Dr. E. Vandermarliere wil ik bedanken voor het controleren van de context en opmaak.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Dr. E. Vandermarliere wil ik bedanken voor het controleren van de context en opmaak."

Transcriptie

1 . Woord vooraf Naar aanleiding van de module MLT_08 Eindwerk heb ik dit eindwerk geschreven met als titel Immunohistochemische benadering van borstkankerstamcellen. Het was een zeer boeiende maar ook zeer intensieve zoektocht waarvoor zeker meerdere personen bedankt moeten worden. Als eerste wil ik alle MLT ers van het N. Goormaghtigh Instituut voor Pathologische Anatomie bedanken. Zij moesten naast hun dagdagelijks werk, tijd maken om mijn soms lastige vragen te beantwoorden. Ook wil ik professor M. Praet en professor P. Pauwels bedanken om mij toe te laten op de dienst pathologische anatomie. Graag zou ik Dr. K. Lambein bedanken, het was een lange weg voor ons beiden met tegenslagen maar ook veel successen. Ik wil haar ook bedanken voor alle tijd die nog na mijn onderzoekstage in het project werd gestopt en voor het verbeteren van vele fouten. Mijn stagebegeleidster Dr. Sc. N. Kellner bedank ik met veel plezier. Haar peptalkjes tijdens de stagebezoeken waren belangrijk voor mij alsook de tijd die ze nam om de vele vragen te beantwoorden en voor het corrigeren van fouten in mijn eindwerk. Dr. E. Vandermarliere wil ik bedanken voor het controleren van de context en opmaak. Als laatste wil ik mijn ouders bedanken voor de vele steun tijdens mijn studies en ook voor het financieren van de voorbije drie jaren. Zonder hen was dit niet mogelijk. Dit eindwerk is het resultaat geworden van veel overuurtjes en toch ook wat bloed, zweet en tranen. Niet enkel het schrijven van de literatuurstudie maar ook de onderzoekstage liet mij meer en meer ontpoppen. Beste lezer ik hoop dat ik U wat meer kennis kan geven over het meer en meer besproken thema kankerstamcellen. 1

2 . Samenvatting De kankerstamcelhypothese is een hypothese waar momenteel op experimenteel vlak weinig over gekend is. De meeste bewijzen zijn dan ook afkomstig uit dierenproeven en cellijnen. Er is dus nood aan bewijzen op histologisch vlak. In de literatuurstudie wordt de volledige theorie rond de kankerstamcelhypothese beschreven. Het hoofdstuk 2.1 handelt over de stamcellen, daarin wordt de definitie stamcel verklaart. Hoofdstuk 2.2 is het belangrijkste gedeelte dat handelt over de kankerstamcelhypothese. Hierin wordt de evolutie van de kankermodellen en de bijhorende dierenproeven besproken. Het hoofdstuk 2.3 handelt over borstkankerstamcellen. Het doel van dit eindwerk is deze cellen immunohistochemisch aan te tonen. In dit gedeelte van de literatuurstudie wordt het experimenteel bewijs van het bestaan van borstkankerstamcellen uitgebreid besproken. In de daaropvolgende hoofdstukken worden de merkers ALDH, CD24, CD44, CD133 en Oct4, die gebruikt worden tijdens het experimentele gedeelte van het eindwerk, besproken. Het laatste hoofdstuk van de literatuurstudie handelt over de gebruikte immunohistochemische methode. Het experimentele gedeelte van dit eindwerk wordt ingedeeld in twee stukken; het op punt stellen van de merkers en het scoren van patiëntenweefsel na aankleuring. Deze indeling loopt ook door in het gedeelte resultaten. Als besluit kan gesteld worden dat het nog vroeg is om te concluderen dat borstkankerstamcellen immunohistochemisch aantoonbaar zijn in borsttumoren. Hiervoor is er meer onderzoek nodig. Wel kan er besloten worden dat de kleuring van de merkers ALDH, CD24 en CD44 op punt staat en verder kan gebruikt worden. Uit de scores kan er afgeleid worden in welke richting er meer onderzoek moet uitgevoerd worden. Een voorbeeld hiervan is het uitbreiden van de reeks borsttumoren die de tripel negatief zijn. 2

3 . Lijst met afkortingen en symbolen ABC AC133 Al ALDH AML CD CXCR4 CSC DAB DCIS DNA ESA GPI Avidine-biotinecomplex Antilichaam gericht tegen CD133 Antilichaam Aldehyde dehydrogenase Acute myeloïde leukemie Cluster of differentiation, differentiatiecluster CXC chemokine receptor of fusine, deze receptor bindt stromal derived factor Kankerstamcellen Diaminobenzidine Ductaal carcinoma in situ Desoxyribonucleïnezuur Epitheel specifiek antigeen Glycosylphosphatidylinositol, glycosylfosfatidylinositol Her2 Humaan epidermale groeifactor receptor 2 HRP I Lin mrna NOD/SCID RAM U WWB Horse radish peroxidase, mierikswortelperoxidase Intensiteit Lineage Messenger ribonucleïnezuur Non obese diabetic/severe combined immunodefiency Rabbit anti mouse, konijn anti muis Uitgebreidheid Warmwaterbad 3

4 . Verklarende woordenlijst Apoptose Autoloog Blastocyst Caco-2 Carcinogenen E-selectine Geprogrammeerde celdood Op zichzelf betrekking hebbend De fase in de ontwikkeling van het embryo waar een holte gevormd word met daar rond het blastoderm Deze onsterfelijk gemaakte cellijn bestaat uit humane epitheliale colorectale adenocarcinoom cellen Kankerverwekkende stoffen Een celadhesiemolecule dat enkel op endotheliale cellen voorkomt die geactiveerd werden door cytokines HeLa Een onsterfelijk gemaakte cellijn bestaand uit cervixcarcinoomcellen afkomstig van Henrietta Lacks Hoechst Klonogeen Matrix metalloproteïnases Osteopontine POU-familie Een kleuring van DNA op basis van fluorescentie die gebruikt kan worden in de fluorescentie microscopie en ook voor fluorescent geactiveerde celsortering In staat zijn om meerdere klonen van zichzelf te produceren Een groep enzymen die in staat zijn om extracellulaire matrix-proteïnen af te breken Een extracellulair structureel proteïne van het bot en andere weefsels. In het bot is het een belangrijke factor bij bothervorming Een familie van transcriptiefactoren die gerelateerd zijn met de ontwikkeling van het organisme. De famillie bevat het hypofyse specifieke Pit-1, de octameer transcriptiefactoren en het neurale Unc-86 transcriptiefactor P-selectine Een celadhesiemolecule aanwezig op geactiveerde endotheliale cellen en bloedplaatjes Tumorigeen Tumorinitiërend 4

5 . Lijst van tabellen en figuren Figuren Figuur 2-1: Drie genklassen die een doorslaggevende rol spelen in de beginfase van het kankerproces 12 Figuur 2-2: Schematische weergave van het stochastische en kankerstamcelmodel 14 Figuur 2-3: Weergave van de normale hematopoiese en acute myeloïde leukemie 16 Figuur 2-4: Mogelijke theorieën rond de oorsprong van kankerstamcellen 17 Figuur 2-5: Vergelijking van de celcyclus tussen tumorigene en niet tumorigene borstkankercellen 19 Figuur 2-6: Principe ABC methode 26 Figuur 3-1: NexES IHC Ventana 29 Figuur 4-1: Membranaire kleuring CD44 in een borsttumor 36 Figuur 4-2: Membranaire kleuring CD24 borstumor 37 Figuur 4-3: Cytoplasmatische kleuring ALDH in een levermetastase van borstkanker 39 Figuur 4-4: Kernkleuring Oct4 in levermetastase van borstkanker 40 Tabellen Tabel 2-1: Tumorontwikkeling in NOD/SCID muizen na injectie met kankercellen Tabel 3-1: Merker met bijhorende positieve controle Tabel 4-1: Score patiëntencoupes

6 . Inhoudsopgave Woord vooraf... 1 Samenvatting... 2 Lijst met afkortingen en symbolen... 3 Verklarende woordenlijst... 4 Lijst van tabellen en figuren... 5 Inhoudsopgave Inleiding, situatieschets en probleemstelling Literatuurstudie Stamcellen Kankerstamcellen Het ontstaan van kanker Klassieke hypothese versus alternatieve hypothesen Het stochastisch tumormodel Het hiërarchisch tumormodel of de kankerstamcelhypothese Het eerste experimenteel bewijs van het bestaan van kankerstamcellen Beperkingen bij de kankerstamcelhypothese Borstkankerstamcellen Ontdekking van CSC in borsttumoren Borsttumoren, hiërachisch of stochastisch model CD Normale functie De rol van CD44 in de kankerontwikkeling De functie van CD44 in borstkanker CD Normale functie De rol van CD24 in de kankerontwikkeling De functie van CD24 in borstkanker CD

