leukemiemedicijn helpen verfijnen Om de werking van anti-kankermedicijn Bortezomib te begrijpen, brengen de Leidse chemici prof. dr. Hermen Overkleeft en dr. Bobby Florea de machinerie van het proteasoom in kaart, waar de afvalverwerking van de cel plaatsvindt. Ze delen hun methode in Nature Protocols zodat labs ermee aan de slag kunnen. Van de medicijnen waarvan is aangetoond dat ze werken is vaak nog onbekend hóe ze precies werken. Zoals bij Bortezomib, dat al tien jaar wordt gegeven als behandeling van meervoudig myeloom, een agressieve vorm van leukemie. Dankzij het geneesmiddel leven patiënten maanden tot jaren langer. Bortezomib remt het proteasoom, een groot en ingewikkeld eiwitcomplex dat overbodige of beschadigde eiwitten afbreekt door ze op te knippen. Wetenschappers willen graag weten wat er precies gebeurt als Bortezomib met het proteasoom interageert. Nieuwe kennis kan het medicijn helpen verfijnen en verbeteren. Nu nog raken patiënten na verloop van tijd resistent tegen het middel. Inzicht in het werkingsmechanisme kan er wellicht aan bijdragen dat bijvoorbeeld resistentie niet meer optreedt. Ook zijn er al nieuwe medicijnen tegen andere bloedkankers in de maak die gebaseerd zijn op remming van het proteasoom. Gedetailleerde kennis is dus zeer welkom. Eiwitten profilen Daarin voorziet de onderzoeksgroep van Overkleeft en Florea aan de Universiteit Leiden, die is gespecialiseerd in het synthetiseren en ontwikkelen van proteasoomremmers. Voor elk van de zeven bekende activiteiten van het proteasoom willen ze een specifieke remmer maken, zodat altijd maatwerk mogelijk is. Ze maken daartoe alle activiteiten van het proteasoom zichtbaar met behulp van fluorescentie en speciale tags om de identiteit van eiwitten te kunnen bepalen in de drukke cel waar het ene eiwit over het andere buitelt. Interesse wekken Het is hen nu gelukt om een gevoelige techniek te maken die eiwitten individueel kan profilen. Zo kunnen ze ontdekken wat de afzonderlijke eiwitten in het proteasoom doen. Met deze techniek hebben ze al kunnen laten zien dat een bepaald type cellen eerder op Bortezomib reageert dan een ander type cel en dat Bortezomib eerder aan één bepaalde sub-unit bindt dan aan een andere. In Nature Protocols van juni 2013 beschrijven de Leidse onderzoekers hun methode. Ook geven ze hun protocol vrij om de actieve sub-units van het proteasoom en hun acties te herkennen en bovendien in één experiment de activiteit van alle eiwitten ten opzichte van elkaar te kwantificeren. Bobby Florea: Door ons protocol openbaar te maken hopen we de interesse van labs wereldwijd te wekken. Dat lijkt te lukken, want meer dan een dozijn laboratoria in de wereld passen de methode al toe. 6 IMMUUN September 2013

7 nieuws editorial ERC-grant Hergen Spits vanwege verkoudheid(sonderzoek) Insecten als nieuwe eiwitbron: Kans op extra allergische reactie Onderzoek van TNO en het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMC Utrecht) heeft aangetoond dat mensen die al een schaaldier- en/of huisstofmijtallergie hebben, risico lopen op een allergische reactie wanneer ze meelwormen op hun menu zetten. Jammer, want meelwormen zijn een duurzame eiwitbron die als alternatief voor het huidige vlees kan dienen. Acute Astma-aanvallen zijn vooral voor jonge kinderen een groot probleem. De belangrijkste oorzaak is besmetting met verkoudheidsvirussen (Human Rhinoviruses, HRV). Tot nu toe was de aanname dat type 2 T-helpercellen hierbij cruciaal zijn. Maar Th2-activiteit alléén blijkt geen afdoende verklaring. Prof. dr. Hergen Spits van het AMC vermoedt dat verkoudheidsvirussen direct of indirect ook Innate Lymfoïde Cellen type 2 (ILC2) activeren. Die cellen maken als reactie daarop cytokines, die op hun beurt weer een astma-aanval kunnen uitlokken. Onderzoek bij muizen bevestigt dit. Zo lijkt niet Th2, maar ILC2 de voornaamste aanjager van acute astma-aanvallen. Het dieronderzoeksproject van Spits richt zich op het ontrafelen van de werking en functie van ILC2-cellen na infectie met HRV, het testen van stoffen die menselijke ILC2-cellen in de longen kunnen beïnvloeden en het ontwikkelen van monoklonale antilichamen die aangrijpen op HRV. Het uiteindelijke doel is de ontwikkeling van nieuwe medicijnen die zowel ILC2-cellen als HRV beïnvloeden en daarmee astma-aanvallen kunnen voorkomen of behandelen. Mensen eten graag vlees van kippen, varkens en runderen, maar deze dieren vormen door het methaangas dat ze uitscheiden een belangrijke bron van broeikasgas. Bovendien is de manier waarop ze planten omzetten in eiwitten weinig efficiënt. Meelwormen hebben dat ecologisch veel beter voor elkaar en zijn daarom een aantrekkelijk alternatief voor toekomstige eiwitconsumptie. Het ontstaan van allergieën is één van de belangrijkste aspecten van voedselveiligheid. Voedselallergieën hebben een grote impact op de kwaliteit van leven van de allergische patiënten, hun dagelijks functioneren en kunnen zelfs levensbedreigend zijn. Daarom zijn de uitkomsten van het huidige onderzoek relevant genoeg voor een vervolgonderzoek van TNO, UMC Utrecht en de Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit (NVWA). De uitkomsten van dit onderzoek, verwacht voor halverwege 2014, moeten belanghebbenden informeren. Dit zijn naast allergische consumenten ook producenten die meelwormen toepasbaar maken voor humane consumptie en regelgevende overheden. Siemens Healthcare Diagnostics en Janssen Pharmaceutica samen in immunoassay Siemens Healthcare Diagnostics gaat een samenwerkingsverband aan met Janssen Pharmaceutica NV. Doel van de samenwerking is het ontwerpen, ontwikkelen en wereldwijd commercieel inzetten van een companion diagnostic test, die aansluit bij een nieuwe compound die wordt ontwikkeld door Janssen. Deze compound richt zich op auto-antistoffen die gericht zijn tegen de menselijke β1-adrenergic receptor (β1-ar). Deze receptor is betrokken bij de ontwikkeling van hartfalen. Bron: Siemens SLP vaccins van ISA Pharmaceuticals vs hele eiwit vaccins Immunotherapie tegen kanker vereist krachtige CD4+ en CD8+ T cel responsen tegen de kwaadaardige cellen. Dendritische cellen, de belangrijkste antigen-presenterende cellen van het immuunsysteem, moeten daarvoor zorgen. Tot nu toe werden daarvoor vooral hele-eiwitvaccins gebruikt. Daarmee was het moeilijk om reacties met voldoende kracht te krijgen. ISA Pharmaceuticals B.V. In Leiden beschrijft in de European Journal of Immunology een voorheen onbekend mechanisme dat de hoge effectiviteit van zijn Synthetic Long Peptide (SLP ) vaccins verklaart. De auteurs demonstreren dat, in vergelijking met hele-eiwit-antigenen, SLP s sneller en efficiënter door dentritische cellen worden verwerkt. Dat resulteert in een hogere antigen-presentatie aan CD4+ en CD8+ T cellen en verbeterde CD8+ T cel-activatie. In verschillende klinische en pre-klinische studies heeft ISA Pharmaceuticals al een hogere effectiviteit van zijn SLP vaccins aangetoond ten opzichte van hele-eiwit-vaccins. September 2013 IMMUUN 7

