Zoom in op je lichaam

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zoom in op je lichaam"

Transcriptie

1 Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Science Center NEMO Oosterdok VX Amsterdam Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

2 Informatie bij dit lesmateriaal In Science Center NEMO draait alles om ervaren. Soms is de ervaring fysiek, soms zintuiglijk, soms cognitief, maar altijd onuitwisbaar. NEMO gebruikt deze interactieve buitenschoolse leeromgeving om inspiratie op te wekken voor wetenschap en techniek bij een breed publiek (waaronder leerkrachten en leerlingen). Dit lesmateriaal over het menselijk lichaam is speciaal ontwikkeld voor (toekomstige) leerkrachten. Het bestaat uit twee delen. Het eerste deel Zoom in op je lichaam bestaat uit zeven werkbladen. Op elk werkblad bestudeer je één exhibit (tentoonstellingsonderdeel). De werkbladen zijn opgebouwd uit verschillende stappen. Bij Verkennen en Aan de slag vind je concrete opdrachten die je in tweetallen in NEMO maakt. Bij Jij als leerkracht denk je na over je rol als leerkracht en/of geven we tips voor activiteiten in de klas. In het tweede deel, Zoom in op exhibits, ga je bij twee zelfgekozen exhibits dieper in op de beleving van leerlingen. Hoe kun je leerlingen prikkelen met de exhibit aan de slag te gaan? Kun je een leuke opdracht bij de exhibit bedenken? Het hoofdstuk Achtergrondinformatie biedt aanvullende informatie over de exhibits en de wetenschap achter de exhibit. Wij wensen je veel plezier in NEMO! NEMO heeft een ruim educatief aanbod voor zowel in NEMO als in de klas. Wil je meer weten over dit gratis materiaal, kijk dan op onze website: Wil je meer weten over een exhibit? Kijk dan op pagina 28 in de achtergrondinfo. Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

3 Inhoud In NEMO Werken met het NEMO lesmateriaal - Leerlijn Onderzoekend Leren 4 Werkbladen - Zoom in op je lichaam 5 Werkbladen - Zoom in op exhibits 15 Meer informatie - Achtergrondinformatie Zoom in op je lichaam 22 Meer informatie - Achtergrondinformatie Zoom in op exhibits 30 Meer informatie - Praktische informatie voor uw bezoek aan NEMO 32 Meer informatie - Plattegrond NEMO 34 Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

4 Werken met het NEMO lesmateriaal Leerlijn Onderzoekend leren In dit lesmateriaal maken we gebruik van de didactiek Onderzoekend Leren. NEMO onderscheidt zeven stappen in onderzoekend leren. In het lesmateriaal geven we elke stap weer met een pictogram. Voor de leerlingen gebruiken we andere termen dan voor de leerkracht. In onderstaande tabel staan alle stappen, met pictogram en uitleg. Pictogram Stappen van onderzoek Term voor de leerling Verkennen Verkennende activiteit over het onderwerp, bijvoorbeeld een brainstorm. Activeert voorkennis of introduceert nieuwe kennis bij de leerling. Onderzoeksvraag Vraag waarin geformuleerd wordt wat de leerling gaat onderzoeken. Belangrijk is dat de onderzoeksvraag niet te breed of te smal gesteld wordt. Hypothese Een mogelijk antwoord op de onderzoeksvraag. Een hypothese is niet goed of fout. De hypothese geeft weer wat je denkt. Experiment Proefondervindelijk wordt een antwoord op de onderzoeksvraag gezocht. De hypothese wordt getest. Het experiment is niet altijd een proef, het kan ook een theoretisch experiment zijn. Resultaten De resultaten uit het experiment worden vastgelegd. Conclusie Er wordt antwoord gegeven op de onderzoeksvraag. De resultaten zijn leidend bij het beantwoorden van de onderzoeksvraag. Verdieping Hier kan verdere uitleg gegeven worden. Suggesties voor verder onderzoek. Discussie kan hier plaats vinden. Op Verkenning Wat ga je onderzoeken? Wat denk jij? Aan de slag! Wat gebeurt er? Wat weet je nu? Meer weten! Niet in al het lesmateriaal maken we gebruik van alle pictogrammen of alle stappen. Dit hangt af van de opdracht en de doelgroep. Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

5 In de klas Zoom in op je lichaam Werkblad 1 Ben jij je genen? 6 Werkblad 2 Van oorsprong tot eisprong 8 Werkblad 3 Ben ik mijn hormonen? 9 Werkblad4 Onder invloed 10 Werkblad 5 Allerhande breinen 11 Werkblad 6 Je lichaam verraadt je Werkblad 7 Kleur bekennen 13 Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

6 Werkblad 1 Ben jij je genen? Verkennen Tegenover de liften op verdieping 1 vind je de exhibit Make a face. Bij deze exhibit kun je zelf bepalen hoe een kind eruit komt te zien door de genencombinatie van de vader en de moeder te veranderen. Lees de instructie op de exhibit. Aan de slag! Gebruik je eigen kenmerken als uitgangspunt. Als jullie allebei vrouw of allebei man zijn, neemt één de rol aan van de andere sekse. Bij sommige kenmerken zijn beperkte keuzes, zoals bij de kleur van je ogen. Kies dan het gen dat het dichtst in de buurt komt. Hoe ziet jullie kind eruit? Doe de exhibit en vul onderstaande tabel in. Uiterlijke kenmerken doorgegeven Genen door jou doorgegeven Genen door je medestudent Uiterlijk van het kind oogkleur (licht/donker) haartype (stijl/krul) haarkleur (licht/donker) oorlel (los/vast) wenkbrauwen (los/vast) mond (smal/dik) kuiltjes (ja/nee) Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

7 Werkblad Ben jij je genen? Voor elk van je kenmerken heb je twee genen. Het ene krijg je van je moeder, het andere van je vader. Het dominante gen bepaalt welke kleur ogen je krijgt. Het niet-dominante gen noemen we recessief. Geef hieronder aan welke kenmerken recessief of dominant zijn. oogkleur haartype haarkleur oorlel wenkbrauwen mond kuiltjes recessief dominant licht donker Jij als leerkracht Vind je erfelijkheid een onderwerp dat behandeld zou moeten worden in het basisonderwijs? Waarom wel of niet? Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