7 Normale functie De rol van CD133 in de kankerontwikkeling Oct Normale functie van Oct Rol van Oct4 in de kankerontwikkeling ALDH Normale functie De functie van ALDH in borstkanker De avidine-biotinecomplex methode Materiaal en methode Inleiding Situering Immunohistochemische verwerking van formaldehyde gefixeerde in paraffine ingebed weefsel Coupes snijden Deparaffineren en rehydrateren van het weefsel Antigen retrieval Aankleuren van de antigenen Dehydrateren Op punt stellen van merker CD Reagentia Werkwijze Op punt stellen van merker CD Reagentia Werkwijze Op punt stellen van merker ALDH Reagentia Werkwijze Op punt stellen van merker CD Reagentia Werkwijze Immunohistochemische kleuring van Oct Reagentia

8 Werkwijze Resultaten Op punt stellen van merker CD Testen op adenoïden Op punt stellen van merker CD Testen op adenoïden Testen op tuba Op punt stellen van ALDH Testen op lever Op punt stellen van merker CD Immunohistochemische kleuring van Oct Scoren van het patiënten materiaal Principe Discussie Immunohistochemische kleuringen Scores van het patiënten materiaal Conclusie Literatuurlijst Bijlagen Bijlage 1 Gebruikte materialen Voor akkoord verklaring

9 Literatuurstudie 1 Inleiding, situatieschets en probleemstelling Kanker is een algemeen gekend begrip in de maatschappij. Toch zijn heel wat aspecten van het begrip kanker nog niet volledig duidelijk. In de continue zoektocht naar carcinogenen die aan de oorzaak van kanker kunnen liggen en therapieën die bepaalde vormen van kanker genezen, wordt het onderzoek naar de mogelijke oorsprong van kanker weinig bestudeerd. Dr. K. Lambein bood de kankerstamcelhypothese aan als eindwerkonderwerp. Een hypothese die sinds enkele jaren terug aan interesse wint. Het doel is om een immunohistochemische benadering van borstkankerstamcellen te vinden via in de literatuur beschreven merkers. Het experimenteel gedeelte van dit eindwerk vindt plaats in het Universitair Ziekenhuis Gent, meer specifiek in het N. Goormaghtigh Instituut voor Anatomische Pathologie. Daar beschikt men over alle nodige apparatuur om experimentele immunohistochemische kleuringen uit te voeren. Het grote probleem rond de kankerstamcelhypothese is dat de bewijzen voornamelijk uit dierenexperimenten en experimenten met cellijnen worden verkregen. Indien deze hypothese immunohistochemisch wordt bewezen op humaan tumorweefsel kan dit zorgen voor een belangrijke doorbraak. Het mogelijk klinisch belang van het kunnen aantonen van kankerstamcellen zette ons aan tot deze poging om borstkankerstamcellen immunohistochemisch aan te tonen. Om de kankerstamcelhypothese immunohistochemisch te ondersteunen is het belangrijk de juiste kankerstamcelmerkers te gebruiken. Daarom wordt er gekozen voor de merkers ALDH (aldehyde dehydrogenase), CD24, CD44, CD133 en Oct4. Het eerste doel is dus om deze merkers op punt te stellen voor een optimale immunohistochemische kleuring. Na de optimalisatie kan het patiëntenmateriaal gebruikt worden. De patiënten zijn vrouwen met een primaire ductale borsttumor die uitgezaaid is. Deze immunohistochemische kleuringen worden gescoord op de intensiteit en uitgebreidheid van de aangekleurde biomoleculen ALDH, CD24, CD44, CD133 en Oct4. 9

10 Literatuurstudie Met deze experimenten wordt er gezocht naar opvallende kenmerken in de scores. Het streefdoel is een verband vinden tussen patiënten onderling zodat er eventueel verder onderzoek uitgevoerd kan worden. 10

11 Literatuurstudie 2 Literatuurstudie 2.1 Stamcellen Stamcellen worden teruggevonden in alle meercellige organismen. In zoogdieren zijn er twee grote types; namelijk de embryonale en niet-embryonale of somatische stamcellen. Embryonale stamcellen vormen de innerlijke massa van de blastocyst. Somatische stamcellen bevinden zich in kleine hoeveelheden in vele weefsels. Er wordt gedacht dat in weefsel een stamcelniche aanwezig is waar de somatische stamcellen rusten tot er vraag is naar nieuwe cellen. Voorlopig zijn in volgende volwassen weefsels stamcellen teruggevonden: hersenen, beenmerg, perifeer bloed, aders en slagaders, skeletspieren, huid, ingewanden, tanden, hart, lever, darm, ovarieel epitheel en de testis (4). Stamcellen worden gedefinieerd als cellen die zowel een asymmetrische als een symmetrische deling ondergaan. Een symmetrische deling is een deling waardoor een dochtercel ontstaat die identiek is aan de moederstamcel en dezelfde kenmerken bevat. Dit is een voorbeeld van zelfvernieuwing. De asymmetrische deling zorgt voor een meer gedifferentieerde dochtercel: de progenitorcel. De progenitorcel kan verschillende cellijnen produceren, maar kan niet aan zelfvernieuwing doen. De delingscapaciteit van de progenitorcel is beperkt en resulteert uiteindelijk in gedifferentieerde volwassen cellen (1,2). Het is van uiterst belang dat ongecontroleerde stamcelvernieuwing en celproliferatie vermeden wordt (2). Doordat stamcellen aan weefselvernieuwing en herstel bijdragen zijn ze zeer handig in de biotechnologie en geneeskunde (3). 11

12 Literatuurstudie 2.2 Kankerstamcellen Het ontstaan van kanker Het is algemeen geweten dat kanker ontstaat na een reeks mutaties in een cel waardoor de controle over de celdeling verloren gaat. Deze mutaties worden veroorzaakt door carcinogenen die aanwezig zijn in omgevingsfactoren zoals water, lucht en zonlicht. Ook via voedsel kunnen verschillende carcinogenen opgenomen worden. Daarnaast kunnen virussen en hormonen aan de oorzaak liggen van bepaalde kankertypes. Als laatste kunnen erfelijke factoren een rol spelen in het ontstaan van kanker. Het proces van tumorvorming is een opeenstapeling van mutaties in de proto-oncogenen en de tumorsuppressorgenen van de cel. Daarnaast kunnen ook mutaties ontstaan in de DNA-herstelgenen die in normale toestand mutaties herstellen of apoptose induceren (Figuur 2-1). Dit proces kan maanden tot jaren duren voordat er een waarneembare tumor ontstaat. Door de opeenstapeling van mutaties krijgen de tumorcellen vele selectievoordelen waardoor hun overleving, groei en uitzaaiing gegarandeerd worden (5,6,12). Figuur 2-1: Drie genklassen die een doorslaggevende rol spelen in de beginfase van het kankerproces 12

13 Literatuurstudie Klassieke hypothese versus alternatieve hypothesen Volgens de klassieke hypothese bestaat een tumor uit een groepje cellen die allemaal in staat zijn om uit te groeien tot een nieuwe tumor. Met andere woorden elke kankercel is klonogeen en dus verantwoordelijk voor de groei en uitzaaiing van de tumor. Rond 1960 werd er geëxperimenteerd met tumorcellen via autologe subcutane injectie van tumorcellen ter hoogte van de dij van kankerpatiënten. Slechts wanneer meer dan 10 6 tumorcellen geïnjecteerd werden kon een tumor groeien. Wanneer een grote hoeveelheid aan humane tumorcellen geïnjecteerd werd in een muis gaf dit een gelijkaardig resultaat. Uit deze experimenten kon besloten worden dat niet elke cel aanwezig in een tumor aan tumorregeneratie kan doen. Hierdoor werden twee mogelijke modellen opgesteld die een verklaring kunnen geven aan de resultaten van de vorige experimenten (2,11) Het stochastisch tumormodel Het stochastisch tumormodel is volgens vele wetenschappers het meest aannemelijke model; dit omdat de klassieke hypothese de basis van het tumormodel vormt. Het model stelt dat elke cel in een tumor verantwoordelijk is voor de groei van de tumor en potentieël tumorigeen is, maar het binnentreden van de celcyclus wordt bepaald door een lage toevalskans. Elke tumorcel heeft dus een tumorigeen mechanisme, maar dit mechanisme is niet constant actief (2,11,12) Het hiërarchisch tumormodel of de kankerstamcelhypothese Elke tuinman weet uit ervaring dat wanneer men de stengel en de bladeren van een paardenbloem verwijdert, er terug een nieuwe plant ontstaat vanuit de wortel. Deze gedachte kan men toepassen bij de kankerstamcelhypothese. Wanneer een persoon hervalt kan dit dus betekenen dat de wortel niet geëlimineerd werd. Dit tumormodel zou een logische verklaring vormen voor het aantal gefaalde therapieën dat niet noemenswaardig gedaald is in vergelijking met dertig jaar geleden. De kankerstamcelhypothese was het begin van de zoektocht naar experimentele bewijzen van de wortel in de jaren 60 (7,8). 13