8 nieuws Galapagos: Nieuwe osteoarthritis moleculen in alliantie met Servier Antilichaam op de foto: Combi-techniek vergroot mogelijkheden massaspectrometer In Juli 2010 kondigden Servier en Galapagos een alliantie aan waarin ze nieuwe orale medicijnen voor de behandeling van artrose gingen ontwikkelen. Galapagos heeft daarin nu een mijlpaal bereikt: moleculen, gericht tegen een nieuwe target, zijn in een verdere onderzoeksfase gebracht. Galapagos heeft al verschillende compounds tegen verschillende artrose targets in een vergevorderde ontwikkeling. Afgelopen jaar hebben we een kandidaat-medicijn geselecteerd. De huidige prestatie is in lijn met onze strategie om verschillende, op nieuwe actiemechanismen gebaseerde programma s richting de kliniek te krijgen. Daarbij verhogen we de kans op succes bij ziekten waarvoor nu nog geen bevredigende oplossingen zijn, zei Onno van de Stolpe, CEO van Galapagos. Galapagos maakt de verwachting van onze alliantie voor de ontdekking van nieuwe orale therapieën voor artrose waar. Servier wil medicijnen ontwikkelen die de oorzaak van artrose aanpakken, zei dr. Patricia Belissa-Mathiot, directeur van de Rheumatology Innovative Pole. Onderzoekers van FOM-instituut AMOLF uit de groep van prof. dr. Ron Heeren combineerden een Timepix-detectorchip, ontwikkeld voor de hoge-energiefysica en aangepast voor eiwitanalyse, met een TOF-massaspectrometer. Ze combineerden beide technieken omdat massaspectroscopie alleen geen grote, intacte eiwitten kan aantonen in biologische monsters. De Timepix-detectorchip bestaat uit pixels, die elk afzonderlijk de massa van de eiwit-ionen meten. Het onderzoek verscheen op 3 september 2013 als Very Important Paper (VIP) in Angewandte Chemie. De techniek maakt het mogelijk om de unieke verhouding tussen de massa en lading van een molecuul te bepalen. Daardoor is het precies te achterhalen welk eiwit de detector raakt. De onderzoekers gebruikten het zware antilichaam-eiwit immunoglobuline G. De Timepix-methode kan zware moleculen sneller en gevoeliger opsporen dan gebruikelijk, aldus Heeren: Met de Timepix-detector kun je niet alleen meer dan een factor honderd gevoeliger meten, je kunt er ook gedetailleerde afbeeldingen mee maken. Dat leverde voor het eerst afbeeldingen op van een wolk zware eiwit-ionen als deze de detector raakt. De afbeeldingen geven onder andere inzicht in het vormingsproces van eiwit-ionen op weefsel. Bovendien bepaalt Timepix de positie van het molecuul als het de detector raakt. Advertorial Biologische veiligheidskasten: LaboGene/Scanlaf beheerst de devil in the detail Voor elke immunoloog in het laboratorium is een microbiologische veiligheidswerkbank een dagelijks gebruikt werkmeubel. Het is nauwelijks iets om over na te denken. De Deense fabrikant LaboGene denkt bij zijn Scanlaf-kasten juist erg goed na over elk detail, weet directeur Ivano Zuliani van Labolutions op het Leiden Bio Science Park. LaboGene is daarop met veel innovaties gekomen. De kasten zijn uitzonderlijk duurzaam en energiezuinig door de toepassing van drie EC-ventilatoren van EBM Papst. De opstelling draagt tevens bij aan een uniforme, rustige luchtcirculatie. De innovatieve HEPA-filters en bijbehorende frames houden virussen en bacteriën tegen en creëren zo een steriele werkruimte. Ze hebben 50% meer oppervlak dan reguliere filters van andere merken. Dat zorgt voor minder weerstand en dus minder energieverbruik en geluidsoverlast. Bovendien gaan de filters daardoor 50% langer mee. Ook over de verlichting dacht de fabrikant goed na. Zuliani: Het licht wordt optimaal gediffundeerd over de werkruimte en is traploos instelbaar van 0 tot 2000 lumen. De binnenzijde is standaard voorzien van een niet-reflecterend oppervlak: LaboGene kiest bewust voor hoogwaardige PVC-coating boven reflecterend RVS. Zuliani vertelt graag nog veel meer: over het ergonomisch schuin geplaatste raam dat optimaal ruimte biedt voor een microscoop, over de deelbare, eenvoudig te reinigen werkbladen en de geringe warmte-invloed van de kast op de werkomgeving. Website en webshop: 8 IMMUUN September 2013

9 Distributeur van in-vitro-diagnostica. Als kwaliteit en service tellen! editorial Risk markers voor type I Diabetes mellitus Glutamic acid decarboxylase GAD Protein tyrosine phosphatase IA2 Zinc transporter ZnT8 Islet cell autoantibodies ICA Insulin autoantibodies IAA Uitgebreid pakket Immunoassays: Biogenic amines and neuroscience Bone endocrinology Endocrinology Fertility and reproduction Androgen assessment Metabolism Tumor markers Saliva assay s Tel: Geautomatiseerd systeem voor het verwerken van immunodots. Geen reagents handeling Behoeft geen onderhoud Ready to use system Flexibel en tijd besparend Automatische interpretatie m.b.v. Dr. Dot software Compleet pakket met : Vasculitis Anti-phospholipiden syndroom Lupus Coeliakie Orgaan specifieke auto-immuunziekten AGENDA oktober 2013 LC2013 International Workshop on Langerhans Cells 2013, Tropeninstituut Amsterdam oktober 2013 International Symposium on Immunotherapy The Cancer Vaccine Institute at The Royal Society 15 oktober 2013 (startdatum) Cursus Genoom en genexpressie, Hogeschool Utrecht, Centrum voor Natuur & Techniek. Drie bijeenkomsten van maandag t/m woensdag van 9.30 tot uur. Kosten 1.500,- inclusief practicumkosten. studieadviseur Life Sciences via of oktober 2013 KNAW-colloquium Lessons learned from immune regulation ; towards tolerance-inducing cellular therapies. Amsterdam 17 oktober 2013 (startdatum) Cursus Antibiotica en resistentie, Hogeschool Utrecht, Centrum voor Natuur & Techniek. Drie bijeenkomsten van maandag t/m woensdag van 9.30 tot uur, 27 UEC-punten. Kosten 1.150,- inclusief practicumkosten. studieadviseur Life Sciences via of 5, 12 en 13 november 2013 ELISA voor beginners PH Theorie van de algemene immunochemie en de belangrijkste aspecten van de ELISA. Daarna de praktijk: uitvoeren van een ELISA met bijbehorende controles. Cursus Hogeschool Leiden, Centrum Bioscience en Diagnostiek oktober th Vaccine & ISV Congress, Sitges, Barcelona, Spanje. Over wetenschap en gezondheid, van basaal vaccinonderzoek en vaccinproducenten tot overheidsbeleid, veiligheid en wet- en regelgeving. 6 en 7 november 2013 Real-time PCR in de praktijk PH-3032: achtergronden, mogelijkheden en toepassingen van de real-time PCR. De cursus omvat ook de workshop primer en probe design PH Cursus Hogeschool Leiden, Centrum Bioscience en Diagnostiek november 2013 EPIDEMICS4: Fourth International Conference on Infectious Disease Dynamics. Gewijd aan onderzoek naar epidemische ziekten en de dynamiek van infecties. Locatie: NH Grand Hotel Krasnapolsky, Amsterdam december 2013 EMBO Workshop Complex Systems in Immunology. Biopolis, Singapore december International Congress of the Immunology of Diabetes Society (IDS). Lorne, Australië, 18 & 19 december 2013 NVVI Winterschool 2013, Noordwijkerhout. Met Dirk Busch, Mihai Netea, Paul Kubes, Mitch Kronenberg, Georg Schett , September 2013 IMMUUN 9

10 Thijn Brummelkamp EMBO Gold Medal voor baan sciences-onderzoek Thijn Brummelkamp, groepsleider bij het Nederlands Kanker Instituut in Amsterdam, ontwikkelde een eenvoudige, betrouwbare methode om met behulp van RNA-interferentie grote aantallen genen tegelijk uit te kunnen schakelen. Ook verricht hij baanbrekend onderzoek naar het binnendringen van virussen zoals Ebola en Lassa en bacteriën in menselijke cellen. In september kreeg hij de EMBO Gold Medal. Bioloog Thijn Brummelkamp promoveerde in 2003 cum laude aan de Universiteit Utrecht op basis van onderzoek bij het NKI. Hij ontwikkelde een methode om door middel van het uitschakelen van een grote hoeveelheid genen informatie te krijgen over de functie en rol van genen die van belang zijn bij ziekten zoals kanker. Brummelkamp: Het selectief uitschakelen vond plaats door middel van kleine RNA-moleculen. Normaal gesproken zijn deze heel instabiel, waardoor ze lastig te gebruiken zijn en alleen tijdelijk functioneren. Samen met collega s heb ik een kort, haarspeldachtig RNA-molecuul ontwikkeld dat de cel die je wilt onderzoeken zelf kan produceren. Zo kan het permanent specifieke genen uitschakelen. Onderzoekers kunnen dan precies díe genen identificeren die tumorgroei veroorzaken. Brummelkamp heeft deze techniek toegepast voor kankeronderzoek, maar deze is breder toepasbaar. Wie wil weten wat de invloed van een specifiek gen op een bepaalde eigenschap van een cel is, kan de methode gebruiken. Whitehead fellow Het onderzoek kreeg internationaal veel aandacht en in 2005 werd Brummelkamp fellow aan het Whitehead Institute for Biomedical Research in Cambridge, USA. Daar zette hij in op het toepassen van zijn methode in de zoektocht naar nieuwe zwakke plekken in tumorcellen. Daarnaast deed hij genetisch onderzoek om te achterhalen hoe een orgaan weet wanneer het groot genoeg is en kan stoppen met groeien. Voor een derde onderzoekslijn ontwikkelde Brummelkamp een nieuw genetisch modelsysteem om te achterhalen hoe pathogene bacteriën en virussen de cel binnendringen. In het Whitehead hebben we een cellijn geselecteerd waarin ieder chromosoom maar in één kopie aanwezig is. Daardoor zijn alle genen aanwezig in één enkele kopie. Als we deze (haploïde) cellijn muteren, kunnen we in één keer het hele gen inactiveren. Vervolgens kunnen we zien of een bacterie of virus een cel kan binnendringen en weten we welk gen de boosdoener is. Screeningsmethode Brummelkamp paste deze methode toe bij de bacterie Clostridium difficile. Deze bacterie produceert een toxine die bindt aan de cellen in de darm en deze doodt. Voor die binding is een receptor nodig, maar we wisten niet welke. Met onze nieuwe screeningsmethode zochten we naar ongevoelige cellen. We vonden dat die telkens een vergelijkbare mutatie hadden in één van de menselijke genen. Die schakelden we uit, waarna de binding zich niet meer voordeed. Zo achterhaalden we welk eiwit de receptor was voor dit toxine. 10 IMMUUN September 2013

