Evaluatie LEMA. Datum 30 november 2010 Status Definitief

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Evaluatie LEMA. Datum 30 november 2010 Status Definitief"

Transcriptie

1 Evaluatie LEMA Datum 30 november 2010 Status Definitief

2

3 Evaluatie LEMA Datum 30 november 2010 Status Definitief

4 Evaluatie LEMA Colofon Uitgegeven door Rijkswaterstaat, Dienst Verkeer en Scheepvaart Informatie DVS-loket Telefoon Uitgevoerd door XTNT Experts in Traffic and Transport Samengesteld door Gerard Tertoolen, Sander Wortman Datum 30 november 2010 Status Definitief Pagina 4 van 37

5 Inhoud 1. Inleiding De LEMA Uw vraag: evaluatie van de LEMA Leeswijzer 7 2. Aanpak: hoe hebben wij de LEMA geëvalueerd? 8 3. Beschrijving uitkomsten evaluatie LEMA Uitkomst vragenlijst en focusgroepen Verbeterpunten LEMA 25 Bijlage A Aantal LEMA s en ervaring trainers 27 Bijlage B Uitgangspunten en programma van de LEMA 28 Pagina 5 van 37

6 1 Inleiding 1.1 De LEMA LEMA staat voor Lichte Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer en is een verplichte cursus voor beginnende bestuurders die met teveel alcohol op zijn gaan rijden. De maatregel is ingevoerd op 1 oktober 2008 en is een aanvulling op de al lang bestaande maatregel EMA (Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer). Bij de LEMA gaat het om lagere alcoholpromillages dan bij de EMA (een bloed- of ademalcoholgehalte tussen 0,5 en 0,8, c.q. tussen 220 ug/l en 350 ug/l) en betreft het alleen beginnende bestuurders (meestal jonger dan 25 jaar). De LEMA streeft ernaar om zo snel mogelijk en in een zo vroeg mogelijk stadium het rijden onder invloed van alcohol zodanig te beïnvloeden, dat recidive kan worden voorkomen. Daarbij is de uiteindelijke doelstelling van de LEMA dat de deelnemers inzien dat rijden onder invloed voor hen persoonlijk een probleem is en dat zij gemotiveerd zijn om niet meer onder invloed van alcohol aan het verkeer deel te nemen (zie ook bijlage B). In de cursus wordt veel informatie gegeven over de effecten van alcohol op het lichaam en het rijgedrag en cursisten gaan aan de slag met (huiswerk)opdrachten. Daarnaast kunnen ze ervaringen uitwisselen. De LEMA is (net als de al langer bestaande EMA) verplicht: wanneer de cursist niet meewerkt wordt het rijbewijs ongeldig verklaard. Aangenomen is dat bij beginnende bestuurders nog weinig gewoontevorming heeft plaatsgevonden. Daarom wordt verondersteld dat de cursus in belangrijke mate kan bijdragen aan het aanwennen van gewenst gedrag en het maken van de juiste keuzes. Waar nog geen sprake is van gewoontegedrag, is de invloed van attitudes nog relatief groot. In de cursus wordt dan ook getracht deze attitudes in positieve zin te beïnvloeden met het gewenste gedrag als gevolg. Door deel te nemen aan de LEMA krijgt de cursist de gelegenheid aan te tonen dat hij of zij het rijbewijs verdient. De cursus bestaat uit twee bijeenkomsten van elk een dagdeel, met steeds 8 tot 12 cursisten. Tussen de twee bijeenkomsten zit een week waarin de cursisten thuis aan de slag gaan met de informatie uit de eerste bijeenkomst. De trainers van de LEMA Inmiddels zijn er tussen 2009 en het derde kwartaal van 2010 al 107 cursussen gegeven door 23 trainers (zie ook bijlage A). Deze trainers zijn ervaren trainers uit de verslavingszorg. Ze zijn door hun ervaring in de verslavingszorg zeer bedreven in het geven van trainingen over de effecten van alcohol en andere genotsmiddelen op het gedrag in het verkeer. Ook hebben de trainers ervaring met het geven van de EMA. Pagina 6 van 37

7 1.2 Uw vraag: evaluatie van de LEMA DVS (Dienst Verkeer en Scheepvaart) wil de LEMA graag evalueren. Omdat de EMA al uitvoerig is geëvalueerd, is er besloten dat een lichte evaluatie van de LEMA volstaat. DVS heeft XTNT Experts in Traffic and Transport gevraagd om deze evaluatie uit te voeren. In de evaluatie van de LEMA wil DVS de trainers van de cursus benaderen om hun ervaringen en meningen te peilen. Hiervoor zijn in totaal twee focusgroepsbijeenkomsten georganiseerd met ervaren trainers. DVS bedoelt daarbij trainers die de LEMA twee keer of vaker hebben gegeven. Uw vragen voor de evaluatie De vragen waarop de evaluatie ten minste antwoord moet geven zijn: Zijn de trainers van mening dat de cursus aan de doelen beantwoordt? Vinden de trainers dat het beoogd resultaat wordt behaald? Passen de trainers de cursusopzet aan bij de uitvoering van de cursus? Hoe denken de trainers over het cursusprogramma en hebben ze ideeën over eventuele aanpassingen? Denken de trainers dat er aanpassingen nodig zijn in de opzet van de LEMA wanneer deze cursus in de toekomst ook gegeven wordt aan ervaren bestuurders die de alcohollimiet licht hebben overschreden? Doelstelling van deze studie is: Doelstelling: Evalueer de LEMA door ervaren trainers van de cursus te benaderen in één of meer focusgroepsbijeenkomsten, om daarmee hun ervaringen met, hun oordeel over en hun ideeën voor de cursus te peilen. Ga daarbij ook in op de toepasbaarheid van de LEMA op een nieuwe doelgroep; ervaren bestuurders die de alcohollimiet licht hebben overschreden. 1.3 Leeswijzer De gebruikte aanpak om tot de evaluatie van de LEMA te komen, wordt besproken in het volgende hoofdstuk. We geven daarin aan dat we gekozen hebben om de trainers van de LEMA eerst individueel te benaderen met een korte vragenlijst, om vervolgens een tweetal focusgroepen te organiseren. In hoofdstuk 3 worden de uitkomsten van de vragenlijst en de focusgroepen gepresenteerd. Ook worden in dit hoofdstuk aanbevelingen gegeven. In bijlage A staat een overzicht van aantal gegeven LEMA s, zowel per trainer als in totaal. Bijlage B behandelt de uitgangspunten en het programma van de LEMA. Pagina 7 van 37

8 2 Aanpak: hoe hebben wij de LEMA geëvalueerd? Voor de LEMA evaluatie is gebruik gemaakt van de meningen en ervaringen van de trainers. Zij ervaren het reilen en zeilen van de LEMA immers in de praktijk. Ervaren trainers zijn trainers die de LEMA minimaal twee keer hebben gegeven. De trainers zijn op twee verschillende manieren benaderd: Er is hen per mail een korte vragenlijst toegestuurd, met het verzoek deze ingevuld te retourneren; Vervolgens zijn twee focusgroepsbijeenkomsten georganiseerd waar de trainers met elkaar en met een gespreksleider in discussie zijn gegaan. Om praktische redenen is de totale groep trainers die in aanmerking kwam voor deelname over twee focusgroepen verspreid. De indeling is op puur praktische redenen gemaakt (welk tijdstip het beste uit kwam). Door afwezigheid, als gevolg van langdurige ziekte en verhinderingen, zijn er in totaal 13 trainers in staat geweest de vragenlijst in te vullen en een focusgroep voor dit evaluatieonderzoek bij te wonen. De trainers en het aantal keer dat zij de LEMA, en indien van toepassing de EMA of EMG, hebben gegeven zijn opgenomen in bijlage A. Korte vragenlijst voor aanvang van de focusgroep Vooraf aan de focusgroepsbijeenkomsten heeft iedere trainer een vragenlijst ontvangen zodat we van iedere trainer afzonderlijk een beeld hebben verkregen van hun ervaringen met de LEMA. Deze vragenlijst had tevens tot doel de trainers alvast te laten nadenken over een aantal aspecten die we in de focusgroepen aan de orde wilden stellen. De antwoorden van de trainers op de vragenlijst zijn ook gebruikt om de focusgroep gericht voor te bereiden. Twee focusgroepsbijeenkomsten De groep van 13 trainers is opgedeeld in twee focusgroepsbijeenkomsten die hebben plaatsgevonden op donderdag 23 september De indeling van de trainers over de focusgroepen is opgenomen in bijlage A. De eerste bijeenkomst vond s ochtends van 10:00 13:00 uur plaats bij XTNT in Utrecht en de tweede bijeenkomst was s middags van 15:00 18:00 uur bij GGZ in Amersfoort. s Ochtends was ook een vertegenwoordiger van de opdrachtgever DVS aanwezig, om een indruk te krijgen van de evaluatie en focusgroep. Structuur van de evaluatie De uitkomsten van de vragenlijsten en focusgroepsbijeenkomsten zijn in dit rapport samengevoegd en weergegeven aan de hand van de volgende structuur: Input; Invloed; Output; Organisatie; Verbetering/verbreding. Onder input verstaan we de omstandigheden zoals zij zijn bij aanvang van de LEMA. Hoe komen de cursisten binnen? Wat is hun instelling bij aanvang? Wat zijn de Pagina 8 van 37