14 Literatuurstudie Het hiërarchisch model van een maligniteit is opgebouwd zoals een abnormaal orgaan dat een grote populatie gedifferentieerde cellen bevat en een kleine populatie kankerstamcellen (CSC). De groep CSC zijn zelfondersteunende cellen die de mogelijkheid hebben om zichzelf te hernieuwen en zo de CSC-pool te onderhouden, maar daarnaast ook de mogelijkheid hebben om te differentiëren naar heterogene niettumorigene kankerceltypes die vaak de bulk van de tumor vormen (Figuur 2-2) (9). Een vergelijking tussen kenmerken van CSC en normale stamcellen levert meerdere gelijkenissen op. Een eerste gelijkaardig kenmerk is dat beide soorten cellen in een gering aantal voorkomen in het lichaam. Een tweede gelijkaardig kenmerk is het onregelmatig binnentreden van de celcyclus. Deze redenering zou een logische verklaring zijn voor het niet slagen van antikankertherapieën die gebaseerd zijn op het doden van snel delende cellen (7,9). Wat onrustwekkend is, is dat deze antikankertherapieën net het omgekeerde effect kunnen veroorzaken. Door de antikankertherapie worden kankerstamcellen die toch gevoelig zijn geëlimineerd en blijven de resistente kankerstamcellen over. Deze zullen zich vernieuwen en prolifereren. Dit fenomeen veroorzaakt een progressieve ziekte (3). Een derde gemeenschappelijk kenmerk is de capaciteit om te migreren. Beide cellen zijn makkelijk vervormbaar en hebben de neiging te migreren naar een niche waar de microomgeving optimaler is. Dit zou een verklaring zijn voor het ontstaan van metastasen met een gelijkaardige samenstelling aan cellen zoals de primaire tumor (10). Figuur 2-2: Schematische weergave van het stochastische en kankerstamcelmodel (30) 14

15 Literatuurstudie Het eerste experimenteel bewijs van het bestaan van kankerstamcellen Een eerste vermoeden van kankerstamcellen was op het gebied van de hematologische maligniteiten. De normale hematopoëtische ontwikkeling is reeds uitgebreid bestudeerd in het verleden. Er werden functionele in vitro en in vivo testen geproduceerd waardoor er primitieve pluripotente stamcellen, multipotente progenitorcellen, unipotente progenitorcellen en functioneel gedifferentieerde cellen van elkaar gescheiden kunnen worden. De belangrijkste techniek is de flow cytometrie waarmee de cellen gescheiden worden op basis van hun celoppervlakte merkers, grootte en granulariteit. Hieruit werd geconcludeerd dat de normale hematopoëse hiërarchisch is. Via de flow cytometrie werd ontdekt hoe de normale differentiatie verstoord wordt in humane leukemieën (11). In 1994 vond er een doorbraak plaats op het gebied van CSC. Cellen met het fenotype CD34 positief CD38 negatief of CD34 + CD38 - in het bloed van patiënten met AML (acute myeloïde leukemie) zijn in staat om na transplantatie in immunodeficiënte muizen een leukemie met gedifferentieerde celtypen te veroorzaken. Door de cellen met fenotype CD34 + CD38 - opnieuw te isoleren uit de muis en vervolgens over te brengen in een andere muis, werd opnieuw hetzelfde resultaat bekomen. Dezelfde test werd uitgevoerd met de meer gedifferentieerde cellen met een combinatie van fenotype CD34 - en/of CD38 +. Er werd geen leukemie ontwikkeld in de muis maar de cellen konden wel nog prolifereren (10). AML kan gezien worden als een ziekte waarbij de myeloïde cellen een beschadigd differentiatieprogramma hebben. Dit resulteert in een overvloedige productie van leukemische blasten waarvan de meerderheid een gelimiteerde proliferatiecapaciteit heeft en een minderheid aan CSC die aan zelfhernieuwing doet (Figuur 2-3). Zowel de studies van de normale als de leukemische hematopoiese worden nu gebruikt als een soort landkaart voor het onderzoek bij vaste tumoren. Opmerkbaar is dat de celoppervlakte-proteïnen van zowel CSC als normale stamcellen bijna identiek zijn (2,11). 15

16 Literatuurstudie Figuur 2-3: Weergave van de normale hematopoiese en acute myeloïde leukemie (13) Beperkingen bij de kankerstamcelhypothese Alle aanwijzingen voor het bestaan van een hiërarchische organisatie van maligniteiten zijn verkregen via het transplanteren van een gering aantal CSC van humane maligniteiten naar een immuungecompromitteerde muis. Het is dus logisch dat men de vraag stelt of deze resultaten naar de patiënt te extrapoleren zijn (10,13). Een ander probleem zijn de identificatiemerkers van kankerstamcellen. Vaak zijn dit oppervlakte-proteïnen die een rol spelen in celadhesie zoals de merkers CD44 en CD24. Er wordt gedacht dat deze cellen met deze adhesie-proteïnen een rol spelen bij het faciliteren van de hechting van tumorcellen en dus niet zelf een CSC zijn. Om deze kritieke punten te kunnen weerleggen is er dus een technisch geavanceerd muismodel nodig (10). Naast deze beperkingen wordt er ook nog gespeculeerd over de oorsprong van een kankerstamcel. De grote vraag is: zijn CSC afkomstig van orgaanstamcellen die hun mogelijkheid tot zelfhernieuwing behouden maar epigenetische en genetische veranderingen verwerven om zo tumorigeen te worden of zijn CSC progenitoren die een zelfhernieuwend vermogen verwerven? (Figuur 2-4) Beide mechanismen zijn mogelijk en welk mechanisme gebruikt wordt is waarschijnlijk afhankelijk van het orgaantype waarvan CSC afkomstig zijn (9). 16

17 Literatuurstudie Het stochastische model is niet volledig verwerpbaar. Er zijn nog steeds kankertypes waarvan men nog steeds bewijs gevonden heeft van de aanwezigheid van CSC (2,11). Figuur 2-4: Mogelijke theorieën rond de oorsprong van kankerstamcellen (30) 2.3 Borstkankerstamcellen Ontdekking van CSC in borsttumoren In 2003 werd het bestaan van een CSC-populatie in gemetastaseerde mammacarcinomen uitgetest door M. Al Hajj en zijn collega s. Ze wilden bewijzen dat er CSC aanwezig zijn in soliede borsttumoren en dit door een experiment uit te voeren gelijkend op dat van het AML onderzoek. De testen werden uitgevoerd op primaire borsttumoren en pleurale effusies afkomstig van negen patiënten. De cellen werden zowel rechtstreeks gebruikt alsook gekweekt in een muis en eventueel nogmaals in een tweede muis. De selectie van cellen gebeurt aan de hand van de merkers voor CD24 en CD44. Dit zijn celadhesiemoleculen. Ook de merker CD 38.1 werd gebruikt. Dit is een specifieke merker voor borst - en ovariumkanker. Verschillende merkercombinaties werden geïmplanteerd in een borstvetkussentje van NOD/SCID muizen. De hoeveelheid geïmplanteerde cellen was gelijk aan 10 5 cellen. Enkel de cellen met fenotype CD44 + CD24 -/low CD vormden merkbare tumoren. Omdat CD44 + cellen exclusief ook CD cellen zijn, werd het onderzoek verder gefocust op de merkers CD44 en CD24. 17

18 Literatuurstudie Om normale celtypen uit te sluiten zoals leukocyten, fibroblasten, endotheliale- en mesotheliale cellen moeten de gebruikte cellen Lineage negatief of Lin zijn. Lin -cellen bevatten dus geen CD2, 3, 10, 16, 18, 31, 64 en 140b op hun celoppervlak. Uit eerdere studies werd er besloten dat deze Lineage merkers niet aanwezig zijn op tumorcellen. Voor het eerste deel van het experiment werden er Lin -cellen in combinatie met CD24 en CD44 merkers op hun celoppervlak geïnjecteerd in de NOD/SCID muis. Om de tumorigene activiteit verder te verrijken werden de CD44 + CD24 - Lin - cellen nog eens verder gesorteerd volgens de merker epitheel specifiek antigeen (ESA). ESA werd vroeger gebruikt om epitheliale tumorcellen te onderscheiden van goedaardige reactieve mesotheliale cellen. In tabel 2-1 worden de resultaten van dit experiment weergegeven (14). Aantal geïnjecteerde cellen 5 x x x x Ongesorteerd 8/8 8/8 10/10 3/12 0/12 CD44 + CD24 + 0/10 0/10 0/14 0/10 CD44 + CD24 -/low 10/10 10/10 14/14 10/10 CD44 + CD24 _/low ESA + 10/10 4/4 1/6 CD44 + CD24 -/low ESA - 0/10 0/4 0/6 Tabel 2-1: Tumorontwikkeling in NOD/SCID muizen na injectie met kankercellen (14) Naast de ontwikkeling van merkbare tumoren werd er lichtmicroscopisch onderzoek uitgevoerd. Enkel bij CD44 + CD24 -/low Lin - kon men duidelijk tumorvorming zien in de weefsels (14) Borsttumoren, hiërachisch of stochastisch model Om te bepalen welk model toepasbaar is bij borstumoren moet er gekeken worden naar verschillen in de celcyclus van zowel de tumorigene als niet tumorigene borsttumorcellen. Dit kan aan de hand van een Hoechst kleuring die het DNA in de cel markeerd en flow cytometrie. Als resultaat zag men dat ESA + CD44 + CD24 -/low Lin - tumorigene cellen en 18