11 PORTRET brekend life Brummelkamp paste de methode ook toe bij het Ebola-virus, een virus waaraan de helft van de geïnfecteerde mensen overlijdt en waarvoor nog altijd geen behandeling bestaat. Hoe komt dat virus de cel binnen? Brummelkamp: We denken dat het zich verstopt voor het immuunsysteem, zodat er geen afweer-antilichamen kunnen worden gemaakt. Hij en zijn team ontdekten dat het NPC1-gen (ook betrokken bij veel gevallen van Niemann-Pick ziekte) codeert voor een eiwit dat het virus transporteert naar het cytoplasma. Dat zet de deur op een kier voor behandeling. Als je namelijk NPC1 uitschakelt, krijg je geen Ebola-infectie. Helaas krijg je dan wel Niemann-Pick ziekte, dus NPC1 uitschakelen is niet echt een langetermijnoplossing. Een mogelijkheid zou kunnen zijn om het NPC1-gen tijdelijk uit te schakelen of het deel dat bij het transport van het Ebola-virus betrokken is specifiek te inactiveren. Voor het onderzoek zocht Brummelkamp contact met het United States Army Medical Research Institute for Infectious Diseases (USAMRIID). Zij hebben onze theorie getest met het echte virus, eerst in vitro, daarna bij muizen. Inmiddels werken ongeveer tien laboratoria in de wereld op basis van Brummelkamps methode aan een middel tegen Ebola. Walker-Warburg en Lassa In 2011 keerde Brummelkamp vanuit de VS terug naar het NKI (in Nederland: Antoni van Leeuwenhoek). Zijn onderzoek hier leidde onder andere tot een verrassende samenwerking met het UMC Wie is Thijn Brummelkamp? Thijn Brummelkamp promoveerde in 2003 cum laude aan de Universiteit Utrecht. Hij kreeg in 2003 de Antoni van Leeuwenhoek Award, in 2004 de NVBMB-Award (Nederlandse Vereniging voor Biochemie en Moleculaire Biologie), werd in 2005 door het blad Technology Review van MIT uitgeroepen tot topinnovator en nam in september 2013 de EMBO Gold Medal in ontvangst voor excellent onderzoek in de life sciences. Brummelkamp vertrok in 2005 voor vijf jaar als fellow naar het Whitehead Institute for Biomedical Research in Cambridge in de VS, waar hij zijn onderzoekgroep oprichtte. In 2011 keerde zijn team terug naar het NKI. Naast zijn werk bij het NKI is Brummelkamp adjunct principal investigator bij het Research Center for Molecular Medicine (CeMM) in Wenen en mede-oprichter van Haplogen, een bedrijf dat nieuwe genetische methodes toepast om besmettelijke ziekten te verslaan. St Radboud. De groep van professor Hans van Bokhoven werkt daar aan onderzoek naar de erfelijke oorzaken van het Walker- Warburg-syndroom, een aandoening die leidt tot ernstige hersen-, spier- en oogafwijkingen. Het eiwit alpha-dg staat aan de basis van het syndroom. Het regelt het contact tussen cellen en hun omgeving, maar het werkt alleen als er complexe suikerstaarten aan zijn vastgemaakt. Daarvoor zijn veel verschillende genen nodig. Een foutje in één van die genen is genoeg om het syndroom te veroorzaken. Het is een enorme klus om te achterhalen welke genen hierbij een rol spelen. Terwijl de groep van Van Bokhoven zich daar erg succesvol - over boog, was Brummelkamp samen met collega s in Harvard bezig met onderzoek naar het Lassa-virus en hoe dat de mens infecteert. Bijzonder is, dat patiënten met het Walker- Warburg syndroom minder vatbaar zijn voor het Lassa-virus. De erfelijke fouten die Walker-Warburg veroorzaken, beschermen kennelijk juist tegen Lassa. Dat zette de Nijmeegse en Amsterdamse onderzoekers op hetzelfde spoor. Zes genen Brummelkamp: Het Lassa-virus dringt de menselijke cel binnen door zich te binden aan de suikergoepen die vastzitten aan alpha-dg. Wij wilden graag weten welke genen betrokken zijn bij de aanmaak hiervan. We gebruikten daarvoor de methode die we ook bij het Ebola-onderzoek toepasten. Bij haploïde cellen inactiveerden we genen, waarna we testten of het Lassavirus de cel nog kon binnendringen. Lukte dat, dan was het uitgeschakelde gen zeer waarschijnlijk niet betrokken bij het versuikeren van het alpha-dg. Lukte het niet, dan speelde het uitgeschakelde gen mogelijk een essentiële rol in de versuikering van het eiwit. Brummelkamp identificeerde verschillende genen die mogelijk een rol spelen in het versuikeringsproces. Daarbij zaten alle bekende Walker-Warburg-genen - plus zes nieuwe. Van Bokhoven onderzocht of deze genen bij patiënten gemuteerd waren. Dat bleek inderdaad het geval. Brummelkamp: Door gericht naar mutaties in deze genen te kijken kan in sommige gevallen nu sneller de diagnose Walker-Warburg gesteld worden. We krijgen bovendien meer zicht op de vorming van suikerstaarten en de koppeling daarvan aan het eiwit. Dat is een belangrijke stap naar medische toepassingen voor beide aandoeningen! Alinda Wolthuis (foto NKI) September 2013 IMMUUN 11

12 Klinisch farmacoloog Adam Cohen Immunologie en farmacologie Het Centre for Human Drug Research (CHDR) in Leiden betrok onlangs een groot nieuw pand. De inrichting daarvan staat voor een groot deel in het teken van de ontmoeting tussen mensen. Niet voor niets, vindt directeur en klinisch farmacoloog Prof. dr. Adam Cohen, want multidisciplinair werken heeft de toekomst. Dat geldt in het bijzonder voor immunologen en farmacologen, meent hij. In feite volgen beide een andere benadering, met een ander jargon, van in wezen dezelfde fysiologie. Het is dan ook geen wonder dat we immunologie en farmacologie zien convergeren tot immunofarmacologie. In 1987 stond Cohen samen met prof. dr. Douwe Breimer aan de wieg van het CHDR. Hij legt uit in welke ontwikkeling de recente verhuizing past: Eind jaren tachtig werd het managen van de operationele kant van geneesmiddelen steeds complexer. Dat kwam onder andere door steeds hogere eisen aan de datakwaliteit van klinische trials. Universiteiten beperkten zich daarop tot hun (onderzoeks)inhoud. De uitvoering ging naar gespecialiseerde organisaties zoals het CHDR. Wij zorgden voor koppeling tussen inhoud en operationele kant in een geïntegreerde service. Dat zijn we blijven doen, inclusief onderwijs en de begeleiding van promovendi in deze specialisatie. Binnen het geheel van behandeling met geneesmiddelen speelt de immunologie een steeds belangrijkere rol Historisch gegroeid Goodman & Gilman s The Pharmacological Basis of Therapeutics gaan driehonderd pagina s over het autonome zenuwstelsel. Twintig pagina s zijn gewijd aan immunologie. Die scheve verhouding is begrijpelijk vanuit het ontstaan van de farmacologie rond Dat vak ontstond vanuit de alkaloïden uit planten die een sterke werking op het zenuwstelsel bleken te hebben. Op die toevallige basis is voortgebouwd. Dat bracht de farmacologie in het domein van de organische chemie. Op een hoger abstractieniveau bezien gaat de farmacologie zo van de stof naar de fysiologie. Immunologie komt van een andere kant, zegt Cohen. Dat vak gaat van de fysiologie naar de stof en richt zich op receptoren op T- en B-cellen. Maar eigenlijk doen beide vakgebieden in grote lijnen hetzelfde. Alleen benaderen ze de manier waarop de hele biologie werkt ieder van een eigen kant met een eigen jargon. Maar het wordt wel steeds moeilijker om net te doen alsof het iets heel anders is. Magie De laatste vijftien jaar is het dankzij de biotechnologie steeds beter mogelijk geworden om stoffen te maken die effect hebben op het immuunsysteem, merkt Cohen op. Daardoor krijgen immunologen nu ook in samenwerking met chemici de behoefte om moleculen te gaan maken, vanouds het domein van de farmacologie. Beide vakken groeien naar elkaar toe; er ontstaat een immunofarmacologie. De veranderde inzichten over immunologie komen ook tot uiting in het farmacologisch onderwijs, zegt Cohen: Inmiddels krijgen onze studenten meer les in immunologie dan in farmacologie, al hebben ze beide nodig voor hun opleiding. Het is belangrijk dat de principes uit beide gebieden logisch zijn voor de betrokkenen. Veel te lang is immunologie voor farmacologen een vorm van magie geweest. Gechargeerd: als er een allergische reactie op een geneesmiddel ontstond, hadden we als farmacologen geen idee waar die nou vandaan kon komen. En zo moet farmacologie voor de immunoloog ook geen magie zijn. Extra innovatie De uitvoeringskant is sinds die tijd door blijven evolueren. Cohen: Bij geneesmiddelen vormt steeds minder één molecuul in één pilletje de behandeling. Het gaat tegenwoordig om combinaties van geneesmiddelen, met voeding, inzet van apparatuur en diagnostiek. Binnen dat geheel speelt de immunologie een steeds belangrijkere rol. Zeker dertig procent van onze activiteiten valt terug te voeren op immunologie. Dat verandert het vak van de farmacologie behoorlijk. Volgens Cohen is dat een heel logische ontwikkeling. Juist de lange scheiding ziet hij als een historisch gegroeide anomalie, die nu stukje bij beetje wordt opgeheven: In het standaardwerk Daarom heb je beide benaderingen nodig, betoogt Cohen. Samen draag je bij aan een breed werkveld: het van buitenaf toedienen van stoffen die het hele systeem beïnvloeden. Die definitie gaat voor beide vakgebieden op. In farmacologische termen is een vaccin een agonist van een systeem dat bindt aan dendritische cellen. Dat wijkt niet wezenlijk af van de werking van aspirine. Als we samen proberen te begrijpen hoe het totale systeem werkt, kunnen we veel meer aanknopingspunten vinden die we ten bate van de gezondheid kunnen benutten. Daarom moeten immunologen en farmacologen elkaar hun vak uitleggen. Het is 12 IMMUUN September 2013