8 Werkblad 2 Van oorsprong tot eisprong Verkennen Aan de wand bij de liften van verdieping 1 vind je de exhibit Van oorsprong tot eisprong. Op deze wand staan allerlei verhalen over denkbeelden die mensen vroeger hadden over voortplanting en erfelijkheid. Bekijk de linkerhelft van de wand. Welk denkbeeld vind je opmerkelijk of grappig? Waarom? Aan de slag Links van de wand bevindt zich de Vrolikgalerij. In de Vrolikgalerij is de ontwikkeling te zien van ongeboren kinderen in verschillende stadia. Vergelijk het ongeboren kind van 5 weken met dat van 5 maanden. Noem de meest opvallende verschillen en overeenkomsten. Jij als leerkracht Welke ideeën kunnen kinderen (4 tot 12 jaar) hebben over de ontwikkeling van een baby in de buik van de moeder? In de klas kun je deze ideeën inzichtelijk maken door kinderen twee tekeningen te laten maken van hoe zij denken dat een baby in de buik eruit ziet. Eén tekening van een baby die net in de buik van de moeder zit. En één tekening van hoe een baby eruit ziet als die bijna geboren wordt. Leg alle tekeningen op de grond en laat de kinderen de overeenkomsten en verschillen benoemen. In de achtergrondinformatie vind je een werkblad voor deze opdracht. Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

9 Werkblad 3 Ben ik mijn hormonen? Verkennen Op welke leeftijd denk je dat de meeste: meisjes ongesteld worden? jongens hun eerste zaadlozing hebben? meisjes de groeispurt ingaan? jongens de groeispurt ingaan? Aan de slag Op verdieping 3 kun je op het grote scherm het filmpje Ben ik mijn hormonen? zien. In dit filmpje vzie je in vogelvlucht de puberteit van jongens en meisjes voorbij komen. Bekijk het filmpje. Lagen de door jou geschatte leeftijden in de buurt van de leeftijden in het filmpje? Wat vond je het meest opvallend? Jij als leerkracht Als leerkracht krijg je op de basisschool te maken met de puberteit. Een voorbeeld hiervan is het verschil in lengte tussen groep 7 en 8. Dit is een leuke aanleiding voor een opdracht waarbij je jongens en meisjes opmeet. U kunt de leerlingen een grafiek laten tekenen en de verschillen tussen jongens en meisjes bespreken. Wat is het gemiddelde verschil in jouw klas tussen jongens en meisjes? Welke onderdelen van de puberteit zou je naar aanleiding hiervan kunnen bespreken? Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

10 Werkblad 4 Onder invloed Verkennen Wil je zelf ervaren hoe het is om onder invloed te rijden? Doe de exhibit Ben je bezopen!? op verdieping 3. Wat gebeurt er met je als je teveel alcohol gedronken hebt? Noem 3 gevolgen. Aan de slag Ga door naar de achterwand To the Max!. Achteraan de wand vind je een computerspel over drugs, deze exhibit heet Drugged dancer. Je kunt de hoofdrolspeelster (een meisje in een disco) verschillende soorten drugs toedienen. Doe de exhibit. Op welke organen heeft cannabis invloed? Schrijf de organen op en vertel wat het effect van cannabis op deze organen is. Op welke organen heeft alcohol invloed? Schrijf de organen op en vertel wat het effect van alcohol op deze organen is. Jij als leerkracht Roy (10) en Mark (11) vertellen op maandagochtend heel stoer aan hun vriendjes dat ze drie glazen bier hebben gedronken. Jij hoort dit. Hoe reageer jij hierop als leerkracht? Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

11 Werkblad 5 Allerhande breinen Verkennen Naast de trap op verdieping 4 staat de exhibit Breinboom. Dit is een opstelling in de vorm van een electrospel, waar je de hersenen van verschillende diersoorten ziet. Kijk naar alle hersenen in de Breinboom en vergelijk deze. Noem drie opvallende verschillen. Aan de slag Doe nu de exhibit. In hoeverre verschilt het brein van mensen met dat van andere dieren? Wat zijn de meest opvallende verschillen? Jij als leerkracht Baviaan Leeuw Krokodil Chimpansee Dolfijn Wolf Mens Struisvogel Wetenschappers denken dat intelligentie te maken heeft met de massa van hersenen ten opzichte van het totale lichaamsgewicht. Ook de hoeveelheid plooien in de hersenen heeft invloed op het beter kunnen uitvoeren van een ingewikkelde taak. In de tabel staan dieren genoemd. Welk dier is volgens jou het meest intelligent? Zet een 1 bij het minste intelligente dier en eindig met een 8 voor het intelligentste dier op aarde. In welke groep(en) zou je deze oefening kunnen doen? Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

12 Werkblad 6 Je lichaam verraadt je... Verkennen Vraag een medestudent om een nummer onder de 10 te kiezen en aan dat nummer te blijven denken. Kijk hem of haar diep in de ogen en probeer het nummer te raden. Lukt het? Aan de slag Lukt het om iemands gedachten te lezen? Ga naar de exhibit Zichtbare gedachten op verdieping 4. Deze exhibit gaat over het kunnen raden van een gedachte van een ander. Doe de exhibit twee keer. Wissel de tweede keer van rol. Hebben jullie beiden het getal geraden? Hoe kan dat? Lees de uitleg bij de exhibit. Jij als leerkracht Welk verband leggen je leerlingen tussen emoties en lichamelijke reacties? Laat je leerlingen in tweetallen een lijstje maken, bij elke emotie schrijven ze een toepasselijke lichamelijke reactie. Emotie Lichamelijke reactie verdriet angst schaamte zenuwachtig Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

13 Werkblad 7 Kleur bekennen Verkennen Ken je lichaam: welke plekken van je lichaam zijn het warmst? Aan de slag Ga naar de exhibit Kleur bekennen op verdieping 3. Deze exhibit bevindt zich voor de Peepshow. De exhibit bevat een infraroodcamera. Dit is een meetinstrument om infrarood (straling) waar te nemen. Daarmee kun je warmte zichtbaar maken. Welk lichaamsdeel is het warmst? En welke het koudst? Gebruik de tatoeages. Kloppen je eigen antwoorden met je waarnemingen bij de exhibit? Wat vond je verrassend en welke verklaring heb je hiervoor? Jij als leerkracht Je kunt je zintuigen voor warm en koud voor de gek houden. Dit kun je door middel van een klein proefje demonstreren. Neem een bak koud, lauw (kamertemperatuur) en warm water. Zet het lauwe water in het midden, warm water links en koud water rechts. Dompel je linkerhand in warm water en je rechterhand tegelijkertijd in koud water. Doe dit een halve minuut. Dompel daarna allebei je handen in de bak met lauw water. Voelt dit voor je linkerhand hetzelfde als je rechterhand? Hoe komt dit denk je? Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

14 Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

15 Zoom in op exhibits Zoom in op Exhibits 1 17 Zoom in op Exhibits 2 19 Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

16 Zoom in op exhibits Kies twee van de onderstaande exhibits. Kom je zelf een andere interessante exhibit over het menselijk lichaam tegen, dan mag je deze natuurlijk ook kiezen. Kies twee exhibits uit en beantwoord de vragen op de volgende pagina s. Verdieping 1 Spijkerstoel Deze exhibit bevindt zich aan de rechterkant van verdieping 1, gezien vanaf de ingang. Verdieping 4 Brein in de war Deze exhibit bevindt zich aan de rechterkant van verdieping 4, gezien vanaf de trap. Ben jij uniek? Deze exhibit bevindt zich aan de achterkant van verdieping 1, gezien vanaf de ingang. Ken je grenzen Deze exhibit bevindt zich aan de linkerkant van verdieping 4, gezien vanaf de trap. Stamboom Deze exhibit bevindt zich tegenover de twee liften aan de achterkant van verdieping 1, gezien vanaf de ingang. Vier generaties Deze exhibit bevindt zich naast de trap op verdieping 1. Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