9 verwachtingen van de cursist ten aanzien van LEMA? Wat is het kennisniveau bij binnenkomst? Waar zitten de voornaamste weerstanden? Onder invloed verstaan we het effect van de LEMA op de cursist. Wat doet de LEMA met de cursisten? Output heeft betrekking op hoe de cursisten de LEMA verlaten. Wordt het beoogd resultaat van de LEMA behaald? Wat heeft de cursist opgestoken tijdens de LEMA? In principe gaat het hier om het verschil tussen de cursist die binnenkomt (input) en de cursist die de LEMA doorlopen heeft. Onder organisatie verstaan we alle randvoorwaarden en aspecten waarbinnen de trainer opereert. Het gaat dan om randvoorwaarden als materialen en middelen, ruimte en voorzieningen, planning, vaardigheden van trainers, en de grootte van de groep cursisten. Onder verbetering hebben we eventuele aanpassingen van het LEMA-programma verstaan. Kan de LEMA worden aangepast zodat zij nog beter haar doelen bereikt? Verbreding heeft betrekking op de doelgroep van de LEMA te verbreden. Meer in het bijzonder zijn we geïnteresseerd in de mogelijkheid om de LEMA te geven aan (meer) ervaren bestuurders die de alcohollimiet licht hebben overschreden. Vanaf mei 2011 wordt de LEMA namelijk ook ingevoerd voor ervaren bestuurders. Hoewel deze indeling structuur biedt en ons in staat stelt de uitkomsten van de vragenlijst en focusgroepen overzichtelijk te ordenen, blijkt het onderscheid in deze indeling niet altijd geheel waterdicht. In een enkel geval bijvoorbeeld heeft een item dat is ingedeeld bij invloed inhoudelijke verwantschap met organisatie. Pagina 9 van 37

10 3 Beschrijving uitkomsten evaluatie LEMA In dit hoofdstuk worden de resultaten gepresenteerd van de vragenlijst die de trainers per mail hebben ontvangen en de twee focusgroepsbijeenkomsten die hebben plaatsgevonden. In paragraaf 3.1 zijn de uitkomsten van de vragenlijst en focusgroepsbijeenkomsten uitgebreid beschreven. De uitwerking is gecategoriseerd naar input, invloed, output, organisatie, en verbetering/verbreding (zie hoofdstuk 2). Telkens wordt per categorie een korte samenvatting gegeven. Paragraaf 3.2 beschrijft de verbetermogelijkheden die de trainers zien. 3.1 Uitkomst vragenlijst en focusgroepen Hieronder worden de uitkomsten van de meerkeuzevragen gepresenteerd, samen met de uitkomsten van de focusgroepbijeenkomsten. In elke tabel wordt het aantal respondenten vermeld dat voor die antwoordmogelijkheid heeft gekozen. Daarna wordt ook de belangrijkste toelichting die de trainers hebben bijgeschreven gepresenteerd. In totaal hebben 13 trainers de vragenlijst ingevuld. In de focusgroepen is vooral ingegaan op de opvallende zaken die uit de antwoorden op de vragen naar voren kwamen. De discussie in de focusgroepen is per categorie steeds kort weergegeven Input De motivatie van de cursist om deel te nemen aan de cursus: A. Vrijwel alle cursisten zijn bij aanvang van de cursus voldoende gemotiveerd. B. De motivatie van de cursisten varieert sterk bij aanvang van de cursus. C. Vrijwel geen enkele cursist is voldoende gemotiveerd bij aanvang van de cursus. A B C Twee trainers hebben deze vraag niet beantwoord. Indien A: Wat kunt u zeggen over de motivatie van de cursist gedurende de cursus? A. Deze neemt nog verder toe. B. Deze blijft ongeveer gelijk. C. Deze neemt af gedurende de cursus. A B C Twee trainers hebben deze vraag ingevuld, terwijl zij de eerdere vraag niet beantwoord hebben met A. Pagina 10 van 37

11 Bent u als trainer in staat om de motivatie bij cursisten die bij aanvang onvoldoende gemotiveerd zijn te verhogen? A. Over het algemeen lukt het mij om de motivatie bij de cursisten te verhogen. B. Bij sommige cursisten lukt het mij, bij andere niet. C. Het lukt mij vrijwel bij geen enkele cursist om de motivatie te verhogen. D. Anders namelijk... A B C D Twee trainers hebben deze vraag niet beantwoord. De trainers geven aan dat zij moeilijk kunnen inschatten wat bij binnenkomst de motivatie is van de cursisten. Het eerste beeld daarvan hebben zij rond de eerste pauze gevormd. Voor aanvang van de LEMA zijn geen contact of kennismakingsmomenten tussen de trainer en cursisten. Veel cursisten verwachten voor aanvang van de LEMA een moralistisch belerende houding van de trainer. De trainers vinden het belangrijk meteen te laten zien dat dit niet hun manier is om cursisten tegemoet te treden. Dit doen zij door een duidelijk kader aan te bieden, maar niet moraliserend en/of veroordelend te zijn. Trainers merken daardoor dat het contact met veel cursisten relatief snel prettig verloopt. Vanuit deze sfeer merken trainers vaak informeel, maar directief met de groep om te kunnen gaan. Vanuit een positief verlopend groepsproces, waarin het lerend effect van de cursisten centraal staat, weten de trainers de cursisten te motiveren met de inhoud van de LEMA. Ondanks dat de trainers aangeven dat de motivatie om deel te nemen van de cursisten bij binnenkomst moeilijk is in te schatten, geven zij aan dat veel cursisten de LEMA beginnen met weerstand. Cursisten vallen daarbij vaak in een slachtofferrol, als gevolg van de zeer strenge brief die zij van het CBR hebben gekregen. De trainers hebben de indruk dat de toon van deze brief contraproductief werkt. Veel cursisten vinden dat zij door de geldboete al genoeg gestraft zijn en hebben daardoor weinig zin in de LEMA. Naast de geldboete vormen de verplichte vrije dagen die zij voor LEMA moeten opnemen en de tijd die de cursisten kwijt zijn met het volgen van LEMA ook aspecten die weerstand oproepen. Cursisten die daar erg over klagen, kunnen een negatieve invloed hebben op andere (meer gemotiveerde) cursisten. Bij cursisten die betrokken zijn geweest bij een eenzijdig of tweezijdig ongeluk ligt de motivatie om de LEMA te volgen over het algemeen hoger. Wanneer andere cursisten horen over ongelukken als gevolg van alcoholgebruik (ook met een lichte promillage), maakt dat veel indruk. Dit beïnvloedt de motivatie voor deelname vaak in positieve zin. De trainers weten de motivatie van de cursisten voor deelname aan de LEMA over het algemeen vrij snel te verhogen. De motivatie van de trainers zelf heeft daarbij een aanstekende werking. De groepssamenstelling is van grote invloed op de motivatie van cursisten. Trainers geven aan dat de mannelijke cursisten vaak machogedrag vertonen en vrouwelijke cursisten heel vaak blijven hangen in een slachtofferrol. Bij een groep waar naast Pagina 11 van 37

12 mannelijke cursisten ook vrouwelijke cursisten deelnemen, neemt zowel het machogedrag als het slachtoffergedrag af. Enkele trainers geven aan de LEMA te hebben gegeven waarin cursisten zaten die op hetzelfde moment zijn aangehouden. Deze trainers constateren dat het onverstandig is om deze cursisten de LEMA op hetzelfde moment te laten volgen, omdat deze een subgroep vormen. Soms maken zij stilzwijgend afspraken om de cursus te saboteren. Dit heeft een heel negatieve invloed. Input Bij de cursisten bestaan sterke verschillen in motivatie bij aanvang van de LEMA. Over het algemeen is bij binnenkomst weerstand. - Weerstand wordt opgeroepen door de brief van het CBR en de boze meneer agent. Groepssamenstelling is van belang bij de motivatie tot actieve deelname. Cursisten uit dezelfde vriendengroep in één LEMA heeft een negatieve weerslag op de effectiviteit. Het lukt de meeste trainers om de motivatie bij de cursisten te verhogen Invloed Om de effectiviteit van de LEMA te beoordelen is de trainers gevraagd in hoeverre zij de doelstellingen onderschrijven. Als geheugensteun zijn de verschillende doelstellingen van de LEMA in de vragenlijst op de volgende wijze aan de trainers gepresenteerd 1,2 : LEMA is een kortdurende gedragsinterventie die zich richt op een specifieke groep rijders onder invloed. Het zijn first offenders, waarbij sprake is van een alcoholpromillage dat weliswaar de wettelijke limiet overschrijdt, maar niet extreem hoog is. Het doel van de LEMA is: Zo snel mogelijk en in een zo vroeg mogelijk stadium herhaling van rijden onder invloed van alcohol voorkomen. De deelnemers laten inzien in dat rijden onder invloed voor hen persoonlijk een probleem is en hen motiveren om niet meer onder invloed van alcohol aan het verkeer deel te nemen. Kennis en inzichten geven zodanig dat - de deelnemer in staat gesteld is om met de opgedane kennis en inzichten zelfstandig en buiten de LEMA zijn gedrag t.a.v. rijden onder invloed aanpassen. 1 CBR (2008). Blauwdruk LEMA. 2 CBR (2008) Licht Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer. Leerboek LEMA. Pagina 12 van 37