19 Literatuurstudie de resterende Lin - niet-tumorigene cellen een gelijkaardige verdeling over de celcyclus vertoonden (Figuur 2-5). Bij borstkanker kan dus het stochastisch model verworpen worden. Bij dit model zouden we verwachten dat de niet tumorigene cellen zich bijna volledig in de G 0/ G 1 fase zouden bevinden (14). Figuur 2-5: Vergelijking van de celcyclus tussen tumorigene en niet tumorigene borstkankercellen (14) Om te kunnen bewijzen dat de tumorinitiërende cellen gelijkaardige kenmerken hebben als normale stamcellen, werden CD44 + CD24 -/low Lin - cellen geïsoleerd uit de tumor verkregen uit de eerste NOD/SCID muis. Deze cellen werden vervolgens geïnjecteerd in een tweede muis. De fenotypische heterogeniciteit van de tumor ontwikkelt in de tweede muis werd vergeleken met de tumor van de eerste muis. Opnieuw werd in de tweede muis een tumor met een gelijkaardige heterogeniciteit aan tumorigene en niet tumorigene cellen ontwikkeld. Na het doorgeven aan vier muizen kon er besloten worden dat de tumorgeniciteit van de ontwikkelde tumoren niet gedaald was. De zelfvernieuwing en de differentiatie bewijzen dat deze CSC gelijkaardige kenmerken hebben als een normale stamcel (14). 19

20 Literatuurstudie 2.4 CD Normale functie CD44 is een transmembranair glycoproteïne dat tot expressie komt op het celoppervlak van onder andere hepatocyten, tubulaire nierepitheelcellen, hematopoëtische cellen, testis - en huidcellen. CD44 wordt niet teruggevonden op trombocyten. CD44 is betrokken bij de celbeweeglijkheid, de activatie van overlevingsmechanismen en het promoten van celadhesie. Synoniemen voor CD44 zijn het huishoudceladhesie molecule (H-CAM), fagocyterend glycoproteïne-1, ECM-III, HUTCH-1 of Hermes-1. Na transcriptie van het gen dat codeert voor CD44 volgt een complexe splitsing die resulteert in vele isovormen die zowel structureel als functioneel verschillen (15,16). Een belangrijke functie van CD44 is het functioneren als receptor voor hyaluronzuur. Als receptor kan het ook interactie aangaan met osteopontine, collageen en matrix metalloproteïnases. Interactie tussen CD44 en hyaluronzuur verstevigt het vastklampen van lymfocyten aan de vasculaire endotheelcellen en is belangrijk voor de ontstekingsgepromote uitstoting van de superantigen gestimuleerde T-cellen in de peritonale holte (15,16) De rol van CD44 in de kankerontwikkeling Hyaluron-CD44 interacties zijn verwikkeld in het promoten van de huishouding en transendotheliale invasie van myelomacellen door het beenmergendotheel (15). Isovormen van CD44 op colonkankercellen vertonen de HCELL glycovorm. Deze vorm medieert de binding aan het vasculaire E-selectine onder hemodynamische flow condities. Dit gebeuren is een kritieke stap in de metastase van colonkanker (17). Men vermoedt dat de rol van CD44 bij kanker belangrijk is op het gebied van metastasering (17) De functie van CD44 in borstkanker Uit de eerder besproken studie van M. Al Hajj en collega s werd een duidelijk verband gelegd met de aanwezigheid van de merker CD44 en borstkankerstamcellen. Uit verder onderzoek uitgevoerd door Ling Li-Jun en collega s werd geconcludeerd dat het CD44+CD24-/low fenotype van borstkankercellen een hoog botzoekend vermogen heeft. Dit kan resulteren in een verhoogde kans op botmetastase (15). 20

21 Literatuurstudie 2.5 CD Normale functie CD24 is een sialoglycoproteïne dat verbonden is met het celmembraan via een glycosylphosphatidylinositol (GPI) anker. CD24 wordt geëxprimeerd tijdens de verschillende stadia in de B-cel ontwikkeling, behalve op plasmacellen. Daarnaast wordt het ook geëxprimeerd op granulocyten en een groot aantal epitheliale cellen. Een specifieke functie wordt nog niet toegekend aan CD24 maar waarschijnlijk speelt deze een rol in de regulatie van de B-cel proliferatie en maturatie. In andere studies werd CD24 beschreven als belangrijk bij de ontwikkeling van pancreas en hersencellen. Er wordt ook vermoed dat CD24 een rol speelt in de regeneratie van spiercellen, keratinocyten en niertubuli (18,19) De rol van CD24 in de kankerontwikkeling CD24 wordt beschreven in heel wat kankers zoals B-cel lymfoom, niercelcarcinoom, small cell en non small cell long carcinoom, glioom, ovariumcarcinoom en borstcarcinoom. Het antigen wordt geassocieerd met een ongunstige prognose bij ovariumkanker en prostaatkanker (18). Er wordt vermoed dat de rol van CD24 in het kankerproces zich situeert ter hoogte van de metastasering. CD24 werd geïdentificeerd als een alternatief ligand voor P-selectine, een adhesiereceptor die aanwezig is op geactiveerde endotheliale cellen en bloedplaatjes. Via deze binding tussen CD24 en P-selectine kunnen de CSC zich verspreiden via de bloedbaan (18,19) De functie van CD24 in borstkanker Er werd recent aangetoond dat de CD24 mrna expressie laag is in invasieve borstkankercellijnen in vergelijking met niet invasieve cellijnen. Uit studies werd gezien dat een verlies van CD24 resulteert in een toename van CXCR4, een chemokine receptor die een belangrijke factor speelt in zowel de migratie, de invasiviteit en proliferatie van borstkankercellen. CD24 is waarschijnlijk een regulator van CXCR4 in borstkanker (19). 21

22 Literatuurstudie 2.6 CD Normale functie CD133 is een cholesterolbindend glycoproteïne dat behoort tot de famillie van pentatransmembranaire proteïnes. CD133 of prominin-1 wordt specifiek geassocieerd met plasmamembranaire uitpuilingen. In epitheliale cellen is CD133 geconcentreerd op de microvilli. Dit bevindt zich aan de apicale kant van het plasmamembraan waar het gebonden is aan het plasmamembranaire cholesterol. Aan CD133 werd nog geen exacte functie toegewezen (21). Oorspronkelijk is CD133 geïdentificeerd als een celoppervlakte-proteïne aanwezig op CD34+ hematopoëtische stamcellen. Het wordt ook geëxprimeerd door normale neurale stamcellen (20). Verder wordt CD133 teruggevonden op het volwassen epitheel van de pancreasgangen, in de proximale tubuli van de nieren en in de melkproducerende gangen van de borstklieren(21). In de immunohistochemie wordt het antilichaam AC133 gericht tegen CD133 gebruikt als merker voor somatische stamcellen (21) De rol van CD133 in de kankerontwikkeling Uit eerdere studies is gebleken dat de CSC bij colonkanker CD133 + zijn. CD133 is een onafhankelijke factor die correleert met een lage overlevingskans van de patiënt (17). De expressie van CD133 gebeurt in een subpopulatie van hersentumorcellen die de capaciteit voor tumorvorming significant doet stijgen in de muismodellen. Andere kankers die CD133 exprimeren zijn ependymoom, prostaatkanker, longkanker, hepatocellulair carcinoom, larynxcarcinoom, melanoom, ovariumkanker en pancreaskanker (20). 22

23 Literatuurstudie 2.7 Oct Normale functie van Oct4 Oct4, een POU familie transcriptiefactor, werd opgemerkt door zijn specifieke expressie op ongedifferentieerde embryonale stam- en kiemcellen maar niet in gedifferentieerde cellen. Oct4 heeft een kritieke functie bij het zelfvernieuwen en onderhouden van embryonale stamcellen (25). Bij kiemcellen heeft Oct4 een regulerende functie bij de initiatie, het onderhoud en de differentiatie gedurende de normale ontwikkeling (26). De transcriptiefactor Oct4 bindt specifiek met het octameer motief ATGCAAAT dat op verschillende genen aanwezig is (22) Rol van Oct4 in de kankerontwikkeling De expressie van Oct4 is niet aanwezig in normaal somatisch weefsel maar wordt geëxprimeerd in verschillende tumoren zoals testiculaire en ovariële seminoma s en in embryonaal carcinoom (25,26). De graad van Oct4 expressie correleert niet met de graad of metastase van de tumor (23). 2.8 ALDH Normale functie Aldehyde dehydrogenase is een enzym gelokaliseerd in bijna alle zoogdierweefsels. Het katalyseert de irreversibele oxidatie van een reeks intracellulaire alifatische en aromatische aldehyden tot hun corresponderende carbonzuur (24). Er zijn verschillende isovormen van ALDH die ingedeeld worden in drie subklassen. Klasse één bevat meerdere isovormen die in het cytosol voorkomen terwijl klasse twee de mitochondriale vormen bevat. Klasse drie bevat de microsomale, in het cytosol gelegen tumor specifieke en de dioxine inducerende vormen (24). Minstens twaalf humane ALDH isovormen werden tot op heden geïdentificeerd. Vele van deze proteïnen zoals ALDH1, ALDH2, ALDH4 en ALDH10 zijn via mutaties betrokken bij vele metabolische ziektes en klinische abnormaliteiten (24). De meeste isovormen worden geproduceerd in bijna alle weefsels. Het hoogste expressieniveau ligt in de lever en de 23