17 Werkblad Zoom in op Exhibits 1 Naam van exhibit Verkennen Waarom heb je deze exhibit gekozen? Aan de slag! Doe de exhibit. Wat kun je hier leren? Stel dat je met een groepje leerlingen bij deze exhibit staat. Hoe kun je leerlingen prikkelen om ermee aan de slag te gaan? Welke interventies kun je bij deze exhibit bedenken? Denk aan; hulpmiddelen, vragen en begeleiding. Jij als leerkracht Bedenk een opdracht voor leerlingen bij deze exhibit. De opdracht heeft drie onderdelen: verkennen, aan de slag en conclusie (simpele uitleg over exhibit). Verkennen Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

18 Zoom in op Exhibits 1 Aan de slag Conclusie Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

19 Werkblad Zoom in op Exhibits 2 Naam van exhibit Verkennen Waarom heb je deze exhibit gekozen? Aan de slag! Doe de exhibit. Wat kun je hier leren? Stel dat je met een groepje leerlingen bij deze exhibit staat. Hoe kun je leerlingen prikkelen om ermee aan de slag te gaan? Welke interventies kun je bij deze exhibit bedenken? Denk aan; hulpmiddelen, vragen en begeleiding. Jij als leerkracht Bedenk een opdracht voor leerlingen bij deze exhibit. De opdracht heeft drie onderdelen: verkennen, aan de slag en conclusie (simpele uitleg over exhibit). Verkennen Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

20 Zoom in op Exhibits 2 Aan de slag Conclusie Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

21 Meer informatie N Achtergrondinformatie Zoom in op je lichaam 22 Achtergrondinformatie Zoom in op exhibits 30 Praktische informatie voor uw bezoek aan NEMO 32 Plattegrond van NEMO 34 Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

22 Achtergrondinformatie Zoom in op je lichaam 1 Ben jij je genen? Er zijn verschillende mogelijkheden om een les over erfelijkheid te geven op de basisschool. Zo kun je bijvoorbeeld ingaan op de uiterlijke kenmerken (fenotypen) van de leerlingen. Je kunt hun fenotypes vergelijken met die van hun ouders en de leerlingen een stamboom laten tekenen. Op deze manier sluit je aan bij hun belevingswereld. Erfelijkheid kan een gevoelig onderwerp zijn. Bijvoorbeeld wanneer er een geadopteerd kind in je klas zit of als een leerling een erfelijke ziekte in de familie heeft. Hoe ga je hiermee om? Er is er natuurlijk niet één juist antwoord op deze vraag. Daarom is het goed om hierover van te voren na te denken. Praat erover met studiegenoten; wellicht hebben zij goede ideeën. Alvast een aanzet: Vertel vooraf dat het kan voorkomen dat kenmerken tussen grootouders, ouders en kinderen niet overeenkomen. Dat komt omdat erfelijkheid in werkelijkheid complexer is dan hoe het nu wordt weergegeven. Zorg dat je, voor kinderen die weten dat niet allebei hun ouders hun biologische ouders zijn, een opdracht hebt waarbij ze aan een andere familie kunnen werken, of dat ze met een andere leerling kunnen samenwerken. Dominant en recessief Voor elk van je kenmerken heb je twee genen. Het ene krijg je van je moeder, het andere van je vader. Zo kun je bijvoorbeeld van je moeder het gen voor blauwe ogen hebben gekregen en van je vader het gen voor bruine ogen. Maar welke kleur ogen krijg je dan? Het gaat erom welk gen de baas is, oftewel welk gen dominant is. Dit gen bepaalt welke kleur ogen je krijgt. Het niet-dominante gen noemen we recessief. Voor oogkleur is bekend dat het gen voor bruine ogen meestal dominant is over het gen voor blauwe ogen. In dit geval zal je dus bruine ogen krijgen. 2 Ontwikkeling (1) 1 Bron: Van Es, S.E., Van Schijndel, T., Franse, R. & Raijmakers, M.E.J. (2009). Children s thoughts on unborn babies Representational redescription in preconceptions of children on fetal development. In Taatgen, N. & Van Rijn, H. (eds.): Proceedings of the Annual Conference of the Cognitive Science Society, Amsterdam. Vroeger hadden mensen vaak aparte ideeën over voorplanting van mensen en de ontwikkeling van embryo s. Dat is niet vreemd, want men had nog niet de techniek om dat goed te onderzoeken. Tegenwoordig is meer bekend over het verloop van een zwangerschap en welke stadia een embryo doorgaat. Door onderzoek krijgen we steeds meer inzicht. Hierdoor zijn Ivf-behandelingen mogelijk en kunnen we ziektes en afwijkingen vroegtijdig ontdekken. Onderzoek in NEMO 1 naar denkbeelden van kinderen over de ontwikkeling van een embryo leverde de volgende driedeling in ideeën op die kinderen (4-12 jaar) hebben: Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

23 Achtergrondinformatie Zoom in op je lichaam Naarmate kinderen ouder worden, ontwikkelen hun denkbeelden hierover. Om deze denkbeelden te onderzoeken, werd er tijdens het onderzoek gevraagd hoe een baby eruit ziet aan het begin van de zwangerschap en wanneer de baby bijna geboren wordt. Dit tekenden de kinderen vervolgens. 1. Lichamelijke verandering bestaat slechts uit groei. 2 Lichamelijke verandering bestaat onder andere uit het uitgroeien van lichaamsdelen zoals armen en benen. 3 Prenatale ontwikkeling gaat gepaard met structurele veranderingen in de opbouw van het lichaam. In de klas kun je dit ook doen. Op de volgende pagina staat hiervoor een werkblad. De kinderen kunnen hun eigen tekeningen vergelijken met die van hun leeftijdsgenootjes. Daarna bespreek je dit met de hele klas en categoriseer je welke beelden er leven. Naar aanleiding hiervan kun je een aantal boeken neerleggen, waarmee ze hun eigen denkbeelden kunnen koppelen aan de nieuwe informatie. Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

