Voedingsadvies bij diabetes

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Voedingsadvies bij diabetes"

Transcriptie

1 metabole en cardiovasculaire aandoeningen info voor de patiënt Voedingsadvies bij diabetes UZ Gent, Centrum voor voedings- en dieetadvies

2 Voedingsadvies bij diabetes Inleiding Inleiding 3 Insuline en diabetes 4 Evenwichtige voeding: de actieve voedingsdriehoek 5 Aandacht voor het lichaamsgewicht 6 Beoordeling van het lichaamsgewicht 6 De energiebalans 7 Voeding en diabetes 9 Koolhydraten 10 - Soorten koolhydraten 10 - De glycemische index 11 Suiker 12 Zoetstoffen 13 - Energievrije zoetstoffen 13 - Energieleverende zoetstoffen 15 - Gemengde zoetstoffen 15 - Andere bulkstoffen 16 Vetten 16 Voedingscholesterol 18 Eiwitten 18 Alcohol 18 Voedingsmiddelenkeuze 20 Vrij te gebruiken 20 In bepaalde hoeveelheden te kiezen: broodwaarden of koolhydraatporties 21 Uitzonderlijk te gebruiken 28 Praktische maten en gewichten 30 Wenst u meer informatie 31 Boeken, brochures en verenigingen 32 Deze brochure is bestemd voor personen met diabetes mellitus (suikerziekte), voornamelijk voor patiënten die insuline spuiten (diabetes mellitus type 1) en/of (orale) anti-diabetica innemen die hypo s kunnen veroorzaken (diabetes mellitus type 2). De 3 hoekstenen voor een goede controle van diabetes zijn: gezonde voeding, lichaamsbeweging en insuline. 2 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 3

3 Insuline en diabetes Insuline is een hormoon dat wordt aangemaakt in de pancreas (alvleesklier). Met behulp van insuline kan de bloedsuiker (glucose) de lichaamscellen binnen om er verbrand te worden. Wat niet onmiddellijk nodig is als brandstof wordt opgestapeld, eerst in de lever als glycogeen, nadien als reservevet in de vetweefsels. Ook hierbij is insuline nodig. Bij niet-diabeten wordt net zoveel insuline geproduceerd als nodig om de glucose in het bloed op een normaal peil te houden. Bij diabetes mellitus type 2 is aanvankelijk nog insuline aanwezig maar deze werkt onvoldoende door de insulineresistentie (de insuline kan niet binnen in de cellen). Hierdoor blijft er ook teveel glucose rondcirkelen in het bloed. De behandeling bij type 2 is er in de eerste plaats om te zorgen dat de werking van de aanwezige insuline verbeterd wordt. Dit kan door een voedingsaanpassing, aangevuld met anti-diabetica. Nadien is na verloop van tijd aanvullend insuline nodig. Dan geldt hetzelfde voedingsadvies als bij diabetes mellitus type 1. Bij diabetes mellitus type 1 is er een volledig tekort aan insuline door vernietiging van de beta-cellen, gelegen in de eilandjes van Langerhans van de pancreas, waardoor geen insuline meer kan worden geproduceerd. Door het gebrek aan insuline blijft er te veel glucose in het bloed. Een verhoogd glucosegehalte in het bloed wordt hyperglycemie of een verhoogde glycemie genoemd. De nieren halen het grootste deel er uit en scheiden glucose uit met de urine (glucosurie). Bijna steeds begint diabetes mellitus type 1 met duidelijke klachten zoals hevige dorst, overvloedig plassen, ernstige vermagering en neiging tot keto-acidose door overmatige en onvolledige vetverbranding. Aangezien de beta-cellen van de pancreas geen insuline meer kunnen produceren zal er insuline ingespoten moeten worden om normale bloedsuikergehaltes (glycemie) te kunnen bekomen. Een te lage bloedsuiker of hypoglycemie kan ontstaan wanneer na een insulineinspuiting te weinig koolhydraten worden gegeten of wanneer extra inspanning wordt gedaan. Het is dus belangrijk dat de hoeveelheid insuline en de hoeveelheid koolhydraten met elkaar in evenwicht zijn. Daarom is het belangrijk om te weten welke voedingsmiddelen koolhydraten bevatten en hoeveel. Hier wordt dieper op ingegaan in de rubriek voeding en diabetes. Evenwichtige voeding: de actieve voedingsdriehoek De actieve voedingsdriehoek Een gezonde keuze maken uit een enorm aanbod van verschillende voedingsmiddelen is niet eenvoudig. Als hulpmiddel werd daarom de voedingsdriehoek ontworpen. De voedingsdriehoek is een praktische gids voor gezonde voeding, ook wanneer u diabetes hebt. De voedingsmiddelen worden er ondergebracht in 8 verschillende vakken. Kies elke dag uit ieder vakje van de driehoek. De grootte van het vak geeft u een idee van de hoeveelheid die u ervan nodig heeft. De basisproducten staan onderaan in het grootste vak. De producten uit het topje van de voedingsdriehoek (bv. gebak, koekjes, alcoholische dranken, ) zijn niet essentieel om aan een gezonde voeding te voldoen en worden best minder genomen. Voor de juiste hoeveelheden: raadpleeg uw persoonlijk voedingsschema. 4 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 5

4 Aandacht voor het lichaamsgewicht Beoordeling van het lichaamsgewicht Het normale lichaamsgewicht wordt bepaald door de lichaamslengte, maar ook de leeftijd en de lichaamsbouw spelen een rol: de zwaarte van het beendergestel en de ontwikkeling van de spieren. Het ideale gewicht zal van persoon tot persoon licht verschillen. Om het gewicht te beoordelen gebruiken we de Quetelet-index (Q.I.) of Body Mass Index (B.M.I.). De index wordt als volgt berekend: Gewicht in kg Q.I. = Lengte (m) x Lengte (m) Beoordeling: Q.I. lager dan 18,5 = te mager Q.I. tussen 18,5 en 25 = normaal gewicht Q.I. tussen 25 en 30 = overgewicht licht verhoogd gezondheidsrisico Q.I. boven de 30 = obesitas verhoogd tot sterk verhoogd gezondheidsrisico O.I. boven de 40 = morbide obesitas zeer sterk verhoogd gezondheidsrisico Voorbeeld 1: een vrouw met een lengte van 1,60 m en een gewicht van 67 kg 67 Q.I. = = 26 1,60 x 1,60 Beoordeling: overgewicht Voorbeeld 2: een man met een lengte van 1,85 m en een gewicht van 112 kg 112 O.I. = = 32,7 1,85 x 1,85 Beoordeling: obesitas Ook de plaats waar het lichaamsvet zich bevindt is van belang. Vooral vetopstapeling in de buikstreek is nadelig voor de gezondheid. Middelomtrek (man) Middelomtrek (vrouw) Verhoogd risico vanaf 94 cm vanaf 80 cm De energiebalans Voeding en activiteit moeten in evenwicht zijn. Het lichaam heeft energie nodig voor de werking van de organen en spieren en voor het op peil houden van de lichaamstemperatuur. De nodige energie wordt uit de verbranding van voedingsstoffen gehaald. Koolhydraten (=zetmeel en suiker), vetten, eiwitten en alcohol kunnen als brandstof dienen. De hoeveelheid energie wordt uitgedrukt in kilocalorieën (kcal) of in kilojoules (kj): 1 kcal =4,2 kj. 1 g koolhydraten = 4 kcal (=17 kj) 1 g vetten = 9 kcal (=38 kj) 1 g eiwitten = 4 kcal (=17kJ) 1 g alcohol = 7 kcal (=29 kj) Hoeveel energie u precies nodig heeft hangt af van uw leeftijd, geslacht, lengte en lichamelijke activiteit voor beroep en ontspanning (sport). De energiebalans is in evenwicht wanneer u evenveel energie via de voeding opneemt als u verbruikt. Dan blijft uw gewicht gelijk. Neemt u meer voeding dan u nodig hebt dan neemt uw gewicht toe: de niet verbrande voedingsstoffen worden dan omgezet in lichaamsvet. Meestal is het overschot niet zo groot en gaat de gewichtstoename langzaam (maar zeker). Neemt u minder voeding dan u verbruikt, dan wordt het lichaamsvet terug aangesproken en daalt uw gewicht. 6 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 7

5 U zal meer energie verbruiken door meer lichaamsbeweging te nemen. Beweging en sport doen u niet spectaculair vermageren, maar geven meer effect op lange termijn. Bovendien verbetert de werking van insuline bij meer lichaamsactiviteit. Sport beoefenen is zeer goed, maar ook in het dagelijks leven zijn er mogelijkheden om uw spieren actiever te gebruiken: op een hometrainer fietsen; boodschappen doen te voet of met de fiets; de trap nemen in plaats van de lift; een halte te vroeg van de bus stappen, zodat nog wat wandelen overblijft; een frisse avondwandeling maken in plaats van urenlang T.V. te kijken; een fietstocht ondernemen op een luie namiddag; een actieve, meer sportieve vakantie nemen. Breng dus wat extra beweging in uw dagelijks leven: minstens 30 minuten lichaamsbeweging/dag is aangewezen. Uw lichamelijke conditie zal er wel bij varen en bovendien verhoogt dit uw zelfvertrouwen. Voeding en diabetes De voeding voor diabeten verschilt in principe niet van de richtlijnen voor een gezonde voeding. De doelstellingen van het voedingsadvies zijn: het verkrijgen en behouden van normale bloedsuikerwaarden door de voeding, de medicatie en de lichamelijke activiteit zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen; het verkrijgen of behouden van optimale waarden voor de cholesterol en de vetten in het bloed; het verkrijgen of behouden van een normaal lichaamsgewicht; in geval van overgewicht wordt een energiebeperkt dieet aangeraden in combinatie met wat extra lichaamsbeweging; het voorkomen van acute verwikkelingen (hypo- en hyperglycemie); het vermijden van complicaties op lange termijn zoals problemen aan de ogen, de nieren, de bloedvaten en de zenuwen. Om dit alles te bereiken is het belangrijk dat het voedingsadvies individueel aangepast wordt. De hoofdbestanddelen van onze voeding zijn: - koolhydraten - vitaminen - vetten - mineralen - eiwitten - water - voedingsvezels Samen zorgen deze voedingsstoffen, aanwezig in verschillende voedingsmiddelen, er voor dat het lichaam goed kan functioneren. De voedingsmiddelen die koolhydraten bevatten verdienen bijzondere aandacht bij diabetes omdat zij rechtstreeks te maken hebben met insuline. 8 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 9