24 Literatuurstudie nier. De cellulaire distributie van ALDH is duidelijk aanwezig in het cytoplasma, de mitochondria en het endoplasmatisch reticulum van de cel (27). ALDH1 is een klasse één isovorm. Het is een enzym, aanwezig in het cytosol, dat verantwoordelijk is voor het katalyseren van de omzetting van retinol of vitamine A naar retinolzuur. Retinolzuren spelen een essentiële rol in de normale ontwikkeling en homeostase. Ze zijn dus belangrijk voor de fysiologie van vele organen en de ontwikkeling tijdens de embryogenese. ALDH1 wordt sterk geëxprimeerd in hematopoëtische progenitoren, in intestinale cryptecellen en ook in borsttumorcellen (27). ALDH speelt een kritische rol bij de humane hematopoëtische stamceldifferentiatie. De transcriptie van het ALDH gen zet de stamcellen aan om te prolifereren. De inhibitie van ALDH zorgt dat de proliferatie stopt en kan zelfvernieuwing induceren (28,29) De functie van ALDH in borstkanker In een experiment, uitgevoerd door Balicki en collega s, bracht men 500 gezuiverde borstkankercellen die ALDH1 positief waren in een NOD/SCID muis. Binnen de 40 dagen ontstond er een tumor. De tumor vertoonde de fenotypische heterogeniciteit van ALDH negatieve en positieve cellen. Dit resultaat bewijst dat ALDH een goeie merker zou zijn voor CSC. Het gebruik van ALDH1 positieve cellen zou eenvoudiger zijn om de CSC theorie te bewijzen in vergelijking met de techniek van het experiment van Al Hadjj en collega s. In het laatste experiment had men minstens 12 merkers nodig om tumor initiërende cellen te isoleren. De combinatie van de celoppervlakte merkers gebruikt in het eerste experiment en de ALDH1 merker zorgt voor een bewonderenswaardig resultaat. Slechts 20 cellen van het specifieke fenotype zijn nodig om een tumor op te wekken bij een NOD/SCID muis (28,29). 24

25 Literatuurstudie 2.9 De avidine-biotinecomplex methode De avidine-biotinecomplex of ABC methode wordt toegepast bij immunohistochemische kleuringen. Een immunohistochemische kleuring zorgt voor het zichtbaar maken van bepaalde biomoleculen in weefsels onder een lichtmicroscoop. Vaak wordt een immunohistochemische kleuring toegepast op biomoleculen zoals celoppervlakteproteïnen. Deze kleuring is gebaseerd op de binding tussen een antigeen en zijn antilichaam (31). De ABC-methode is verantwoordelijk voor het zichtbaar maken van het antigeenantilichaam complex. De methode is gebaseerd op de sterke affiniteit van het proteïne avidine voor het vitamine biotine (31). Als eerste wordt een monoclonaal muizen antilichaam aan het weefsel toegevoegd zodat deze kan binden met het overeenkomstig antigeen (31). Vervolgens worden konijn - anti muis (RAM) antilichamen (Al) toegevoegd bij de gebonden muizen antilichamen. De RAM Al zijn gemarkeerd met biotine. Daarnaast wordt er biotine toegevoegd gebonden aan peroxidase (HRP) (31). Door het toevoegen van avidine met zijn vier bindingsplaatsen wordt biotine gebonden en ontstaat er een netwerk van avidine, biotine en peroxidase (31). Als laatste stap wordt diaminobenzidine (DAB) chromogeen toegevoegd samen met gebufferd DAB substraat. De reactie tussen DAB en DAB substraat wordt gekatalyseerd door het HRP. DAB wordt een onoplosbare bruine neerslag, zowel in water als in alcohol. Door deze eigenschappen kan indien gewenst nog een hematoxyline tegenkleuring plaastvinden. De coupes worden beoordeeld door de patholoog door middel van een lichtmicroscoop (31). 25

26 Literatuurstudie Figuur 2-6: Principe ABC methode (31) Om eventuele vals positieve aankleuring door endogene peroxidasen tegen te gaan, is het beter het weefsel te incuberen met H 2 O 2. Deze stap wordt voor de immunohistochemische kleuring uitgevoerd (31). 26

27 Materiaal en methode 3 Materiaal en methode 3.1 Inleiding Situering Om kankerstamcellen (CSC) aan te kunnen tonen in weefsel worden bepaalde proteïnen aanwezig op of in CSC aangekleurd. Dit gebeurt door gebruik te maken van antilichamen gericht tegen deze proteïnen. Het zichtbaar maken van de antilichaamantigeencomplexen verloopt via de avidine-biotine methode of ABC methode. De gekozen antilichamen voor het experiment zijn gericht tegen ALDH, CD24, CD44, CD133 en Oct4. Alle immunohistochemische kleuringen zijn uitgevoerd op formaldehyde gefixeerde, in paraffine ingebedde humane weefsels. Vooraleer een immunohistochemische kleuring op patiëntenmateriaal uit te voeren moet elke kleuring op punt gesteld worden. De optimalisatie gebeurd via een titrimetrische immunohistochemische kleuring op niet-tumoraal weefsel dat als positieve controle dient (Tabel 3-1). Tabel 3-1: Merker met bijhorende positieve controle Merker ALDH CD24 CD44 CD133 Positieve controle Lever Tuba (eileider) Adenoïden Caco-2 cellijn (negatieve controle: HeLa cellijn) De aankleuring van Oct4 werd eerder op punt gesteld door de medische laboratoriumtechnologen van de dienst pathologie en wordt in de routinediagnostiek toegepast. Nadat elke kleuring op punt gesteld is kan verder gewerkt worden op patiëntenmateriaal. De stalen zijn afkomstig van 40 vrouwelijke patiënten met gemetastaseerde ductaal borstcarcinoom. Per patiënt worden twee weefselcoupes gekleurd; één afkomstig van de primaire borsttumor en één afkomstig van een gemetastaseerd weefsel. De metastasen worden gelokaliseerd in onder andere het bot, de hersenen, de lever, de lymfeklieren, de huid, het peritoneum en in de dura mater afhankelijk van de patiënte. 27

28 Materiaal en methode 3.2 Immunohistochemische verwerking van formaldehyde gefixeerde in paraffine ingebed weefsel. Voor een volledige lijst met gebruikte reagentia en materiaal zie bijlage Coupes snijden Het paraffineblokje met weefsel wordt op een vriesplaat met temperatuur -20 C afgekoeld. Met een glijmicrotoom worden coupes gesneden van ongeveer 1-2 µm. Deze worden gefixeerd op een draagglaasje en overnacht in een oven van 50 C geplaatst Deparaffineren en rehydrateren van het weefsel Dit proces gebeurd volledig automatisch op de TissueTek Prisma. Om de paraffine volledig uit het weefsel te verwijderen en het te rehydrateren worden volgende stappen gevolgd: 1) Xyleen 3 x 4 minuten 2) Alcohol 95% 2 x 5 minuten 3) Alcohol 70% 2 x 5 minuten 4) Spoelen met aqua destillata 5) In verse aqua destillata brengen, zeker nooit droog laten worden Antigen retrieval Principe Via antigen retrieval reagentia worden cross-link proteïnes gebroken die de antigenen maskeren. Dit gebeurd tijdens de formaldehyde fixatie en het inbedden van weefsel in paraffine. Na bewerking met antigen retrieval reagentia liggen de verborgen antigenen terug vrij zodat de binding met het antilichaam (Al) mogelijk is. Het principe van deze techniek is het verwarmen gedurende verschillende periodes van de formaldehyde gefixeerde paraffine weefsels in een waterige oplossing. Deze waterige oplossing wordt de antigen retrieval reagentia genoemd. Dit volledige proces wordt warmte geïnduceerde epitoop retrieval genoemd (32). Als verwarmingstoestellen wordt een warmwaterbad of een microgolfoven gebruikt. De antigen retrieval oplossing is vaak een citraatbuffer 10 mm met ph 6.0 of een EDTA-buffer 1 mm met ph 8.0 (32). 28