24 Achtergrondinformatie Zoom in op je lichaam Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

25 Achtergrondinformatie Zoom in op je lichaam 3 Ontwikkeling (2) Puberteit is de periode waarin kinderen zich ontwikkelen tot volwassen mannen en vrouwen. Een belangrijke, maar soms ook lastige periode. Wanneer kom jij als leerkracht in aanraking met puberende kinderen? De leeftijd waarop de puberteit begint, verschilt sterk per kind. Meisjes komen gemiddeld eerder in de puberteit dan jongens. Het kan voor jongens verhelderend zijn dat het helemaal niet raar is, dat ze nog zo klein zijn ten opzichte van het andere geslacht. Bij meisjes is de groeispurt één van de eerste zichtbare tekenen van de puberteit. De groeispurt begint bij meisjes als ze gemiddeld 10,5 jaar oud zijn. Rond diezelfde tijd beginnen de borsten te groeien. Vervolgens komen de eerste schaamharen en de eerste okselharen. Langzaam maar zeker zullen ze merken dat de heupen, dijen en billen dikker worden. Hierna volgt de eerste menstruatie: een belangrijk moment in het leven van een meisje. Een meisje wordt rond haar dertiende of veertiende jaar voor het eerst ongesteld. Natuurlijk zijn dit allemaal gemiddeldes en kan het ook zijn dat een meisje al op haar negende ongesteld wordt of dat op haar achtste borsten beginnen te groeien. Het eerste dat bij jongens aan het begin van de puberteit opvalt, is dat ze schaamhaar krijgen en dat de teelballen groter worden. Dit gebeurt meestal als een jongen 12 jaar oud is. Pas bij een gemiddelde leeftijd van 12,5 jaar begint bij jongens de groeispurt. Vandaar dat meisjes uit de hoogste klassen van de basisschool vaak groter zijn dan de jongens. Na het begin van de groeispurt zal de penis groter worden en kan een jongen zijn eerste zaadlozing krijgen. Later in de puberteit wordt de stem lager en zal hij baardgroei krijgen. Ook op andere plekken kan haar gaan groeien (borsthaar, rughaar, enz.). Tegen het eind van de puberteit heeft de jongen bredere schouders en een bredere borstkas. Net als bij meisjes geldt ook voor jongens dat de leeftijd waarop de ontwikkelingen plaatsvinden, sterk per kind verschillen. Als leerkracht zul je het meest in aanraking komen met beginnende pubers in groep 7 & 8. Maar het is helemaal niet vreemd als je in groep 6 of zelfs groep 5 al kinderen tegenkomt die aan de puberteit beginnen. Als je dit thema bespreekt moet het voor de leerlingen duidelijk zijn dat er niets fout is! Je gaat samen op onderzoek uit naar hoe iets werkt of in elkaar steekt. Het is meer een ontdekkingstocht, dan het aanleren van kennis. Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

26 Achtergrondinformatie Zoom in op je lichaam 4 Onder invloed Uit onderzoek blijkt dat ruim een derde van de leerlingen uit groep 7 en 8 weleens een glaasje alcohol heeft gedronken. Dat er leerlingen zijn die alcohol drinken, dat wist je misschien wel. Maar is het nou echt zo slecht voor ze of valt het allemaal wel mee? De hersenen van basisschoolleerlingen zijn nog volop in ontwikkeling. Deze ontwikkeling kan beïnvloed worden door stoffen van buitenaf en alcohol is één daarvan. Alcohol remt de groei van de hersenen. De gevolgen hangen af van de mate waarin kinderen drinken. Bij kinderen die dronken worden, is de kans groot dat hun hersenen blijvend aangetast worden. Ze zullen dan bijvoorbeeld moeite krijgen zich te beheersen, moeilijker kunnen leren en zich slecht kunnen concentreren. Kinderen die elke week 1 glas drinken, lopen ook risico op blijvende hersenbeschadiging. Bij 1 glas per maand is het risico nog wel aanwezig, maar minder groot. Héél af en toe een (klein) glaasje, zoals een beetje champagne tijdens oud & nieuw, kan niet zo heel veel kwaad. Tenminste, niet voor de hersengroei. Maar er komt meer kijken bij alcoholgebruik door kinderen. Er is namelijk gebleken dat kinderen die op jonge leeftijd alcohol drinken, een grotere kans hebben om op latere leeftijd verslaafd te raken aan alcohol dan kinderen die helemaal geen alcohol drinken. Zeker iets om in gedachten te houden dus! Hoe jij omgaat met leerlingen waarvan je merkt dat ze alcohol drinken, is natuurlijk helemaal aan jou en het beleid van je school. Spreek je de ouders erop aan? Of het kind zelf? Geef je een les voor de hele klas waarin je uitlegt wat alcohol met je doet? Of doe je niets? Het kan allemaal. Maar als je wat meer van de feiten weet, is het misschien makkelijker om een keuze te maken. Alcohol: van glas tot hersenen De alcohol die je drinkt gaat via je mond en je slokdarm naar je maag. Daar wordt ongeveer 20% van de alcohol in je bloed opgenomen. De overige 80% wordt in je bloed opgenomen via je dunne darm. Eenmaal in je bloed aangekomen, verspreidt de alcohol zich door je hele lichaam, waaronder je hersenen. In je hersenen oefent alcohol een verdovende werking uit op de hersencellen. Het zorgt ervoor dat de communicatie tussen deze cellen wordt vertraagd. Hoe meer alcohol in je hersenen terecht komt, des te moeilijker je zenuwcellen met elkaar kunnen communiceren. Vandaar dat sommige mensen zich behoorlijk vreemd gedragen als ze veel alcohol gedronken hebben. Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

27 Achtergrondinformatie Zoom in op je lichaam 5. Allerhande breinen Breinboom De hersenen zijn het commandocentrum van het lichaam. Ze bepalen hoe we denken, voelen en ons gedragen. Hoe complexer een organisme en zijn omgeving, hoe complexer de hersenen. De hersenen van verschillende dieren laten overeenkomsten en verschillen zien. Overeenkomsten Elk brein is symmetrisch en heeft twee hersenhelften. Elk brein heeft een ruggenmerg dat van de hersenen naar de rest van het lichaam loopt. Elk brein heeft drie hoofdgedeelten. Elk met een speciale taak: Hersenstam: controleert de basisfuncties die nodig zijn om te overleven. Kleine hersenen (Cerebellum): zorgen dat de spieren goed samenwerken voor een juiste coördinatie, een goed evenwicht en het aanleren van bewegingen. Grote hersenen (Cerebrum): zijn verantwoordelijk voor denken, leren, herinneren, voelen, emoties, taal en het bewust bewegen van spieren. Verschillen Hersenen verschillen in grootte. Hersenen verschillen in vorm en structuur: De meest eenvoudige hersenen vinden we in de geleedpotigen, zoals de kreeft. Het is niet echt een brein. Ze hebben een simpel zenuwsysteem dat bestaat uit reflexroutes die reageren op licht, geur, beweging of druk. Bovenop de hersenen van sommige dieren, zoals vogels, katten en konijnen, steekt een grote bulbus olfactorius uit, een reukbrein. De grote omvang van deze uitstulping laat zien hoe belangrijk reuk is voor het overleven van deze dieren. Lagere diersoorten (vissen, amfibieën, reptielen) denken niet veel, maar zijn de hele dag bezig met het zoeken naar voedsel, eten, drinken, slapen, voortplanten en verdedigen. Hun hersenen bevatten gebieden die deze functies beheersen. Wij doen dit soort dingen ook en hebben dus een ingebouwd reptielenbrein. De hersenen van dieren hebben een verschillend geplooid hersenschors: sommige hersenen zijn glad, terwijl andere veel plooien bevatten. Als je van de vissen opklimt in de evolutionaire stamboom naar de mensen, wordt de hersenschors steeds groter en krijgt meer plooien. Hoe komt het dat gedurende de evolutie sommige dieren intelligenter zijn geworden dan anderen? Dit heeft veel te maken met de leefomgeving van het dier en met de vraag hoe slim het moet zijn om te overleven en zich voort te planten. Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