6 Koolhydraten Koolhydraten zijn de belangrijkste brandstoffen voor het lichaam. Koolhydraten zijn voedingsstoffen die het lichaam de nodige energie leveren voor warmteproductie, spierarbeid en werking van de organen. Een goede voeding haalt minstens 55% van de energie uit koolhydraten. Ze komen voor onder de vorm van zetmeel en suikers. Alle zetmeel en suikers uit het voedsel worden door de vertering omgezet in enkelvoudige suikers, hoofdzakelijk glucose, die in het bloed worden opgenomen. Soorten kolhydraten Koolhydraten kunnen ingedeeld worden in: 1. Meervoudige koolhydraten komen voor in zetmeelhoudende producten zoals brood, deegwaren, rijst, peulvruchten, aardappelen en groenten. Deze vorm van koolhydraten is aan te bevelen. Zij doen de bloedsuiker zeer geleidelijk stijgen en zijn waardevol omdat zij naast koolhydraten ook andere belangrijke voedingsstoffen en voedingsvezels bevatten. Volle graanproducten zoals volkorenbrood, bruinbrood, volkoren deegwaren, ongepelde rijst zijn te verkiezen boven witbrood en andere geraffineerde (witte) graanproducten. 2. Eenvoudige koolhydraten komen voor in druivensuiker, gewone suiker, bruine suiker, kandijsuiker, kandijsiroop, jam, honing, gesuikerde dranken en gerechten, snoep, gesuikerd gebak, ijs, frisdranken,.... Ze worden doorgaans vlug omgezet in glucose en doen de bloedsuiker snel stijgen. Ze bevatten geen andere belangrijke voedingsstoffen. Met deze vorm van koolhydraten moet voorzichtig omgesprongen worden. Veel suiker eten is voor niemand goed. Voor diabeten was suiker vroeger zelfs taboe. Nu wordt suiker met mate in het voedingspatroon ingewerkt zoals in elke gezonde voeding. Zoetigheden worden bij voorkeur in combinatie met een maaltijd gegeten (zie glycemische index). Bij te lage bloedsuiker (hypoglycemie) zijn de eenvoudige koolhydraten wel aan te bevelen. Twee klontjes suiker of 4 tabletten druivensuiker of een half glas frisdrank ( ml) kunnen een te lage bloedsuiker snel herstellen. Fruit en melkproducten zoals melk, yoghurt en karnemelk (behalve kaas) behoren ook tot de groep van de eenvoudige koolhydraten. Fruit bevat koolhydraten onder de vorm van fructose (=vruchtensuiker). Melk, yoghurt en karnemelk (géén kaas) bevatten koolhydraten onder de vorm van lactose (=melksuiker). Fruit en melkproducten zijn goede bronnen van koolhydraten en aan te bevelen. De glycemische index De glycemische index vergelijkt het effect van verschillende koolhydraten op de bloedsuiker. Hoe sneller de koolhydraten in het bloed terecht komen, hoe hoger de index. Glucose of druivensuiker heeft de hoogste index en wordt gelijkgesteld aan 100. Toch is de glycemische index een onvoldoende basis om koolhydraten te kiezen. De aanwezigheid van voedingsvezels, eiwitten en vetten naast koolhydraten in de voeding, vertragen de vertering en de opname van glucose. Gemengde maaltijden, vooral rijk aan voedingsvezels, zijn dus te verkiezen boven eenzijdige koolhydraatmaaltijden. Vooral de voedingsvezels of onverteerbare stoffen uit grof brood, volkoren graanproducten, peulvruchten, groenten en fruit hebben een gunstige regelende werking op de eetlust, de darmwerking, de glucose-opname in het bloed en de bloedlipiden. De voeding bij diabetes vraagt extra aandacht voor de verdeling van koolhydraten bij gebruik van insuline en/of orale anti-diabetica die hypo s kunnen veroorzaken. De hoeveelheid glucose en insuline in het bloed moeten met elkaar in evenwicht zijn. Bij iemand zonder diabetes gaat dat vanzelf. Een diabeet moet echter zelf voor dat evenwicht zorgen. De hoeveelheid insuline moet afgestemd worden op de hoeveelheid koolhydraten in de voeding. Koolhydraten beïnvloeden dus rechtstreeks de insulinebehoefte. 10 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 11

7 Enkele belangrijke punten De koolhydraten gelijkmatig over de dag verdelen, zodat de glucose zeer geleidelijk in het bloed komt en de glycemie zo weinig mogelijk schommelt. Zoals in elke gezonde voeding zijn 3 hoofdmaaltijden (ontbijt, middagmaal en avondmaal) noodzakelijk. De hoeveelheid en soort insuline die u dagelijks spuit afstemmen op de hoeveelheid koolhydraten in de voeding. Het is belangrijk dat u elke dag dezelfde koolhydraatverdeling aanhoudt en geen maaltijden overslaat. Eet dus regelmatig en op vaste tijdstippen. Het gebruik van tussendoortjes is afhankelijk van de soort insulinetherapie. Suiker Suiker is een zeer eenzijdig voedingsmiddel, dat geen noodzakelijke voedingsstoffen bevat. Het levert veel energie en leidt snel tot overgewicht. Suiker is bovendien schadelijk voor de tanden. Daarom is het voor iedereen beter er slechts met mate van te gebruiken. Na het eten van suiker zal de bloedsuiker snel stijgen. Daarom werd suiker in het verleden strikt verboden bij diabetes. De opnamesnelheid wordt echter sterk beïnvloed door de aanwezigheid van andere voedingsstoffen (zie glycemische index). Het gebruik van kleine hoeveelheden suiker kan, maar moet dus individueel bekeken worden: In ieder geval moeten er goede en stabiele bloedsuikerwaarden aanwezig zijn, glycemiepieken worden best vermeden. Zoetigheden brengen meestal veel energie, weinig voedingsvezels en vaak ook veel verzadigd vet en cholesterol aan. Bij overgewicht wordt suiker beter vervangen door energievrije zoetstof (zie pagina 13). Ook het tijdstip speelt een rol. Eet zoetigheden liefst in combinatie met een maaltijd. Wel: - jam of peperkoek op bruinbrood, als deel van de maaltijd, liever dan speciale dieetproducten. - een klein gebakje of ijsje als dessert - een vezelrijke koek als gezond tussendoortje Niet: - suiker in koffie of thee - gewone frisdranken - snoep, gebak of ijs tussendoor In dranken en zelfbereide nagerechten kan suiker heel gemakkelijk door zoetstof vervangen worden. Opgelet: vergeet niet het voedingsmiddel waarin suiker aanwezig is mee te tellen in uw persoonlijk voedingsschema (bespreek dit met uw diëtiste). Zoetstoffen 1. Energievrije zoetstoffen* Dit zijn zoetstoffen die geen of verwaarloosbare hoeveelheden energie leveren (dus ook geen koolhydraten). Ze zijn het meest geschikt ter vervanging van suiker. Tot deze groep rekent men aspartaam, acesulfaam-k, cyclamaat en sacharine. Deze zoetstoffen worden door de industrie ook gebruikt bij de bereiding van jam, koekjes, frisdranken, snoepjes, extra zoete suikerklontjes, chocolade,. De Belgische wetgeving regelt het gebruik van deze additieven of toevoegsels in het voedsel omdat ze in grote hoeveelheden schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid. De maximale hoeveelheid die op de verpakking staat vermeld, mag niet overschreden worden. Normaal volstaat een veel kleinere hoeveelheid voor het zoeten van gerechten. Aanbevolen wordt om niet meer dan ½ liter light frisdranken per dag te drinken. Bij overmatig gebruik van light frisdranken kan men wel aan de grens van de aanvaardbare dosis komen. Dit geldt zeker voor kinderen. De ADI (Acceptable Daily Intake) geeft de aanvaardbare dagelijkse dosis aan. 12 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 13

8 Zoetstof ADI (mg/kg lichaamsgewicht) Zoetkracht t.o.v. suiker (suiker = 1) Aspartaam 40 mg Cyclamaat 7 mg Sacharine 2,5 mg Acesulfaam-K 9 mg Sucralose 15 mg 600 Neohespiridine 5 mg Thaumatine A** 2000 * Voor handelsmerken: zie Handleiding bij het winkelen ** A betekent aanvaardbaar omdat de toxiciteit beperkt is, er wordt geen maximum waarde vastgesteld. Aspartaam geeft een uitstekende smaak, maar verdraagt geen verhitting boven de 180 C. Aspartaam wordt gemengd met een draagstof om klontervorming te voorkomen. Deze draagstof geeft wel energie maar door de sterke zoetkracht zijn de nodige hoeveelheid en de energieaanbreng veel lager dan voor suiker, dus praktisch te verwaarlozen. Acesulfaam-K geeft eveneens een uitstekende natuurlijke zoete smaak en is wel bestand tegen verhitting. Het komt meestal voor in combinatie met andere zoetstoffen. Sacharine en cyclamaat zijn bestand tegen verhitting. Sacharine kan een bittere nasmaak geven. Sucralose heeft een enorme zoetkracht en is zeer stabiel tijdens koken en bakken. Neohesperidine wordt vaak gebruikt om onaangename smaken te verbergen en de smaak van zoetstofmengsels te verbeteren. Thaumatine is afkomstig uit de bessen van een West-Afrikaanse plant. Deze zoetstof is 2000 keer zoeter dan suiker. 2. Energieleverende (bulk) zoetstoffen Energieleverende zoetstoffen zijn zoetstoffen die wel nog een zekere hoeveelheid energie leveren. Hiertoe behoren producten gezoet met fructose (vruchtensuiker) en met suikeralcoholen (polyolen). Producten gezoet met fructose Fructose wordt ook vaak als suikervervangend product gebruikt. De energetische waarde is vergelijkbaar met die van gewone suiker (1 gram suiker = 4 kcal). Fructose wordt vaak verwerkt in koekjes en chocolade maar die bevatten nog steeds een belangrijke hoeveelheid vet (vnl. verzadigde vetten) en zijn bijgevolg energierijk. Praktisch wordt diabetespatiënten aangeleerd om producten die uitsluitend gezoet zijn met fructose toch mee te tellen als koolhydraatbron, ondanks de tragere opname. Producten gezoet met suikeralcoholen Polyolen of suikeralcoholen (sorbitol, lactitol, maltitol, xylitol, mannitol, isomalt) worden ook wel extensieve zoetstoffen genoemd. De energie-aanbreng (kcal) blijft belangrijk. Zoetigheden zoals koeken, chocolade, pralines, snoepjes,... waarin deze energieleverende zoetstoffen gebruikt worden, blijven dikmakers omdat in deze producten nog steeds veel vet zit (vnl. verzadigde vetten). Polyolen als dusdanig, in beperkte mate gebruikt, hebben echter weinig invloed op de glycemie. Een overmatig gebruik kan darmklachten geven zoals winderigheid, krampen en diarree. Praktisch moeten polyolen in de diabetesvoeding niet meegeteld worden als koolhydraataanbrenger gezien de minimale beïnvloeding van de glycemie maar wel als energie-aanbrenger (kcal) omwille van de aanwezigheid van vet in deze producten. 3. Gemengde zoetstoffen Gemengde zoetstoffen bevatten suiker waaraan één of meerdere energievrije zoetstoffen zijn toegevoegd. Door het gebruik van een energievrije zoetstof wordt de zoetkracht van suiker veel sterker en moet er minder van gebruikt worden. Maar de aanwezigheid van suiker zal dus wel nog een invloed hebben op de glycemie en levert nog steeds energie (kcal)! 14 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 15