13 grenzeloze wetenschap groeien naar elkaar toe tijd voor convergentie. We zien de benadering via hetzelfde paradigma steeds meer gebeuren. Dat levert extra innovatie op. En dat is één van de redenen waarom ons nieuwe pand zo op ontmoeting is gericht. Maar dat zie je ook buiten ons pand, op het Leiden Bio Science Park en daarbuiten gebeuren. Het wordt steeds moeilijker om net te doen alsof farmacologie iets heel anders is dan immunologie Adam Cohen: Het is tijd voor convergentie tussen farmacologie en immunologie. We zien de benadering via hetzelfde paradigma steeds meer gebeuren. Dat levert extra innovatie op. (Foto Bureau Lorient Communicatie) Breedte Toch wijkt de benadering van het CHDR af van wat in de wetenschap gebruikelijk is. Cohen: De immunologie is een complex systeem met een grote diepgang. Je mòet als wetenschapper wel de diepte ingaan om het te kunnen bevatten en er iets aan te kunnen toevoegen. Zo is het met andere vakgebieden trouwens ook. Wetenschappers zijn smal en diep opgeleid; ruimtelijk gezien vormen ze een staande rechthoek. Maar dat betekent tegelijk, dat er over breedte nog wel iets te leren valt, concludeert Cohen. Als CHDR zijn wij vooral geïnteresseerd in die breedte, de grote lijnen. Daarom zoeken wij een speciaal type medewerker. We vinden breedte zo belangrijk, dat iets minder diepte niet erg is. Wij zoeken naar de liggende rechthoeken. De vraag wie eerste auteur is van een artikel boeit hier helemaal niet, je moet vooral kunnen samenwerken. Sommige wetenschappers die hier binnenkomen kunnen niet tegen die werkwijze. Maar andere bloeien hier compleet op. Door oppervlakkig en breed te zijn, kunnen we diepte managen. Leendert van der Ent September 2013 IMMUUN 13

14 Anna Simon Er is vaak geen alternatief voor Je zult het maar hebben: een weesziekte. Doordat er maar weinig patiënten zijn, worden de ziekten vaak niet herkend en is er veel onderdiagnose. Er zijn weinig geneesmiddelen beschikbaar. Rond de middelen die er zijn, spelen logistieke problemen en vergoedingsperikelen. Goed nieuws: er komen steeds meer middelen beschikbaar. Slecht nieuws: die nieuwe middelen zijn vaak zo kostbaar dat de financiering steeds lastiger wordt. Ziedaar de problematiek waar Anna Simon in haar dagelijkse praktijk binnen het N4i Centrum voor Immuundeficiëntie en Autoinflammatie (NCIA) mee te maken heeft. Dr. Anna Simon werkt als internist bij het NCIA binnen het Radboud Medisch Centrum in Nijmegen. Daar behandelt ze patiënten met zeldzame immuungerelateerde aandoeningen. Dat zijn, in oplopende volgorde van zeldzaamheid, onder andere familiaire Middellandse Zee-koorts (FMF), het Hyper IgD Syndroom (HIDS), TRAPS, CAPS en het PAPA-syndroom. Simon: Een goede diagnose vinden kan een heel gepuzzel zijn bij ziekten waaraan in heel Nederland soms maar enkele patiënten lijden. Daarom is een expertisecentrum op dit gebied belangrijk: de weinige patiënten die er zijn, die zien we. Dat maakt herkenning gemakkelijker. De lage aantallen zijn niet alleen een probleem voor het stellen van de diagnose, maar ook voor de behandeling. Er zijn momenteel naar schatting vijf- tot achtduizend verschillende zeldzame ziekten, zegt ir. Johan Hanstede van het Dutch Orphan Drug Network (zie kader 2). Zes tot acht procent van de bevolking wordt hier door getroffen. Er zijn momenteel 65 weesgeneesmiddelen geregistreerd. Hoewel sommige middelen tegen veel verschillende ziekten helpen, is er dus nog veel werk te verrichten. Vijftien jaar geleden gebeurde het regelmatig dat er wel een diagnose gesteld kon worden, waarop de conclusie (Foto Flip Franssen Fotografie) 14 IMMUUN September 2013

15 Dossier weesgeneesmiddelen gewoon iets uitproberen was dat er tegen die ziekte geen geneesmiddel bestond. Simon: Inmiddels zijn er wat meer geneesmiddelen beschikbaar. In veel gevallen gaat het om monoklonale antilichamen. Die zijn soms zeer effectief. Zo kan de behandeling van kinderen soms latere invaliditeit voorkomen. Gewoon proberen Er zijn nog voldoende andere belemmeringen voor de clinicus, vertelt Simon: Er zijn geen uitgebreide richtlijnen en maximaal één of twee behandelingsmogelijkheden. Die zijn vaak effectief, maar bij sommige mensen slaan ze niet aan. Als een behandeling onvoldoende effect heeft, moet je internationaal kijken wat er bekend is. Levert die zoektocht niets op, dan sta je met lege handen. Met een onderzoekspopulatie van één of vier personen is er vaak geen alternatief voor gewoon iets uitproberen. Voor kinderen ligt het allemaal nog ingewikkelder, omdat sommige middelen wel geregistreerd zijn voor volwassenen en niet voor kinderen. Weesziekten en immunologie Volgens de definitie komen weesziekten bij minder dan één op tweeduizend personen voor. Voor zeer zeldzame aandoeningen geldt een grens van één op honderdvijftigduizend. Het is onbekend hoeveel van de weesziekten een immunologische achtergrond hebben. Wel is duidelijk dat veel weesziekten te maken hebben met auto-inflammatie, een defect in het aangeboren immuunsysteem, of met auto-immuniteit, een defect in het verworven immuunsysteem. Daarnaast zijn er ook niet- immuniteitsgerelateerde weesziekten, zoals metabole afwijkingen, skeletafwijkingen en andere aandoeningen. Soms is het lastig bestaande medicijnen naar Nederland te krijgen. En als je ze eenmaal hier hebt, mag je ze dan voorschrijven voor deze ziekte? En als dat mag, krijg je ze dan vergoed? Er zijn verbeteringen in de regelgeving hierover, maar het blijft arbeidsintensief en lastig om geneesmiddelen toegelaten en vergoed te krijgen, aldus Simon. Hetzelfde geldt voor pathofysiologisch onderzoek naar de oorzaken van een ziekte en voor klinisch geneesmiddelenonderzoek. We hebben eens een gerandomiseerd dubbelblind onderzoek uitgevoerd voor zes patiënten, maar het blijkt lastig met zo n kleine studie iets te registreren of zelfs te publiceren, weet Simon. Sindsdien houden we het bij observationeel onderzoek dat we zoveel mogelijk proberen te objectiveren. Bij een groot deel van de weesziekten moet je het hebben van casusrapportage. Bij HIDS, waarvan wij tientallen patiënten behandelen, hebben we patiënten met een koortsaanval in het kader van geneesmiddelregistratie eerst opgenomen zonder te behandelen. Bij de volgende aanval hebben we wel behandeld, vertelt Simon. Het middel bracht de aanval terug van zes of zeven naar één of twee dagen. Anna Simon: We hebben eens gerandomiseerd dubbelblind onderzoek opgezet voor zes patiënten. Sindsdien houden we het bij observationeel onderzoek. Betere diagnose De prijs van de beschikbare geneesmiddelen is een steeds grotere barrière. De discussie rond de behandeling van ziekten als Fabry en Pompe heeft grote maatschappelijke aandacht gekregen en het laatste woord hierover is nog niet gezegd. Simon vertelt: Er is in het verleden een beleidsregel opgesteld met voorwaarden waaronder zeer dure middelen in aanmerking zouden kunnen komen voor vergoeding. Samen met het ErasmusMC en ook de fabrikant hebben wij gewerkt aan het opstellen van een uitgebreid dossier over wat er bekend was over de doelmatigheid van het middel Canakinumab tegen CAPS. Daardoor kon het tot de selecte lijst van tien, vijftien kostbare middelen doordringen die vergoed kunnen worden. Kort daarna bleek al die moeite vergeefs, want de hele beleidsregel verdween in de prullenbak. Voortaan zouden de middelen als een add-on bij DBC s worden gezien. Het is nu een open vraag of Canakinumab wordt vergoed - dat is inzet van de onderhandeling tussen ziekenhuis en zorgverzekeraars. Momenteel weet bijna niemand hoe het zit. De werking van de add-on is een actueel probleem dat op termijn oplosbaar moet zijn. Het langetermijnperspectief is daarentegen moeilijker oplosbaar. Er is een duidelijke onderdiagnose. Betere diagnose betekent: meer patiënten die kostbare geneesmiddelen nodig hebben. Ook komen er meer middelen tegen zeldzame en zeer zeldzame ziekten beschikbaar. Maar het is niet zoals bij veel andere producten, dat je naarmate de vraag stijgt de productie opvoert en de prijs per eenheid daalt. Het zal nooit goedkoop worden, schetst Simon. Onoplosbaar? Hanstede: Dankzij de snelle ontwikkelingen rond de moleculaire diagnostiek en DNA-kennis zal het aantal verschillende indicaties steeds groter worden en het aantal patiënten per September 2013 IMMUUN 15