13 - door zijn intentie om te zetten in concrete alternatieven die het best bij hem passen. Vanuit educatief perspectief: - een cognitieve heroriëntatie door de kennis en het inzicht t.a.v. rijden onder invloed te vergroten. - een affectieve heroriëntatie door het maatschappelijk, sociaal en persoonlijk probleembewustzijn t.a.v. de gevolgen van rijden onder invloed te vergroten. Alle trainers onderschrijven deze doelstellingen. Zij geven aan dat het onderschrijven van deze doelstellingen ook een voorwaarde is om de training te kunnen geven. De trainers zien zich als het instrument dat boodschappen overdraagt. Non-verbaal moeten zij daarbij uitstralen dat zij staan voor wat ze vertellen, anders komen zij niet geloofwaardig over. (sub)doel van LEMA Voorkomen van recidive Curatief en individueel preventief effect Veranderingsproces op gang brengen Zeer slecht Slecht Voldoende Goed Zeer goed Twee trainers hebben deze vraag niet beantwoord. De meeste trainers geven aan dat de toekomst moet uitwijzen in hoeverre de cursus beklijft en of de deelnemers werkelijk hun attitude ten opzichte van rijden onder invloed veranderen. Eén van de trainers benadrukt in de vragenlijst dat twijfel op gang brengen een belangrijk onderdeel is bij de LEMA. Of dit ook leidt tot blijvende gedragsverandering moet de praktijk uitwijzen. Tijdens de focusgroepsbijeenkomsten geven meerdere trainers aan dat zowel door een cognitieve als affectieve heroriëntatie de meeste deelnemers zelf alternatieven bedenken om hun gedrag te veranderen. Veel trainers merken hierbij op dat zij het moeilijk vinden om het doel voorkomen van recidive in te schatten. Zij zien de cursisten na de LEMA immers niet terug. Trainers merken dat cursisten veelal het belang van niet rijden onder invloed onderschrijven bij vertrek. Het vermoeden bestaat dat zij dit oprecht menen en dat dit niet sociaal wenselijk gedrag is. Trainers hebben het idee dat de LEMA bij de cursist veranderingen in gang zet. Bij sommige cursisten is het feit dat ze de LEMA moeten volgen daar de oorzaak van, bij andere cursisten is het de inhoud van de LEMA die de verandering in denken veroorzaakt. Met name het bespreken van de (verschillende) gevolgen van rijden onder invloed (ongevalkans, risico van het verliezen van het rijbewijs en de financiële gevolgen) valt de doelgroep zwaar. De trainers geven aan dat inzicht geven in deze gevolgen Pagina 13 van 37

14 in belangrijke mate bijdraagt aan de doelstellingen voorkomen van recidive en curatief/individueel preventief effect. Om echte gedragsverandering te kunnen vaststellen is de cursus te kort. De trainers hechten er daarom aan om onderscheid te maken naar tijd. Op de korte termijn zal de LEMA naar hun inschatting in staat zijn bij een groot deel van de cursisten recidive te voorkomen. Of dit ook op de langere termijn stand houdt, weten zij niet. Het uitblijven van recidive is ook afhankelijk van de mate waarin de cursist zichzelf in staat acht om zijn gedrag te kunnen aanpassen. Groepsdruk speelt hierbij een belangrijke rol. Het motiveren tot gedragsverandering wordt volgens de trainers vooral behaald door het aanbieden van kennis. De trainers geven aan dat de onderdelen alcohol en lichaam en alcohol en hersenen hierbij erg belangrijk zijn. In de LEMA is geen onderdeel opgenomen over risicofactoren (zoals sociale druk na de LEMA). Er wordt niet geoefend hoe cursisten om kunnen gaan met sociale druk van vrienden, terwijl trainers dit juist heel belangrijk vinden voor de jonge onervaren bestuurders. Dit wordt door de trainers dan ook gezien als een belangrijk inhoudelijk gemis binnen de LEMA. De informatie die de cursisten tijdens de cursus aangeboden krijgen wordt door de meeste cursisten goed begrepen. Oneens Lichtelijk oneens Niet eens/oneens Lichtelijk eens Eén trainer heeft deze vraag niet beantwoord. Eens Uit de vragen die cursisten stellen bij de te bespreken onderwerpen, maken de trainers op dat de meeste cursisten de informatie goed begrijpen. Het merendeel van de trainers geeft dan ook aan dat de aangeboden informatie goed wordt begrepen door de cursisten. Een deel van de aangeboden informatie wordt zelfs als te simpel ervaren; er mag meer verdieping en uitdaging inzitten, zo geven de trainers aan. De trainers blijken de aangeboden informatie vaak zelf aan te passen aan het kennisniveau van de groep. De mate waarin kennisoverdracht plaatsvindt tijdens de LEMA is volgens de trainers hoog, maar voor de meeste cursisten goed te volgen. Bij een deel van de cursisten is de kennisoverdracht de basis om te veranderen, andere cursisten hebben meer baat bij het voeren van discussies met elkaar. Het voeren van discussie onder de cursisten verloopt over het algemeen heel goed doordat de cursisten zich naar elkaar vaak echt open durven te stellen. De manier waarop de kennis wordt overgebracht naar cursisten moet goed aansluiten bij de doelgroep. Meestal betreft het hier jonge beginnend bestuurders. Bij jongeren is het van belang dat informatie die wordt aangeboden enigszins spectaculair, afwisselend, gevisualiseerd, helder, kort en krachtig is. Lange verhalen en moraliserende teksten doen hun snel afhaken. Beginnend bestuurders worden omschreven als bestuurders die het rijbewijs vijf jaar of minder in hun bezit hebben. Dit zijn dus meestal jongeren, maar incidenteel zijn er ook oudere beginnend Pagina 14 van 37

15 bestuurders bij (iemand die laat zijn rijbewijs haalt). Deze bestuurders voelen zich wellicht minder aangetrokken tot een manier van presenteren die jongeren aanspreekt. Het goed beheersen van de Nederlandse taal is wel een voorwaarde om de aangeboden informatie te kunnen begrijpen. De LEMA is een goed instrument om de gewenste gedragsverandering bij de cursist te bewerkstelligen. Oneens Lichtelijk oneens Niet eens/oneens Lichtelijk eens Eén trainer heeft deze vraag niet beantwoord. Eens De trainers beschouwen de LEMA als een goed instrument om de gewenste gedragsverandering bij cursist te bewerkstelligen. Uit de toelichting blijkt dat de trainers hiermee bedoelen dat er een serieuze aanzet wordt gemaakt waarmee de cursisten hun gedrag kunnen veranderen. Zij hebben de indruk dat cursisten bewuster keuzes gaan maken doordat zij meer stilstaan bij (de gevolgen van) hun gedrag. Daardoor is de basis voor gedragsverandering gelegd. Of die ook werkelijk plaatsvindt, valt buiten de scope van de LEMA. Bij de cursisten die erg geschrokken zijn van de aanhouding en/of bij degene die zelfs niet eens wisten dat ze toen teveel hadden gedronken, is de kans op een blijvend effect groot. Cursisten zijn vaak erg geïnteresseerd in het verhaal van restalcohol. Dat wil zeggen dat er een dag na het drinken van veel alcohol nog alcohol in het bloed zit en dat men strafbaar is als men dan aangehouden wordt. Veel cursisten wisten dit helemaal niet. Veel cursisten geven na afloop aan dat hun rijbewijs erg belangrijk is, dat zij geen slachtoffers willen maken en anders tegen alcohol aankijken. Trainers zien dit als uitspraken van cursisten die een indicator zijn van voorgenomen gedragsverandering. Sommige cursisten geven aan kennis te hebben opgedaan tijdens de LEMA en dat de verhalen van medecursisten hen hebben aangezet tot nadenken. Dit is een stap op weg naar ander gedrag. Andere cursisten geven volgens de trainers aan dat zij eigenlijk alle informatie die zij tijdens de LEMA hebben gekregen al wisten. De nadruk bij de LEMA ligt te veel op kennisoverdracht en te weinig op veranderen van houding/attitude van de cursist. Oneens Lichtelijk oneens Niet eens/oneens Lichtelijk eens Eén trainer heeft deze vraag niet beantwoord. Eens De meningen lopen bij deze stelling uiteen. Een deel van de trainers geeft aan dat alleen de informatieblokken, vaste onderwerpen met betrekking tot alcohol, het Pagina 15 van 37