29 Materiaal en methode Werkwijze De coupes worden in een ijzeren beker gebracht met EDTA - buffer 1 mm ph 8.0 of citraatbuffer 10 mm ph 6.0 gebracht. De gekozen buffer is afhankelijk van de merker en is experimenteel bepaald. Op het moment dat de temperatuur van het water in het warmwaterbad (WWB) 98 C bedraagt, wordt de metalen beker gedurende 15 minuten in het WWB gebracht. Vervolgens wordt de beker met de coupes uit het WWB gehaald en op kamertemperatuur gebracht gedurende 15 minuten. Als laatste stap wordt de metalen beker met coupes in een koudwaterbad gebracht gedurende 15 minuten. Hierna worden de coupes in APK buffer bewaard. Voor de antigen retrieval van de CD133 aankleuring worden tijden van 30 minuten in plaats van 15 minuten aangewezen Aankleuren van de antigenen De aankleuring gebeurt via de ABC methode. Dit kan zowel semi-automatisch als manueel. De semi-automatische techniek Deze techniek werd gekozen voor de antigenen CD24, CD44, ALDH en Oct4. Voor deze techniek wordt het toestel NexES IHC Ventana gebruikt. De coupes worden in het toestel gebracht. Via spuiten worden de nodige oplossingen op de draagglaasjes aangebracht. Figuur 3-1: NexES IHC Ventana 29

DC-SIGN + cellen een rol spelen in de opruiming van dode thymocyten uit de cortex van de humane thymus (Hoofdstuk 2). De co-expressie van het

DC-SIGN + cellen een rol spelen in de opruiming van dode thymocyten uit de cortex van de humane thymus (Hoofdstuk 2). De co-expressie van het : Hematopoietische antigeen presenterende cellen in de cortex van de humane thymus: Aanwijzingen voor een rol in selectie en verwijdering van apoptotische thymocyten. Het immune systeem van (gewervelde)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In dit proefschrift worden diagnostische en therapeutische aspecten van acute leukemie bij kinderen beschreven, o.a. cyto-immunologische en farmacologische aspecten en allogene

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19745 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Faaij, Claudia Margaretha Johanna Maria Title: Cellular trafficking in haematological

Nadere informatie

DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING

DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING DUTCH SUMMARY NEDERLANDSE SAMENVATTING Dutch Summary / Nederlandse Samenvatting Sinds de ontdekking van de ADAM eiwitfamilie, twee decennia geleden, heeft het ADAM onderzoek zich voornamelijk gericht op

Nadere informatie

Samenvatting voor niet ingewijden

Samenvatting voor niet ingewijden Samenvatting voor niet ingewijden Samenvatting voor niet ingewijden Hematopoïese Bloedcellen worden in het beenmerg gevormd waar de moedercellen, de zogenaamde stamcellen, zich bevinden. Deze stamcel kan

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 145 Nederlandse samenvatting De nieren hebben een belangrijke functie in het menselijk lichaam: ze zijn onder andere verantwoordelijk voor het zuiveren

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden 1 Inleiding 2 Doel 3 Resultaten 4 Conclusies 5 Klinische en therapeutische implicaties - 189 - 1 Inleiding Kanker is tegenwoordig tweede meest voorkomende

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 2 NEDERLANDSE SAMENVATTING VOOR NIET-INGEWIJDEN In gezonde personen is er een goede balans tussen cellen die delen en cellen die doodgaan. In sommige gevallen wordt deze balans verstoord en delen cellen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 143 Nederlandse samenvatting Stamcellen zijn primitieve cellen met het vermogen zichzelf te vernieuwen en te differentiëren in andere celtypen. Ze hebben het unieke vermogen schade in weefsels te herstellen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting nederlandse samenvatting Algemene inleiding Primair bot lymfoom is een zeldzame aandoening. Het is een extranodaal subtype van het grootcellig B non Hodgkin lymfoom, dat zich

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting CHAPTER 7

Nederlandse samenvatting CHAPTER 7 Nederlandse samenvatting CHAPTER 7 Chapter 7 Chemotherapie is naast operatieve verwijdering en/of bestraling van tumoren de meeste toegepaste methode voor de behandeling van kanker bij kinderen. Hoewel

Nadere informatie

Structuur en Adaptatie van Cel en Weefsel

Structuur en Adaptatie van Cel en Weefsel Hertentamen Structuur en Adaptatie van Cel en Weefsel 8W240 Dinsdag 16 augustus 2011 14.00-17.00 Faculteit Biomedische Technologie Verantwoordelijk docent: C. Bouten Mededocent: A. Driessen-Mol Dit tentamen

Nadere informatie

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune

Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Phospoinositides and Lipid Kinases in Oxidative Stress Signalling and Cancer W.J.H. Keune Nederlandse samenvatting Het menselijk lichaam bestaat uit meer dan 100.000 miljard cellen die we in grote groepen

Nadere informatie

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van

Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van Samenvatting Eén van de taken van het immuunsysteem is het organisme (mens en dier) te beschermen tegen de ongewenste effecten van het binnendringen van pathogenen, waaronder bacteriën, virussen en parasieten.

Nadere informatie

DNA/RNA extracties uit FFPE weefsel Dr. Sc. Elke Boone, H.-Hartziekenhuis Roeselare-Menen

DNA/RNA extracties uit FFPE weefsel Dr. Sc. Elke Boone, H.-Hartziekenhuis Roeselare-Menen H.-Hartziekenhuis Roeselare - Menen vzw Wilgenstraat 2-8800 Roeselare DNA/RNA extracties uit FFPE weefsel Dr. Sc. Elke Boone, H.-Hartziekenhuis Roeselare-Menen Belang van intacte DNA/RNA moleculen voor

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 129 In de ontwikkelde landen krijgt een op de drie mensen kanker. Ondanks betere screening en behandelingsmogelijkheden is kanker in ontwikkelde landen nog steeds de meest voorkomende

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19981 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19981 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19981 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Hambach, Lothar Wolfgang Heinrich Title: The human minor histocompatibility antigen

Nadere informatie

Basisbegrippen Oncologie

Basisbegrippen Oncologie Basisbegrippen Oncologie Tumor afmeting Diagnose periode Behandel periode Preventie/interventie periode Invasie interventie Tijd Detectie drempel Van normale naar kankercel Normale cel Van celkern naar

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 6 78 Nederlandse samenvatting Colon kanker Colon (dikke darm) kanker is één van de meest voorkomende kankers en is de tweede doodsoorzaak door kanker in geïndustrialiseerde landen. Het voorstadium van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

STAMCELLEN. 1. Definitie 2. Soorten 3. Eicel 4. Morula 5. Blastocyst 6. Foetus 7. Navelstrengbloed 8. Stamcellen uit volwassen individu

STAMCELLEN. 1. Definitie 2. Soorten 3. Eicel 4. Morula 5. Blastocyst 6. Foetus 7. Navelstrengbloed 8. Stamcellen uit volwassen individu STAMCELLEN 1. Definitie 2. Soorten 3. Eicel 4. Morula 5. Blastocyst 6. Foetus 7. Navelstrengbloed 8. Stamcellen uit volwassen individu DRIE EIGENSCHAPPEN: DEFINITIE VAN STAMCELLEN A) NIET- DIFFERENTIATIE

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het multipel myeloom of de ziekte van Kahler is een kwaadaardige celwoekering van plasmacellen in het beenmerg die een monoklonale zware of lichte keten immunoglobuline produceren.

Nadere informatie

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel

BOTTUMOREN. 1. Normaal botweefsel BOTTUMOREN Om beter te kunnen begrijpen wat een bottumor juist is, wordt er in deze brochure meer uitleg gegeven over de normale structuur van het bot. Op die manier krijgt u een beter zicht op wat abnormaal

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/35942 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Ent, Wietske van der Title: In vivo modelling of Ewing sarcoma in zebrafish Issue

Nadere informatie

Mijn pathologieverslag begrijpen

Mijn pathologieverslag begrijpen Mijn pathologieverslag begrijpen Deze brochure bevat zeker niet alle gedetailleerde informatie over uw pathologieverslag. We geven u vooral de belangrijkste en juiste informatie mee over de resultaten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het mucosale immuunsysteem Het afweersysteem beschermt het lichaam tegen infecties met bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. De huid en de mucosale weefsels zoals bijvoorbeeld

Nadere informatie

Uitzaaiing: de rol van tumorstamcellen

Uitzaaiing: de rol van tumorstamcellen Uitzaaiing: de rol van tumorstamcellen 19de Antoni van Leeuwenhoek symposium 13 juni 2013 Ed Roos 1 Kennis over uitzaaiing is nog beperkt Uitzaaiing is een ingewikkeld proces, met veel onwaarschijnlijke

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19074 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/19074 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19074 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Suwannalai, Parawee Title: ACPA response in evolution of rheumatoid arthritis

Nadere informatie

Maligne mesotheliomen. Woord vooraf

Maligne mesotheliomen. Woord vooraf Woord vooraf Ik heb mijn stage gelopen in het UZ Gent in het laboratorium van de dienst pathologie. Mijn onderwerp betreft het uittesten van het antilichaam WT1 op maligne mesotheliomen en het uittesten

Nadere informatie

Bloedplaatjes of trombocyten die belangrijk zijn voor de bloedstolling.

Bloedplaatjes of trombocyten die belangrijk zijn voor de bloedstolling. Flowcytometrie bij PNH PNH is het gevolg van een genetische verandering in een bloedstamcel. Als gevolg hiervan ontbreken bij afstammelingen van deze cel bepaalde eiwitten. Deze eiwitten hebben gemeenschappelijk,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Ons immuunsysteem beschermt ons tegen allerlei ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, die ons lichaam binnen dringen.