16 indicatie kleiner. Dus zal ook het aantal weesziekten toenemen, èn de behoefte aan Personalized Medicine: het juiste medicijn in de juiste dosering bij de juiste patiënt op het juiste moment. Het is de vraag of het beleid en de beoordelingskaders in de gezondheidszorg hier klaar voor zijn. Johan Hanstede: Dankzij de snelle ontwikkelingen rond de moleculaire diagnostiek en DNA-kennis zullen de indicaties steeds kleiner worden. Meer oplossingen leiden bovendien tot steeds lastiger te dragen kosten. Kortom: hoe meer oplossingen, hoe groter het probleem. Het leidt onherroepelijk tot discussies hoeveel een gewonnen levensjaar of een betere kwaliteit van leven volgens de maatschappij mag kosten. Simon: Ik begrijp die problematiek best, maar als dokter kan ik daar weinig mee. Ik wil gewoon de kwaliteit van leven van mijn patiënten verbeteren. Als er een geschikt middel bestaat, dan wil ik het kunnen voorschrijven. Leendert van der Ent - Dutch Orphan Drug Network Johan Hanstede: De specifieke problemen van weesziekten met kleine, internationale populaties vragen om betere communicatie. Nog altijd zijn er weesziekten waartegen geen middelen op de markt zijn. Om de ontwikkeling daarvan te bespoedigen heeft ir. Johan Hanstede in juni 2013 het Dutch Orphan Drug Network gelanceerd. Hanstede was eerder onder andere voorzitter en secretaris-generaal van de vereniging van biofarmaceutische bedrijven BioFarmind en had zitting in de stuurgroep Zeldzame Ziekten van ZonMW. Daar heb ik ingezien dat netwerkactiviteiten de ontwikkeling van nieuwe middelen kunnen versnellen. Het gaat nadrukkelijk niet om belangenbehartiging. Onderzoekers in academische ziekenhuizen en biofarmaceutische bedrijven maken verschillende afwegingen. Belangenbehartiging zou daar alleen maar een kloof creëren. Wij willen juist kloven overbruggen. De verschillende partijen hebben veel expertise waarvan het nuttig is dat ze die delen, weet Hanstede. Juist ook patiëntenorganisaties kunnen een sterke rol spelen. Patiënten moeten betrokken worden bij iedere fase van de ontwikkeling van een weesgeneesmiddel. Ouders van patiënten zijn vaak de initiatiefnemers bij de ontwikkeling van weesgeneesmiddelen. Een voorbeeld daarvan is Prosensa en de ziekte van Duchenne. Patiëntenverenigingen moeten contacten met bedrijven onderhouden in het belang van hun leden! Dit staat op gespannen voet met de wetgeving. Voorzichtig handelen en volledige transparantie zijn dan ook essentiële randvoorwaarden. Dan kun je de kennis van patiënten ook maar beter benutten. Bij het ontwikkelen van nieuwe weesgeneesmiddelen gaat veel tijd verloren met het zoeken naar kennis. Als mensen elkaar via het Dutch Orphan Drug Network al hebben leren kennen, dan kan dit veel tijd besparen. De communicatie gaat sneller en gemakkelijker en je brengt elkaar op ideeën, zo is de gedachte. Hanstede: De specifieke problemen van weesziekten met kleine, internationale populaties vragen daar om. Kunnen zaken eenvoudiger? Is een verkorte registratieprocedure mogelijk? Of kunnen verschillende processen wellicht synchroon verlopen? Goede samenwerking en benadering van die vraagstukken kan er uiteindelijk toe leiden dat levensreddende therapieën de patiënt eerder bereiken. Een dergelijke verkorting van het tijdpad is iets dat de FDA actief aanmoedigt. 16 IMMUUN September 2013

17 advertorial Het regelmatig monitoren van medicijnspiegels kan een bijdrage leveren aan een effectieve, veilige en kostenbesparende behandeling. (Foto Sanquin) TNF-remmers hebben een rol in de behandeling van reuma en een scala van uiteenlopende ziektebeelden. Sinds hun introductie heeft het gebruik dan ook een hoge vlucht genomen. Verschillende divisies bij Sanquin Bloedvoorziening besteden veel aandacht aan de diagnostiek rond TNF-remmers. TNF-remmers: De rol van diagnostiek in de behandeling Behandeling met TNF-remmers leidt bij veel patiënten tot verbetering in de klinische symptomen. Maar onderzoek maakt duidelijk dat een deel van de patiënten een ongewenste antistofrespons vormt tegen het medicijn. Dat zorgt voor een verlaagde spiegel van de vrije TNF-remmer en een verminderde therapeutische werking. Daarnaast kunnen patiënten te maken krijgen met soms ernstige bijwerkingen. Binnen de divisie Research doet dr. Theo Rispens hiernaar al jarenlang onderzoek. Rispens: Ongeveer vijftig procent van de reumapatiënten die behandeld worden met Adalimumab vormt antistoffen. Daarnaast zijn er patiënten waarbij juist zeer hoge Adalimumab-spiegels gemeten werden, die geen meerwaarde lijken te hebben voor het klinische effect. Volgens Rispens zullen nieuwe klinische studies het besef versterken dat een patiëntgebonden aanpak essentieel is bij behandeling met TNF-remmers. Diagnostiek speelt hierin een belangrijke rol. Diagnostiek in de huidige praktijk In de klinische praktijk staat de diagnostiek rond TNF-remmers nog redelijk in de kinderschoenen. Vooral klinische symptomen bepalen de behandelstrategie van een patiënt. Wanneer een TNF-remmer niet effectief blijkt, schrijft de behandelend arts veelal een alternatieve TNF-remmer voor, zonder dat verder diagnostisch onderzoek plaatsvindt. Als een arts wél besluit tot diagnostisch onderzoek, dan is dit vooral gericht op het aantonen van antistoffen. Onderzoek naar antistoffen in non-responders is een goede ontwikkeling, maar er is meer mogelijk, aldus dr. Desiree van der Kleij, Hoofd Laboratorium Biologicals bij Sanquin. Voor een juiste behandelstrategie verdient het aanbeveling te kijken naar de combinatie van de medicijnspiegels, de aanwezigheid van antistoffen en de klinische symptomen. Artsen beseffen nog onvoldoende de noodzakelijkheid van dergelijk combinatie-onderzoek en in de praktijk passen zij diagnostiek voornamelijk toe bij patiënten waar de TNF-remmer niet meer actief lijkt te zijn. Dit is jammer, want het regelmatig monitoren van medicijnspiegels, onafhankelijk van de klinische gesteldheid, kan een bijdrage leveren aan een effectieve, veilige en kostenbesparende behandeling met deze dure medicijnen, zegt Van der Kleij. Diagnostische testen Van der Kleij: De divisies Diagnostiek en Research van Sanquin hebben zeer specifieke testen ontwikkeld voor het bepalen van medicijnspiegels en het aantonen van anti-drug antistoffen. Deze testen bewijzen zich al tien jaar voor patiëntendiagnostiek van verschillende biologicals. Een patiëntgebonden aanpak is essentieel bij behandeling met TNF-remmers Tot voor kort kon alleen de divisie Diagnostiek spiegeltesten voor TNF-remmers uitvoeren. Er zijn nu ook RUO-kits verkrijgbaar voor Adalimumab, Infliximab en Etanercept. Dr. Yvette van Hensbergen, productmanager bij de divisie Reagents, De markt vroeg steeds meer naar kits om onze testen zelfstandig te kunnen uitvoeren. De nieuwe RUO-kits zijn gericht op (klinisch) onderzoek. Voor patiëntendiagnostiek zullen laboratoria de RUO-kit zelf moeten valideren. Van der Kleij verwacht dat de kliniek steeds vaker diagnostiek zal inzetten bij behandeling met TNF remmers en dat het veld de komende jaren voortdurend in beweging zal blijven. Sanquin Bloedvoorziening streeft er dan ook naar om op dit gebied een belangrijke partner te blijven voor de kliniek en de diagnostische en farmaceutische industrie, aldus Van Hensbergen. Meer informatie: Sanquin Bloedvoorziening, of September 2013 IMMUUN 17

18 Jos van der Meer en Charles Dinarello Naar het hart van de ziekte Dertig jaar werken prof. dr. Jos van der Meer en prof. dr. Charles Dinarello samen. Hun gebied: inflammatoire cytokines. Van der Meer s ontdekking van de periodieke koorts HIDS (hyperigd syndroom) viel nagenoeg samen met Dinarello s veel geciteerde review over het koortsmolecuul Interleukine 1 (IL-1). Pas veel later kwam vast te staan wat ze toen al vermoedden: dat HIDS een IL-1 ziekte is. Inmiddels blijkt hun werk ook grote implicaties te hebben op het gebied van diabetes en hartfalen. Regelmatig werken ze tijdelijk aan dezelfde kant van de Atlantische Oceaan, maar meestal opereren ze ieder vanuit hun eigen lab. Aan de basis van de samenwerking staan vriendschap en een gedeelde passie voor het vakgebied. Maar er zijn ook heel praktische zaken die het verdelen van het onderzoekswerk over twee continenten aantrekkelijk maken. Charles Dinarello (links): Ik was de eerste keer stomverbaasd om te zien hoe dicht bij de kliniek het onderzoek in Nederland plaatsvindt. (Foto Bureau Lorient Communicatie) Begin jaren tachtig was de immunologische wereld nog plat 18 IMMUUN September 2013