9 4. Andere bulkstoffen Inuline, oligofructose en polydextrose Inuline, oligofructose en polydextrose zijn eigenlijk een soort voedingsvezels die slechts in beperkte mate door het maagdarmkanaal verteerd worden omdat ons lichaam niet over de enzymen beschikt die deze suikerketens kan afbreken. Op deze manier leveren ze minder energie dan suiker en hebben ze ook weinig invloed op het bloedsuikergehalte. Inuline, oligofructose en polydextrose worden momenteel enkel industrieel verwerkt bij de bereiding van ijsdesserten, chocolade, gebak, koekjes,.... Inuline en polydextrose worden gebruikt als vetvervangers waardoor het vetgehalte laag kan gehouden worden. Oligofructose wordt eerder gebruikt als koolhydraatvervanger. Tagatose Tagatose wordt verkregen uit lactose. Door hydrolyse wordt lactose opgesplitst in glucose en galactose. Galactose wordt dan door een enzymatisch proces omgezet in tagatose. Tagatose heeft weinig tot geen invloed op de glycemie, levert minder calorieën dan gewone suiker en heeft een prebiotische werking (bevordert de groei van goedaardige darmbacteriën). Vetten Vetten zijn rijke energiebronnen. Zij verhogen vaak ongemerkt de energietoevoer van de maaltijd. Vetten leveren dubbel zoveel energie (kcal) als koolhydraten en eiwitten. Teveel vet leidt dus gemakkelijk tot overgewicht. Beperk het gebruik van vet in de voeding, zowel het zichtbaar vet (smeer- en bereidingsvetten) als het onzichtbaar vet (in volle zuivelproducten, vet vlees, koeken, gebak, vette snacks, chips, ). Het is belangrijk te kiezen voor vetten* met een goede vetzuursamenstelling en in een juiste verhouding. Het zijn vooral de verzadigde vetzuren die een ongunstige invloed hebben op de bloedvetten of bloedlipiden, wat hart-en vaatziekten in de hand werkt. Vetten zijn grotendeels opgebouwd uit vetzuren. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen verzadigde vetzuren en onverzadigde vetzuren. 1. Verzadigde vetzuren Verzadigde vetzuren hebben een ongunstige invloed op de bloedlipiden. Verzadigde vetzuren, ook harde of slechte vetten genoemd, komen voornamelijk voor in dierlijke vetten (boter, halfvolle boter, room, koffieroom, kaas, volle melkproducten, vlees, vleeswaren, geharde visolie) maar ook in harde en geharde plantaardige vetten (palmolie, palmvet, kokosolie, kokosvet, harde plantaardige smeer-en bereidingsvetten, frituurvet), gebak, zoutjes, taart, chocolade, koekjes. 2. Onverzadigde vetzuren Onverzadigde vetzuren komen voor onder 2 vormen: mono-onverzadigde vetzuren en poly-onverzadigde vetzuren. Mono-onverzadigde vetzuren of enkelvoudig onverzadigde vetzuren (vb. oliezuur) zijn zachter van structuur dan de verzadigde vetzuren. Ze hebben een gunstige invloed op de bloedlipiden. Ze doen de slechte cholesterol (LDL) lichtjes dalen en de goede cholesterol (HDL) lichtjes stijgen en hebben vooral een positieve invloed op de triglyceriden in het bloed. Enkelvoudig onverzadigde vetzuren zijn vooral aanwezig in arachide-olie, koolzaadolie, raapzaadolie, lijnzaadolie, notenolie, olijfolie, noten (amandelen, cashewnoten, hazelnoten, pinda s), avocado, olijven, bepaalde zachte smeer-en bereidingsvetten* op basis van olijfolie, bepaalde vloeibare bereidingsvetten*. Poly-onverzadigde vetzuren of meervoudig onverzadigde vetzuren zijn zeer zacht tot vloeibaar van structuur. Deze vetzuren hebben een positieve invloed op het slechte cholesterol (LDL), ze verlagen de totale cholesterol maar ook de goede cholesterol (HDL). Tot de meervoudig onverzadigde vetzuren behoren de omega-3-vetzuren en omega-6-vetzuren: omega-3-vetzuren (vb. linoleenzuur, DHA en EPA): Omega-3-vetzuren hebben een beschermend effect op de bloedvatwand. Ze houden onze bloedvaten soepel en zorgen voor een goede bloedcirculatie. Ze komen voor in vette vis, niet geharde visolie, lijnzaadolie, walnoten en zaden. omega-6-vetzuren (vb. linolzuur): Omega-6-vetzuren doen de totale cholesterol en de LDL-cholesterol dalen. Ze komen voor in de meeste plantaardige oliën zoals druivenpitolie, maïsolie, notenolie, saffloerolie, sojaolie, zonnebloemolie en in zachte smeer-en bereidingsvetten*. 16 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 17

10 Voedingscholesterol Cholesterol is een vetachtige stof die het lichaam nodig heeft voor de opbouw van lichaamscellen, de productie van hormonen en galzuren, voor de werking van de hersenen en het zenuwstelsel. Ons lichaam maakt zelf voldoende cholesterol. Bij een te hoog aanbod van cholesterol uit de voeding in combinatie met veel verzadigde vetzuren kan de cholesterol in het bloed te hoog worden. Cholesterol is aanwezig in voedingsmiddelen van dierlijke oorsprong zoals vlees, vleeswaren, eierdooiers, orgaanvlees, kaas, volle melkproducten. In een gezonde voeding wordt aanbevolen om niet meer dan 300 mg cholesterol per dag te gebruiken. * Voor handelsmerken: zie Handleiding bij het winkelen Eiwitten koolhydraten. Op een receptie wordt best gebruik gemaakt van hapjes zoals belegde broodjes, versierde toastjes, kaaskoekjes,.... Blokjes kaas, salami, vis, dipgroenten,... vullen wel de maag maar doen de bloedsuikerwaarde niet stijgen. Belangrijk is ook rekening te houden met het eventueel laat hypoglycemisch effect van alcohol, tot zelfs 36 uur later. Een koolhydraatrijke snack voor het naar bed gaan en een eventuele controle van de glycemie s nachts kan nodig zijn. Bespreek met uw arts of diëtist(e) of alcohol in uw geval kan en op welke wijze. Alcohol moet in het dieet berekend worden. Alcoholvrije wijnen of -bieren worden niet aangeraden: ze bevatten weliswaar weinig of geen alcohol maar zijn vaak rijker aan koolhydraten. Eiwitten zijn voedingsstoffen die vooral een opbouwende en beschermende functie hebben. Eiwitten bestaan uit verschillende aminozuren, die na opname in het bloed en vervoer naar de cellen, omgezet worden tot nieuwe eiwitten, nodig voor herstel of groei van de weefsels. Te veel eiwit moet als brandstof weggewerkt worden. Vooraf wordt echter een gedeelte afgesplitst dat door de nieren wordt uitgescheiden. Een te hoge eiwitinname is belastend voor de nieren. Daarom is een matige portie eiwitrijk voedsel aanbevolen bij diabetes. Eiwitten komen voor in melkproducten, kaas, vlees, vis, ei maar ook in plantaardig voedsel zoals brood, graanproducten, peulvruchten en plantaardige vleesvervangers. Alcohol Voor een goed geregelde diabeet zonder complicaties mag een matige hoeveelheid alcohol op een verstandige wijze ingeschakeld worden. Toch zijn er een aantal gevolgen, die u ongetwijfeld moet kennen: Alcohol levert veel energie (kcal). Gebruik liever geen alcohol als je wil vermageren. Alcohol versterkt de werking van bloedglucoseverlagende medicatie en insuline en kan een plotse bloedsuikerdaling veroorzaken. Wees daarom steeds matig met alcohol (max. 1 pintje bier of glaasje wijn per dag voor vrouwen en max. 2 voor mannen) en gebruik het uitsluitend binnen een maaltijd met 18 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 19

11 Voedingsmiddelenkeuze Rekening houdend met deze algemene principes, worden de levensmiddelen gerangschikt naargelang de koolhydraat- en energiewaarde en de vetsamenstelling in: Vrij te gebruiken In bepaalde hoeveelheden te kiezen: broodwaarden of koolhydraatporties Uitzonderlijk te gebruiken De hoeveelheden die u kan gebruiken, staan vermeld in uw persoonlijk dieetschema. Vrij te gebruiken Deze voedingsmiddelen leveren praktisch geen energie en doen de bloedsuiker niet stijgen. Ongesuikerde dranken: thee, koffie, oploskoffie, cichorei, mineraalwater, spuitwater, magere ongebonden vleesbouillon en groentebouillon, energievrije light frisdranken die minder dan 6 kcal per 100 ml light frisdrank bevatten (voor kinderen maximum 0,5 liter per dag). De meeste verse groenten en diepvriesgroenten: ajuin, andijvie, asperge, aubergine, bleekselder, bloemkool, boerenkool, broccoli, champignons, chinese kool, courgette, groene kool, knolselder, komkommer, koolraap, paprika, pastinaak, postelein, prei, prinsessenbonen, raap, radijs, rammenas, rode kool, sla, schorseneren, snijboon, sojascheuten, spinazie, spruiten, tomaat, tuinkers, veldsla, waterkers, witlof, witte kool, wortelen, zuurkool. Bepaalde vruchten: citroen, limoen, rabarber. Tuinkruiden: bazielkruid, bieslook, citroenmelisse, dille, dragon, kervel, lavas, look, marjolein, munt, mierikswortel, rozemarijn, salie, sjalot, selder, peterselie, venkelblad, zurkel. Specerijen en smaakstoffen: anijs, chili-poeder, essences (amandel, kirsch, rum, munt, vanille), gember, kaneel, kerrie, kruidnagel, komijn, koriander, laurier, nootmuskaat, magere bouillonblokjes, paprikapoeder, peper, saffraan, sambal, (selderijzout), tijm, tomatenpuree, vanillestok, (zout). Tafelzuur: augurken, azijn, kappertjes, mosterd, pickles, zilveruitjes. Bepaalde bindmiddelen: agar-agar, gelatine, pectine, wit van ei, johannesbroodpitmeel. Energievrije zoetstoffen: zie hiervoor pagina 13. In bepaalde hoeveelheden te kiezen: broodwaarden of koolhydraatporties Wie pas diabetes heeft, vertrekt het best van een vaste dosis insuline (door de arts bepaald) en houdt de inname van de koolhydraten constant (persoonlijk voedingsdagschema in overleg met de diëtiste). Nadien kan men leren om de koolhydraatinname te wisselen en de insulinedosis hieraan aan te passen. De koolhydraatinhoud van uw maaltijden constant houden wil echter niet zeggen dat u elke dag hetzelfde moet eten, variatie is noodzakelijk in een gezonde voeding. Om dit te bereiken is het belangrijk te weten welke voedingsmiddelen koolhydraten (Kh) bevatten en in welke mate. Als hulp kan u hiervoor gebruik maken van het koolhydraatruilwaardensysteem. Hierin zijn alle koolhydraathoudende voedingsmiddelen herleid tot eenzelfde koolhydraatgehalte. De ruilwaarden voor koolhydraatbronnen noemen we ook: Broodwaarden of Koolhydraatporties. 1 Kh portie = 12,5 g koolhydraten (12 tot 13 g koolhydraten) = 1 Broodwaarde of 1 gemiddelde snede brood (30 g) Bij het berekenen van de koolhydraatporties kunnen zich verschillen voordoen door gebruik van andere voedingsmiddelentabellen of door afrondingen. Men moet er eveneens rekening mee houden dat de samenstelling van de voedingsmiddelen door de fabrikant kan aangepast worden. Volgende voedingsmiddelen zijn in bepaalde hoeveelheden te kiezen: raadpleeg uw persoonlijk voedingsschema. Het is niet nodig elk voedingsmiddel telkens te wegen. Er wordt zoveel mogelijk gewerkt met huishoudmaten. 20 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 21