16 lichaam en rijvaardigheid waar de cursist in de LEMA informatie over krijgt, echt gericht zijn op kennisoverdracht. Daarbuiten is er genoeg ruimte voor het eigen verhaal van de deelnemers. Een totaal overzicht van de informatieblokken van de LEMA is opgenomen in bijlage B. Een trainer geeft aan dat de verdeling tussen kennisoverdracht en attitudeverandering wel redelijk is. Als trainer kun je hier zelf ook veel aan doen, bijvoorbeeld door meer aandacht te besteden aan dat waar de cursisten aangeven behoefte aan te hebben of door extra aandacht te besteden aan cursisten die een aanrijding/ongeluk hebben gehad. Dit laatste maakt in de meeste gevallen veel indruk. Het vergroten van de kennis van de cursisten kan een opstap zijn naar attitudeverandering. Belangrijk daarbij is hoe de kennis wordt overgedragen. Binnen de LEMA blijkt interactie, het onderling uitwisselen van ervaringen, keer op keer de beste motivatie om actief deel te nemen aan de cursus. Daarnaast merken trainers dat bij veel jongeren de interesse in het onderwerp toeneemt na het verkrijgen van meer informatie. De juiste verhouding tussen kennisoverdracht en het veranderen van de houding/attitude hangt deels af van de specifieke groep cursisten. Een trainer dient dat aan te voelen en daar op te kunnen inspelen. De vaardigheden van de trainer zijn hierdoor van essentieel belang voor het verhogen van het uiteindelijke resultaat. Een van de trainers is van mening dat de sterke focus op kennisoverdracht, in plaats van attitudeverandering, de grootste zwakte van de LEMA is. Daardoor bereikt de LEMA niet volledig het doel van voorkomen van recidive. Volgens deze trainer veronderstelt de LEMA teveel dat het om een lichte doelgroep gaat, terwijl 90% van de cursisten naar zijn mening veel vaker onder invloed hebben gereden. Vaak ook nog met een hoger promillage. Alleen zijn ze niet eerder aangehouden. Eigenlijk hebben veel cursisten in die zin geluk gehad toen ze werden aangehouden. De LEMA is een efficiënte manier om de cursist tot ander gedrag te motiveren. Oneens Lichtelijk oneens Niet eens/oneens Lichtelijk eens Eén trainer heeft deze vraag niet beantwoord. Eens Het merendeel van de trainers vindt dat de LEMA een efficiënte manier is om cursisten tot ander gedrag te motiveren. In relatie tot het relatief korte tijdsbestek weten trainers de cursisten te motiveren tot uitspraken die een indicator zijn van voorgenomen gedragsverandering. Trainers geloven op basis hiervan dat de LEMA motiverend werkt. Trainers geven aan dat bij het motiveren van cursisten openheid en toegankelijkheid bij de trainers zelf heel belangrijk is. Trainers proberen niet over te komen als politieagent. Humor is de belangrijkste manier om cursisten op hun gemak te stellen. Een andere trainer geeft aan dat negatieve aspecten die met het volgen van de LEMA samenhangen, zoals de kosten van de cursus, en de op te nemen vrije dagen kunnen werken als motivatie om het rijden onder invloed voortaan te laten. Pagina 16 van 37

17 Invloed Trainers onderschrijven dat met de LEMA de doelstellingen worden gehaald. De aangeboden informatie is over het algemeen toegankelijk voor de cursisten. - Voor enkele cursisten is de informatie (te) eenvoudig. - Sommige trainers willen meer aandacht voor risicosituaties zoals sociale druk. - Mate van kennisoverdracht is relatief hoog. - De informatie moet gebracht worden op een manier die jongeren aanspreekt. LEMA is een efficiënte methode om verandering bij de cursisten te bewerkstelligen. - LEMA zet de cursisten aan tot twijfelen en het doen van uitspraken die een indicator zijn van voorgenomen gedragsverandering. - (Lange termijn) gedragseffect blijft onzeker. De mening van de trainers over de verdeling tussen kennisoverdracht en attitudeverandering verschilt sterk. - De juiste verdeling hangt bovendien sterk van de groepssamenstelling af. Trainers achten zichzelf in staat om de cursisten voldoende te motiveren. Trainers hanteren daarbij openheid, toegankelijkheid en humor als uitgangspunten Output Ik verwacht dat de cursisten na het volgen van de LEMA snel weer in de fout gaan. Oneens Lichtelijk oneens Niet eens/oneens Lichtelijk eens Eén trainer heeft deze vraag niet beantwoord. Eens Voor de meeste LEMA trainers is de overtuiging van het nut van de LEMA de belangrijkste voorwaarde om de cursus te kunnen geven. Zij denken dus ook dat de meeste cursisten niet snel opnieuw de fout ingaan. Maar zij benadrukken dat veel afhangt van hoe serieus de cursist de LEMA en het feit dat hij aangehouden is, neemt. Men verwacht over het algemeen dat de grootste groep zijn best zal doen om niet nogmaals de fout in te gaan. Het belang van het behouden van het rijbewijs is hierbij heel belangrijk. Aan het einde van de LEMA wordt de cursisten altijd gevraagd in hoeverre zij denken hun gedrag aan te passen en nooit meer met alcohol op achter het stuur Pagina 17 van 37

18 plaats te nemen. Hierbij gebruiken de trainers de meetlat methode. De cursisten geven op een schaal van 1 tot 10 aan in welke mate zij verwachten om niet meer met alcohol op plaats zullen nemen achter het stuur. De cursisten zijn in staat om gemotiveerd een cijfer aan te geven. Vaak zijn dit realistische cijfers naar inschatting van de trainers. Onder de cursisten ontstaat soms de discussie wanneer zij denken dat een cursist zichzelf een te hoog cijfer geeft. Dit versterkt volgens de trainers de motivatie bij de cursisten en laat de cursisten tegelijkertijd goed over zichzelf nadenken. Enkele trainers stellen daarna de vraag hoe de cursisten denken dit vol te houden op de langere termijn. Het gevolg daarvan is dat sommige cursisten hun inschatting in negatieve zin bijstellen. Trainers geven aan dat de mening over rijden onder invloed bij de huidige generatie jongeren anders is dan bij ervaren bestuurders. Men tilt er minder zwaar aan. Hierdoor kan het ongewenst gedrag bij de cursist er weer makkelijk insluipen. Veel cursisten geven volgens de trainers zelf aan dat zij de straffen voor rijden onder invloed te laag vinden. De boetes moeten hoger en er moet een nulgrens worden ingesteld wat betreft toegestaan alcoholpromillage. Omdat het verhogen van geldboetes niet op iedereen effect heeft, geven zij aan dat ook educatieve maatregelen, waaronder de LEMA, wel nodig blijven. Kunt u hieronder aangeven wat in uw ogen de belangrijkste verschillen zijn tussen de cursist die aan de cursus begint en de cursist die de cursus heeft doorlopen? Wilt u daarbij specifiek ingaan op de volgende onderwerpen: - De bewustwording van het probleem. - De overweging van de voor- en nadelen van gedragsverandering. - Het voornemen om actie te ondernemen. - Kennis van de cursist op het effect van alcohol. De trainers zijn van mening dat de weerstand tegen het CBR om de cursus te gaan volgen aan het einde van de LEMA weg is genomen. Meestal geven de cursisten aan dat ze de LEMA toch wel leerzaam en gezellig hebben gevonden. Men is beter in staat vervoersalternatieven te bedenken als er alcohol gedronken wordt. De bewustwording bij de cursisten ten aanzien van mogelijke risico s voor andere weggebruikers is vergroot na afloop van de LEMA. Het dilemma om wel of niet te gaan rijden onder invloed wordt groter door afweging van voor en nadelen. Het voornemen om het gedrag echt te gaan veranderen wordt vergoot door onder andere de morele waardering van het gedrag van rijden onder invloed. Ook is de kennis over het effect van alcohol na de cursus significant toegenomen. Volgens de trainers geven veel cursisten aan het eind van de LEMA aan dat de cursus zinvol is geweest, dat ze kennis opgedaan hebben en dat ze zich ervan bewust zijn dat ze in bepaalde situaties echt actie moeten ondernemen om niet onder invloed te gaan rijden. Volgens de trainers zijn veel cursisten aan het begin van de cursus uitsluitend bezig met hun eigen leed. Dit is dan ook het enige probleem dat zij ervaren. Na afloop van de cursus hebben zij een veel breder beeld van de risico s van rijden onder invloed; zij zien dan ook de gevaren voor anderen. Pagina 18 van 37