19 THEMA: auto-immuunziekten Wie is Jos van der Meer? Voor zijn recente emeritaat was prof. dr. Jos van der Meer hoofd van de afdeling interne geneeskunde aan de Radboud Universiteit Nijmegen Medisch Centrum. Sinds 2003 is hij KNAW-lid en sinds 2006 vice-voorzitter van de divisie natuurwetenschappen. Naast zijn werk op het gebied van cytokines, afweer, chronische vermoeidheid en HIDS maakt hij onder andere cartoons. In 1984 toonde Van der Meer met een publicatie in The Lancet het bestaan aan van het hyper-igd-syndroom (HIDS), gekenmerkt door periodieke koorts. Hij vermoedde dat het hierbij om een cytokine-ziekte ging. Eerder in hetzelfde jaar publiceerde Dinarello in de Review of Infectious Diseases een artikel over het cytokine Interleukine 1, dat zou uitgroeien tot een citatieklassieker. Interleukine 1, geproduceerd door epitheelcellen en macrofagen, leidt tot koorts en activatie van T-cellen en macrofagen. Dinarello: Het was in die tijd de enige bekende cytokine ook het onderscheid tussen IL-1α en IL-1β bestond nog niet. De immunologische wereld was nog plat. Van der Meer: Vanwege dat artikel over het molecuul dat koorts bewerkstelligt ben ik naar Boston afgereisd. Daar wilde ik meer van weten. In Boston ontmoette Van der Meer Charles Dinarello en diens mentor Prof. dr. Sheldon Wolff. Charles en ik raakten aan de praat tijdens een wandeling. We praatten meteen urenlang over de raakvlakken tussen ons werk. Zijn mentor Wolff werkte trouwens net als ik aan een periodiek koorts syndroom, Familial Mediterranean Fever, dat erg leek op de ziekte waaraan ik werkte. Wolff maakte bijna verontwaardigd duidelijk dat het nooit om hetzelfde kon gaan, waarbij hij feilloos een aantal opmerkelijke verschillen opsomde. Daaraan heb ik de tabel met verschillen voor mijn artikel te danken, waarin ik HIDS als nieuwe ziekte kon introduceren. Van der Meer leerde in Boston de IL-1 bio-assay kennen: Niet met veel succes overigens. We probeerden IL-1 te scheiden van moleculen met vrijwel hetzelfde molecuulgewicht. Dat was destijds een hopeloze zaak. De technologische beperkingen stonden de ideeën niet in de weg: Dinarello en Van der Meer hadden het sterke vermoeden dat HIDS een interleukine-gemedieerde was. In 1987 ging Van der Meer voor een jaar naar het lab van Dinarello in Boston om naar HIDS en een aantal andere endogene koortsverwekkers te kijken die in de tussenliggende jaren ontdekt waren, zoals IL-6 en TNF-1. Dinarello: Er was in enkele jaren zoveel ontdekt. Het oorspronkelijke idee van een eenvoudige, platte wereld moest al snel worden losgelaten. Er was nog veel onbekend terrein en we konden ons vermoeden nog Wie is Charles Dinarello? De Amerikaan prof. dr. Charles Dinarello uit Boston is sinds 1996 hoogleraar aan de University of Colorado School of Medicine in Denver. In 1969 promoveerde hij aan Yale. Voor zijn werk op het gebied van inflammatoire cytokines, vooral Interleukine 1, ontving hij onder andere de Ernst Jung Prize (1993), de Crafoord Prize (2009), de Albany Medical Center Prize (2009) en de Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize (2010). September 2013 IMMUUN 19

20 steeds niet bewijzen. IL-1 als de link tussen HIDS en koorts was weliswaar aannemelijk op basis van experimenten in muizen en celkweken, maar het bewijs leveren in menselijk plasma was een ander verhaal. Als je dichter bij het hart van de ziekte bent, kom je dichter bij interventie Bruisende energie en ideeën Nu, dertig jaar later, is wèl bewezen dat HIDS een IL1-gemedieerde ziekte is en daarmee is de cirkel rond. Van der Meer: Dat kon alleen door een uitsluitend op IL-1 gerichte interventie. Het blokkeren van IL-1 met de recombinante interleukine receptorantagonist IL-1RA (anakinra) bleek een effectieve HIDS-therapie. Hoewel anakinra geen succes was bij sepsis, en voor behandeling van reuma wellicht ten onrechte in de schaduw staat van de TNF remmers, is er inmiddels ook vanuit andere ziekten grote belangstelling voor de effecten van IL-1 inhibitie. Charles en ik hebben dat onlangs samen met Anna Simon beschreven in een uitgebreid review in Nature Review of Drug Development, aldus Van der Meer. Nu er specifieke antilichamen tegen IL-1beta en tegen IL-1alpha beschikbaar zijn voor behandeling, explodeert de belangstelling, vertelt Dinarello: Er is een groot aantal trials, maar de meest opvallende is de CANTOS-trial met participanten. Die kijkt naar IL-1 inhibitie en het effect op diabetes en hart- en vaatziekten. Diabetes type 2 gaat samen met een hoger risico op een hartaanval en beroerte. De gedachte is, dat dit niet los staat van de werking van IL-1. Dat hadden we tijdens die eerste wandeling in Boston begin jaren tachtig niet kunnen denken. Dat was het begin van een vriendschap en een samenwerking die Van der Meer later nog een tweede periode naar Boston zou brengen. Dinarello: Ik hebt het Jos niet eerder verteld, Jos van der Meer, links: Er valt nog veel te leren over de rol van IL-1 als sleutelmolecuul (Foto Bureau Lorient Communicatie) 20 IMMUUN September 2013

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Ons immuunsysteem beschermt ons tegen allerlei ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, die ons lichaam binnen dringen.

Nadere informatie

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek

100 jaar Antoni van Leeuwenhoek 100 jaar Antoni van Leeuwenhoek Onze toekomstdroom Het Antoni van Leeuwenhoek koos 100 jaar geleden al voor de grensverleggende weg door onderzoek en specialistische zorg samen te voegen met één scherp

Nadere informatie

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek Een betere aanpak van chronische ziekten Samenvatting Het probleem Door de vergrijzing van de bevolking groeit het aantal

Nadere informatie

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO

Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten. Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Ontwikkeling van genezende medicijnen tegen ouderdomsgerelateerde ziekten Ad W. van Gorp, oprichter en CEO Agenda 1. Historie 2. Strategie 3. Projecten 10/28/2013 2 Historie Spin off bedrijf van het Hubrecht

Nadere informatie

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken)

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) 13_Smakman.indd 173 10-02-2006 11:30:37 Het menselijk lichaam bestaat uit een groot aantal organen en weefsels die zijn opgebouwd uit miljarden cellen.

Nadere informatie

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Mollige muizen wijzen op het belang van de hypothalamus bij de ziekte

Nadere informatie

Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek

Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek Chapter 11 Inleiding Achtergrond en doel van het onderzoek Kanker is na hart en vaatziekten de belangrijkste doodsoorzaak in Nederland. Per jaar wordt in Nederland bij ongeveer 70.000 mensen kanker vastgesteld

Nadere informatie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie

Behandelingen bij longkanker. inclusief klinische studie immuuntherapie Behandelingen bij longkanker inclusief klinische studie immuuntherapie 1 Longkanker Longkanker is niet één ziekte: er bestaan meerdere vormen van longkanker. In deze brochure bespreken we de twee meest

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

Waar gaat de hype eigenlijk over?

Waar gaat de hype eigenlijk over? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Is een nieuwe ZvH studie op het juiste spoor? Een recente ZvH dierenstudie

Nadere informatie

Laboratoria Nieuwsbrief September 2011 Klinisch Chemisch en Hematologisch Laboratorium Medisch Microbiologisch Laboratorium

Laboratoria Nieuwsbrief September 2011 Klinisch Chemisch en Hematologisch Laboratorium Medisch Microbiologisch Laboratorium Laboratoria Nieuwsbrief September 2011 Klinisch Chemisch en Hematologisch Laboratorium Medisch Microbiologisch Laboratorium In dit nummer: ALLERGIERAPPORTAGE; DETECTIEGRENS VERLAAGD ANTISTOFFEN BIJ DIABETES

Nadere informatie

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS Allergisch astma Allergisch astma is een veel voorkomende ziekte waarbij mensen benauwd worden wanneer ze de stof inademen waar ze allergisch voor zijn geworden. Daarnaast

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting 161. Samenvatting. Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden

Nederlandse samenvatting 161. Samenvatting. Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden Nederlandse samenvatting 161 1 2 3 Samenvatting Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Nederlandse samenvatting 163 Wereldwijd is het percentage kinderen dat te vroeg geboren

Nadere informatie

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen

Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Studeren in Nijmegen Biomedische wetenschappen Is biomedische wetenschappen studeren in Nijmegen misschien iets voor jou? Ik wil relevant zijn: bijdragen aan de gezondheid van mensen Gezondheidszorg heeft

Nadere informatie

Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie

Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie NIEUWE PERSPECTIEVEN Veelbelovend onderzoek van de afdeling Hematologie De diagnose leukemie, lymfklierkanker of multipel myeloom heeft een enorme impact op het leven van patiënten en hun omgeving. Vaak

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Nederlandse samenvatting voor geïnteresseerden buiten het vakgebied Met dit proefschrift ga ik promoveren in de biochemie. In dit vakgebied wordt de biologie bestudeerd vanuit chemisch perspectief. Het

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

Het vaccin waarmee de meisjes worden geïnjecteerd, beschermt onder andere tegen HPV18.

Het vaccin waarmee de meisjes worden geïnjecteerd, beschermt onder andere tegen HPV18. Examentrainer Vragen HPV-vaccinatie Baarmoederhalskanker is een vorm van kanker die relatief vaak voorkomt bij vrouwen. De ziekte kan zijn veroorzaakt door een infectie met het humaan papillomavirus (HPV).

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Respiratoir syncytieel virus Het respiratoir syncytieel virus (RSV) is een veroorzaker van luchtweginfectiesvan de mens. Het komt bij de mens met name in het winterseizoen voor.

Nadere informatie

iet-technischesamenvatting

iet-technischesamenvatting iet-technischesamenvatting 1 Algemenegegevens 1.1 Titel van het project Verbetering van dendritische cel functies in anti-kanker therapieen 1.2 Looptijd van het project 1-9-2015-1-9-2020 1.3 Trefwoorden

Nadere informatie

Vetverbranding in de hersenen?