12 Koolhydraatbronnen 1 Brood 1 koolhydraatportie of 1 broodwaarde: +/- 60kcal/250kJ = 1 snede (30 g) van een groot vierkant brood: volkorenbrood, roggebrood, bruin brood = 25 g wit brood, turks brood, pittabrood, melkbrood, rozijnenbrood, sandwich = 2 vierkante beschuiten, 2 ronde beschuiten, 2 sneetjes knäckebröd, 2 craquotten, 1 grote ovalen toast, stokbrood, piccolo, pistolet (20 g) 2 Ontbijtgranen 1 koolhydraatportie of 1 broodwaarde: +/- 60kcal/250kJ = 6 afgestreken eetlepels graanstaafjes met zemelen (25 g) vb. All Bran Plus = 4 afgestreken eetlepels graanvlokken met zemelen (20 g) vb. All Bran Flakes = 3 afgestreken eetlepels ongesuikerde muesli, Brinta, havermout (20 g) = 3 afgestreken eetlepels ongesuikerde ontbijtvlokken (15 g) vb. cornflakes ongesuikerd, gepofte en gegrilde rijstkorrels,... 3 Aardappelen, rijst, deegwaren en peulvruchten 1 koolhydraatportie of 1 broodwaarde: +/- 60kcal/250kJ = 1 schoongemaakte aardappel, formaat van 1 groot ei (70 g) = 3 volle eetlepels aardappelpuree (100 g) = 1 volle eetlepel (15 g) ongekookte ongepelde rijst, parboiled rijst, boekweit, bulghur, couscous, tarwekorrels (45 g gekookt of 2 volle eetlepels) = 15 g ongekookte volkoren deegwaren zoals macaroni, spaghetti, spirelli, (50 g gekookt of ¼ van een diep bord) = 20 g gerst, gierst, kamut, polenta, quinoa, spelt (ongekookt) = 2 afgestreken eetlepels (30 g) droog gewogen peulvruchten zoals witte bonen, bruine bonen, linzen, kikkererwten (100 g gekookt) = 3 afgestreken eetlepels (50 g) droog gewogen sojabonen (150g gekookt) = 35 g bataat, cassave Slechts af en toe: +/- 130kcal/550kJ = 35 g frietjes = 2 aardappelkroketten (60 g) 4 Bindmiddelen 1 koolhydraatportie of 1 broodwaarde: +/- 60kcal/250kJ = 2 afgestreken eetlepels bindmiddel (15 g) : aardappelzetmeel, boekweitmeel, griesmeel, maïszetmeel, puddingpoeder, tapioca, tarwebloem, tarwemeel, roggebloem, vermicelli, volkoren- of meergranenbloem 5 Melk 1 koolhydraatportie of 1 broodwaarde: +/- 100 kcal/420kj = 2 bekers (400 ml) calciumverrijkte sojamelk, sojayoghurt natuur = 2 tassen (300 ml) magere melk, magere yoghurt, karnemelk = 250 ml magere fruityoghurt 0% vet, gezoet met energievrije zoetstof en met minder dan 6 gram koolhydraten per 100 ml* = 1 boltas (200 ml) pap van magere melkproducten met 3 % bindmiddel (2 afgestreken koffielepels) = 200 ml melksaus van magere melkproducten met 3 % bindmiddel (2 afgestreken koffielepels) en kruiden = 1 dessertschaaltje (150 ml) vla of pudding van magere melk met 5 % bindmiddel (1 afgestreken eetlepel) en zoetstof * Voor handelsmerken: zie handleiding bij het winkelen 6 Groenten (vers, diepvries, glas, blik) 1 koolhydraatportie of 1 broodwaarde: +/- 70 kcal/295 kj = minstens 300 g bereide groenten = 150 g maïs, pompoen, rode biet = 100 g artisjok, extra fijne doperwten, pastinaak = 70 g topinamboer (aardpeer) 7 Fruit (vers, diepvries, conserven op eigen sap of water) 1 koolhydraatportie of 1 broodwaarde: +/- 50 kcal/210 kj = 250 g aardbeien, cranberry s, rode bessen, watermeloen = 200 g bosbessen, braambessen, clementines, frambozen, guave, perzik, sterfruit, zwarte bessen = 150 g abrikozen, nectarine, passievrucht, pompelmoes, pruimen, tangerine = 125 g appel, blauwe bessen, kiwi, kruisbessen, mandarijnen, morellen, peer, sinaasappel, witte bessen = 100 g ananas, cavaillon, druiven, kersen 22 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 23

13 = 70 g banaan (een halve), granaatappel, lychee, kaki, mango = 125 ml ongezoet fruitsap 8 Suiker en gesuikerde producten 1 koolhydraatportie of 1 broodwaarde Met mate te gebruiken Broodbeleg = 2 koffielepels (20 g) gewone confituur = 3 koffielepels (30 g) light confituur = ± 65 g zelfgemaakte confituur zonder suiker = 2 koffielepels (20 g) chocopasta met hazelnoten = 1 sneetje peperkoek (20 g) Tussendoortjes, droge koekjes = 2 rijstwafels (15 g) = 2 koekjes Prince start 30% minder suiker (20 g) = ½ pakje Evergreen krenten (=1 koek) = 1 volkoren speculaas of 2 kleine speculaasjes (15 g) = 2 Petit beurre koekjes (15g) = ½ pakje Vitabis (=1 koek) = 1 pakje Betterfood junior (=2 koeken) = 3 Boudoirs of 12 koekjes Nic-nac of 1 koekje Sultana (15 g) Versnaperingen = 25 g chocolade = 1 praline (17 g) = 1 minimars = 1 bol ijs of sorbet (50 g) = 1 sneetje cake (30 g) = 1 stuk appeltaart (45 g) = 1 kant-en-klare pannenkoek (60 g) = 1,5 Kh-portie In geval van hypoglycemie (te lage bloedsuiker): = 2 klontjes suiker = 4 tabletten druivensuiker van 3 gram = ml frisdrank (1/2 glas) Eiwitbronnen Deze voedingsmiddelen bevatten geen koolhydraten en zijn omgerekend tot praktische hoeveelheden die overeenstemmen met 100 kcal/420 kj (0 broodwaarden). Gebruik bij voorkeur: eiwitbronnen met weinig vet of met meer onverzadigd vet (beter voor de bloedvaten) Gebruik slechts af en toe: eiwitbronnen die vetter zijn en dus meer geconcentreerde energie leveren of meer verzadigd vet en cholesterol bevatten. De porties die 100 kcal. leveren zijn doorgaans kleiner Kaas* Gebruik bij voorkeur zeer magere kaas: 100 kcal = 150 g magere wittekaas. matig vette kaas: 100 kcal = 50 g (2 driehoekjes of 2 sneetjes) magere smelten smeerkaas 20+; = 45 g vaste kaas 20+, Camembert 30+; = 30 g vaste kaas 30+. Gebruik slechts af en toe vette kaassoorten: 100 kcal = 25 g volvette Gouda, Boursin, Brie50+, Cheddar, Edammer, Emmentaler, Parmezaan; = 35 g Camembert 45+, half vaste kaassoorten. * Voor handelsmerken: zie Handleiding bij het winkelen 24 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 25

14 Vlees, vis, ei en vervangproducten Gebruik bij voorkeur zeer mager: 100 kcal = 100 g zeer mager rauw vlees van rund, paard, kalf, varken, kip, kalkoen, struisvogel zoals rosbief, biefstuk, kalfslapje, varkensmignonnet, varkenshaasje, kippenfilet, kalkoenfilet, struisvogelfilet (zonder vel) of 80 g toebereid; = 80 g magere vleeswaren zoals kippenwit, kalkoenham, struisvogelham, rosbief 1ste keus; = 125 g magere verse vis zoals baars, kabeljauw, pieterman, pladijs, poon, rog, schar, schelvis, snoek, staartvis, tarbot, tong, wijting of 100 g toebereid; = 125 g mosselen; = 100 g gepelde garnalen; = 135 g krab in eigen nat; = 75 g tofu (sojakaas); = 120 g Quorn. mager: 100 kcal = 70 g mager rauw vlees van gevogelte (eendenfilet, fazant zonder vel, kip zonder vel, kalkoen, patrijs), wild (haas, konijn, ree), lam, varken, zoals mager gebraad, varkensfiletkotelet, kalfsblanket, kalfsgehakt, americain of 60 g toebereid; = 60 g magere vleeswaren zoals filet d Alsace, filet de Saxe, filet rose, filet de York, magere casselerrib, rund- en paardenrookvlees, ontvette ham, runderfilet, Ardennenfilet, gerookte kalkoenfilet; = 100 g verse forel, heilbot, tonijn en zalmforel of 80 g toebereid of ingeblikt in eigen nat; = 90 g gerookte forelfilet, pilchards in tomatensaus. matig vet: 100 kcal = 50 g rauwe ham, bacon, corned beef; = 50 g vette vis zoals haring, makreel, paling, zalm: vers of gemarineerd of ingeblikt op eigen nat; = 50 g gerookte paling, gerookte heilbot, gerookte sprot, gerookte zalm. Gebruik slechts af en toe vet vlees, orgaanvlees en eieren (rijk aan cholesterol en verzadigde vetzuren) 100 kcal = 70 g orgaanvlees zoals lever, nier, tong, hersenen, uier; = 50 g gemiddeld vet rauw vlees van rund, lam, kalf en varken zoals stoofvlees, hamburger, mager soepvlees,... of 40 g toebereid; = 30 g vet vers rauw vlees zoals braadworst, gehakt, schapenragout, spieringkotelet, soepkip; = 30 g vette vleeswaren zoals knakworst, leverpastei, salami; = 65 g ei = 1 groot ei (max. 3 eieren per week, verwerking inbegrepen); = 35 g verse paling, maatjes. Smeer- en bereidingsvet* Gebruik bij voorkeur vetstoffen rijk aan onverzadigde vetzuren 100 kcal = 75 g (5 afgestreken eetlepels) minarine (15% vet); = 45 g (3 afgestreken eetlepels) minarine (25% vet); = 30 g (2 afgestreken eetlepels) minarine (40% vet); = 20 g (1 gewone eetlepel) margarine (65% vet); = 15 g (1 afgestreken eetlepel) zachte margarine (80-85 % vet); = 10 ml (1 dessertlepel) olie. Gebruik slechts af en toe gewone vetstoffen 100 kcal = 15 g (1 afgestreken eetlepel) boter; = 15 g (1 afgestreken eetlepel) mayonaise; = 15 g (1 afgestreken eetlepel) gewone (harde) margarine; = 30 g (2 afgestreken eetlepels) halfvolle boter; = 35 g (2 eetlepels) light dressing; = 50 g (3 eetlepels) yoghonaise. * Voor handelsmerken: zie Handleiding bij het winkelen 26 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 27