19 Van belang wordt het beslisproces vóór het drinken gezien. Daar moet de cursist leren de beslissing te nemen niet te gaan rijden. Als hij eenmaal aan het drinken is, is de keuze veel lastiger te maken. Volgens de trainers heeft de cursist in de LEMA onderscheid leren maken tussen gevoel en feiten. Veel cursisten zijn bij aanvang de mening toegedaan dat zij goed kunnen rijden met een te hoog alcoholpromillage. Door de LEMA worden zij zich er van bewust dat dit niet overeenkomt met sommige feiten (over restalcohol of afnemend reactievermogen/concentratie op de rijtaak). Cursisten geven volgens de trainers aan de onderdelen alcohol en lichaam en alcohol en hersenen zeer interessant te vinden. Bij een enkeling van de cursisten valt de opgedane kennis tegen. Verwachting is dat deze cursisten snel weer terug zullen vallen in het oude gedrag. De trainers geven aan dat een deel van de cursisten tijdens de aanhouding al zo geschrokken is dat er op dat moment al de basis is gelegd voor blijvende gedragsverandering. De meerwaarde van de cursus valt voor deze cursisten tegen. Aan de andere kant zeggen sommige van deze cursisten volgens de trainers juist dat de LEMA een goede onderbouwing vormt van de verandering die door het schrikeffect in gang is gezet. De trainers zien dat de motivatie tot deelname meestal toeneemt gedurende de cursus. Het vinden van een juiste mix van kennisoverdracht, het met elkaar discussiëren, en het stilstaan bij de mogelijke gevolgen van nogmaals betrapt te worden ( geen rijbewijs, geen werk ), alsmede hoe de sociale omgeving aankijkt tegen het rijden onder invloed is bepalend voor de motovatie van de cursist om deel te nemen aan de LEMA en om uiteindelijk het eigen gedrag af te keuren. Het laten zien van de gevolgen van een ongeval (voor slachtoffer, nabestaande en veroorzaker) is een sterk middel om de cursist tot nadenken aan te zetten en recidive te voorkomen. Een deel van de cursisten geeft aan dat er meer aandacht aan alcohol in het verkeer moet worden besteed in het theorie-examen. De trainers delen deze mening. Momenteel wordt er namelijk maar één vraag hierover gesteld tijdens het theorieexamen. Dit is juist het moment om beginnend bestuurders de effecten van alcohol in het verkeer duidelijk te maken. Trainers missen een evaluatie van de cursus bij de cursisten. Het is daarmee moeilijk te peilen voor de trainers wat de cursisten daadwerkelijk hebben opgestoken en wat zij van de LEMA vinden. Enkele trainers laten zelf een kort evaluatieformulier invullen. Dit zou best standaard mogen worden opgenomen. Dat is immers ook een goede methode om de LEMA daar waar nodig aan te kunnen passen. Pagina 19 van 37

20 Output Het is lastig een schatting te maken of LEMA cursisten snel weer de fout in zullen gaan. - Met name bij jongeren die gevoelig zijn voor groepsdruk en graag stoer gedrag vertonen is er een risico dat zij opnieuw de fout in gaan. De weerstand tegen het CBR en om de cursus te volgen is vaak verdwenen op het eind. Bewustwording en kennis omtrent alcohol en verkeer bij cursisten is na afloop van de LEMA toegenomen. In grote lijnen behaalt de LEMA de beoogde doelen. - Een deel van de cursisten worden aan het twijfelen gezet. - De LEMA heeft bij enkele cursisten geen effect. - Een deel van de cursisten is bij aanhouding al tot inkeer gekomen waardoor LEMA geen meerwaarde lijkt te hebben. Na de cursus lijken veel cursisten in te zien dat er zij hun gedrag moeten veranderen. - Cursisten erkennen het verschil tussen gevoel en feiten na de cursus. - Focus wordt verlegd van gevolgen voor het ik naar ook gevolgen voor anderen. - Te weinig aandacht voor wat de cursist te wachten staat na de LEMA (sociale druk). Trainers missen een evaluatie van de cursus bij de cursisten. - Daardoor moeilijk te peilen wat cursisten daadwerkelijk gaan doen Organisatie De beschikbare tijd van de LEMA is te kort om de verschillende cursusonderdelen diepgaand uit te werken. Oneens Lichtelijk oneens Niet eens/oneens Lichtelijk eens Twee trainers hebben deze vraag niet beantwoord. Eens Over het algemeen vinden trainers dat er voldoende tijd is binnen de LEMA om het gehele programma te behandelen. Trainers zijn van mening dat het uitgangspunt van de LEMA is om de cursisten aan het twijfelen te brengen zodat zij op basis daarvan gedrag kunnen veranderen. Het is daarom niet nodig om dieper op onderwerpen/onderdelen in te gaan. Dit zou geen meerwaarde hebben. Trainers Pagina 20 van 37

Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer (EMA)

Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer (EMA) Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer (EMA) U bent aangehouden omdat u reed onder invloed van alcohol. Het kan ook zijn dat u hebt geweigerd mee te werken aan een bloed- of adem onderzoek. Mogelijk bent

Nadere informatie

Lichte Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer (LEMA)

Lichte Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer (LEMA) Lichte Educatieve Maatregel Alcohol en verkeer (LEMA) U bent aangehouden omdat u reed onder invloed van alcohol. Om ervoor te zorgen dat u niet nog eens deelneemt aan het wegverkeer onder invloed van alcohol

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 31 896 Wijziging van de Wegenverkeerswet 1994 in verband met de aanpassing van de vorderingsprocedure en de invoering van het alcoholslotprogramma

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Gezondheid, Welzijn & Technologie

Gezondheid, Welzijn & Technologie Kenniscentrum Gezondheid, Welzijn & Technologie Wmo werkplaats Twente, fase 2 Praktijk 2: Bundeling van diensten op het gebied van welzijn, informele zorg en formele zorg Toegang tot de Wmo Evaluatierapport

Nadere informatie

Evaluatie Recidiveregeling voor ernstige verkeersdelicten. Managementsamenvatting

Evaluatie Recidiveregeling voor ernstige verkeersdelicten. Managementsamenvatting Evaluatie Recidiveregeling voor ernstige verkeersdelicten Managementsamenvatting Significant Thorbeckelaan 91 3771 ED Barneveld +31 342 40 52 40 KvK 3908 1506 info@significant.nl www.significant.nl Opdrachtgever:

Nadere informatie

Rotterdams Ambassadrices Netwerk

Rotterdams Ambassadrices Netwerk De ambassadrice als werver van inburgeraars 1. Inleiding; eigen ervaringen 2 A. Wat is werven 2 B. Het belang van werven 2 C. Verwachtingen 3 D. Rollenspel 4 E. Opdracht 4 2. Voortraject: 4 A. Doel 4 B.

Nadere informatie

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg

Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Verbetertraject Zeggenschap / Kwaliteit van Bestaan sector Lichamelijke Gehandicaptenzorg Cursus Mondigheid Dit praktijkvoorbeeld uit het verbetertraject Zeggenschap in de LG sector is door InteraktContour

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Alcohol(voorlichting): een ander verhaal!

Alcohol(voorlichting): een ander verhaal! Alcohol(voorlichting): een ander verhaal! Resultaten van het evaluatieonderzoek in 2008/2009 Achtergrond De negen gemeenten van West-Friesland, de gemeente Schagen, organisaties in de preventieve gezondheidszorg,

Nadere informatie

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek

Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Evalueren van projecten met externen Kennisdocument Onderzoek & Statistiek Zwaantina van der Veen / Dymphna Meijneken / Marieke Boekenoogen Stad met een hart Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding 3 Hoofdstuk 2

Nadere informatie

Docenten- en cursusevaluaties

Docenten- en cursusevaluaties Docenten- en cursusevaluaties Cursusevaluatie Om de tevredenheid van onze deelnemers inzichtelijk te maken en om een kwalitatief en kwantitatief adequaat cursusaanbod te waarborgen gebruikt Heart4happiness

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

BESLUIT OM EEN EDUCATIEVE MAATREGEL ALCOHOL EN VERKEER (EMA) OP TE LEGGEN

BESLUIT OM EEN EDUCATIEVE MAATREGEL ALCOHOL EN VERKEER (EMA) OP TE LEGGEN Datum 1 mei 2014 Nummer 0000000000 Onderwerp Vorderingsprocedure volgens de artikelen 130-134a Wegenverkeerswet 1994 BESLUIT OM EEN EDUCATIEVE MAATREGEL ALCOHOL EN VERKEER (EMA) OP TE LEGGEN De heer ,

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Onderzoek burgerinitiatief. Tevredenheid van indieners

Onderzoek burgerinitiatief. Tevredenheid van indieners Onderzoek burgerinitiatief Tevredenheid van indieners In opdracht van: De Raadsgriffier Uitgevoerd door: Team Beleidsonderzoek en Informatiemanagement Gemeente Purmerend Denise Floris Bert Mentink April