Vetverbranding in de hersenen? Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Kan een synthetische olie helpen om de hersenen van voedsel te voorzien

Nadere informatie

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington

De overeenkomsten tussen de ziekte van Parkinson en de ziekte van Huntington Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Succesvolle gentherapiestudie bij de ziekte van Parkinson geeft

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 6 78 Nederlandse samenvatting Colon kanker Colon (dikke darm) kanker is één van de meest voorkomende kankers en is de tweede doodsoorzaak door kanker in geïndustrialiseerde landen. Het voorstadium van

Nadere informatie

5.3.Thema Onderzoek. Schets van domein

5.3.Thema Onderzoek. Schets van domein 5.3.Thema Onderzoek Schets van domein Onderzoek ten aanzien van zeldzame ziekten omvat medisch wetenschappelijk onderzoek, zowel basaal ( laboratoriumonderzoek ) en preklinisch of klinisch onderzoek (bijvoorbeeld

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Virussen zonder grenzen

Virussen zonder grenzen Virussen zonder grenzen Prof. Eric Snijder Afdeling Medische Microbiologie Leids Universitair Medisch Centrum 1 Inferno, een kolfje naar mijn hand 2 1 2012... MERS Nature, October 4, 2012 3 Ebola 4 2 Ebola...

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting

CHAPTER 10. Nederlandse samenvatting CHAPTER 10 Nederlandse samenvatting Om uit te groeien tot een kwaadaardige tumor met uitzaaiïngen moeten kankercellen een aantal karakteristieken verwerven. Eén daarvan is het vermogen om angiogenese,

Nadere informatie

Patiënten Informatie Brochure Erfelijkheidsonderzoek: Exoom Sequencing

Patiënten Informatie Brochure Erfelijkheidsonderzoek: Exoom Sequencing 2 Patiënten Informatie Brochure Erfelijkheidsonderzoek: Exoom Sequencing Algemene informatie Exoom Sequencing is een nieuwe techniek voor erfelijkheidsonderzoek. In deze folder vindt u informatie over

Nadere informatie

Hoe doen ze dat: een medicijn maken?

Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Je neemt vast wel eens iets tegen de hoofdpijn of koorts. En vaak waarschijnlijk zonder er bij na te denken. Maar wist je dat het wel twaalf jaar duurt voordat een

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt?

Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Hoe kijken we naar het DNA van een patiënt? Ies Nijman UMC Utrecht Dept of Genetics, Centre for Molecular Medicine Center for Personalized Cancer Treatment (CPCT), Hartwig Medical Foundation 1994 DNA sequenties,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Introductie Zoals de titel aangeeft, gaat dit proefschrift over het bestuderen van T cel differentiatie door middel van genetische barcoding. Ik ben mij er terdege van bewust dat alleen al deze titel als

Nadere informatie

De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker

De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker De unieke Maastro-behandeling van niet uitgezaaide longkanker Deze folder is bedoeld voor onze patiënten en de mensen in hun omgeving. Wij willen u graag informeren over onze succesvolle behandelingsmethode

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Chapter 9 Inleiding Het dengue virus (DENV) en het West Nijl virus (WNV) behoren tot de Flaviviridae, een familie van kleine sferische virussen met een positief-strengs RNA genoom.

Nadere informatie

Allergologie en Klinische Immunologie 2014

Allergologie en Klinische Immunologie 2014 Hulstkamp gebouw 2014 Na een succesvol congres in 2012 en 2013 zal dit jaar het derde congres allergologie / klinische immunologie worden georganiseerd. Om zoveel mogelijk gelegenheid te geven voor verdere

Nadere informatie

CGM/101129-01 Aanbieding onderzoeksrapport international medical tourism from the Netherlands for gene therapy

CGM/101129-01 Aanbieding onderzoeksrapport international medical tourism from the Netherlands for gene therapy Aan de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu Dhr. J.J. Atsma Postbus 30945 2500 GX Den Haag DATUM 29 november 2010 KENMERK ONDERWERP CGM/101129-01 Aanbieding onderzoeksrapport international medical

Nadere informatie

EEN WERELD VAN BINNEN

EEN WERELD VAN BINNEN EEN WERELD Sanquin verzorgt op not-for-profitbasis de bloedvoorziening in Nederland. Hierbij voldoet de organisatie aan de hoogste eisen van kwaliteit, veiligheid en doelmatigheid. Sanquin is een kenniscentrum

Nadere informatie

ZELDZAME ZIEKTEN & WEESGENEESMIDDELEN. Een unieke uitdaging voor de kwalitatieve gezondheidszorg

ZELDZAME ZIEKTEN & WEESGENEESMIDDELEN. Een unieke uitdaging voor de kwalitatieve gezondheidszorg ZELDZAME ZIEKTEN & WEESGENEESMIDDELEN Een unieke uitdaging voor de kwalitatieve gezondheidszorg 2 ZELDZAAM, MAAR NIET UITZONDERLIJK Een ziekte is zeldzaam wanneer deze voorkomt bij niet meer dan 5 op 10.000

Nadere informatie

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden.

Figuur overgenomen uit Value Based Healthcare prijsinschrijvingsdocumentatie van The Decision institute die hier ook opleidingen voor aanbieden. De waardebepaling van nieuwe producten en services in de zorg Het beantwoorden van de vraag of nieuwe producten en services in de zorg daadwerkelijk meerwaarde brengen is niet gemakkelijk. Er is een levendige

Nadere informatie

Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen

Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen Samenvatting Kinkhoest is gevaarlijk voor zuigelingen en jonge kinderen Kinkhoest is een gevaarlijke ziekte voor zuigelingen en jonge kinderen. Hoe jonger het kind is, des te vaker zich restverschijnselen

Nadere informatie

Bijdrage van het onderzoek met apen van het BPRC aan de vooruitgang in de medische wetenschap

Bijdrage van het onderzoek met apen van het BPRC aan de vooruitgang in de medische wetenschap Bijdrage van het onderzoek met apen van het BPRC aan de vooruitgang in de medische wetenschap Medisch onderzoek kan nog steeds niet zonder het gebruik van proefdieren. Bij een deel van deze onderzoeken

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Erfelijkheid NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Achtergrond

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Achtergrond Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Achtergrond Het immuunsysteem beschermt ons tegen gevaarlijke virussen en bacteriën en is in staat om bedreigende veranderingen in het lichaam te detecteren.

Nadere informatie

Antwoorden op kamervragen van de Kamerleden Van Gerven en Langkamp over vaccinatie tegen polio, bof, mazelen en rodehond.

Antwoorden op kamervragen van de Kamerleden Van Gerven en Langkamp over vaccinatie tegen polio, bof, mazelen en rodehond. Antwoorden op kamervragen van de Kamerleden Van Gerven en Langkamp over vaccinatie tegen polio, bof, mazelen en rodehond. (2080910270) 1 Wat is uw reactie op het bericht dat de gepromoveerde arts P. uit

Nadere informatie

VACCINEREN - DE TIJDEN ZIJN VERANDERD

VACCINEREN - DE TIJDEN ZIJN VERANDERD VACCINEREN - DE TIJDEN ZIJN VERANDERD Dierenartsen hebben eind november 2006 een schrijven van Intervet ontvangen waarin vermeld staat dat naast de Rabiës enting nu ook de cocktail enting van het merk

Nadere informatie

Vaccineren, zin of onzin?

Vaccineren, zin of onzin? Vaccineren, zin of onzin? Langzaam maar zeker komen er steeds meer geluiden, voornamelijk via Internet, dat we onze honden veel te veel zouden vaccineren. Omdat het niet altijd gemakkelijk is daarover

Nadere informatie

SAMENVATTING. Tuberculose

SAMENVATTING. Tuberculose SAMENVATTING Tuberculose Tuberculose (TBC) is een infectieziekte die veroorzaakt wordt door bacteriën van het Mycobacterium tuberculosis complex, waaronder M.tuberculosisde belangrijkste veroorzaker is

Nadere informatie

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Ontwikkelen van een eilandjesbron ten behoeve van transplantatie van geëncapsuleerde eilandjes van Langerhans voor behandeling van diabetes 1.2 Looptijd van

Nadere informatie

Problemen met het afweersysteem Interview over allergie

Problemen met het afweersysteem Interview over allergie Interview over allergie Een allergie is een veelvoorkomende aandoening waarbij mensen op uiteenlopende stoffen allergisch reageren. Voor de een is een allergie vooral vervelend, voor een ander kan contact

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP)

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Hallo, ik ben Joep. Dit zijn mijn zusje Mieke en mijn vader en moeder Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Boekje met informatie voor jonge mensen Je hebt net te horen gekregen dat je FAP hebt. Of misschien

Nadere informatie

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS?

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Moleculen 1. Basenparing In het DNA vindt basenparing plaats. Welke verbinding brengt een basenpaar tot stand? A. Peptidebinding B. Covalente binding C. Zwavelbrug

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het mucosale immuunsysteem Het afweersysteem beschermt het lichaam tegen infecties met bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. De huid en de mucosale weefsels zoals bijvoorbeeld

Nadere informatie

Vetmoleculen en de hersenen

Vetmoleculen en de hersenen Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Speciale 'hersen-vet' injectie heeft positief effect in ZvH muis

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

Gebruik van planten voor de aanmaak van waardevolle producten

Gebruik van planten voor de aanmaak van waardevolle producten Gebruik van planten voor de aanmaak van waardevolle producten Waarom planten? Tal van geneesmiddelen worden al geproduceerd door transgene organismen. Eenvoudige eiwitten zoals insuline worden, bijvoorbeeld,

Nadere informatie

Niet technische samenvatting. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet technische samenvatting. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niettechnische samenvatting 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project Respiratoir Syncytieel Virus (RSV) in kalveren 1.2 Looptijd van het project 1.3 Trefwoorden (maximaal 5) Oktober 2015 oktober 2020

Nadere informatie

Er blijft gezondheidswinst liggen doordat vaccins onvoldoende benut worden

Er blijft gezondheidswinst liggen doordat vaccins onvoldoende benut worden Samenvatting Er blijft gezondheidswinst liggen doordat vaccins onvoldoende benut worden Nieuwe biotechnologische methoden, met name DNA-technieken, hebben de vaccinontwikkeling verbeterd en versneld. Met