15 Opmerking: Vetten, rijk aan onverzadigde vetzuren, leveren evenveel energie (kcal) als gewone vetten. Ze mogen dus niet extra gebruikt worden, maar enkel in de plaats van andere vetten. Uitzonderlijk te gebruiken Volgende voedingsmiddelen zijn uitzonderlijk te gebruiken omdat ze ofwel: een te snelle stijging van de bloedsuiker veroorzaken; te veel energie aanbrengen en niet van essentieel belang zijn voor uw gezondheid; veel verzadigde vetzuren en/of veel cholesterol aanbrengen. Suiker alle soorten suiker: witte suiker, bruine suiker, rietsuiker, kandijsuiker, glucose, druivensuiker, producten gezoet met fructose; suikerwaren: alle snoep, confituur, honing, stroop, chocolade, chocopasta, hagelslag; gesuikerde gerechten. Dranken gesuikerde (fris)dranken, vruchtensappen, nectar; alcoholische dranken: bier (ook bier met verlaagd suiker- of alcoholgehalte), wijn, sterke dranken, aperitief, cocktails,. Kant- en klaarproducten gebruiksklare bereidingen zoals soep in pakjes, gekochte soep; instant puddingen en vla s; gepaneerde gerechten; gewone diepvriesmaaltijden. Vetstoffen meer dan de in uw persoonlijk dieetschema voorziene portie smeer- en bereidingsvetten of olie; frituurvet, gewoon bak- en braadvet, room, koffieroom, rundvet, kalfsvet, varkensvet, spek; gewone (niet ontvette) vleesbouillon, roomsausen, eiersausen. Vlees, vis en eieren zeer vette vleessoorten: zeer vet rund-, varkens- en schapenvlees (vet soepvlees, spek, vet stoofvlees), gans, eend; zeer vette vleeswaren: vette ham, salami, cervelaatworst, allerlei worstsoorten, pasteien, bacon, geperste kop, gebruiksklare vleessalades; visconserven op olie, vissalades, vissticks; eieren: meer dan 3 eieren per week, eidooier verwerkt in bereidingen. Melk en kaas volle melkproducten: volle melk, schapenmelk, geitenmelk, volle yoghurt, volle geëvaporeerde en condensmelk, gebruiksklare pap en vla; gesuikerde melkproducten: fruityoghurt, wittekaas met fruit en suiker, chocolademelk, milkshakes, roomijs en vruchtenijs; vette kaassoorten (40+ en meer): roomkaas, vette wittekaas, gegiste kaas, schimmelkaas, gewone smeerkaas,.... Fruit gesuikerde vruchten: vruchten op siroop; gedroogde vruchten: abrikozen, dadels, krenten, pruimen, rozijnen, vijgen; gekonfijte en geglaceerde vruchten, gesuikerde diepvriesvruchten; bepaalde verse vruchten: avocado s, noten, verse dadels. Aardappelen vette aardappelbereidingen: gebakken aardappelen, frieten, kroketten, vette puree, vette stamppot, chips. Brood gesuikerde broodsoorten: melkbrood, suikerbrood, rozijnenbrood, boterkoeken, brioches, koekjes, gebak, speculaas, wafels, pannenkoeken, oliebollen, zoute koekjes en versnaperingen. 28 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 29

16 Praktische maten en gewichten Wenst u meer informatie? Servies 1 koffietas = 150 ml 1 vlaschaaltje = 150 ml 1 beker = 200 ml 1 soepbord = 250 ml Glaswerk 1 borrelglas = 35 ml 1 sherryglas = 50 ml 1 wijnglas = 100 ml 1 limonadeglas = 200 ml 1 bierglas = 250 ml Dieetconsultatie U kan een afspraak maken met de diëtiste van het Centrum voor Voedings- en Dieetadvies op telefoonnummer of De consultaties vinden plaats in de dieetpolikliniek 6K12 IE, Universitair Ziekenhuis Gent. Afhankelijk van het type diabetes en de diabetesbehandeling is er soms een tussenkomst voor een consult bij de diëtiste. Voor meer inlichtingen vraag raad aan uw diabetesteam en ziekenfonds. Website Centrum voor Voedings- en Dieetadvies Bestek 1 koffielepel vloeistof = 5 ml 1 eetlepel vloeistof = 15 ml 1 afgestreken koffielepel bloem of zetmeel = 3 g 1 afgestreken eetlepel bloem of zetmeel = 8 g 1 eetlepel olie = 10 g 1 afgestreken eetlepel vetstof = 15 g 1 pollepel vloeistof = 200 ml Brood 1 sneetje van rechthoekig brood van 400 g = g 1 sneetje van rechthoekig brood van 800 g = g 1 sneetje van rond brood van 400 g = 25 g 1 sneetje van rond brood van 800 g = 45 g 30 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 31

17 Boeken, brochures en verenigingen Uw medisch dieet R. Rottiers en A. Notte-De Ruyter, Centrum voor Voedings- en Dieetadvies, Vakgroep Inwendige Ziekten, UZ, Universiteit Gent. Uitgegeven door Stichting Kunstboek, Eet gezond en naar hartelust A. Notte-De Ruyter, Centrum voor Voedings- en Dieetadvies, Vakgroep Inwendige Ziekten, UZ, Universiteit Gent. Uitgegeven door Stichting Kunstboek, Lekker koken en gezond vermageren Centrum voor Voedings- en Dieetadvies, Vakgroep Inwendige Ziekten, UZ, Universiteit Gent en KAV-Praktische School. Uitgegeven door de Standaard Uitgeverij, Creatief koken voor diabetici P. Huysentruyt en in samenwerking met de Vlaamse Diabetes Vereniging. Uitgegeven door de Standaard Uitgeverij, Kookboek voor mensen met diabetes C. Provoost. Uitgegeven door Kluwer, Het vegetarisch kookboek voor diabeten D. Declercq. Uitgegeven door C. De Vries-Brouwers/Antwerpen, Tijdschrift Diabetes Info Uitgegeven door de Vlaamse Diabetes Vereniging. Weet u voldoende over diabetes Uitgegeven door de Vlaamse Diabetes Vereniging. Belgische Voedingsmiddelentabel NUBEL Uitgegeven door Nubel vzw, Website: Nederlandse Voedingsmiddelentabel (NEVO-tabel) Uitgegeven door het Voedingscentrum, Den Haag, De actieve voedingsdriehoek Folder / affiche / zelfklever. Uitgegeven door het Vlaams Instituut voor Gezondheidspromotie en Ziektepreventie vzw, G. Schildknechtstraat 9, B-1020 Brussel. Website: De Eetbriefrecepten Uitgegeven door Biblo n.v., Brasschaatsteenweg 308, B-2920 Kalmthout. Vlaamse Diabetes Vereniging (VDV) Ottergemsesteenweg 456, 9000 Gent Tel.: Fax: Diabetes infolijn (gratis): , alle werkdagen van 9 tot 17 uur. Website: Vlaamse Beroepsvereniging van Voedingsdeskundigen en Diëtisten (VBVD) Vergote Square 43, B-1030 Brussel Tel.: Fax.: Website: 32 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 33

18 Vragen? Noteer ze hier Vragen? Noteer ze hier 34 Voedingsadvies bij diabetes Voedingsadvies bij diabetes 35

19 metabole en cardiovasculaire aandoeningen Centrum voor voedings- en dieetadvies Tel of Fax Catering & Services/Dieetafdeling UZ Gent Tel Dienst Endocrinologie Prof. dr. J.M. Kaufman Tel v.u.: F. Colardyn, afgevaardigd bestuurder UZ Gent, De Pintelaan 185, 9000 Gent Deze brochure werd enkel ontwikkeld voor gebruik binnen het UZ Gent. Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van het UZ Gent. Universitair Ziekenhuis Gent De Pintelaan Gent Tel. +32 (0) Fax +32 (0) MODULO.be Augustus 2009

Het preoperatieve dieet voor een obesitas operatie Obesitas Centrum Waregem O.L.V. van Lourdes Ziekenhuis

Het preoperatieve dieet voor een obesitas operatie Obesitas Centrum Waregem O.L.V. van Lourdes Ziekenhuis Het preoperatieve dieet voor een obesitas operatie Obesitas Centrum Waregem O.L.V. van Lourdes Ziekenhuis Inleiding Deze folder geeft u informatie over het dieet dat u moet volgen voorafgaande aan een

Nadere informatie

DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN.

DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN. GEZONDHEID INFOBLAD DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK: OM DAGELIJKS EVENWICHTIG TE ETEN EN VOLDOENDE TE BEWEGEN. BRON: VIGeZ, 2011. De actieve voedingsdriehoek. De actieve voedingsdriehoek geeft je een idee

Nadere informatie

MEDISCH HUIS COLIN vzw (MHC vzw) De Bruynlaan 122 2610 Wilrijk Tel.: 03/830.45.45. Fax.: 03/830.51.59.

MEDISCH HUIS COLIN vzw (MHC vzw) De Bruynlaan 122 2610 Wilrijk Tel.: 03/830.45.45. Fax.: 03/830.51.59. MEDISCH HUIS COLIN vzw (MHC vzw) De Bruynlaan 122 2610 Wilrijk Tel.: 03/830.45.45. Fax.: 03/830.51.59. www.medischhuis-colin.be info@medischhuis-colin.be 12 INLEIDING Het is voor iedereen belangrijk om

Nadere informatie

De zuur-base tabel van Dr. Alex Guerrero De volgende tabel komt uit het boek In Balance for Life van Dr. Alex Guerrero.

De zuur-base tabel van Dr. Alex Guerrero De volgende tabel komt uit het boek In Balance for Life van Dr. Alex Guerrero. De zuur-base tabel van Dr. Alex Guerrero De volgende tabel komt uit het boek In Balance for Life van Dr. Alex Guerrero. GROENTES Aardappelen Aardappelen, zoete Andijvie Artisjokken Asperge Bieten en bieten

Nadere informatie

VOEDING BIJ ZWANGERSCHAPSDIABETES

VOEDING BIJ ZWANGERSCHAPSDIABETES Diabetes DIABETES VOEDING BIJ ZWANGERSCHAPSDIABETES Diabetes is een aandoening waarbij er problemen zijn met het op peil houden van het bloedglucose. Glucose is afkomstig van koolhydraten uit de voeding

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte

Afdeling Diëtetiek. Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte Afdeling Diëtetiek Dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte Algemeen U heeft een verhoogd cholesterolgehalte. Deze folder bevat informatie over het dieet bij een verhoogd cholesterolgehalte. U kunt deze

Nadere informatie

Dieetadvies bij zwangerschapsdiabetes

Dieetadvies bij zwangerschapsdiabetes Dieetadvies bij zwangerschapsdiabetes Wat is zwangerschapsdiabetes Zwangerschapsdiabetes (diabetes gravidarum) is een vorm van diabetes mellitus die tijdens de zwangerschap ontstaat. Als een vrouw deze

Nadere informatie

Voeding na transplantatie. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent

Voeding na transplantatie. 2013 Universitair Ziekenhuis Gent Voeding na transplantatie 1 Algemene voedingsrichtlijnen Jemina Van Loo 24/06/2013 2 Inleiding Optimale gezondheid bereiken of bewaren 1) Medicatie 2) Gezonde voeding gezond gewicht gezonde voedingskeuzes

Nadere informatie

UMC St Radboud. Voeding bij Diabetes Mellitus

UMC St Radboud. Voeding bij Diabetes Mellitus UMC St Radboud Voeding bij Diabetes Mellitus Patiënteninformatie Deze folder geeft u informatie over voeding bij Diabetes Mellitus. Diabetes Mellitus Bij mensen met diabetes maakt het lichaam zelf geen

Nadere informatie

Dieet bij zwangerschapsdiabetes

Dieet bij zwangerschapsdiabetes Dieet bij zwangerschapsdiabetes Informatie voor patiënten F0066-1011_DZH juli 2014 Diabetes Zorg Haaglanden www.diabeteszorghaaglanden.nl Locatie Westeinde, Westeinde 150 2512 HH Den Haag (070) 360 31

Nadere informatie

Eiwitbeperkt dieet. Over een eiwitbeperkt dieet. Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag

Eiwitbeperkt dieet. Over een eiwitbeperkt dieet. Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag Eiwitbeperkt dieet Almere, Dieetadvies voor: Eiwitbeperkt à gram eiwit per dag Natriumbeperkt à 2400 mg natrium per dag (6 gram zout) Over een eiwitbeperkt dieet U heeft het advies gekregen een eiwitbeperkt

Nadere informatie

De actieve voedingsdriehoek. VIGeZ 2012

De actieve voedingsdriehoek. VIGeZ 2012 De actieve voedingsdriehoek VIGeZ 2012 De actieve voedingsdriehoek Geeft weer - Wat je dagelijks zou moeten eten - Hoeveel je best beweegt Voor iedereen vanaf 6 jaar De actieve voedingsdriehoek Is gebaseerd

Nadere informatie

Eiwitbeperkt dieet Radboud universitair medisch centrum Radboud universitair medisch centrum

Eiwitbeperkt dieet Radboud universitair medisch centrum Radboud universitair medisch centrum Eiwitbeperkt dieet U heeft het advies gekregen om een eiwitbeperkt dieet te volgen. Deze brochure geeft u algemene informatie en voedingsadviezen over een eiwitbeperkt dieet. Heeft u na het lezen van

Nadere informatie

De voedingsmiddelendriehoek.