28 Achtergrondinformatie Zoom in op je lichaam Een manier om intelligentie te meten, is te kijken hoeveel en wat voor soort beslissingen een dier moet nemen om: voedsel te vinden jagers die hun prooi besluipen nemen meer beslissingen dan dieren die voedsel voor hun neus vinden; zich te beschermen dieren die zowel jager als prooi zijn, nemen meer beslissingen dan dieren die slechts het één of het ander zijn; met anderen samen te leven in een groep dieren die in een groep leven en hun activiteiten moeten afstemmen op die van anderen, nemen ingewikkelder beslissingen. Ze moeten slimmer zijn dan dieren die alleen leven. Antwoord bij de opdracht: krokodil struisvogel leeuw wolf dolfijn baviaan chimpansee mens 6 Je lichaam verraadt je... Zichtbare gedachten Hoe kan deze exhibit iemand in staat stellen je gedachten te lezen? Wanneer je iets probeert te verbergen (in dit geval het getal dat je in gedachten hebt) of wanneer je een emotie ervaart, treedt een aantal fysiologische veranderingen op. Een van deze fysiologische reacties is een verhoogde zweetafscheiding. De verhoogde zweetafscheiding zorgt ervoor dat de elektrische weerstand van je huid afneemt. Op het moment dat de ondervrager het getal dat jij in gedachten hebt opnoemt, begin je meer te transpireren. De speciale vingerhoed registreert deze veranderingen in de elektrische weerstand van je huid en de wijzer op de tafel van de ondervrager slaat uit. Een leugendetector werkt op dezelfde manier. Wanneer de fysiologische reacties van iemand tijdens een ondervraging worden geregistreerd, kun je zien op welk moment of bij welke vraag hij sporen van emotionele opwinding vertoont. Dat kan betekenen dat deze persoon liegt of iets probeert te verbergen. De fysiologische reacties worden overigens niet zozeer veroorzaakt door het liegen zelf, maar door de angst dat de waarheid achterhaald zal worden. Naast de verandering van de elektrische weerstand van de huid die bij deze exhibit wordt gemeten, veroorzaakt emotionele opwinding een verandering van de hartslag, ademhaling en bloeddruk. Het is algemeen bekend dat emotionele opwinding gepaard gaat met lichamelijke veranderingen. Het ontmaskeren van leugenaars met behulp van een leugendetector is echter nog verre van onfeilbaar en is vaak bekritiseerd op grond van de volgende argumenten: Een reactie op een vraag kan laten zien dat iemand opgewonden is, maar niet waarom hij opgewonden is. Bepaalde vragen of woorden kunnen een onschuldige verdachte zenuwachtig maken of emotioneren, zodat hij lijkt te liegen, hoewel hij de waarheid spreekt. Een geoefend leugenaar kan zo gewend zijn om te liegen, dat hij weinig opwinding vertoont. Een kenner kan het apparaat om de tuin leiden door aan iets opwindends te denken of door zijn spieren te spannen bij het beantwoorden van neutrale vragen. Hij laat dan bij het spreken van de waarheid dezelfde fysiologische reactie zien als bij zijn leugens. Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

29 Achtergrondinformatie Zoom in op je lichaam In Nederland wordt de leugendetector niet gebruikt vanwege zijn onbetrouwbaarheid. Ook in de Verenigde Staten - het land dat het meest warm loopt voor deze techniek - worden de resultaten van een leugendetectortest door veel rechtbanken niet als bewijs geaccepteerd. Andere emoties met de bijbehorende lichamelijke reacties vind je hieronder. Emotie verdriet angst schaamte zenuwachtig Lichamelijke reactie tranen, snikken, huilen kippenvel,beven, trillen blozen klamme handen, hartkloppingen 7 Kleur bekennen Infraroodcamera Deze camera neemt geen normaal beeld op, maar meet de hoeveelheid infrarode straling. Door een bepaalde hoeveelheid straling een kleurcode te geven, krijg je een beeld dat uit allemaal kleuren bestaat. Elke kleur staat voor een bepaalde temperatuur. Op deze manier kun je ook in het donker een levend, warmbloedig wezen zien en kun je de warmte per lichaamsdeel zien. Ook wordt duidelijk dat kleren en haren een isolerende functie hebben. Met deze techniek is het mogelijk om warmte met je ogen waar te nemen. Deze manier van warmte opsporen wordt vaak gebruikt. Denk maar eens aan het programma dating in the dark waar mannen en vrouwen in het donker afspreken. De camera en wij kunnen hen in het donker volgen door infrarood. Infraroodcamera s worden verder gebruikt om brandhaarden te ontdekken, om in de nacht beter te zien, marihuanaplantages te ontdekken en om achter het energieverlies van gebouwen te komen. Ook worden ze veelvuldig in de medische wereld ingezet om ontstekingen en tumoren op te sporen. Warm en koud: relatieve begrippen Je huid zit vol met kleine sensoren de zenuwen. Ook de huid van je hand. De zenuwen nemen temperatuur waar en sturen boodschappen naar je brein. Niet welke exacte temperatuur iets heeft, maar of iets warm of koud is. De zenuwen vergelijken de temperatuur van een voorwerp dus steeds met de temperatuur van de omgeving en van je lijf. Wat gebeurde er bij de proef? Als je linkerhand een tijdje in heel warm water hangt, raken de sensoren gewend aan de temperatuur. Als je daarna je linkerhand in lauw water houdt, lijkt daardoor dat water voor die sensoren koud. En dat vertellen ze je brein. Voor je rechterhand is het precies omgekeerd. Zoom in op je lichaam PABO Inspiratie & Verdieping Versie

Algemene informatie. In NEMO. Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.