Nadere informatie

1 (~20 minuten; 15 punten)

1 (~20 minuten; 15 punten) HERTENTAMEN Moleculaire Cel Biologie (8A840) Prof. Dr. Ir. L. Brunsveld & Dr. M. Merkx 20-04-2012 14:00 17:00 (totaal 100 punten) 6 opgaven in totaal + 1 bonusvraag! (aangegeven tijd is indicatie) Gebruik

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 8 Nederlandse samenvatting maligniteit. Van de ruim 81.000 nieuwe gevallen van kanker in 2005 waren het er 2650 in het hoofd-halsgebied. In vergelijking met andere landen vaak mond- keelholte en strottenhoofdkanker

Nadere informatie

Het vaccin waarmee de meisjes worden geïnjecteerd, beschermt onder andere tegen HPV18.

Het vaccin waarmee de meisjes worden geïnjecteerd, beschermt onder andere tegen HPV18. Examentrainer Vragen HPV-vaccinatie Baarmoederhalskanker is een vorm van kanker die relatief vaak voorkomt bij vrouwen. De ziekte kan zijn veroorzaakt door een infectie met het humaan papillomavirus (HPV).

Nadere informatie

Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium

Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium Moleculaire Diagnostiek binnen een routine Pathologie Laboratorium Winand N.M. Dinjens Laboratorium voor Moleculaire Diagnostiek Afdeling Pathologie Josephine Nefkens Instituut (JNI) Erasmus MC, Universitair

Nadere informatie

Appendix Nederlandse samenvatting Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments

Appendix Nederlandse samenvatting Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments Appendix Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments Appendix Het menselijk lichaam, dat bestaat uit biljoenen cellen, wordt dagelijks blootgesteld aan gevaarlijke stoffen die

Nadere informatie

3.3 Borstkanker bij de man

3.3 Borstkanker bij de man 3.3 Borstkanker bij de man Bij u is zojuist de diagnose borstkanker vastgesteld. Alle patiënten die voor borstkanker worden behandeld in het Catharina-ziekenhuis ontvangen een Persoonlijke Informatie Map.

Nadere informatie

Reconstructie van een humane beenmerg omgeving in een muis

Reconstructie van een humane beenmerg omgeving in een muis Reconstructie van een humane beenmerg omgeving in een muis ten behoeve van preklinisch onderzoek naar acute leukemie en ziekte van Kahler (multipel myeloom) Richard WJ Groen 1, Willy A Noort 1, Linda Lubbers-Aalders

Nadere informatie

Rol van de pathologische anatomie in de oncologie. 16 maart 2013 Dr. Pascale De Paepe AZ St Jan Brugge-Oostende AV

Rol van de pathologische anatomie in de oncologie. 16 maart 2013 Dr. Pascale De Paepe AZ St Jan Brugge-Oostende AV Rol van de pathologische anatomie in de oncologie 16 maart 2013 Dr. Pascale De Paepe AZ St Jan Brugge-Oostende AV De oncologische patiënt Multidisciplinaire benadering: huisarts patholoog chirurg oncoloog

Nadere informatie

Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex

Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex Patiënteninformatie De behandeling van borstkanker met Zoladex Uw arts heeft u Zoladex voorgeschreven. Zoladex kan worden toegepast bij vrouwen met borstkanker bij wie sprake is van uitzaaiingen. In deze

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Braak, Bas ter Title: Carcinogenicity of insulin analogues Issue Date: 2015-06-18

Nadere informatie

Hormonale therapie bij borstkanker

Hormonale therapie bij borstkanker Hormonale therapie bij borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Operatie, bestraling en chemotherapie zijn de meest bekende behandelmethoden bij kanker. Bij bepaalde soorten kanker

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 139 Staphylococcus aureus is één van de belangrijkste bacteriën verantwoordelijk voor implantaat gerelateerde infecties. Biomateriaal gerelateerde infecties beginnen met reversibele hechting van bacteriën

Nadere informatie

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen

Moleculaire mechanismen. De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen Moleculaire mechanismen De connectie tussen interacties van eiwitten en activiteiten van cellen The Hallmarks of Cancer Hanahan and Weinberg, Cell 2000 Niet afhankelijk van groei signalen Apoptose ontwijken

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

1 (~20 minuten; 20 punten)

1 (~20 minuten; 20 punten) TENTAMEN Moleculaire Cel Biologie (8A840) Prof. Dr. Ir. L. Brunsveld & Dr. M. Merkx 27-01-2012 14:00 17:00 (totaal 100 punten) 6 opgaven in totaal + 1 bonusvraag! (aangegeven tijd is indicatie) Gebruik

Nadere informatie

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Multiple sclerose (MS) is een ziekte van het centrale zenuwstelsel (CZS). Het CZS bestaat uit onze hersenen,

Nadere informatie

Samenvatting in het Nederlands

Samenvatting in het Nederlands Inleiding Mineralisatie in een organisme is het afzetten van kalkzouten (die voornamelijk bestaan uit calcium en fosfaat) in dood of levend weefsel. Mineralisatie of verkalking is essentiëel voor de ontwikkeling

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Een karakteristieke eigenschap van astma is ontsteking van de luchtwegen. Deze ontsteking wordt gekenmerkt door een toename van ontstekingscellen in het longweefsel. De overgrote meerderheid

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

157 De ontdekking van de natuurlijke aanwezigheid van antisense oligonucleotiden in eukaryote cellen, die de expressie van specifieke eiwitten kunnen reguleren, heeft in de afgelopen tientallen jaren gezorgd

Nadere informatie

Chapter. Nederlandse Samenva ing

Chapter. Nederlandse Samenva ing Chapter Nederlandse Samenva ing 109 Chapter Het immuunsysteem is het natuurlijke verdedigingsmechanisme van het menselijk lichaam en draagt onder andere zorg voor de afweer tegen infecties door lichaamsvreemde

Nadere informatie

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5 Samenvatting Samenvatting De lever heeft een aantal belangrijke functies, waaronder het produceren van gal en het verwerken en afbreken van schadelijke verbindingen. Zij bestaat uit verschillende soorten

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dikkedarmkanker is na longkanker de meest voorkomende doodsoorzaak ten gevolge van kanker in de westerse wereld. Dikkedarmkanker manifesteert zich na een accumulatie van verscheidene genetische veranderingen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Fibrose, oftewel verlittekening van weefsels, is een proces dat tot uitval van belangrijke organen kan leiden, met de dood tot gevolg. In feite ligt het aantal sterfgevallen veroorzaakt door fibrose hoger

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33832 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Krens, Lisanne Title: Refining EGFR-monoclonal antibody treatment in colorectal

Nadere informatie

Samenvatting. Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie

Samenvatting. Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie Samenvatting Galectines als targets voor anti-angiogene kankertherapie Galectines vormen een familie van eiwitten die bestaan uit een geconserveerd domein waarmee suikerketens herkend kunnen worden op

Nadere informatie

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Mollige muizen wijzen op het belang van de hypothalamus bij de ziekte

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING A P P E N D I C E Rol van macrofagen in de ontwikkeling van kanker Kanker is, naast hart en vaatziekten, de meest voorkomende doodsoorzaak ter wereld. In 2008 stierven wereldwijd

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De rol van proteïne kinase A in de vorming van galkanaaltjes door levercellen Een mens is opgebouwd uit cellen. Iedere cel is omgeven door een membraan die de inhoud van de cel

Nadere informatie

Cover Page. Author: Vlecken, Daniëlle Title: Modulating the behaviour of pancreatic tumour cells Issue Date: 2015-01-28

Cover Page. Author: Vlecken, Daniëlle Title: Modulating the behaviour of pancreatic tumour cells Issue Date: 2015-01-28 Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/31599 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Vlecken, Daniëlle Title: Modulating the behaviour of pancreatic tumour cells Issue

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat is astma? Astma is een aandoening die wordt gekenmerkt door vernauwing van de luchtwegen (oftewel bronchoconstrictie) na inademing van verschillende

Nadere informatie

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn:

De indicatoren over borstkanker, die in kader van het VIP²-project worden opgevolgd zijn: Indicatoren VIP²-project Oncologie In België is, net als in Europa, borstkanker de meest voorkomende oorzaak van overlijden door kanker bij vrouwen (20,6 % van alle overlijdens ingevolge kanker). In 2009

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Methodes van antilichaam therapie voor kanker

Nederlandse samenvatting. Methodes van antilichaam therapie voor kanker Nederlandse samenvatting Methodes van antilichaam therapie voor kanker Methodes van antilichaam therapie voor kanker 151 INTRODUCTIE TOT HET IMMUUNSYSTEEM Dagelijks wordt de mens blootgesteld aan een uitgebreid

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Achtergrond

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Achtergrond Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Achtergrond Het immuunsysteem beschermt ons tegen gevaarlijke virussen en bacteriën en is in staat om bedreigende veranderingen in het lichaam te detecteren.