De voedingsmiddelendriehoek. Hoofdstuk 8 De voedingsmiddelendriehoek. 1. De voedingsdriehoek invullen. 2. De drie maaltijden per dag opnoemen. 3. Zeggen wanneer we best drinken en hoeveel liter we drinken. 4. Tips opnoemen om gezond

Nadere informatie

Beter Leven met diabetes type 2

Beter Leven met diabetes type 2 Beter Leven met diabetes type 2 Voorlichtingsmateriaal voor mensen met diabetes type 2 Gezond eten en toch genieten? Ja, het kan! 31-Dec-2012 JAN-2009-BE-2564-BT De actieve voedingsdriehoek Een gezonde

Nadere informatie

praktische raadgevingen voor de patiënt met type 2 diabetes

praktische raadgevingen voor de patiënt met type 2 diabetes 2 Beter eten praktische raadgevingen voor de patiënt met type 2 diabetes Er bestaan drie krachtige manieren die u kunnen helpen bij de controle van uw diabetes: Een gezonde voeding Regelmatige lichaamsbeweging

Nadere informatie

gezonde voeding, een kwestie van gezond verstand

gezonde voeding, een kwestie van gezond verstand gezonde voeding, een kwestie van gezond verstand Gezond eten is regelmaat brengen in uw voeding. Dat betekent drie hoofdmaaltijden en twee gezonde tussendoortjes per dag. 3 Gezonde voeding, een kwestie

Nadere informatie

Dia$presentatie$van$mevrouw$Nelle$Pauwels,$diëtiste$van$de$dienst$hepatologie,$KU$ Leuven$,$tijdens$onze$themadag$op$zaterdag$24$oktober$2015.!

Dia$presentatie$van$mevrouw$Nelle$Pauwels,$diëtiste$van$de$dienst$hepatologie,$KU$ Leuven$,$tijdens$onze$themadag$op$zaterdag$24$oktober$2015.! Dia$presentatie$van$mevrouw$Nelle$Pauwels,$diëtiste$van$de$dienst$hepatologie,$KU$ Leuven$,$tijdens$onze$themadag$op$zaterdag$24$oktober$2015.! $ Als$er$nog$vragen$zijn$gelieven$mevrouw$Nelle$Pauwels$of$iemand$van$de$dienst$

Nadere informatie

Voeding bij zwangerschaps diabetes. Diabetes Gravidarum

Voeding bij zwangerschaps diabetes. Diabetes Gravidarum Voeding bij zwangerschaps diabetes Diabetes Gravidarum Universitair Medisch Centrum Groningen Zwangerschapsdiabetes is een vorm van suikerziekte die kan optreden tijdens de zwangerschap. Deze brochure

Nadere informatie

Voeding bij diabetes gravidarum

Voeding bij diabetes gravidarum Voeding bij diabetes gravidarum Diëtetiek Beter voor elkaar Voeding bij diabetes gravidarum Wat is diabetes gravidarum? Tijdens de zwangerschap kan het gebeuren dat de hoeveelheid glucose (suiker) in het

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes en voeding

Zwangerschapsdiabetes en voeding Gynaecologie Zwangerschapsdiabetes en voeding www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Zwangerschapsdiabetes... 3 Glucosedagcurve... 3 Behandeling... 4 Adviezen met betrekking tot uw voeding... 4 Hanteer een

Nadere informatie

Afdeling: Diëtetiek. Onderwerp: Voeding bij diabetes gravidarum

Afdeling: Diëtetiek. Onderwerp: Voeding bij diabetes gravidarum Afdeling: Diëtetiek Onderwerp: Voeding bij diabetes gravidarum Voeding bij diabetes gravidarum Wat is diabetes gravidarum? Tijdens de zwangerschap kan het gebeuren dat de hoeveelheid glucose (suiker) in

Nadere informatie

Gezond eten met de actieve voedingsdriehoek

Gezond eten met de actieve voedingsdriehoek Gezond eten met de actieve voedingsdriehoek De actieve voedingsdriehoek Gezond eten is makkelijker dan je denkt. Zeker met de actieve voedingsdriehoek. Het is een handige wegwijzer over eten en bewegen

Nadere informatie

GEZONDE VOEDING. Duur 90 min.

GEZONDE VOEDING. Duur 90 min. GEZONDE VOEDING Doelstelling de deelnemers verwoorden waarom we voeding nodig hebben de deelnemers verwoorden dat onze voedingskeuze gevarieerd moet zijn de deelnemers werken samen Duur 90 min. Materiaal

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes en voeding

Zwangerschapsdiabetes en voeding Zwangerschapsdiabetes en voeding Afdeling diëtetiek Zwangerschapsdiabetes wordt ook wel diabetes gravidarum genoemd en is een tijdelijke vorm van diabetes (suikerziekte). Meestal wordt zwangerschapsdiabetes

Nadere informatie

Ik heb cholesterol Wat nu?

Ik heb cholesterol Wat nu? Ik heb cholesterol Wat nu? Belangrijk: Deze patiëntbrief is bedoeld ter ondersteuning van het consult door de huisarts. Deze informatie dient dus niet als vervanging van een consult bij een arts. Bedenk

Nadere informatie

aardbeien-115, bosbessen-95, frambozen-85, grapefruit-85, nectarine-90, netmeloen-115, perzik-75, papaja-85, watermeloen-75.

aardbeien-115, bosbessen-95, frambozen-85, grapefruit-85, nectarine-90, netmeloen-115, perzik-75, papaja-85, watermeloen-75. Vervangende voedingsmiddelentabel Fruit per 75 gram Abrikoos Ananas Appel Banaan Kiwi Mandarijn Peer Sinaasappel aardbeien-115, bosbessen-95, frambozen-85, grapefruit-85, nectarine-90, netmeloen-115, perzik-75,

Nadere informatie

De actieve voedingsdriehoek

De actieve voedingsdriehoek Kookmethodiek voor leerlingen derde graad SO Bijlage 1 De actieve voedingsdriehoek Gezond eten en bewegen: dat is de basis van gezond leven. De actieve voedingsdriehoek wil je informeren over die gezonde

Nadere informatie

Melk- en melkvervangende producten

Melk- en melkvervangende producten Melk- en melkvervangende producten Melk- en melkvervangende producten Melkproducten zijn belangrijk in een gezonde voeding. Zij zijn onze voornaamste leverancier van calcium, noodzakelijk voor de groei

Nadere informatie

DIEET BIJ CF-GERELATEERDE DIABETES. In deze folder vindt u informatie over het Dieet bij CF-gerelateerde Diabetes

DIEET BIJ CF-GERELATEERDE DIABETES. In deze folder vindt u informatie over het Dieet bij CF-gerelateerde Diabetes DIEET BIJ CF-GERELATEERDE DIABETES In deze folder vindt u informatie over het Dieet bij CF-gerelateerde Diabetes Inhoud 1. Inleiding 3 2. Diabetes bij CF 4 3. Behandeling 4 3.1. Doel van de behandeling

Nadere informatie

Hoe werk je nu met de driehoek?

Hoe werk je nu met de driehoek? Weet en eet gezond Dit boekje gaat over gezonde voeding en over de driehoek die je kan helpen om iedere dag en iedere maaltijd gezond te eten. Als je gezond eet en genoeg beweegt zal je ook minder snel

Nadere informatie

Dieet bij zwangerschapsdiabetes

Dieet bij zwangerschapsdiabetes Dieet bij zwangerschapsdiabetes De arts heeft u verteld dat u zwangerschapsdiabetes hebt. In deze folder leest u wat dit is en wat u hier met een dieet zelf aan kunt doen. Neem altijd uw verzekeringsgegevens

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Dieetadvies bij onderbuikbestraling

Patiënteninformatie. Dieetadvies bij onderbuikbestraling Patiënteninformatie Dieetadvies bij onderbuikbestraling Inhoud Inleiding... 4 Algemeen advies... 4 Voedingsadvies... 4 Algemene richtlijnen... 4 Groenten... 5 Fruit... 6 Suggesties voor de maaltijden

Nadere informatie

Voedingsadviezen bij twee maal daags insulinegebruik

Voedingsadviezen bij twee maal daags insulinegebruik Voedingsadviezen bij twee maal daags insulinegebruik U heeft diabetes mellitus en gebruikt hiervoor twee maal daags insuline. Deze brochure geeft extra informatie over uw dieet in bijzondere situaties

Nadere informatie

Lekker eten met minder zout

Lekker eten met minder zout Lekker eten met minder zout Inleiding In deze brochure vindt u informatie over hoe u het zoutgehalte in uw voeding kunt verminderen en toch lekker kunt blijven eten. Gemiddeld krijgen we per dag 9 gram

Nadere informatie

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist

Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Vakantie vitamines: hoe voorkom je vakantie kilo s? Jantine Blaauwbroek Diëtist Inhoud 1 Vakantiebestemmingen 2 Wat is gezonde voeding? 3 Energieleveranciers en functies 4 Energiebalans op vakantie 5 Weet

Nadere informatie

Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap

Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap Voedingsadvies bij verhoogde bloedsuikers tijdens de zwangerschap 2 Bij de Glucose Tolerantie Test was uw bloedsuiker (ook wel bloedglucose genoemd) te hoog. Daarom ontvangt u deze informatie. Wat is glucose?

Nadere informatie

Dieetadvies bij diabetes mellitus (voor insuline afhankelijke diabetespatiënten)

Dieetadvies bij diabetes mellitus (voor insuline afhankelijke diabetespatiënten) Dieetadvies bij diabetes mellitus (voor insuline afhankelijke diabetespatiënten) Wat is diabetes mellitus? Diabetes mellitus is een chronische stofwisselingsziekte waarbij het glucosegehalte in het bloed

Nadere informatie

Regelmatig bewegen in combinatie met een evenwichtige voeding draagt bij tot het behoud van gezondheid en een goede fitheid.