Algemene informatie. In NEMO. Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo. Algemene informatie In NEMO 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl Algemene informatie versie 11-2014 1 Praktische informatie voor uw bezoek aan NEMO Speciaal schooltarief Leerlingen primair

Nadere informatie

Maak > test > verbeter

Maak > test > verbeter Maak > test > verbeter Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Maak > test > verbeter

Maak > test > verbeter Maak > test > verbeter Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

You, Me, Electricity

You, Me, Electricity You, Me, Electricity Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! You, Me, Electricity Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 You, Me, Electricity

Nadere informatie

Zeker weten?! Lesmateriaal, 1-2 havo/vwo Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Zeker weten?! Lesmateriaal, 1-2 havo/vwo Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Zeker weten?! Lesmateriaal, 1-2 havo/vwo Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In NEMO versie 12-2013 1

Energie. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In NEMO versie 12-2013 1 Energie Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In NEMO versie 12-2013 1 Energie Energie is overal. Denk aan de zon, aan beweging

Nadere informatie

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Mijn naam: Teen Facts Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Mijn naam: Teen Facts Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Teen Facts Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek de wetenschap achter de puberteit Teen Facts Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 10-2013 1 Teen Facts De puberteit, misschien

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Zoeken naar leven Wat

Nadere informatie

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is bedoeld voor gebruik bij het bezoek aan NEMO

Energie. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw havo/vwo. Dit lesmateriaal is bedoeld voor gebruik bij het bezoek aan NEMO Energie Lesmateriaal, onderbouw havo/vwo Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is bedoeld voor gebruik bij het bezoek aan NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl

Nadere informatie

Fenomena. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1

Fenomena. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1 Fenomena Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Fenomena Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 01-2016 1 Fenomena Welkom bij Fenomena! Deze hele

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Zoeken naar leven Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Krachtpatsers. Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Krachtpatsers. Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Krachtpatsers Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Mijn naam: Teen Facts Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Mijn naam: Teen Facts Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Teen Facts Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek de wetenschap achter de puberteit Teen Facts Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 11-2014 1 Teen Facts De puberteit, misschien

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Zoeken naar leven. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Zoeken naar leven Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Zoeken naar leven Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Zoeken naar leven

Nadere informatie

Spiegels. Lesmateriaal, groep 3-4 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Spiegels. Lesmateriaal, groep 3-4 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Spiegels Lesmateriaal, groep 3-4 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Wereld van Wiskunde. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Wereld van Wiskunde. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Wereld van Wiskunde Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Teen Facts. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Teen Facts. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Teen Facts Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Tijdreis Wetenschap. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Tijdreis Wetenschap. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Tijdreis Wetenschap Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Tijdreis Wetenschap Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 01-2016 1 Wetenschap

Nadere informatie

Kettingreacties. Lesmateriaal, 1-3 VMBO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Kettingreacties. Lesmateriaal, 1-3 VMBO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Kettingreacties Lesmateriaal, 1-3 VMBO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

You, Me, Electricity. Jouw werkbladen. In NEMO. Naam:

You, Me, Electricity. Jouw werkbladen. In NEMO. Naam: You, Me, Electricity Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: k Ontde e zélf ho ld re de we t! werk You, Me, Electricity Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 You, Me, Electricity Hallooooo!!!!

Nadere informatie

Het brein. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Het brein Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Het brein. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Het brein Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Het brein Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Het brein Groep 7-8 Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Het brein Hersenen zijn ontzettend

Nadere informatie

Krachtpatsers. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Krachtpatsers Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1

Krachtpatsers. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Krachtpatsers Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 Krachtpatsers Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Krachtpatsers Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 Krachtpatsers Waarom stort een

Nadere informatie

Onderzoeken. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Onderzoeken Groep 5-6 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1

Onderzoeken. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Onderzoeken Groep 5-6 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1 Onderzoeken Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Onderzoeken Groep 5-6 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1 Wetenschap overal om ons heen

Nadere informatie

Krachtpatsers. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Krachtpatsers. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Krachtpatsers Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

You, Me, Electricity

You, Me, Electricity You, Me, Electricity Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! You, Me, Electricity Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 You, Me, Electricity

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Naam: Teen Facts Onderbouw VO Leerlingen In NEMO 01-09-2015 1

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Naam: Teen Facts Onderbouw VO Leerlingen In NEMO 01-09-2015 1 Teen Facts Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek de wetenschap achter de puberteit Teen Facts Onderbouw VO Leerlingen In NEMO 01-09-2015 1 Teen Facts De puberteit, misschien zit je er middenin

Nadere informatie

Teen Facts. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Teen Facts. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Teen Facts Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Reis door de Geest. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Reis door de Geest. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Reis door de Geest Jouw werkbladen In NEMO Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Reis door de Geest Groep 7-8 Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 Reis door de Geest

Nadere informatie

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1

Energie. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Naam: Klas: Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie Jouw werkbladen In de klas Naam: Klas: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Energie Onderbouw havo/vwo Leerlingen In de klas versie 04-2014 1 Energie op aarde Energie, fossiele brandstoffen, groene

Nadere informatie

Kettingreacties. Lesmateriaal, 2-3 VMBO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Kettingreacties. Lesmateriaal, 2-3 VMBO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Kettingreacties Lesmateriaal, 2-3 VMBO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF

JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF Het is heel belangrijk om je eigen lijf goed te kennen. Als je wordt geboren, ben je een meisje of een jongen. In de loop van de tijd groeit je lijf groeit hard tot je volwassen en uitgegroeid

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Het foetaal alcohol syndroom. www.kinderneurologie.eu Het foetaal alcohol syndroom Wat is het foetaal alcohol syndroom? Het foetaal alcohol syndroom is een combinatie van aangeboren afwijkingen bij een baby die veroorzaakt zijn door alcohol gebruik van de

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, 4-5 VWO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, 4-5 VWO Docentenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Zoeken naar leven Lesmateriaal, 4-5 VWO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Spiegels en zeepbellen

Spiegels en zeepbellen Spiegels en zeepbellen Lesmateriaal, groep 3-4 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl

Nadere informatie

Ruimteschip Aarde. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Ruimteschip Aarde. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Ruimteschip Aarde Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Ruimteschip Aarde Groep 5-7 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1 Ruimteschip Aarde

Nadere informatie

Teen Facts. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Teen Facts. Docentenhandleiding. Lesmateriaal, onderbouw VO. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Teen Facts Lesmateriaal, onderbouw VO Docentenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Naam: Teen Facts Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1

Teen Facts. Jouw werkbladen. In NEMO. Ontdek de wetenschap achter de puberteit. Naam: Teen Facts Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 Teen Facts Jouw werkbladen In NEMO Naam: School: Klas: Ontdek de wetenschap achter de puberteit Teen Facts Onderbouw VO Leerlingen In NEMO versie 04-2014 1 Teen Facts De puberteit, misschien zit je er

Nadere informatie

Verbinding voelen met je omgeving

Verbinding voelen met je omgeving 2 Verbinding voelen met je omgeving Doel: We horen allemaal bij elkaar We zijn met heel veel mensen op deze wereld. Daar ben je jezelf niet van bewust. Meestal zie je alleen de mensen waarbij je woont