Nadere informatie

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak?

gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? gebruik van niet-humane primaten (nhp) als proefdier nut en noodzaak? publiekssamenvatting 2014 Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) Sommige rechten zijn voorbehouden / Some rights

Nadere informatie

Apparatuurontwikkeling voor, in en met de. kliniek

Apparatuurontwikkeling voor, in en met de. kliniek Apparatuurontwikkeling voor, in en met de ZIE 2013 7 maart 2013 Delft Alex Vernooij Jan Jaap Baalbergen Leids Universitair Medisch Centrum kliniek Ontwikkeling apparatuur voor het LUMC Apparatuur voor

Nadere informatie

Samenvatting. De ziekte en het bevolkingsonderzoek

Samenvatting. De ziekte en het bevolkingsonderzoek Samenvatting Nederland heeft een goed bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker ( het uitstrijkje ). Er zijn echter kansen om de preventie van baarmoederhalskanker verder te verbeteren. Zo is er een

Nadere informatie

Het is vanzelfsprekend om het beste te willen voor onze kinderen

Het is vanzelfsprekend om het beste te willen voor onze kinderen Het is vanzelfsprekend om het beste te willen voor onze kinderen De beste manier om gezondheid in de toekomst te beschermen Gepersonaliseerde regeneratieve gezondheidszorg wordt algemeen gezien als de

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: O Flynn, Joseph Title: Properdin-dependent activation and control of immune-homeostasis

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

Algemene informatie kinderkanker

Algemene informatie kinderkanker Algemene informatie kinderkanker De behandeling van kinderen met kanker is in Nederland gecentraliseerd in 5 kinderkanker (kinderoncologische) centra en 2 beenmergtransplantatie centra. De 5 kinderkanker

Nadere informatie

Veterinaire volksgezondheid en vogelinfluenza

Veterinaire volksgezondheid en vogelinfluenza Veterinaire volksgezondheid en vogelinfluenza NVAG themamiddag d.d. 02-03 2006, Utrecht Prof.dr. Frans van Knapen influenza virus typeringen: H-antigeen N-antigeen Permanente veranderingen in influenza

Nadere informatie

Vaccinatie. Achtergrondinformatie over werking, veiligheid en waarde van vaccinatie

Vaccinatie. Achtergrondinformatie over werking, veiligheid en waarde van vaccinatie Vaccinatie Achtergrondinformatie over werking, veiligheid en waarde van vaccinatie Inleiding Vaccinaties worden ingezet tegen tal van infectieziekten, zoals o.a. poliomyelitis, hepatitis, hondsdolheid,

Nadere informatie

Voedselallergie is een veel voorkomende vorm van overgevoeligheid voor voedsel, waarbij immunoglobuline type E (IgE)-antistoffen een rol spelen. Allergische reacties op voedsel staan steeds meer in de

Nadere informatie

Vaccinaties voor baby s van 6-9 weken, 3, 4 en 10-11 maanden. Rijksvaccinatieprogramma

Vaccinaties voor baby s van 6-9 weken, 3, 4 en 10-11 maanden. Rijksvaccinatieprogramma Vaccinaties voor baby s van 6-9 weken, 3, 4 en 10-11 maanden Rijksvaccinatieprogramma In Nederland gingen vroeger veel kinderen dood aan infectieziekten waartegen nu vaccins bestaan. Omdat bijna alle kinderen

Nadere informatie

COMBINATIETHERAPIE TEGEN HIV

COMBINATIETHERAPIE TEGEN HIV COMBINATIETHERAPIE TEGEN HIV Patiënteninformatie Debbie van der Meijden Iman Padmos Tweede druk November 2007 Colofon Verantwoording Deze brochure is samengesteld door Debbie van der Meijden en Iman Padmos,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Esther Reefman

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Esther Reefman Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Esther Reefman SYSTEMISCHE LUPUS ERYTHEMATODES Mensen met een wolfs ( lupus )-gezicht, zo werden patiënten met systemische lupus erythematodes (SLE) al vanaf

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting voor de leek

Chapter 9. Nederlandse samenvatting voor de leek Chapter 9 Nederlandse samenvatting voor de leek 164 Chapter 9 Nederlandse samenvatting voor de leek Baarmoederhalskanker Baarmoederhalskanker wordt jaarlijks wereldwijd bij ongeveer 470.000 vrouwen geconstateerd,

Nadere informatie

Informatie over een bloedtransfusie

Informatie over een bloedtransfusie Informatie over een bloedtransfusie Bij het tot stand komen van deze folder is gebruik gemaakt van de volgende folders: Bloedtransfusie voor patiënten - Stichting Sanquin Bloedvoorziening. Bloedtransfusie

Nadere informatie

Gentherapie begint beloftes in te lossen

Gentherapie begint beloftes in te lossen Gentherapie begint beloftes in te lossen Gerard Wagemaker Vz. Ned. Ver. Gen- en Celtherapie Lid European Union Committee of Experts on Rare Diseases (EUCERD) 12 september 2013 Gentherapie begint beloftes

Nadere informatie

Infliximab (Remicade) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Infliximab (Remicade) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Infliximab (Remicade) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Polikliniek Maag-Darm-Leverziekten Uw behandelend arts of IBD-verpleegkundige heeft met u gesproken over het gebruik van Infliximab (Remicade).

Nadere informatie

Vaccinaties voor kinderen van 9 jaar. Rijksvaccinatieprogramma

Vaccinaties voor kinderen van 9 jaar. Rijksvaccinatieprogramma Vaccinaties voor kinderen van 9 jaar Rijksvaccinatieprogramma In Nederland gingen vroeger veel kinderen dood aan infectieziekten waartegen nu vaccins bestaan. Omdat bijna alle kinderen in Nederland worden

Nadere informatie

De meest voorkomende bijverschijnselen zijn: Bijverschijnselen die weinig voorkomen: Bijverschijnselen die zelden voorkomen:

De meest voorkomende bijverschijnselen zijn: Bijverschijnselen die weinig voorkomen: Bijverschijnselen die zelden voorkomen: Methotrexaat Uw behandelend maag-darm-leverarts heeft u verteld dat u in aanmerking komt voor een onderhoudsbehandeling met Methotrexaat in verband met een chronische ontstekingsziekte van de darmen (ziekte

Nadere informatie

KANKER EN KANKERONDERZOEK

KANKER EN KANKERONDERZOEK DE GEMENE DELER KANKER EN KANKERONDERZOEK Naam: Klas: Datum: INLEIDING Kanker is een veelvoorkomende ziekte. Bijna een derde van de Nederlanders krijgt er vroeg of laat zelf mee te maken. Op dit moment

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/18977 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Filali, Mariam el Title: Knowledge-based treatment in uveal melanoma Date: 2012-05-22

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 149 150 Nederlandse Samenvatting Het immuunsysteem beschermt ons lichaam tegen de invasie van lichaamsvreemde eiwiten en schadelijke indringers, zoals bijvoorbeeld bacteriën. Celen die de bacteriën opruimen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

Prof.dr. Epie Boven Medisch oncoloog

Prof.dr. Epie Boven Medisch oncoloog Prof.dr. Epie Boven Medisch oncoloog Nieuwe antikanker medicijnen, hoge kosten Waarom ontsporen cellen in ons lichaam? De normale cel bevat 46 chromosomen, ook wel DNA genoemd - het DNA vormt ons genetisch

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het menselijke lichaam kan zich op vele manieren goed beschermen tegen binnendringende ziekteverwekkers. Hierbij speelt het immuunsysteem een zeer belangrijke rol. Het immuunsysteem

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Virussen en bacteriën 10 - Het afweersysteem 14 - Ziektebeelden 19

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Virussen en bacteriën 10 - Het afweersysteem 14 - Ziektebeelden 19 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Virussen en bacteriën 10 - Het afweersysteem 14 - Ziektebeelden 19 2. De intake 25 - Ernst van de klachten 26 - Het intakegesprek 27 3. Geneesmiddelen 33 - Medicijnen tegen kinderziektes

Nadere informatie

Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen

Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen Samenvatting Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen In Nederland bestaat al decennia een succesvol programma voor bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker. Daarmee

Nadere informatie

SAMENVATTING - PROTEASOOMREMMERS IN ACUTE LEUKEMIE

SAMENVATTING - PROTEASOOMREMMERS IN ACUTE LEUKEMIE SAMENVATTING - PROTEASOOMREMMERS IN ACUTE LEUKEMIE Acute leukemie omvat ongeveer 30% van alle kanker bij kinderen. In Nederland worden ongeveer 120 kinderen per jaar met acute lymfatische leukemie (ALL)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting N EDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 8 Nederlandse samenvatting 87 C HAPTER 8 In de prehistorie, toen er nog werd gejaagd met mes en speer, hing het leven af van een snelle reactie op eventuele verwondingen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Om te kunnen overleven moeten micro-organismen voedingsstoffen opnemen uit hun omgeving en afvalstoffen uitscheiden. Het inwendige van een cel is gescheiden

Nadere informatie

Serologische testen en interpretatie van testresultaten

Serologische testen en interpretatie van testresultaten Serologische testen en interpretatie van testresultaten Serologische testen Serologie is de leer van de stoffen die zich bevinden in het bloedserum. Bloedserum is het vocht dat verkregen is nadat bloed

Nadere informatie

ZONDER CELDELING GEEN KANKER

ZONDER CELDELING GEEN KANKER DE GEMENE DELER ZONDER CELDELING GEEN KANKER Naam: Klas: Datum: ZONDER CELDELING GEEN KANKER HAVO Celdeling is cruciaal voor het leven van organismen, en wordt dan ook heel nauwkeurig gereguleerd. Wanneer

Nadere informatie