Regelmatig bewegen in combinatie met een evenwichtige voeding draagt bij tot het behoud van gezondheid en een goede fitheid. Groep 1 Lichaamsbeweging Regelmatig bewegen in combinatie met een evenwichtige voeding draagt bij tot het behoud van gezondheid en een goede fitheid. Minimum 30 minuten beweging per dag, dit hoeft geen

Nadere informatie

Voedingsadvies bij verhoogd glucosegehalte in het bloed

Voedingsadvies bij verhoogd glucosegehalte in het bloed Voedingsadvies bij verhoogd glucosegehalte in het bloed Wat is diabetes? Diabetes mellitus, ook wel suikerziekte of diabetes genoemd, is een aandoening waarbij het lichaam niet meer kan zorgen voor een

Nadere informatie

De glucose kan de cellen niet in waardoor het bloedglucosegehalte te hoog wordt.

De glucose kan de cellen niet in waardoor het bloedglucosegehalte te hoog wordt. Inleiding Onze voeding bestaat uit eiwitten, vetten, koolhydraten, voedingsvezels, vitamines, mineralen en vocht. Al het voedsel wordt in de maag en in de darmen verteerd. De waardevolle stoffen worden

Nadere informatie

RICHTLIJNEN BIJ EEN ENERGIEBEPERKTE VOEDING

RICHTLIJNEN BIJ EEN ENERGIEBEPERKTE VOEDING RICHTLIJNEN BIJ EEN ENERGIEBEPERKTE VOEDING Inleiding Een hoog lichaamsgewicht is gevaarlijk voor de gezondheid. Overgewicht wordt vaak in verband gebracht met: hart- en vaatziekten; gewrichtsklachten;

Nadere informatie

Diëtetiek Eiwitbeperkt dieet

Diëtetiek Eiwitbeperkt dieet Diëtetiek Eiwitbeperkt dieet Afdeling diëtetiek, telefoonnummer: 0344 674285 K. van Galen D. Jansen A. Kalisvaart R. van Nuland I.Oosterhof R. Weterings Eiwit Eiwitten zijn voedingsstoffen die we dagelijks

Nadere informatie

GEZONDE DIABETESVOEDING

GEZONDE DIABETESVOEDING GEZONDE DIABETESVOEDING AAN DE HAND VAN DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK - Patiëntinformatie - GEZONDE DIABETESVOEDING AAN DE HAND VAN DE ACTIEVE VOEDINGSDRIEHOEK De voedingsdriehoek is bij het samenstellen

Nadere informatie

Dieetadviezen bij zwangerschapsdiabetes

Dieetadviezen bij zwangerschapsdiabetes Dieetadviezen bij zwangerschapsdiabetes U ontvangt van de diëtist ook een koolhydraat variatielijst Diëtetiek 1 Bereikbaarheid Afdeling Diëtetiek Amphia Ziekenhuis: Telefoon: (076) 595 30 75 Naam patiënt:

Nadere informatie

Variatielijsten. Hoofdstuk 3B. 3b.1 De Vetten

Variatielijsten. Hoofdstuk 3B. 3b.1 De Vetten Hoofdstuk 3B Variatielijsten Variatie in uw voeding is belangrijk. Hierdoor krijgt u voldoende voedingsstoffen binnen en kunt u voedingsmiddelen afwisselen. Uitgangspunt om te variëren is het basisdieet,

Nadere informatie

Een operatie? Let op uw voeding!

Een operatie? Let op uw voeding! Een operatie? Let op uw voeding! Belangrijk Om een operatie en uw herstel zo goed mogelijk te laten verlopen is het belangrijk dat u lichamelijk in een zo goed mogelijke conditie bent. Een goede voedingstoestand

Nadere informatie

De actieve voedingsdriehoek

De actieve voedingsdriehoek De actieve voedingsdriehoek om dagelijks evenwichtig te eten en voldoende te bewegen Wat is de actieve voedingsdriehoek De actieve voedingsdriehoek geeft een idee van wat je dagelijks zou moeten eten om

Nadere informatie

Bereide maaltijden ( 151

Bereide maaltijden ( 151 Bereide maaltijden Bereide maaltijden Bereide of kant-en-klaar gerechten vinden meer en meer hun ingang in onze dagelijkse voeding. We hebben niet altijd de mogelijkheid om dagelijks met volle moed een

Nadere informatie

VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING. Diabetes Mellitus. Zeker als u ons nodig heeft

VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING. Diabetes Mellitus. Zeker als u ons nodig heeft VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING Diabetes Mellitus Zeker als u ons nodig heeft THUISZORG De Friese Wouden JEUGDGEZONDHEIDSZORG KRAAMZORG VOEDINGS- EN DIEETVOORLICHTING Diabetes Mellitus In deze folder vindt

Nadere informatie

Koolhydraatarm dieet en diabetes mellitus

Koolhydraatarm dieet en diabetes mellitus Koolhydraatarm dieet en diabetes mellitus Een koolhydraatarm dieet De arts of diëtist heeft met u besproken dat u gedurende drie maanden een koolhydraatarm dieet gaat volgen. Dit dieet volgt u in overleg

Nadere informatie

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten

Cholesterol. Alles wat je ooit wilde weten Cholesterol Alles wat je ooit wilde weten Waar komt cholesterol vandaan? Het overgrote deel van de cholesterol in ons lichaam maakt ons lichaam zélf aan. Eén derde nemen we op via onze voeding. Cholesterol

Nadere informatie

FOSFOR QUIZ : WORDT FOSFORSLIM!

FOSFOR QUIZ : WORDT FOSFORSLIM! FOSFOR QUIZ : WORDT FOSFORSLIM! 1) Omcirkel de maximaal toegelaten hoeveelheid fosfor per dag voor hemodialyse patiënten 1. 200 mg 500 mg 2. 800 mg 1400 mg 3. 2100 mg 2750 mg 4. 3000 mg 3500 mg Antwoord

Nadere informatie

Gezonde voeding voor 75-plussers

Gezonde voeding voor 75-plussers metabole en cardiovasculaire aandoeningen info voor de patiënt Gezonde voeding voor 75-plussers UZ Gent, Dienst Geriatrie Gezonde voeding voor 75-plussers Inleiding Inleiding De actieve voedingsdriehoek

Nadere informatie

Algemene voedingsadviezen diabetes mellitus

Algemene voedingsadviezen diabetes mellitus Algemene voedingsadviezen diabetes mellitus Diabetes mellitus (suikerziekte) is een stofwisselingsziekte waarbij de alvleesklier (pancreas) geen of weinig van het hormoon insuline produceert. In deze brochure

Nadere informatie

Voedingsadvies bij diabetes mellitus Informatie voor de poliklinische patiënt. Afdeling Diëtetiek IJsselland Ziekenhuis

Voedingsadvies bij diabetes mellitus Informatie voor de poliklinische patiënt. Afdeling Diëtetiek IJsselland Ziekenhuis Voedingsadvies bij diabetes mellitus Informatie voor de poliklinische patiënt Afdeling Diëtetiek IJsselland Ziekenhuis Inleiding Onderzoeken hebben aangetoond dat er veel meer mogelijk is in de voeding

Nadere informatie

Afdeling diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes

Afdeling diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes Afdeling diëtetiek Voeding en zwangerschapsdiabetes Telefoonnummer: 0344 674285 Zwangerschapsdiabetes (= diabetes gravidarum) is een vorm van diabetes mellitus die tijdens de zwangerschap ontstaat en meestal

Nadere informatie

Voedingsadviezen bij tablet-gereguleerde diabetes mellitus

Voedingsadviezen bij tablet-gereguleerde diabetes mellitus Voedingsadviezen bij tablet-gereguleerde diabetes mellitus U heeft diabetes mellitus (suikerziekte) en gebruikt hiervoor tabletten. Deze folder geeft informatie over uw dieet in bijzondere situaties en

Nadere informatie

H.40025.0416. Voedingsadvies voor ouderen met (dreigende) ondervoeding

H.40025.0416. Voedingsadvies voor ouderen met (dreigende) ondervoeding H.40025.0416 Voedingsadvies voor ouderen met (dreigende) ondervoeding Inleiding Een gezond voedingspatroon is voor iedereen van belang. Gezonde voeding levert de energie en de voedingsstoffen die uw lichaam

Nadere informatie

Voedingsadviezen bij Diabetes Mellitus

Voedingsadviezen bij Diabetes Mellitus Voedingsadviezen bij Diabetes Mellitus Deze folder gaat over voedingsadviezen als u Diabetes Mellitus heeft. Inleiding Diabetes Mellitus, beter bekend als diabetes of suikerziekte, is een stofwisselingsziekte

Nadere informatie

Eet evenwichtig en beweeg voldoende met de actieve voedingsdriehoek

Eet evenwichtig en beweeg voldoende met de actieve voedingsdriehoek Eet evenwichtig en beweeg voldoende met de actieve voedingsdriehoek www.vigez.be Wat is de actieve voedingsdriehoek? De actieve voedingsdriehoek geeft je een idee van wat je dagelijks zou moeten eten.

Nadere informatie

Voedingsadvies bij reactieve hypoglycemie

Voedingsadvies bij reactieve hypoglycemie VOEDING & DIEET Voedingsadvies bij reactieve hypoglycemie ADVIES Voedingsadvies bij reactieve hypoglycemie Als we een maaltijd gebruiken met veel koolhydraten (suikers en/of zetmelen), maakt onze alvleesklier

Nadere informatie

Zoet beleg. Zoet beleg. Belangrijke opmerking!

Zoet beleg. Zoet beleg. Belangrijke opmerking! Zoet beleg Zoet beleg Alhoewel we dagelijks zoet beleg gebruiken, hoort het eigenlijk thuis in het bovenste vakje van de voedingsdriehoek, bij de niet-essentiële voedingsmiddelen. Een supergezond voedingsadvies

Nadere informatie

Voeding bij ziekte en herstel

Voeding bij ziekte en herstel Diëtetiek Voeding bij ziekte en herstel i Patiënteninformatie Slingeland Ziekenhuis Inleiding Als u ziek bent, is de kans groot dat u gewicht verliest. Dat komt doordat het lichaam meer energie en voedingsstoffen

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

DIABETES TYPE 2. De ziekte van de toekomst?!