Nadere informatie

Doel van deze studie

Doel van deze studie 141 Achtergrond Cholesterol is nodig voor de opbouw en instandhouding van de wand van de cel, het celmembraan, en voor de produktie van hormonen. In het bloed wordt cholesterol vervoerd in kleine bolletjes,

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Samenvatting De mogelijkheid om genen op een specifieke wijze te reguleren creëert diverse manieren om genfunctie te kunnen bestuderen of moduleren. Artificiële transcriptiefactoren

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Introductie Zoals de titel aangeeft, gaat dit proefschrift over het bestuderen van T cel differentiatie door middel van genetische barcoding. Ik ben mij er terdege van bewust dat alleen al deze titel als

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

Borstkanker. Celdeling

Borstkanker. Celdeling Borstkanker In Nederland wordt per jaar bij ongeveer 12.000 vrouwen borstkanker (mammacarcinoom) ontdekt. Daarnaast wordt bij ongeveer 1.300 vrouwen in Nederland een voorstadium van borstkanker (ductaal

Nadere informatie

De behandeling van borstkanker met Nolvadex

De behandeling van borstkanker met Nolvadex Meer informatie Voor meer informatie kunt u kijken op de internetsite www.astrazeneca.nl (onder het kopje Patiënteninformatie en vervolgens 'Kanker'). U kunt ook de brochure Borstkanker roept vragen op

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting N EDERLANDSE SAMENVATTING Chapter 8 Nederlandse samenvatting 87 C HAPTER 8 In de prehistorie, toen er nog werd gejaagd met mes en speer, hing het leven af van een snelle reactie op eventuele verwondingen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 169 Nederlandse samenvatting Het aantal ouderen boven de 70 jaar is de laatste jaren toegenomen. Dit komt door een significante reductie van sterfte op alle leeftijden waardoor een toename van de gemiddelde

Nadere informatie

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS?

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Moleculen 1. Basenparing In het DNA vindt basenparing plaats. Welke verbinding brengt een basenpaar tot stand? A. Peptidebinding B. Covalente binding C. Zwavelbrug

Nadere informatie

Samenvatting 149. Samenvatting

Samenvatting 149. Samenvatting Samenvatting Samenvatting 149 Samenvatting Constitutioneel eczeem is een chronische ontstekingsziekte van de huid gekenmerkt door rode, schilferende en bovenal jeukende huidafwijkingen. Onder de microscoop

Nadere informatie

Intermezzo, De expressie van een eiwit.

Intermezzo, De expressie van een eiwit. Samenvatting Bacteriën leven in een omgeving die voortdurend en snel verandert. Om adequaat te kunnen reageren op deze veranderingen beschikken bacteriën over tal van sensor systemen die de omgeving in

Nadere informatie

02/03/2010 P. Schöffski 29

02/03/2010 P. Schöffski 29 Mammographie 02/03/2010 P. Schöffski 29 Evolutie van de kanker mortaliteit bij mannen (USA 1930-2000) 100 Rate Per 100,000 Lung & bronchus 80 60 40 Stomach Colon & rectum Prostate 20 Pancreas 0 Leukemia

Nadere informatie

Behandeling borstkanker

Behandeling borstkanker Behandeling borstkanker 1. Heelkunde (chirurgie) (operatie): - Borstsparend: betekent wegname van het gezwel met veiligheidsmarge van gezond weefsel rondom en wegname van de schildwachtklier (poortwachterklier

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Van Nature tot Metro Van Nature tot Metro Inleiding Onderzoekers publiceren het verslag van hun onderzoek in wetenschappelijke bladen die internationaal verschijnen.

Nadere informatie

SAMENVATTING Samenvatting Coeliakie is een genetische aandoening waarbij omgevingsfactoren en meerdere genen bijdragen aan de ontwikkeling van de ziekte. De belangrijkste omgevingsfactor welke een rol

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/28275 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: O Flynn, Joseph Title: Properdin-dependent activation and control of immune-homeostasis

Nadere informatie

Toevoeging bij hoofdstuk 10 07/05/2012 A. Het maken van een genomische bank

Toevoeging bij hoofdstuk 10 07/05/2012 A. Het maken van een genomische bank Toevoeging bij hoofdstuk 10 07/05/2012 A. Het maken van een genomische bank Wanneer men een gen wil bestuderen dat nog niet beschreven is, zal men dit gen eerst moeten kloneren. Hiertoe maakt men gebruik

Nadere informatie

vetreserves worden aangemaakt door de gastheer. Het eerste aspect met betrekking tot deze hypothese berust op het verband tussen deze metabolische

vetreserves worden aangemaakt door de gastheer. Het eerste aspect met betrekking tot deze hypothese berust op het verband tussen deze metabolische Het verlies van eigenschappen is een belangrijk proces dat bijdraagt aan evolutionaire veranderingen van organismen. Desondanks heeft onderzoek op dit gebied relatief weinig aandacht gekregen en wordt

Nadere informatie

Chapter 7. Nederlandse samenvatting

Chapter 7. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Veel mensen kennen in hun omgeving wel iemand die lijdt aan multiple sclerose (MS). Het is een ernstige ziekte met een grillig verloop, waarbij perioden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 173 Inleiding Bloedvormende (hematopoietische) stamcellen bevinden zich in het beenmerg. Beenmerg zit in holle botten, zoals het dijbeen en het borstbeen. Deze hematopoietische

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel BORSTKANKER

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel BORSTKANKER Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE onderdeel BORSTKANKER Inhoud Wat is borstkanker?... 3 Vormen van kanker... 4 DCIS... 4 Ductaal carcinoom... 4 Lobulair carcinoom... 4 Erfelijke en familiare belasting...

Nadere informatie

NEDERLANDSE 8 SAMENVAT TING VooR NIET-INGEWIJDEN PTER A H C

NEDERLANDSE 8 SAMENVAT TING VooR NIET-INGEWIJDEN PTER A H C Nederl andse samenvat ting voor nie t-inge wijden 8 CHAPTER nederlandse samenvatting Inleiding In 2006 rookte 28% van de Nederlandse bevolking gemiddeld 15 sigaretten per dag. Jaarlijks overlijden circa

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Chapter 8 Niertransplantatie is de optimale therapie voor patiënten met chronische nierinsufficiëntie. Niertransplantatie kan echter leiden tot zowel acute als chronische complicaties

Nadere informatie

ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS

ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS DE GEMENE DELER ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS Naam: Klas: Datum: ZONDER EIWITINTERACTIES KOM JE NERGENS VWO Zonder eiwitten is het leven niet mogelijk. Interacties tussen eiwitten zijn cruciaal

Nadere informatie

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken)

Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) Summary in Dutch (Nederlandse samenvatting voor leken) 13_Smakman.indd 173 10-02-2006 11:30:37 Het menselijk lichaam bestaat uit een groot aantal organen en weefsels die zijn opgebouwd uit miljarden cellen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Esther Reefman

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Esther Reefman Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Esther Reefman SYSTEMISCHE LUPUS ERYTHEMATODES Mensen met een wolfs ( lupus )-gezicht, zo werden patiënten met systemische lupus erythematodes (SLE) al vanaf

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING ACHTERGROND Klinische aspecten van dikke darmkanker Dikke darmkanker is een van de meest voorkomende vormen van kanker in de westerse wereld. Als we kijken naar aan kanker gerelateerde

Nadere informatie

Een nieuwe onderzoekslijn Organen op Chips Menselijke ziektemodellen op chips Introductie, Anja van de Stolpe

Een nieuwe onderzoekslijn Organen op Chips Menselijke ziektemodellen op chips Introductie, Anja van de Stolpe Minisymposium KNAW Een nieuwe onderzoekslijn Organen op Chips Menselijke ziektemodellen op chips Introductie, Anja van de Stolpe Wat is een Orgaan- of menselijk ziektemodel -op-een chip? Is het een stukje

Nadere informatie

Bloedwaarden. Wat zeggen ze en wat kunnen we er mee? Landelijke contactdag Stichting Hematon 11 oktober 2014. door Joost Lips

Bloedwaarden. Wat zeggen ze en wat kunnen we er mee? Landelijke contactdag Stichting Hematon 11 oktober 2014. door Joost Lips Bloedwaarden Wat zeggen ze en wat kunnen we er mee? Landelijke contactdag Stichting Hematon 11 oktober 2014 door Joost Lips Aanvraag bloedonderzoek Bloedafname Bewerking afgenomen bloed (1) Kleuren van

Nadere informatie

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus

Docentenhandleiding. Niveau: expert. Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Docentenhandleiding Niveau: expert Lees de taal van de tumor Organisatieniveaus Ontwikkeld door het Cancer Genomics Centre in samenwerking met het Freudenthal Instituut voor Didactiek van Wiskunde en Natuurwetenschappen

Nadere informatie

Stage mogelijkheid in brandwondenonderzoek. Preklinisch onderzoek. Vereniging Samenwerkende Brandwondencentra Nederland

Stage mogelijkheid in brandwondenonderzoek. Preklinisch onderzoek. Vereniging Samenwerkende Brandwondencentra Nederland Stage mogelijkheid in brandwondenonderzoek Preklinisch onderzoek Vereniging Samenwerkende Brandwondencentra Nederland 1/5 De Vereniging Samenwerkende Brandwondencentra in Nederland (VSBN) (engelse naam:

Nadere informatie