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL

speciaal onderwijs lesbrief alcohol UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (030) 637 31 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL speciaal onderwijs UITGAVE: STICHTING VOORKOM! T (00) 67 1 44 E-MAIL: STICHTING@VOORKOM.NL WWW.VOORKOM.NL inhoud LES 1: KENNISMAKING MET ALCOHOL SOORTEN DRANK DE WERKING VAN ALCOHOL 4 DE GEVOLGEN VOOR

Nadere informatie

Samenvatting Mensen ABC

Samenvatting Mensen ABC Samenvatting Mensen ABC Week 1ABC: Wie zijn wij? Info: Wie zijn wij mensen Mensen zijn verschillend. Iedereen is anders, niemand is hetzelfde. Dat noem je uniek. Een mens heeft een skelet van botten. Daarom

Nadere informatie

Werkvormen: Lesdoelen: Benodigdheden: Kinderboeken: Filmpje: Les 2: Ik verander in de puberteit (meisje) Lesoverzicht

Werkvormen: Lesdoelen: Benodigdheden: Kinderboeken: Filmpje: Les 2: Ik verander in de puberteit (meisje) Lesoverzicht Les 2: Ik verander in de puberteit (meisje) Lesoverzicht Werkvormen: Lesdoelen: Kinderen weten welke lichamelijke en emotionele veranderingen zich bij meisjes voordoen in de puberteit. Kinderen weten dat

Nadere informatie

Zintuigen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/58369

Zintuigen. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/58369 Auteur Iris Kikkert Laatst gewijzigd 11 March 2015 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/58369 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN. Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29

ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN. Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29 ALCOHOL EN OPVOEDING UW KIND OP HET VOORTGEZET ONDERWIJS DE GEZONDE SCHOOL EN GENOTMIDDELEN Folder Alcohol en opvoeding.indd 1 27-07-2011 13:42:29 ALCOHOL EN OPVOEDING Als kinderen naar het voortgezet

Nadere informatie

Test je kennis! De heelalquiz

Test je kennis! De heelalquiz Test je kennis! heelalquiz Introductie les 3 Planeten, sterren, manen, de oerknal. Het zijn termen die leerlingen vast wel eens voorbij hebben horen komen. Maar wat weten de leerlingen eigenlijk al van

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: De komende weken gaan we het hebben over de verschillende veranderingen die jongens en meisjes in de puberteit doormaken. Het is een periode die ongeveer drie jaar

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Trainershandleiding Brugklas Bikkels versie 2014 Inhoudsopgave Introductie Organiseer je training Praktische tips De werkmap Powerpoint presentatie Ouderbrieven Draaiboek Bijeenkomst 1 Bijeenkomst 2 Bijeenkomst

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen?

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Uw kind en roken, drinken en blowen? U kunt er iets aan doen! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN?

HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? HOE HELP IK MIJN KIND NEE ZEGGEN TEGEN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? UW KIND EN ROKEN, DRINKEN EN BLOWEN? U KUNT ER IETS AAN DOEN! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

Sociale/pedagogische vragenlijst

Sociale/pedagogische vragenlijst Bijlage 1 Sociale/pedagogische vragenlijst voor ouders en begeleiders van mensen met een matige tot (zeer) ernstige verstandelijke beperking, al dan niet in combinatie met een lichamelijke beperking 1

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BOVENBOUW HAVO/VWO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BOVENBOUW HAVO/VWO LEERLING LESMODULE BOVENBOUW HAVO/VWO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 DE HERSENEN EN DE ZINTUIGEN DENKOEFENING WAARVOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? UITLEG Je hersenen werken samen met je zintuigen. Steeds

Nadere informatie

Sjabloon webkwestie Pabo Arnhem - kopie 1 - kopie 1 - kopie 1 - kopie 1

Sjabloon webkwestie Pabo Arnhem - kopie 1 - kopie 1 - kopie 1 - kopie 1 Sjabloon webkwestie Pabo Arnhem - kopie 1 - kopie 1 - kopie 1 - kopie 1 Auteur Bovie Pruijn Laatst gewijzigd Licentie Webadres 07 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/79126

Nadere informatie

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Handleiding lesmethode Groep 8 Brugklas Bikkels versie 2016 Inhoudsopgave Introductie 4 Verantwoording Methodiek 5 Doorgaande lijn Po en Vo 6 Preventief en curatief 7 Organiseer je les 8 Praktische tips

Nadere informatie

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen?

Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Hoe help ik mijn kind nee zeggen tegen roken, drinken en blowen? Uw kind en roken, drinken en blowen? U kunt er iets aan doen! Kinderen die opgroeien krijgen te maken met allerlei verleidingen. Bijvoorbeeld

Nadere informatie

Fenomena. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO

Fenomena. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Fenomena Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Ruimteschip Aarde. Lesmateriaal, groep 5-7 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Ruimteschip Aarde. Lesmateriaal, groep 5-7 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Ruimteschip Aarde Lesmateriaal, groep 5-7 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Relationele vorming De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Programma Introductie relationele- en seksuele vorming Inventarisatie van vragen De seksuele ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

FLIPPEN. Naam: Ruben van Dijk Datum van inlevering: 28/11/06 Klas: M1C Tutorgroep: 2

FLIPPEN. Naam: Ruben van Dijk Datum van inlevering: 28/11/06 Klas: M1C Tutorgroep: 2 FLIPPEN Naam: Ruben van Dijk Datum van inlevering: 28/11/06 Klas: M1C Tutorgroep: 2 Verantwoording: Opleiding: Media Vormgeven School: Media college Amsterdam Jaar: 1 Projectomschrijving: Het maken van

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Week van de Lentekriebels

Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding, op school en thuis Anja Sijbranda GGD Hart voor Brabant Programma Waarom relationele en seksuele vorming? Wat doet school?

Nadere informatie

Ik ben Alice - docenten

Ik ben Alice - docenten Doelgroep: voortgezet onderwijs, middenbouw havo en vwo Voor u ligt de lesbrief die hoort bij een bezoek aan het wetenschapsfilmfestival InScience. Tijdens het festivalbezoek gaan leerlingen de documentaire

Nadere informatie

Experimenteren in NEMO

Experimenteren in NEMO Experimenteren in NEMO PABO Inspiratie & Kennismaking Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl Experimenteren in NEMO PABO Inspiratie & Kennismaking

Nadere informatie

Doe-het-zelfpakket: geschiedenis

Doe-het-zelfpakket: geschiedenis Zelfstandig bezoek groep 3-4 Kunnen de leerlingen de overeenkomsten en verschillen ontdekken met het heden? Wat is er zo bijzonder dat het voor altijd in het museum moet worden bewaard? En wat vinden de

Nadere informatie

1 Introductie. We wensen je veel plezier met deze kaarten! Pieternel Dijkstra en Petra Bunnik

1 Introductie. We wensen je veel plezier met deze kaarten! Pieternel Dijkstra en Petra Bunnik 1 Introductie Leerlingen hebben recht op onderwijs dat bij hen past en dat hun individuele capaciteiten laat opbloeien. Deze kaarten helpen leerkrachten en docenten, intern begeleiders, remedial teachers,