DIABETES TYPE 2. De ziekte van de toekomst?! DIABETES TYPE 2 De ziekte van de toekomst?! Inleiding 1. Wat is diabetes 2. Wat loopt er mis 3. Wie loopt er risico 4. Wat zijn de mogelijke gevolgen 5. Meest voorkomende klachten 6. Behandelen en/of voorkomen

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadviezen bij zwangerschapsdiabetes

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadviezen bij zwangerschapsdiabetes Afdeling Diëtetiek Voedingsadviezen bij zwangerschapsdiabetes Inleiding Zwangerschapsdiabetes (diabetes gravidarum) is een vorm van diabetes die tijdens de zwangerschap ontstaat en meestal na de bevalling

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht

Afdeling Diëtetiek. Voedingsadvies bij jicht Afdeling Diëtetiek Algemeen U heeft jicht. In deze folder vindt u een aantal algemene adviezen die eventuele klachten kunnen voorkomen of verminderen. Wat is jicht? Jicht is een aandoening die behoort

Nadere informatie

Koolhydraatvariatielijst. Afdeling Diëtetiek

Koolhydraatvariatielijst. Afdeling Diëtetiek Koolhydraatvariatielijst Afdeling Diëtetiek Brood- en broodproducten Beschuit 1 stuks 10 7 Brood, bruin, volkoren, wit 1 snee 35 15 Broodje, bruin, volkoren, wit 1 stuks 50 23 Broodje, pistolet, bruin,

Nadere informatie

Weekmenu s. voor 30 SmartPoints waarden

Weekmenu s. voor 30 SmartPoints waarden Weekmenu s voor waarden 1 Weekmenu s voor waarden De grote troef van het plan is ongetwijfeld de flexibiliteit. Je kiest zelf wat je eet, rekening houdend met de spelregels van het programma maar bovenal

Nadere informatie

Aardappel- en graanproducten

Aardappel- en graanproducten Aardappel- en graanproducten Aardappel- en graanproducten Deze voedingsmiddelen staan in een groot vak van de voedingsdriehoek. Deze producten leveren vooral koolhydraten, plantaardige eiwitten, voedingsvezels,

Nadere informatie

Gezonde Sportvoeding. als basis voor optimale sportieve prestaties

Gezonde Sportvoeding. als basis voor optimale sportieve prestaties Gezonde Sportvoeding als basis voor optimale sportieve prestaties Een gezonde voeding is levensbelangrijk. Niet enkel om sportieve prestaties te leveren is een uitgebalanceerde voeding een vereiste, maar

Nadere informatie

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog

Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus. Bij gebruik van GLP-1-analoog Voedingsadvies bij Diabetes Mellitus Bij gebruik van GLP-1-analoog Aangezien u lijdt aan Diabetes mellitus, type 2 (oftewel ouderdomsdiabetes) én overgewicht hebt, heeft de arts u een behandeling met zogenaamd

Nadere informatie

Dieetadviezen bij wondgenezing

Dieetadviezen bij wondgenezing Dieetadviezen bij wondgenezing Diëtetiek Bereikbaarheid afdeling Diëtetiek Amphia Ziekenhuis: Locatie Langendijk, Molengracht, Pasteurlaan: (076) 595 30 75 Algemeen telefoonnummer Amphia Ziekenhuis: (076)

Nadere informatie

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf

G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf G e z o n d e t e n m e t d e Schijf van Vijf De Schijf van Vijf in het kort Om fit en gezond te leven is het belangrijk om gezond te eten. Gezond eten is samen met voldoende bewegen dé basis voor een

Nadere informatie

MLT-Linzencurry Citroenchutney

MLT-Linzencurry Citroenchutney MLT-Linzencurry Citroenchutney Water, kokosroom, zwarte linzen, scharrelei, basmati rijst, rode ui, tomaat, citroensap, olijfolie, peterselie, currypoeder, appel, koriander, zout, citroenzest, tomaat,

Nadere informatie

Gewicht verliezen. snel. blijvend. medisch begeleid

Gewicht verliezen. snel. blijvend. medisch begeleid Gewicht verliezen snel blijvend medisch begeleid Uitleg Proteïne dieet Via onze dagelijkse voeding nemen we koolhydraten, vetten en eiwitten (proteïnen) in ons lichaam op. De koolhydraten en de vetten

Nadere informatie

Voedingsadviezen na een Whipple-operatie

Voedingsadviezen na een Whipple-operatie Voedingsadviezen na een Whipple-operatie Albert Schweitzer ziekenhuis september 2014 pavo 1127 Inleiding U heeft een Whipple-operatie gehad waarbij (een deel van) uw alvleesklier is verwijderd. Na de operatie

Nadere informatie

CEMA-Antwerpen 1. INLEIDING... 3 2. ALGEMENE INFORMATIE... 3

CEMA-Antwerpen 1. INLEIDING... 3 2. ALGEMENE INFORMATIE... 3 1. INLEIDING... 3 2. ALGEMENE INFORMATIE... 3 2.1. TANDEN POETSEN... 3 2.2. MEDICATIE... 3 2.3. WAT BIJ DIARREE... 4 2.4. BIJ BRAKEN EN VOEDSEL WEIGERING: NOODREGIME AANGEPAST OP LEEFTIJD EN GEWICHT. 4

Nadere informatie

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels Hoofdstuk 2 Voedingsadviezen voor mensen met diabetes mellitus 2.1. Samenstelling van de voeding Dieetadviezen bij diabetes mellitus zijn niet anders dan adviezen voor een goede voeding. De basis van een

Nadere informatie

Risico op ondervoeding tijdens opname

Risico op ondervoeding tijdens opname Risico op ondervoeding tijdens opname Ondervoeding door ziekte, een behandeling of een operatie is in het ziekenhuis een veelvoorkomend probleem. Ongeveer één op de drie patiënten heeft een risico op

Nadere informatie

voedingsadvies bij hypoglykemie

voedingsadvies bij hypoglykemie voedingsadvies bij hypoglykemie (te laag bloedglucose) 1 2 Inleiding Mogelijke klachten Wanneer u last heeft van een te lage bloedglucose (hypoglykemie) kunnen de volgende klachten zich voordoen: trillen,

Nadere informatie

Energie en eiwitverrijkt dieet. Afdeling Diëtetiek

Energie en eiwitverrijkt dieet. Afdeling Diëtetiek 00 Energie en eiwitverrijkt dieet Afdeling Diëtetiek Wanneer is een energie- en eiwitverrijkt dieet nodig? Een energie- en eiwitverrijkt dieet is bestemd voor mensen met een te laag lichaamsgewicht of

Nadere informatie

Appelsap. 1 KH portie. 51 kcal / 215 kj. 115 ml ± 1 halfvol glas GI = 44

Appelsap. 1 KH portie. 51 kcal / 215 kj. 115 ml ± 1 halfvol glas GI = 44 Dranken Dranken Voldoende drinken is belangrijk voor de algemene gezondheid. Bekijken we aandachtig de voedingsdriehoek dan is het duidelijk dat drank een belangrijk onderdeel is. Als volwassenen moeten

Nadere informatie

Gezond eten als je zwanger wilt worden

Gezond eten als je zwanger wilt worden Gezond eten als je zwanger wilt worden Auteur: Voedingscentrum Gezond eten is belangrijk, zeker als je zwanger wilt worden. Dit informatieblad bevat algemene tips en informatie over gezond eten. De tips

Nadere informatie

Gezonde voeding en beweging Diabetes: de basiskennis wat je altijd al wilde opfrissen over diabetes

Gezonde voeding en beweging Diabetes: de basiskennis wat je altijd al wilde opfrissen over diabetes Gezonde voeding en beweging Diabetes: de basiskennis wat je altijd al wilde opfrissen over diabetes Truus Blomme Diëtiste-Diabeteseducator OLV Aalst-Asse-Ninove Oostende, 17 maart 2016 Diabetesbehandeling

Nadere informatie

Gezonde voeding : basis informatie

Gezonde voeding : basis informatie Gezonde voeding : basis informatie door: Anita Boone en Ingeborg de Booy Een gezonde basisvoeding bestaat uit eiwitten, koolhydraten en vetten. We streven naar de volgende verhoudingen: Eiwitten- 30%-

Nadere informatie

Een gestoord-nuchter glucose

Een gestoord-nuchter glucose Een gestoord-nuchter glucose Inleiding Deze brochure bevat informatie over gestoord-nuchter glucose. Daarnaast wordt aangegeven welke maatregelen u zelf kunt nemen om hier zo goed mogelijk mee om te gaan.

Nadere informatie

Natriumbeperkt dieet Radboud universitair medisch centrum

Natriumbeperkt dieet Radboud universitair medisch centrum Natriumbeperkt dieet U heeft het advies gekregen om een natriumbeperkt dieet te volgen. Deze brochure geeft u nadere informatie en voedingsadviezen. Heeft u na het lezen van deze tekst nog vragen dan

Nadere informatie

Zoetstoffen. Hoofdstuk 7. 7.1 Zoetstoffen die geen energie leveren (ook intensieve zoetstoffen genoemd) Acesulfaam-K

Zoetstoffen. Hoofdstuk 7. 7.1 Zoetstoffen die geen energie leveren (ook intensieve zoetstoffen genoemd) Acesulfaam-K Hoofdstuk 7 Zoetstoffen De tijd ligt achter ons dat er vanwege diabetes geen gram suiker was toegestaan. Toch hebben zoetstoffen in bepaalde situaties zin. Als voedingsmiddelen gezoet zijn met een kunstmatige

Nadere informatie

Voedingsvezelverrijkt dieet

Voedingsvezelverrijkt dieet Voedingsvezelverrijkt dieet Naam : Datum : Specialist : Diëtist : Telefoonnummer : o (0223) 69 69 16 o (0223) 69 69 27 o (0223) 69 62 81 o (0223) 69 63 29 1 Inhoud pag. Waarom deze brochure?...3 Wat zijn

Nadere informatie

Eiwit. Eiwit in de voeding. Eiwitbeperkt dieet. per dag mag gebruiken. De voorbeelddagvoeding

Eiwit. Eiwit in de voeding. Eiwitbeperkt dieet. per dag mag gebruiken. De voorbeelddagvoeding Eiwitbeperkt dieet U heeft het advies gekregen om een eiwitbeperkt dieet te volgen. Deze brochure geeft u algemene informatie en voedingsadviezen over een eiwitbeperkt dieet. Heeft u na het lezen van

Nadere informatie

DIABETES MELLITUS BIJ VIER MAAL DAAGS INSULINETHERAPIE

DIABETES MELLITUS BIJ VIER MAAL DAAGS INSULINETHERAPIE DIABETES MELLITUS BIJ VIER MAAL DAAGS INSULINETHERAPIE 657 Inhoudsopgave Inleiding 2 Wat is diabetes 2 De behandeling 3 Koolhydraten 3 Leefstijl en diabetes 6 Stabiele glucosewaarden 9 Koolhydraat- insulineratio

Nadere informatie

DIABETES MELLITUS BIJ TABLETGEBRUIK EN/OF LANGWERKENDE INSULINE

DIABETES MELLITUS BIJ TABLETGEBRUIK EN/OF LANGWERKENDE INSULINE DIABETES MELLITUS BIJ TABLETGEBRUIK EN/OF LANGWERKENDE INSULINE 532 Inhoudsopgave Inleiding 3 Wat is diabetes? 3 Behandeling 4 Leefstijl en diabetes 4 Voeding en diabetes 5 Beperk de hoeveelheid verzadigd

Nadere informatie

Fruit en noten. Fruit en noten

Fruit en noten. Fruit en noten Fruit en noten Fruit en noten Iedereen moet dagelijks 2-3 stukken fruit eten. Het is een essentieel deel van de voedingsdriehoek. Fruit kan je niet vervangen door meer groenten te eten: beide voedingsgroepen

Nadere informatie

ZWANGERSCHAPSDIABETES

ZWANGERSCHAPSDIABETES ZWANGERSCHAPSDIABETES 872 Inleiding Tijdens de zwangerschap kan het gebeuren dat de hoeveelheid glucose in uw bloed (bloedsuiker) te hoog wordt. Als uw bloedglucose hoger is dan 6.7mmol/l, dit is de eenheid

Nadere informatie