Nadere informatie

Enquête Dienstverlening in het stadhuis

Enquête Dienstverlening in het stadhuis Enquête Dienstverlening in het stadhuis Enquête Dienstverlening in het stadhuis Colofon Titel:Enquête Dienstverlening in het stadhuis Opdrachtgever: Gemeente Velsen Opdrachtnemer: Marieke Galesloot Datum:

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda

DOORDRINKEN DOORDRINGEN. Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting. Jos Kuppens Henk Ferwerda DOORDRINGEN of Effectevaluatie Halt-straf Alcohol Samenvatting DOORDRINKEN Jos Kuppens Henk Ferwerda In opdracht van Ministerie van Veiligheid en Justitie, Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum,

Nadere informatie

JAARVERSLAG 2013 ALCOHOLVRIJ OP WEG

JAARVERSLAG 2013 ALCOHOLVRIJ OP WEG JAARVERSLAG 2013 ALCOHOLVRIJ OP WEG VOORWOORD 2 Er zit weer een jaar op. Een jaar waarin opnieuw een hoop is gebeurd rond Alcoholvrij op weg (AVOW). Zo hebben we het afgelopen seizoen geëxperimenteerd

Nadere informatie

SAMENVATTING. Speerpunt gordel. Achtergrond en doel perceptieonderzoek

SAMENVATTING. Speerpunt gordel. Achtergrond en doel perceptieonderzoek SAMENVATTING Achtergrond en doel perceptieonderzoek Het Bureau Verkeershandhaving Openbaar Ministerie (BVOM) is onderdeel van het Openbaar Ministerie en valt onder het Ministerie van Justitie. Het is het

Nadere informatie

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding

STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING. Inleiding STIJLEN VAN BEÏNVLOEDING Inleiding De door leidinggevenden gehanteerde stijlen van beïnvloeding kunnen grofweg in twee categorieën worden ingedeeld, te weten profileren en respecteren. Er zijn twee profilerende

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

Justitiële Verslavingszorg. De reclassering

Justitiële Verslavingszorg. De reclassering Justitiële Verslavingszorg De reclassering JVz is een onderdeel van Inforsa, een instelling gespecialiseerd in intensieve en forensische zorg. JVz biedt reclasseringsprogramma s voor mensen die - mede

Nadere informatie

De resultaten van het project

De resultaten van het project De resultaten van het project Project (On)Beperkte Opvang Mensen met Licht Verstandelijke Beperkingen in de Maatschappelijke Opvang Peter van den Broek Landelijk projectleider Agenda Het project De instrumenten

Nadere informatie

Aanwezigheidseis leidinggevende of barvrijwilliger. Instructie Verantwoord Alcoholgebruik

Aanwezigheidseis leidinggevende of barvrijwilliger. Instructie Verantwoord Alcoholgebruik I.V.A. Instructie Verantwoord Alcoholgebruik Aanwezigheidseis leidinggevende of barvrijwilliger Horeca Tijdens het verstrekken van alcohol dient er altijd een leidinggevende aanwezig te zijn. Deze persoon

Nadere informatie

De training is in te zetten voor verschillende doelgroepen.

De training is in te zetten voor verschillende doelgroepen. De training is in te zetten voor verschillende doelgroepen. - Voor buschauffeurs en conducteurs, waar verbale, mentale en fysieke agressie stelselmatig voor komt. - Voor de controleurs in het openbaar

Nadere informatie

GEDRAGSBEiNVLOEDING VAN VERKEERSDEELNEMERS: VERKEERSREGELS, VOORLICHTING EN OPLEIDING

GEDRAGSBEiNVLOEDING VAN VERKEERSDEELNEMERS: VERKEERSREGELS, VOORLICHTING EN OPLEIDING GEDRAGSBEiNVLOEDING VAN VERKEERSDEELNEMERS: VERKEERSREGELS, VOORLICHTING EN OPLEIDING Bijdrage symposium Sociale Verkeerskunde, Groningen - Haren, 27-29 november 1974. In: Michon, J.A. & Van der Molen,

Nadere informatie

Samen bewegen Samen plezier maken Evaluatie Menterwolde beweegt! Gemeente Menterwolde

Samen bewegen Samen plezier maken Evaluatie Menterwolde beweegt! Gemeente Menterwolde Samen bewegen Samen plezier maken Evaluatie Menterwolde beweegt! Gemeente Menterwolde COLOFON Samenstelling Cora Heijkoop Myrte de Jong Vormgeving binnenwerk SGBO Benchmarking Druk SGBO Benchmarking SGBO

Nadere informatie

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl

Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl Evaluatierapport Terugkomdagen 2014 Nationale Opleiding MediaCoach Februari 2015 www.nomc.nl De terugkomdagen Najaar 2014 van de Nationale Opleiding MediaCoach werden als goed en zelfs uitstekend beoordeeld,

Nadere informatie

EFFECTIVITEITSONDERZOEK PROFESSIONAL ORGANIZING. NBPO Oktober 2012- Oktober 2014

EFFECTIVITEITSONDERZOEK PROFESSIONAL ORGANIZING. NBPO Oktober 2012- Oktober 2014 EFFECTIVITEITSONDERZOEK PROFESSIONAL ORGANIZING NBPO Oktober 2012- Oktober 2014 Colofon Uitgave: Research 2Evolve Tesselschadelaan 15A 1217 LG Hilversum Tel: (035) 623 27 89 info@research2evolve.nl www.research2evolve.nl

Nadere informatie

Deel 2 Conclusies en aanbevelingen cliëntenraadpleging met de CQ-index Kortdurende ambulante GGZ. Delta Psychiatrisch Centrum Poortugaal

Deel 2 Conclusies en aanbevelingen cliëntenraadpleging met de CQ-index Kortdurende ambulante GGZ. Delta Psychiatrisch Centrum Poortugaal Deel 2 Conclusies en aanbevelingen cliëntenraadpleging met de CQ-index Kortdurende ambulante GGZ Delta Psychiatrisch Centrum Poortugaal augustus september 2009 Inhoudsopgave Inleiding...5 1. Conclusies...7

Nadere informatie

Dienstenbeschrijving communicatieve vaardigheden

Dienstenbeschrijving communicatieve vaardigheden Dienstenbeschrijving communicatieve vaardigheden Training-1 Training-2 Training-3 : Basistraining communicatieve vaardigheden : Communicatieve vaardigheden voor professionals : Hoe voer ik een intakegesprek

Nadere informatie

Samenvatting. 1 Letterlijk: Ontzegging van de Bevoegdheid Motorrijtuigen te besturen.

Samenvatting. 1 Letterlijk: Ontzegging van de Bevoegdheid Motorrijtuigen te besturen. Op 24 juni 1998 is de Wegenverkeerswet 1994 (WVW 1994) gewijzigd. Deze wijziging komt voort uit de wens van de Tweede Kamer om te komen tot een strengere aanpak van gevaarlijk rijgedrag in het verkeer.

Nadere informatie

M E T A P L U S T R A I N I N G A D V I E S C O A C H I NG

M E T A P L U S T R A I N I N G A D V I E S C O A C H I NG 1 P R O F E S S I O N E E L A D V I S E R E N Programmaconcept Om succesvol te zijn in een organisatie is beheersing van de eigen vakdiscipline niet voldoende. Veel professionals waaronder staf- en beleidsmedewerkers

Nadere informatie

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk De jongeren die zich aanmelden bij Maljuna Frato hebben een grote afstand tot de arbeidsmarkt en hebben weinig of geen zicht op hun mogelijkheden, kwaliteiten

Nadere informatie

Evaluatieverslag mindfulnesstraining

Evaluatieverslag mindfulnesstraining marijke markus spaarnestraat 37 2314 tm leiden Evaluatieverslag mindfulnesstraining 06 29288479 marijke.markus@freeler.nl www.inzichtinzicht.nl kvk 28109401 btw NL 079.44.295.B01 postbank 4898261 14 oktober

Nadere informatie

STUDIEGIDS 2016 SPECIALISATIEMODULE OPZET VAN EEN PLUSKLAS

STUDIEGIDS 2016 SPECIALISATIEMODULE OPZET VAN EEN PLUSKLAS STUDIEGIDS 2016 SPECIALISATIEMODULE OPZET VAN EEN PLUSKLAS Leuk dat je geïnteresseerd bent in onze module Plusklas! In deze gids zetten we de details van de opleiding overzichtelijk voor je op een rijtje.

Nadere informatie

Hallo mogen wij ons even voorstellen

Hallo mogen wij ons even voorstellen Hallo mogen wij ons even voorstellen Wij zijn Verkeersschool Janssen en bedanken je voor het benaderen van informatie over jou rijopleiding. Denk je nog steeds dat het behalen van je rijbewijs duur en

Nadere informatie

Een project voor de kwetsbare doelgroep beginnende automobilisten Hoe bereik je de beginnende bestuurders in Overijssel?