Nadere informatie

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Zoeken naar leven. Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Zoeken naar leven Lesmateriaal, groep 7-8 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl boekingsbureau@e-nemo.nl

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Galerij van de Mens - Ons lichaam

Galerij van de Mens - Ons lichaam . Vul onderstaande tabel aan. Galerij van de Mens - Ons lichaam Werkblad - Niveau Welkom in het gedeelte Ons Lichaam van de Galerij van de Mens. Stap na stap zal je veranderingen ontdekken die je lichaam

Nadere informatie

Dialogen voor conceptcartoons. Verband genotype/fenotype, dominant/recessief

Dialogen voor conceptcartoons. Verband genotype/fenotype, dominant/recessief Dialogen voor conceptcartoons Verband genotype/fenotype, dominant/recessief 1 Is dit ons kind? (Zie conceptcartoon Horst Wolter op deze site.) Leermoeilijkheid (misconcept): Uiterlijke eigenschappen weerspiegelen

Nadere informatie

Prezi les 1: Website:

Prezi les 1: Website: Les 1 Bouw van het hart Inhoud 1. De leerkracht vertelt dat de leerlingen tijdens deze les het gaan hebben over de bouw van het hart. 2. De leerkracht laat het skelet van een mens zien en vraagt de leerlingen

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Het gedragmodel. 1. Inleiding

Het gedragmodel. 1. Inleiding Het gedragmodel 1. Inleiding Het gedragmodel is een NLP-techiek, ontwikkeld door Peter Dalmeijer (zie www.vidarte.nl) en Paul Lenferink. Het model leert ons feedback te geven waarbij we anderen op hun

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE ONDERBOUW HAVO/VWO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE ONDERBOUW HAVO/VWO LEERLING LESMODULE ONDERBOUW HAVO/VWO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WANNEER GEBRUIK JE JE HERSENEN? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? 1.2 HOE WERKEN JE HERSENEN EN JE ZINTUIGEN SAMEN?

Nadere informatie

DIERGEDRAG IN ARTIS. Lespakket diergedrag voor bovenbouw vmbo VERWERKING

DIERGEDRAG IN ARTIS. Lespakket diergedrag voor bovenbouw vmbo VERWERKING DIERGEDRAG IN ARTIS Lespakket diergedrag voor bovenbouw vmbo VERWERKING Diergedrag in Artis, oktober 2008, update maart 2010/2014 UITWERKEN VAN JE RESULTATEN Je hebt in Artis een aantal onderzoeken gedaan

Nadere informatie

Werkblad. LES 9: Ouders. www.gavoorgezond.nl GROEP 1-2. Bijlage 1. Rood actief inspannen/ sporten. Oranje middelmatig inspannen.

Werkblad. LES 9: Ouders. www.gavoorgezond.nl GROEP 1-2. Bijlage 1. Rood actief inspannen/ sporten. Oranje middelmatig inspannen. Werkblad GROEP 1-2 Bijlage 1 Rood actief inspannen/ sporten Oranje middelmatig inspannen Rust Werkblad GROEP 1-2, vervolg Bijlage 2 Dagen van de week Maandag Dinsdag Woensdag Donderdag Vrijdag Zaterdag

Nadere informatie

Nuchter opvoeden Alcohol en Drugs in de Opvoeding. Floris Munneke Anita van Stralen

Nuchter opvoeden Alcohol en Drugs in de Opvoeding. Floris Munneke Anita van Stralen Nuchter opvoeden Alcohol en Drugs in de Opvoeding Floris Munneke Anita van Stralen Programma Trends Invloeden op het kind Wat vindt u? Het gesprek met uw kind Verwijsmogelijkheden Wat roept het onderwerp

Nadere informatie

= als je angst voelt, ben je bang. = een ander woord voor verdrietig. = iemand die snel ergens bang van wordt.

= als je angst voelt, ben je bang. = een ander woord voor verdrietig. = iemand die snel ergens bang van wordt. Woordenlijst: Thema 3 Les 1 De angst Bedroefd De bangerik Opgewekt Oneerlijk Jaloers Eigenwijs Geduldig Nerveus Nors Ontevreden Dwars = als je angst voelt, ben je bang. = een ander woord voor verdrietig.

Nadere informatie

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 3 Waarom biodiversiteit? Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Ecosystemen

THEMA 2 ALLES WAT LEEFT. LES 3 Waarom biodiversiteit? Deze les gaat over: Bij dit thema horen ook: Ecosystemen Powered by ESA NEMO NSO SPACE EXPO WNF THEMA 2 ALLES WAT LEEFT LES 3 Waarom biodiversiteit? Deze les gaat over: Ecosystemen Bij dit thema horen ook: Les 1 Lunchtrommel in de ruimte Les 2 Lunchtrommel op

Nadere informatie

Project Alcohol 2014

Project Alcohol 2014 Project Alcohol 2014 Naam: Jong geleerd is oud gedaan!!!! Laat je niet Naam: F L s E s E N Klas:!!! 1 Inleiding De carnaval komt eraan. Een feest dat gevierd moet worden. Maar is het feestje van plezier

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

In balans door. centreren

In balans door. centreren In balans door centreren Centreren Om je lichaam en geest op een lijn te brengen is centreren een belangrijke vaardigheid. In eerste instantie is centreren je aandacht naar je een punt 3 tot 5 centimeter

Nadere informatie

Wereld van Wiskunde. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO

Wereld van Wiskunde. Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding. Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Wereld van Wiskunde Lesmateriaal, groep 5-6 Leerkrachtenhandleiding Dit lesmateriaal is voor gebruik in de klas én in NEMO Science Center NEMO Oosterdok 2 1011 VX Amsterdam 020 531 31 18 www.e-nemo.nl

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Alcoholintoxicatie 1

Alcoholintoxicatie 1 Alcoholintoxicatie 1 Je hebt teveel alcohol gedronken en dit heeft dusdanige effecten op je lichaam gehad dat een opname in het ziekenhuis noodzakelijk was. Doordat je teveel gedronken hebt kan er van

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Tweelingen in de groei

Tweelingen in de groei Tweelingen in de groei Henriëtte A. Delemarre-van de Waal Zoals bekend ontstaat een twee-eiige tweeling wanneer tegelijkertijd twee eicellen worden bevrucht door twee zaadcellen. Beide embryo s hebben

Nadere informatie

Zonder dieet lekkerder in je vel!

Zonder dieet lekkerder in je vel! Zonder dieet lekkerder in je vel! Vijf vragen en vijf stappen om te ontdekken hoe je jouw eetpatroon kunt veranderen en succesvol kunt afvallen. Overgewicht neemt ernstige vormen aan, veel volwassenen

Nadere informatie