Een project voor de kwetsbare doelgroep beginnende automobilisten Hoe bereik je de beginnende bestuurders in Overijssel? Een project voor de kwetsbare doelgroep beginnende automobilisten Hoe bereik je de beginnende bestuurders in Overijssel? Samenvatting Het ROVO heeft een werkwijze ontwikkeld die ervoor moet zorgen dat

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG 1 > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Turfmarkt 147 2511 DP Den Haag Postbus 20301 2500 EH Den Haag www.rijksoverheid.nl/venj

Nadere informatie

PROGRAMMA VRIJWILLIGERSACADEMIE NAJAAR 2014. Cursus Datum + tijd Locatie Aantal plekken Snelcursus

PROGRAMMA VRIJWILLIGERSACADEMIE NAJAAR 2014. Cursus Datum + tijd Locatie Aantal plekken Snelcursus Augustus PROGRAMMA VRIJWILLIGERSACADEMIE NAJAAR 2014 Cursus Datum + tijd Locatie Aantal plekken Snelcursus De Noordster EHBO Maandag 18-08 & 25-08 19.30u-21.30u Dinsdag 19-08 13.00u-14.30u Landsmeerstraat

Nadere informatie

Marktconsultatie Verkeersveiligheid 24 juni 2015. Dia 1

Marktconsultatie Verkeersveiligheid 24 juni 2015. Dia 1 Marktconsultatie Verkeersveiligheid 24 juni 2015 Dia 1 Marktconsultatie Verkeersveiligheid ROV Oost-Nederland Samenwerking tussen de provincies Gelderland en Overijssel Vergroten efficiency Verminderen

Nadere informatie

Kwaliteit van Goed Werkgeverschap

Kwaliteit van Goed Werkgeverschap Kwaliteit van Goed Werkgeverschap Meting KWH-Goed Werkgeverschaplabel Rapportage opgesteld door KWH in samenwerking met EVZ organisatie-advies Bijlagen Corporatie Rotterdam, 20xx Inhoudsopgave

Nadere informatie

Mind the Gap Impact voor je jeugdwerk?!

Mind the Gap Impact voor je jeugdwerk?! Mind the Gap Impact voor je jeugdwerk?! Een onderzoek van de Evangelische Alliantie naar het jeugdbeleid binnen evangelische en pinksterkerken in Nederland in samenwerking met Youth Alive, LEF, Youth for

Nadere informatie

Leiderschap onder druk Ischgl

Leiderschap onder druk Ischgl TrainAway Spiegelstraat 38 B Bussum, Utrecht 1405 HX Telefoon: 085-0600310 E-mail: info@trainaway.nl Website: www.trainaway.nl Leiderschap onder druk Ischgl 9 januari 2015 OPLEIDINGSREIS Pagina 2 TrainAway

Nadere informatie

Stichting Jeugd en Jongerenwerk Midden-Holland 2005. Hoe maak ik een jeugdenquête

Stichting Jeugd en Jongerenwerk Midden-Holland 2005. Hoe maak ik een jeugdenquête Stichting Jeugd en Jongerenwerk Midden-Holland 2005 Hoe maak ik een jeugdenquête Inhoudsopgave Inleiding 3 Hoofdstuk 1 Wanneer een enquête 4 Hoofdstuk 2 Hoe maak ik een enquête 5 Hoofdstuk 3 Plan van aanpak

Nadere informatie

Leergang Communicatie en Fondsenwerving

Leergang Communicatie en Fondsenwerving Leergang Communicatie en Fondsenwerving Hoe kunnen we als parochie zorgen voor de juiste beeldvorming en communicatie naar het publiek en onze achterban? Welke andere geldbronnen of vormen van fondsenwerving

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1998 1999 26 115 Meerjarenprogramma Verkeersveiligheid 1998 2002 Nr. 11 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VERKEER EN WATERSTAAT Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Evaluatie Vversterk trainingen. Organisatieaspecten tweede tranche

Evaluatie Vversterk trainingen. Organisatieaspecten tweede tranche Evaluatie Vversterk trainingen Organisatieaspecten tweede tranche Evaluatie Vversterk trainingen Organisatieaspecten tweede tranche Opdrachtgever: Sardes Utrecht, november 2008 Oberon Postbus 1423 3500

Nadere informatie

Rapport onderzoek Afgevaardigden

Rapport onderzoek Afgevaardigden 1. Inleiding Op 30 november 2012 (herinnering op 12 december) hebben 28 afgevaardigden en 1 oudafgevaardigde van Badminton Nederland een mailing ontvangen met daarin een link naar de enquête Afgevaardigden

Nadere informatie

RESULTATEN. Rapportage bs Overhoven, Sittard

RESULTATEN. Rapportage bs Overhoven, Sittard RESULTATEN Rapportage bs Overhoven, Sittard 2014 1 ALGEMEEN 1.1 Inleiding Algemeen Het instrument de Kwaliteitsvragenlijst is een hulpmiddel om de kwaliteit van de school en/of het schoolbestuur in kaart

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Inhoudsopgave: Inleiding Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Hoofdstuk 2: De Team Leadership Competence Questionnaire 2.1 : Opbouw van de lijst 2.2 :

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

Concept: Een beroep doen op de werknemers om twee keer per jaar een mannelijke middelbare scholier mee te nemen voor een meeloopdag.

Concept: Een beroep doen op de werknemers om twee keer per jaar een mannelijke middelbare scholier mee te nemen voor een meeloopdag. Nationale Zorgvernieuwingsprijs Hoe zorg je ervoor dat meer mannen voor een baan in de zorg kiezen? Concept: Een beroep doen op de werknemers om twee keer per jaar een mannelijke middelbare scholier mee

Nadere informatie

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht

Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Inventarisatie enquête over het gebruik van videofragmenten bij het onderwijs van Inleiding Staats- en Bestuursrecht Faculteit der Rechtsgeleerdheid, Universiteit Leiden Afdeling ICT&O, Cleveringa Instituut,

Nadere informatie

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth Stappenplan Social Return on Investment Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth 1 1. Inleiding Het succesvol implementeren van ehealth is complex en vraagt investeringen van verschillende

Nadere informatie

Evaluatierapport Nationale Opleiding MediaCoach 2015

Evaluatierapport Nationale Opleiding MediaCoach 2015 Evaluatierapport Nationale Opleiding MediaCoach 2015 www.nomc.nl De Nationale Opleiding MediaCoach wordt uitstekend en goed beoordeeld, door enthousiaste en kundige docenten, de link met de praktijk, prettig

Nadere informatie

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school Een Positief leer en leefklimaat op uw school met TOPs! positief positief denken en doen Leerlingen op uw school ontwikkelen zich het beste in een positief leer- en leefklimaat; een klimaat waarin ze zich

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

Waarom sociale hygiëne?

Waarom sociale hygiëne? Waarom sociale hygiëne? Met ingang van 2000 geldt voor verenigingen, buurt- en clubhuizen de volgende regeling: Twee leidinggevende personen per vereniging dienen over een SVH Verklaring Sociale Hygiëne

Nadere informatie

projectplan professionaliseringstraject Technisch College Velsen Samenwerkingsverband VO Zuid-Kennemerland 2014-2016

projectplan professionaliseringstraject Technisch College Velsen Samenwerkingsverband VO Zuid-Kennemerland 2014-2016 projectplan professionaliseringstraject Technisch College Velsen Samenwerkingsverband VO Zuid-Kennemerland 2014-2016 Doelstellingen professionaliseringstraject Het SWV heeft als doelstellingen voor het

Nadere informatie

Leer- en Ontwikkelingsspel

Leer- en Ontwikkelingsspel SPEELWIJZE LEER- EN ONTWIKKELINGSSPEL - Bladzijde 1 / 13 SPEELWIJZE Leer- en Ontwikkelingsspel Leren en ontwikkelen spelen een belangrijke rol in onze samenleving. Veranderingen op allerlei gebied volgen

Nadere informatie

INLEIDING Wat verstaan we onder ongewenst gedrag en seksueel misbruik?

INLEIDING Wat verstaan we onder ongewenst gedrag en seksueel misbruik? In Veilige Handen - Het voorkómen van seksueel misbruik en ander ongewenst gedrag INLEIDING IVN-activiteiten worden door beroepskrachten en vrijwilligers uitgevoerd. Natuurlijk moet dat in een plezierige

Nadere informatie

Je rijbewijs halen, ook als je autisme of ADHD, hebt. Het Kan!

Je rijbewijs halen, ook als je autisme of ADHD, hebt. Het Kan! Uitgebreid Artikel Rijles, autisme, adhd Je rijbewijs halen, ook als je autisme of ADHD, hebt. Het Kan! Inleiding Tegenwoordig kun je al starten met lessen als je 16,5 jaar bent. Iedere jongere wil wel

Nadere informatie

Communicatieworkshops

Communicatieworkshops Communicatieworkshops De invulling van de zorg en de dienstverlening aan cliënten verandert en daarmee veranderen ook de taken van de begeleider en verzorgende: Van zorg in ondersteuning Van aanbodgestuurd

Nadere informatie

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email:

Rapportage Competenties. Bea het Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 16.06.2015. Email: Rapportage Competenties Naam: Bea het Voorbeeld Datum: 16.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea het Voorbeeld / 16.06.2015 / Competenties (QPN) 2 Inleiding In dit rapport wordt ingegaan op de competenties

Nadere informatie

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR

VOORSTEL AAN HET ALGEMEEN BESTUUR datum vergadering 17 juni 2010 auteur Daniëlle Vollering telefoon 033-43 46 133 e-mail dvollering@wve.nl afdeling Staf behandelend bestuurder drs. J.M.P. Moons onderwerp agendapunt Uitkomst en benutting

Nadere informatie

Als huiswerk voor de tweede bijeenkomst moeten de cursisten oefening 03.2 & 03.3 maken

Als huiswerk voor de tweede bijeenkomst moeten de cursisten oefening 03.2 & 03.3 maken Bijeenkomst 1 De trainer stelt zichzelf voor en geeft een korte toelichting over de inhoud en het doel van de training. Licht de afspraken en regels toe die gelden voor deelname. Neemt hier de tijd voor,

Nadere informatie

Beeldcoaching in het onderwijs

Beeldcoaching in het onderwijs Beeldcoaching in het onderwijs Leren coachen met video V i s i e I n B e e l d H u z a r e n l a a n 2 4 7 2 1 4 e c E p s e Gebruik van video is de duidelijkste en snelste manier om te reflecteren op

Nadere informatie

Groeidocument trainingen blok 1

Groeidocument trainingen blok 1 Groeidocument trainingen blok 1 Jeroen Dusseldorp 11-10-2013 Inleiding... 3 Training 1 Competenties... 4 Training 2 Reflecteren... 5 Training 3 Overtuigen... 6 Training 4 Intake (deel 1)... 7 Training

Nadere informatie

Eerste Kamer der Staten-Generaal

Eerste Kamer der Staten-Generaal Eerste Kamer der Staten-Generaal 1 Vergaderjaar 1997 1998 Nr. 239 24 112 Wijziging van de Wegenverkeerswet 1994 (wijziging van de regelingen van de invordering en inhouding van rijbewijzen en de bijkomende

Nadere informatie

5 praktische tips voor waardevolle evaluaties

5 praktische tips voor waardevolle evaluaties 5 praktische tips voor waardevolle evaluaties Maak de waarde van jouw training zichtbaar en meetbaar! Ingrid Bijl Training & Development Consultant Inhoud Waarom evalueren?... 3 Tip 1 Evalueer alleen wat

Nadere informatie

Rapport evaluatie speeddaten met uitzendbureaus op de vestigingen van het WERKbedrijf

Rapport evaluatie speeddaten met uitzendbureaus op de vestigingen van het WERKbedrijf Rapport evaluatie speeddaten met uitzendbureaus op de vestigingen van het WERKbedrijf December 2011 Auteurs: Leonie Oosterwaal, beleidsmedewerker ABU Judith Huitenga en Marit Hoffer, medewerkers Servicepunt

Nadere informatie

Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan

Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan Case Medewerkerstevredenheiden betrokkenheidscan Hoe tevreden zijn de medewerkers met en hoe betrokken zijn zij bij de organisatie en welke verbeterpunten ziet men voor de toekomst? Wat is medewerkerstevredenheid

Nadere informatie

Medewerkers Betrokkenheid Scan

Medewerkers Betrokkenheid Scan www.breinvoorkeuren.nl Breinvoorkeuren NBI Medewerkers Betrokkenheid Scan Groenewege 144 Noordwijkerhout, 2211EP KvK: 28105672, BTW: NL 0858 09 287 B01 Triodosbank: NL 65 TRIO 0786 8146 59 Telefoon: 06

Nadere informatie

Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies

Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies Toepassen van Sociale Marketing op ontwikkeling van alcoholmatigingsinterventies A. van Leeuwenhoeklaan 9 3721 MA Bilthoven Postbus 1 3720 BA Bilthoven www.rivm.nl KvK Utrecht 30276683 T 030 274 91 11

Nadere informatie

Vakopleiding Wijk- en buurtbeheerder

Vakopleiding Wijk- en buurtbeheerder Vakopleiding Wijk- en buurtbeheerder Informatiebrochure Inhoud Waarom een Vakopleiding Wijk- en buurtbeheerder? 3 Voor wie is de Vakopleiding Wijk- en buurtbeheerder bestemd? 3 Resultaten van de opleiding

Nadere informatie

videosurveillance minder doden en gewonden

videosurveillance minder doden en gewonden videosurveillance Een groep automobilisten en motorrijders rijdt véél te hard op de Nederlandse wegen. Daar blijft het vaak niet bij. Ze maken zich vaak ook schuldig aan bumperkleven, agressief rijden,

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen 2 3 INHOUDSOPAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij ouderen nodig?! 4 Praktische

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

Onderzoek naar termijnoverschrijding bij afhandeling WOZ-bezwaren

Onderzoek naar termijnoverschrijding bij afhandeling WOZ-bezwaren WAARDERINGSKAMER Onderzoek naar termijnoverschrijding bij afhandeling WOZ-bezwaren Een onderzoek naar overschrijding van de jaargrens bij de afhandeling van WOZ-bezwaarschriften 18 juli 2014 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Bijlage 2. Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015. Summatief docentoordeel: voldoende (7)

Bijlage 2. Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015. Summatief docentoordeel: voldoende (7) Beoordelingsformulier Gesprekstechnieken LEH 6 2014-2015 Bijlage 2 BEOORDELING: Naam: Marieke Schuurmans Studentnummer: 2200843 Docenten: Gerrie van de Ven / Lonneke Schilders Datum: 2 april 2015 Summatief

Nadere informatie

Selectie van maatwerkprogramma s

Selectie van maatwerkprogramma s Selectie van maatwerkprogramma s Onderwerp Opdrachtgevers Reacties van deelnemers Actualiteiten bestuursrecht Ministerie van Justitie, Aruba (2012) Zeer onderhoudende docent! Heerlijk om bij hem les te

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V.

Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Medewerkerstevredenheidsonderzoek Fictivia 2008.V. Opdrachtgever: Uitvoerder: Plaats: Versie: Fictivia B.V. Junior Consult Groningen Fictief 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Directieoverzicht 4 Leiderschap.7

Nadere informatie

Thematische behoeftepeiling. Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties

Thematische behoeftepeiling. Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties Thematische behoeftepeiling Uitkomsten en conclusies van een brede enquête onder patiëntenorganisaties Inleiding In de komende jaren ontwikkelt de VSOP toerustende activiteiten voor patiëntenorganisaties

Nadere informatie

Verkeerslessen voor scooterrijders Pilot voor 200 jongeren

Verkeerslessen voor scooterrijders Pilot voor 200 jongeren Verkeerslessen voor scooterrijders Pilot voor 200 jongeren Inleiding Op 16 juli 2003 startte de PvdA een zomeroffensief tegen scooteroverlast. Samen met fracties van Tweede Kamer, deelgemeenten en Europees

Nadere informatie

opleiding Leergang Train de Trainer Trainers in

opleiding Leergang Train de Trainer Trainers in Trainers in opleiding Leergang Train de Trainer Het is niet de sterkste die overleeft, ook niet de slimste, maar degene die het meest openstaat voor verandering. Unieke insteek! De wereld om ons heen verandert

Nadere informatie

Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie

Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie Uitwisseling tussen teamleden in sociale teams cruciaal voor prestatie Voorlopige resultaten van het onderzoek naar de perceptie van medewerkers in sociale (wijk)teams bij gemeenten - Yvonne Zuidgeest

Nadere informatie

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken

Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Het hoe en waarom van Personeelsgesprekken Personeelsgesprekken Het personeelsgesprek (ook wel functioneringsgesprek) is een belangrijk instrument dat ingezet kan worden voor een heldere arbeidsverhouding

Nadere informatie

Resultaten online enquête Kennisknooppunt Stadslandbouw

Resultaten online enquête Kennisknooppunt Stadslandbouw Resultaten online enquête Kennisknooppunt Stadslandbouw 7 oktober 2015, Jan Eelco Jansma Samenvatting Dit document doet verslag van een online enquête (voorjaar-zomer 2015) onder betrokkenen bij stadslandbouw.

Nadere informatie

Communiceren met ouderen

Communiceren met ouderen Communiceren met ouderen 1. Introductie a) Het SEE-GREEN project Het SEE-GREEN project is een Europees initiatief om de gevolgen voor de oudere generatie burgers in onze gemeenschappen te bepalen wanneer

Nadere informatie

5 Samenvatting en conclusies

5 Samenvatting en conclusies 5 Samenvatting en conclusies In 2008 werden in Nederland bijna 5,2 miljoen mensen het slachtoffer van criminaliteit (cbs 2008). De meeste van deze slachtoffers kregen te maken met diefstal of vernieling,

Nadere informatie